#################################################### MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00502 Uniform title: ājaḍapramātṛsiddhi Author : utpaladeva Commentator : haribhaṭṭa śāstrī Editor : Madhusudan Kaul Shastri Description: Taken from KSTS volume 34 Notes: Data entered by the staff of Muktabodha under the supervision of Mark S.G. Dyczkowski. Publisher : The Research Dept. Jammu and Kashmir State Publication year : 1921 Publication city : Srinigar Publication country : India #################################################### yathā sadasatām naiva viśeṣo 'sti nijātmani | jadājaḍānām apy evaṃ nāsty asāv iti niścayaḥ || 1 || vijñānasantānavādināṃ mate sarveṣāṃ bhāvānāṃ kṣaṇikatvāt svalakṣaṇātmake prātisvike svarūpe viśeṣābhāvaḥ saṃtānina ekasyānusaṃdhātur anabhyupagatatvāt | evaṃ cetanācetanānām api svātmani nirviśeṣatvam || prakhyopākhyā ca sattā yad yad asattā viparyayaḥ | naitat svarūpaṃ spṛśati vastuno jñātṛgāmy adaḥ || 2 || prakāśavimarśalakṣaṇābhyāṃ prakhyopākhyābhyāṃ tadabhāvena ca bhāvānāṃ sadasattayor vyavasthāpayitum iṣṭayor api vastunaḥ svarūpasparśābhāvaḥ, yatas tatprakhyādi jñātur dharmas tatas tatsvarūpavyavasthānābhāvaḥ || prakhyopākhyāviṣayatāpy arthasyātmā na yujyate | parāpekṣitayā naikarūpatve sattvala''nghanāt || 3 || na ca prakhyādiviṣayatve 'pi padārthasvarūpatopapadyate paraprakāśādhīnatvāt tasya | kiṃ cānekākāratve 'pi vastusattāyā apratiṣṭhānāt | tasmād anyonyaṃ vastutadabhāvayor nirviśeṣatvam | mā bhūd viśeṣaḥ prakhyādibhāvābhāvau tataḥ punaḥ | siddhyaty eva viśeṣo 'tra tāvatā ca prayojanam || 4 || nirviśeṣatvābhyupagame 'pi sadasator vastunoḥ prakhyādi bhāvābhāvāv avikalāv eva tad avalambya punar viśeṣavattvasya siddheḥ, tataḥ sākalyena bhāveṣv arthakriyāpi siddhyed eva || evam apy avabhāsānuṣaktā sattocitā bhavet | tadapekṣāṃ vinā bhāvābhāvayor aviśiṣṭatā || 5 || itthaṃ ca vastusattāyāḥ prakāśalagnāyā evaucityaṃ prakāśamānatālakṣaṇaṃ saṃbhāvyate 'nyathā saṃvidanuṣa''ngaṃ vinā sadasator anyonyanirapekṣatvāt svasvarūpaniṣṭhayor viśeṣānupapatteḥ || kathaṃ syād aviśeṣo 'tra yāvatārthakriyāṃ hi san | kuryān nānyas tathāpy artho nirviśeṣo nijātmani || 6 || yasmāt sata eva vastuno 'rthakriyākāritvam asatas tadabhāva iti katham aviśiṣṭatvam arthakriyayaiva tadbhāvopapādanāt, ity ākṣepaḥ | tatrāha tathāpy arthakriyāyās tattatpramātradhīnatayā naisargikatvābhāvād vinā saṃvidāśrayatām arthasya svātmani viśeṣādhāyaktvāsiddheḥ || evam arthakriyābhāsopādhisaṃbhedam āgataḥ | sann arthaḥ syāt svarūpeṇa nāsatas tu viśiṣyate || 7 || uktaprakāreṇa saṃvidy apratiṣṭhānād arthakriyākāribhis tattadābhāsopādhibhiḥ saṃbhinnasyārthasyārthasvarūpeṇa sattāsaṃoattāv api punar asato 'rthād viśeṣo na siddhyet || tatrāpy arthakriyā siddhasattākārthe na varṇitā | samam evānayos tena pratiṣṭhā saṃvidāśrayā || 8 || tayor ubhayoḥ sadasator madhye 'pi prāgasiddhe 'rthe 'rthakriyāyā avyavasthitatvāt, atha ca pūrvasiddhe 'rthe tatsiddher nārthakriyaiva vastvātmā; tasmād bhāvābhāvayor akramam eva saṃvidadhīnaiva siddhis tanniṣṭhatvād eva bhāvavyavasthitīnām || saṃvid apy aparāmarśarūpā cet tad asāv api | abhāvena jaḍenātha tulyaiva prāgvad ātmani || 9 || nirvimarśasya prakāśasyāpi sphaṭikādivad viśvāvabhāsane 'py asvatantratvāt svātmany asatā jaḍena ca bhāvena sādṛśyam eva syāt parasparavṛttaparijñāne 'nelamūkaprāyatvāt, etena śāntabrahmavādanirāsaḥ kaṭākṣitaḥ || saivaṃ bhūtātmanā svenāpy alabdhapariniṣṭhitiḥ | katham anyasya bhāvasya pratiṣṭhāspadatām iyāt || 10 || nirvimarśā saṃvit svato ' labdhasattākā paraṃ vyavasthāpayituṃ nālaṃ gaganakusumam iva saurabhādijanane || idam ity ucitaḥ saṃvit prakāśe 'nyasya vastunaḥ | pratiṣṭhātmakatāṃ gacched aham ity ātmanā punaḥ || 11 || bhinnaṃ vastu idaṃtāvimarśena prakāśanārhaṃ sat punar ahaṃtātmanā vyavasthām iyāt | saṃvid eva viśvasphurattāmayī svasvātantryād eva vicitrārthātmanāvibhinnaprakāśamayena prasphurantī viśvajīvitaṃ, tad ahaṃtāviśrāntiṃ vinā svato 'siddhaṃ kathaṃ vyavahāryaṃ syāt || vyatireketarābhyām hi niścayo 'nyajaḍātmanoḥ | vyavasthitiḥ pratiṣṭhā ca siddhir nirvṛttir ucyate || 12 || jñātari vyavasthitatve san jaḍo 'nyathāsan, svātmānyasaṃrambhatve svaprakāśatvaṃ tadabhāve nāstīty anvayavyatirekābhyāṃ hi svaparatvaniścayaḥ, sa ca vyavasthāpratiṣṭhādiśabdair ucyate || evam ātmany asatkalpāḥ prakāśasyaiva santy amī | jaḍāḥ prakāśa evāsti svātmanaḥ svaparātmabhiḥ || 13 || itthaṃ jaḍabhāvānāṃ saṃvidviśrāntiṃ vināsatkalpatvāt svātmany asatsvabhāvānāṃ jñātuḥ prakāśasvabhāvasya saṃbandhitayaiva sattvaṃ, tasmāt saṃvitprakāśa eva svātmocchalattayā svamāyāśaktyullāsite viśvavaicitrye jaḍājaḍabhāvarāśidvayena vedyavedakātmakena svarūpānatiriktenātirikteneva praśpuret, -- iti svātantryavādasya pronmīlanaṃ sūcitavān ācāryaḥ || na caivānubhavo 'py asti bhinnābhinnaviniścayam | muktvānvayasya prakāśasya vimarśarahitātmanaḥ || 14 || saṃyojanaviyojanātmakaṃ svātantryaṃ vihāya sato jaḍaprakāśasya naiva saṃrambhātmānubhavo nirvimarśātmakatvāt | etad eva hi pratyavamarśasya māhātmyaṃ yad viśvaṃ svātmaikyenāntaḥsthitaṃ bahiridaṃtayodbhāsayan udbhāsyamānam api punaḥ pūrṇāhaṃtāviśrāntyabhedam āpādayet || idam ity asya vicchinnavimarśasya kṛtārthatā | yā svasvarūpe viśrāntir vimarśaḥ so 'ham ity ayam || 15 || idam iti vicchinnatayā vimṛśyasyāsya jaḍasya yā saṃvitsvarūpaviśrāntilakṣaṇā kṛtārthatā so 'yam aham eva tattadbhāvavaicitryātmanā prakāśe iti caitanyaprakāśatādātmyād ahaṃpratyavamarṣātmā jīvitasthānīyaḥ, yadāśrayāj jaḍam api vastu vimraṣṭṛsvabhāvapramātraikyād ahaṃbhāvaviśrānter ajaḍatvam āyāti | ajaḍāś ca vastutaḥ parapramātrekasvabhāvāḥ, -- ity advaito 'jaḍapramātṛbhāva eva sarvataḥ pāripūrṇyena vijṛmbhate iti tātparyam || dvidhā sa eṣa evātmā mito 'parimitas tathā | prāṇādinā niruddho 'ṇuḥ paramātmā tv akhaṇḍitaḥ || 16 || sa eva saṃvidātmā parameśvaraḥ svecchayā viśvakrīḍollilāsayiṣāyāṃ prāṇādyātmatām avabhāsya tatpramātṛtvena saṃkucitībhūya jīvatām eti, prāṇādyaniruddhas tu viśvanirbharitātmatayā pūrṇaḥ svatantraś cidātmaiveti parimitāparimitatvena dvividhatvam || ubhayo 'py eṣa paryantabhūmiḥ sarvārthasaṃvidām | eka evānusandhānād ato 'nyo nopapadyate || 17 || dvividhasyāpy asya prakāśātmanaḥ samastabhāvābhāvātmikānām arthasaṃvidāṃ viśrāntyāspadatvam | sa ca paurvāparyānusaṃdhātṛtayā saṃvinmātrasphurattaikarūpa eva yasmād ato bhedānupapattiḥ || na cāpy avyatirekātmavimarśātmany ahaṃvidi | bhāti paryantavartinyāṃ bhāsanād adhikaṃ jaḍam || 18 || na ca viśvābhinnapratyavamarśasvarūpe 'haṃprakāśe sarvajñānaviśrāntibhūmau tatprakāśādhikyena jaḍasya sattā, tasya saṃvitprakāśād bhedābhedavikalpair upahatatvāt, ata eka evājaḍapramātā svasvātantryeṇa svābhinnaṃ bhāvajātaṃ svātmany evodbhāsayan vilāpayāṃś cāpracyutasvātmasthitiḥ prasphuratītyarthaḥ || na siddho 'prathanād eva jñānādisamavāyy api | tat prāṇādi prameyaṃ syān na pramātānyato bhramāt || 19 || jñānādiguṇaiḥ samaveto 'pi parimitapramātā vimarśavaidhuryād eva na siddhyati nirvimarśatve jāḍyaprasa''ngāt, tasmād vyavacchinnāṃ bhrāntim āśritya prāṇapuryaṣṭakamātur vedyatvaṃ syān na paramārthapramātṛbhāvaḥ saṃbhāvyate || yady apy arthasthitiḥ prāṇapuryaṣṭakaniyantrite | jīve niruddhā tatrāpi paramātmani sā sthitā || 20 || māyāvyavahārātmani lokayātrāyāṃ yady api prāṇādi saṃkocavati jīve sarveṣāṃ bāhyābhyantarāṇāṃ viṣayāṇāṃ vyavasthitir niyantritā tathāpi saṃkucitātmani tatra mitapramātari saṃkocāpahastanena parapramātrekātmatayā śivātmany eva sā tiṣṭhati prāṇādeś citprakāśād avyatirekitvāt, śivasyaiva svecchayā samullāsitāyāḥ paśubhūmikāyā grahaṇenāṇubhāvābhyupagamāt || tadātmanaiva tasya syāt kathaṃ prāṇena yantraṇā | sādhitā pratyabhijñāyām akhyāter jīvatā param || 21 || tasmād vastutaḥ śivasvabhāvābhinnena prāṇādipramātrā saṃkucitaśuktikena katham anavacchinnaprakāśānandamayapūrṇāhaṃtāsphurattātmanaḥ śivasyāvabhāsananirodhaḥ syāt tathātve tasya svayaṃ sthātum aśakyatvāt kevalam aparicchinnasvaśaktivikāsasyāprathanam eva bandhakatvaparyāyaṃ jīvatvaṃ, tasya ceśvarapratyabhijñāyāṃ śāstre savistaraṃ nirṇītatvād iti tata eva vivecyam || nārthavyavasthā prāṇādāv ahaṃbhāvanirodhataḥ | prakāśasyātmaviśrāntir ahaṃbhāvo hi kīrtitaḥ || 22 || uktā saiva ca viśrāntiḥ sarvāpekṣānirodhataḥ | svātantryam atha kartṛtvaṃ mukhyam īśvaratāpi ca || 23 || prāṇādau parimitapramātrāspade jaḍe svātmamātrasphurattātmanaḥ parāmarśasya nirodhān naiva vastuvyavasthā tasyāḥ saṃvinniṣṭhatvāt, yato yā saṃvidaḥ svātmamātraviśrāntiḥ sa eva pūrṇāhaṃtāvimarśasvabhāvo 'haṃbhāvo 'rthavyavasthāpako gīyate | saiva viśvabhāvānāṃ paryantapratiṣṭhābhūmikatvād viśrāntiḥ, viśvaprasaraṇe svavyatiriktasāmagrīnirapekṣatvāt svātantryaṃ, tad eva kartṛtvaṃ mukhyam aiśvaryam apy āgameṣūdghoṣyate || māyābhidās tacchakter eva cānyāprasiddhitaḥ | tadakhyātimayaṃ hy etaj jagannirmātṛteśitā || 24 || māyā nāma śaktiḥ śivasya śaktimato 'vyatirekiṇī svarūpagopanātmikā krīḍā, tannimittād eva yasmād akhyātimayam etad viśvaṃ bhāsate vyatiriktakāraṇasya bhedābhedavikalpopahatatvenāprasiddhatvāt, tasmād viśvābhāsānāṃ nirmātṛtvam īśvaratvam || ekaiva cānusaṃdhānāt sā proktā sarvasaṃvidām | svasaṃvedanaparyāyamātṛtattvam anādi tat || 25 || saiśvarī parāśaktiḥ samastānāṃ vicchinnanīlāsisaṃvidāṃ saṃyojanaviyojanādau kārye pūrāparādikoṭāv aikyānusaṃdhānam āśritya tadādhārabhūtān avacchedinī ekaiva, tad eva svasaṃvedanaparyāyaṃ mātur anādi tattvam ucyate || bhāvavyavasthā yan niṣṭhā tasyāhaṃbhāvabhāginaḥ | vyāpitvam anusaṃdhānaṃ taj jaḍasya na yujyate || 26 || yatra sarvārthānāṃ vyavasthitiḥ pratiṣṭhitā tasya saṃvidātmanaḥ pūrṇāhaṃtāparāmarśasārasyājaḍapramātuḥ svātantryāvinābhāvavattvāt sarvatrānusaṃdhānātmakaṃ vyāpitvam asti, tac cāsvatantrasya jaḍasya na ghaṭate vimarśasāratvābhāvāt || tato bhede tu bhāsasya ghaṭate bhāsamānatā | tenoktam pratyabhijñāyāṃ tadadvayamayaṃ jagat || 27 || ajaḍatvam āśritya punar etāvati bhedollāsātmake viśvasmin nīlasukhāder bhāsasyāparikṣīṇāntaḥsthiter eva jñānaśaktyā bahirbhāsinaḥ prakāśamānatāyā ghaṭanāt; atha cābhedam avalambya jaḍasya punaḥ prakāśanopapatter anyathā tv aprakāśanāt | tena hetunā śrīmadīśvarapratyabhijñāyāṃ saṃvidadvayaprakṛti viśvam uktaṃ bhavatīti śivam || [pramātṛsiddhāv ācāryotpaladevakṛtau manāk | candrābdhyaṣṭenduśākābde śāstrī vṛttiṃ haro vyadhāt || [śāka era 1841]] ity ajaḍapramātṛsiddhau śrīmānmahāmāheśvarācāryotpaladevapādaviracitāyāṃ vṛttiḥ samāptā ||] ########### END OF FILE #######