#################################################### MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00002b Uniform title: ahirbudhnya saṃhita Volume 2 Main title: ahirbudhnya saṃhita of the pāñcarātrāgama Volume 2 Editor : Schrader, F. Otto Editor : Pandit M. D. Ramanujacarya Description: E-text transcribed from the ahirbudhnya saṃhita of the pāñcarātrāgama volume 2 edited by Pandit M. D. Ramanujacarya under the supervision of F. Otto Schrader Notes: This e-text was data-entered by the staff of Muktabodha under the supervision of Mark S. G. Dyczkowski. Revision 0: June 15, 2007 Publisher : The Adyar Library and Research Center Publication year : 1916 Publication city : Publication country : India #################################################### nyāsāparaparyāyaprapattinirūpaṇaṃ nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya taddivyaṃ bhargo devasya dhīmahi || uktānuvādapūrvakaṃ sudarśanasya ṣoḍaśabhujatvaprayojanādipraśnaḥ nāradaḥ - ākhyātaṃ bhavatā sarvaṃ bhagavan parameśvara | saudarśanasya yantrasya mantrasya svasya ca prabho || 37-1 || astrāṇāṃ cāpi māhātmyaṃ svarūpaṃ lakṣaṇaṃ tathā | ārādhanaṃ ca yogaśca svabhāvaśca viśeṣataḥ || 37-2 || bhujaiḥ ṣoḍaśabhirveti proktaṃ rūpopavarṇane | tat kadā kena kartavyaṃ kimarthaṃ kīdṛśaṃ vada || 37-3 || rājñāmatyāhitādinivāraṇaṃ ṣoḍaśabhujatvasya prayojanam ahirbudhnyaḥ - parairabhibhave prāpte rājñāṃ balasamanvitaiḥ | nagareṣu pradagdheṣu rājñāṃ vidrāvite bale || 37-4 || p. 354) uparuddheṣu bhogeṣu tattadviṣayavāsinām | pīḍyamāne parabalairitthaṃ rāṣṭre mahāmune || 37-5 || sthitāvanupapannāyāṃ rājño'vyucchinnavairiṇaḥ | kārayet ṣoḍaśabhujaṃ sudarśanamavāritam || 37-6 || ṣoḍaśabhujasudarśanavigrahavarṇanam apāramaparicchedyamavāṅmanasagocaram | raktavarṇamudārāṅgaṃ pītakauśeyavāsasam || 37-7 || vidyutpuñjapratīkāśaiḥ keśairūrdhvamukhairyutam | piṅgalāghūrṇamānogranetratritayabhīṣaṇam || 37-8 || daṣṭādharasphuṭālakṣyadaṃṣṭrāniṣṭhyūtapāvakam | kvaṇatkiṅkiṇijālena kāñcīdāmnā virājitam || 37-9 || nitambalambinopetaṃ jvalatkaukṣeyakeṇa ca | dadhānaṃ kiṅkiṇīmālāṃ tvalimālānināditām || 37-10 || āpādalambinīṃ divyāṃ muktāratnācitāṃ tathā | jhaṇajjhaṇitamañjīraśobhamānapadāmbujam || 37-11 || hārakeyūratāṭaṅkamukuṭairupaśobhitam | anyairmaṇimayaiścitrairbhūṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam || 37-12 || krameṇa cakraparaśukuntadaṇḍāṅkuśāni ca | śastrāṇi śatavaktrāṇi khaḍgaśaktī ca bibhratam || 37-13 || p. 355) karairūrdhvamukhairdīrghairdakṣiṇairaṣṭabhiḥ paraiḥ | vāmaiḥ śaṅkhadhanuḥpāśahalavajrāṇi ca kramāt || 37-14 || gadāmusalaśūlāni bhīmānyetāni bibhratam | svasamāśritaśatrūtthakrodhena mahatāvṛtam || 37-15 || bhugnabhrūkuṭilaṃ vaktraṃ dhārayantaṃ vibhīṣaṇam | pratyālīḍhaviśeṣeṇa tiṣṭhantaṃ dīptimālinam || 37-16 || kālāgnirudrarūpeṇa saṃharantamidaṃ jagat | yathoktasudarśanadhyānasya niḥsāpatnyasādhanatā evaṃ sudarśanaṃ dhyāyet kālātmānaṃ mahādyutim || 37-17 || rājā taddhyānamātreṇa niḥsapatno bhavet kṣaṇāt | na kvāpyupasthitisteṣāṃ sapatnānāṃ mahītale || 37-18 || naśyanti śatravastatra yatra yatra ca vidrutāḥ | sudarśanamanārādhayatāṃ rājñāṃ śatruparābhavādiḥ evamenamanārādhya rājāno'mitavikramāḥ || 37-19 || sapatnairabhibhūyante niḥśrīkāśca bhavanti vai | yogena nyāsena vā sudarśanārādhanasyaihikāmuṣmikaphalasādhanatā ya enaṃ pūjayedbhaktyā pūrvoktenaiva vartmanā || 37-20 || bāhyena cāntareṇāpi yogākhyena mahāmune | nyāsena vā sukhī so'tra paratra ca na saṃśayaḥ || 37-21 || p. 356) uktānuvādapūrvakaṃ nyāsākhyaprapattisvarūpapraśnaḥ nāradaḥ - bāhya ābhyantaraścāpi mama yogaḥ puroditaḥ | nyāsākhyaṃ sādhanaṃ proktaṃ tanme brūhi maheśvara || 37-22 || nyāsasya paramarahasyatvakhyāpanam ahirbudhnyaḥ - etanmahopaniṣadaṃ devānāṃ guhyamuttamam | abhīṣṭārthapradaṃ sadyaḥ sarvapāpapraṇāśanam || 37-23 || avācyametat sarvasmai nābhaktāya kadācana | bhakto'si me sthiraśceti vakṣyāmi hitakāmyayā || 37-24 || nyāsasya sarvaphalasādhanatvopapādanam yadyena kāmakāmena nāsādyaṃ sādhanāntaraiḥ | mumukṣuṇā yat sāṃkhyena yogena na ca bhaktitaḥ || 37-25 || prāpyate paramaṃ dhāma yato nāvartate punaḥ | tena tenāpyate tattannyāsenaiva mahāmune || 37-26 || paramātmā ca tenaiva sādhyate puruṣottamaḥ | prapatteḥ ṣaḍaṅgāni ṣoḍhā hi vedaviduṣo vadantyenaṃ mahāmune || 37-27 || p. 357) ānukūlyasya saṃkalpaḥ prātikūlyasya varjanam | rakṣiṣyatīti viśvāso goptṛtvavaraṇaṃ tathā || 37-28 || ātmanikṣepakārpaṇye ṣaḍvidhā śaraṇāgatiḥ | nyāsaprakaraṇe śaraṇaśabdasya sādhanavācitvam upāye gṛharakṣitroḥ śabdaḥ śaraṇamityayam || 37-29 || vartate sāṃprataṃ caiṣa upāyārthaikavācakaḥ | prapattilakṣaṇam ahamasmyaparādhānāmālayo'kiṃcano'gatiḥ || 37-30 || tvamevopāyabhūto me bhaveti prārthanāmatiḥ | śaraṇāgatirityuktā sā deve'smin prayujyatām || 37-31 || sudarśanaprapattau mantraviśeṣakathanam bhagavan sarvavijayisahasrārāparājita | śaraṇaṃ tvāṃ prapanno'smi śrīkaraṃ śrīsudarśanam || 37-32 || anena mantreṇa prapannasya phalotpattipratibandhakasakaladuritanivṛttiḥ anenaiva prapannasya bhagavantaṃ sudarśanam | tasyānubandhāḥ pāpmānaḥ sarve naśyantyasaṃśayam || 37-33 || prapannasya kṛtakṛtyatvam kṛtānyanena sarvāṇi tapāṃsi tapatāṃ vara | sarve tīrthāḥ sarvayajñāḥ sarvadānāni ca kṣaṇāt || 37-34 || p. 358) kṛtānyanena mokṣaśca tasya haste na saṃśayaḥ | nyāsamātreṇa tapoyajñādisiddhikathaṃtāpraśnaḥ nāradaḥ - kathaṃ tapāṃsi yajñāśca tīrthadānāni sarvaśaḥ || 37-35 || tasyaiva nyāsamātreṇa sidhyante tadvada prabho | taduttarakathane nyāsasya sarvatapo'tiriktatapastvakathanam ahirbudhnyaḥ - yāni niḥśreyasārthāni coditāni tapāṃsi vai || 37-36 || teṣāṃ tu tapasāṃ nyāsamatiriktaṃ tapaḥ śrutam | namaḥśabdena kṛtātmanyāsasya svadhvaratvopapādanam samitsādhanakādīnāṃ yajñānāṃ nyāsamātmanaḥ || 37-37 || namasā yo'karod deve sa svadhvara udīritaḥ | nyāsasya paramadharmatve pramāṇapradarśanam yāgasādhanabhūtena svātmanā vedyamīśvaram || 37-38 || ayajat tāni dharmāṇi prathamānīti naḥ śrutam | nyāsasya sarvayajñasamatvam yajñarūpadharaṃ devaṃ yajate svātmanaiva yaḥ || 37-39 || tena sarve kṛtā yajñā bhavantīha mahātmanā | nyāsasya yajñatvanirvahaṇāya yajñāṅgapauṣkalyarūpaṇam yajñarūpadharasyāsya śarīraṃ vediriṣyate || 37-40 || p. 359) āsyamāhavanīyāgnirhṛdayaṃ dakṣiṇānalaḥ | athāsya gārhapatyāgnirudaraṃ śruticoditam || 37-41 || yajamāno manastattvaṃ buddhiḥ patnī prakīrtitā | svāśritapratyanīkā ye paśavaste prakīrtitāḥ || 37-42 || lomāni barhiṣastvasya jīvaṃ havyaṃ pracakṣate | savanāni śiromadhyagātrapādāḥ prakīrtitāḥ || 37-43 || daśa yajñāyudhānyasya jñānakarmendriyāṇyapi | ṛtvijaḥ ṣoḍaśa bhujā devasyāsya mahāmune || 37-44 || bhaktarakṣaṇasaṃkalpo dīkṣā devasya nārada | ṛgyajuḥsāmaghoṣo'sya bhūṣaṇārāva iṣyate || 37-45 || sadasyā bhūṣaṇānyasya dayā devasya dakṣiṇā | juhūrdhruvā sruvaścaiva prāśitraharaṇaṃ tathā || 37-46 || mekṣaṇopabhṛtau veda iḍāpātrī tathaiva ca | dārupātraṃ ca yoktraṃ ca camasaḥ sṛṣṭireva ca || 37-47 || piṣṭodvapanyājyasthālyāvidhmapravraścanaṃ tathā | madantītyasya śastreṣu cakrādyeṣu samāśritāḥ || 37-48 || prapannasya kṛtakṛtyatvanigamanam evaṃrūpaṃ tamabhyarcya prakṣīṇāśeṣapātakaḥ | anuṣṭhitakratuśato bhavedeṣa na saṃśayaḥ || 37-49 || p. 360) yathoktakrameṇa sudarśanamanārādhayatāṃ kleśaprāptinigamanam evaṃ bahuvidhai rūpairupetaṃ taṃ sudarśanam | kṛtvā tamapratiṣṭhāpya rājāno mantriṇo'pi vā || 37-50 || vinaṣṭasaṃpadaḥ sadyaḥ paribhūtāśca śatrubhiḥ | arcanābhāvato rājyād bhraṣṭāściramupadrutāḥ || 37-51 || sudarśanamanārādhayatāṃ rājye brahmahatyādidoṣotpattiḥ svarājyaṃ brahmahatyādidoṣairduṣyenmahāmune | samidityasya ṛgvedaśrutirāha (1) dayāvatī || 37-52 || sudarśanamanārādhayatāṃ rājñāṃ prajānurāgābhāvaḥ anabhidhyānato hyasya viśve viṣayavāsinaḥ | aparaktāśca jāyante mahārāje kṛtāgasi || 37-53 || rājye sudarśanānārādhanāt prajānāmapi bahuduḥkhabhāgitā aśraddadhānāścaitasminniha janmani duḥkhinaḥ | _______________ 1 atredaṃ ṛgvedaśrutidvayaṃ bodhyam- yaḥ samidhā ya āhutī yo vedena dadāśa marto agnaye | yo namasā svaghvaraḥ || tasyedarvanto raṃhayanta āśavastasya dyumnitamaṃ yaśaḥ | na tamaṃho devakṛtaṃ kutaścana na martyakṛtaṃ naśat || (ṛgvede 8-19, 6.) _______________ p. 361) pretyādho'dhaḥ patantyeva nāpnuvanti sukhaṃ kvacit || 37-54 || sudarśanasamārādhanasya sarvaphalāvāptisādhanatānigamanam tadyajñarūpaṃ susamāśritānāṃ rakṣāvidhāne kṛtadīkṣamīśam | subhīṣaṇaṃ ṣoḍaśabāhuyuktaṃ svaśatrupakṣakṣapaṇapravṛttam || 37-55 || yathoktarūpaṃ dhṛtasarvaśastra- mupetamastrairapi mūrtimadbhiḥ | paṭe likhitvā śilayāthavārcāṃ vidhāya lohairuta bimbamasya || 37-56 || samarcayedyo nṛpatiḥ pratiṣṭhāṃ vidhāya bhaktyātha sudarśaneśam | kṣaṇena sidhyanti manīṣitāni vipakṣanāśaśca bhavedamuṣya || 37-57 || iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ nyāsāparaparyāyaprapattinirūpaṇaṃ nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37 || āditaḥ ślokāḥ 2376 jvarādiroganivṛttyupāyavidhānaṃ nāma aṣṭātriṃśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya taddivyaṃ bhargo devasya dhīmahi || uktānuvādapūrvakaṃ rogamocanopāyapraśnaḥ nāradaḥ - ākhyātaṃ bhavatā rājñāṃ parebhyo rakṣaṇaṃ param | tathaiva sarve sarvajña puruṣārthāḥ samīritāḥ || 38-1 || tatsādhanāni cānyacca prasaṅgāt samudīritam | idaṃ tvidānīṃ bhagavan vyākhyāhi mama pṛcchataḥ || 38-2 || rājñāṃ tatsacivānāṃ ca tathānyeṣāṃ nṛṇāmapi | rogāḥ krūratarāsteṣāṃ puruṣārthavirodhinaḥ || 38-3 || saṃbhavanti hi teṣāṃ tu mocanaṃ kena sidhyati | rogotpattitadvināśakāraṇakathanam ahirbudhnyaḥ - sādhu pṛṣṭaṃ mune rogā jāyante yena duḥsahāḥ || 38-4 || śṛṇu yenaiva naśyanti tad vakṣyāmi tavādhunā | p. 363) prākṛtapralaye ekākinaḥ paramapuruṣasya ramaṇābhāvaḥ prākṛte sarvalokasya saṃprāpte pratisaṃcare || 38-5 || brahmāyuṣi parikṣīṇe naṣṭe sthāvarajaṅgame | sarvabhūteṣu bhūtādau pralīneṣu mahāmune || 38-6 || bhūtādāvindriyādau ca taijase mahati sthite | tato mahati yāte tu prakṛtiṃ buddhilakṣaṇe || 38-7 || tathā ca puruṣe tasyāṃ pralīne pañcaviṃśake | tasyāmapi pralīnāyāṃ puruṣe puṣkarekṣaṇe || 38-8 || sa eva sarvaṃ saṃhṛtya svasmin paramapūruṣaḥ | bhagavān puṇḍarīkākṣaḥ paramātmā jaganmayaḥ || 38-9 || ekākī sa tadā naiva ramate sma sanātanaḥ | līlārthaṃ punaḥ sṛṣṭiḥ sa līlārthaṃ punaścedamasṛjat puṣkarekṣaṇaḥ || 38-10 || nāmarūpavyākaraṇam sa pūrvaṃ nāmarūpāṇi cakre sarvasya sarvagaḥ | līlopakaraṇabhūtaprakṛtyā paramātmano ramaṇam līlopakaraṇāṃ devaḥ prakṛtiṃ triguṇātmikām || 38-11 || māyāsaṃjñāṃ punaḥ sṛṣṭvā tayā reme janārdanaḥ | prakṛtyā jīvaparayoḥ svarūpapracchādanam sā tu sarvāṇi bhūtāni tattacchaktisamanvitā || 38-12 || p. 364) modayantī ca tanvānā svasyāṃ bhogyadhiyaṃ tathā | vartate jīvaparayoḥ svarūpācchādanāya sā || 38-13 || prakṛtipāravaśyājjīvasya saṃsaraṇam tayā vivaśametattu saṃsaratyakhilaṃ jagat | prakṛterdehātmabhramahetutvam tayaiva prathamaṃ dehe karotyātmadhiyaṃ naraḥ || 38-14 || saivāsve svatvadhīhetuḥ tataḥ śarīrasaṃbandhiputrādau mamatāṃ gataḥ | ahaṃkāramamakārotthavāsanādārdhyam tato'haṃkārajāstasya mamatotthāśca vāsanāḥ || 38-15 || bhavanti dehe putrādau dṛḍhabaddhāściraṃ mune | tadutthavāsanānāṃ rāgadveṣadvārā puṇyapāpahetutvam tataḥ svadehe putrādāvupakāryapakāriṣu || 38-16 || rāgadveṣau ca bhavatastābhyāṃ sarvaṃ viceṣṭate | kapūyaramaṇīye ca tadutthe saṃcinotyayam || 38-17 || tato jātyāyurbhogarūpakarmavipākaprāptiḥ tadvipākānathāpnoti jātyāyurbhogalakṣaṇān | prārabdhakarmaphalopabhogāyaiva śarīrasṛṣṭiḥ ataḥ phalopabhogārthamubhayeṣāṃ ca karmaṇām || 38-18 || p. 365) prārabdhānāmidaṃ sṛṣṭaṃ śarīraṃ ca śarīriṇaḥ | rogāṇāṃ pāpajanyatvam pāpmabhya eva jāyante prārabdheṣvāmayāstanau || 38-19 || nānāvidhā duḥkhavarā bhujyante dehināpare | tatra prathamaṃ jvaraśāntyupāyaḥ jvarābhibhūte nṛpatau sacive'nyajane'thavā || 38-20 || mahāsudarśanaṃ yantraṃ kathitaṃ mantrakovidaiḥ | guḍūcīrājyasaṃsiktāścaturaṅgulasaṃmitāḥ || 38-21 || mantreṇānena juhuyāt sahasraṃ jvalite'nale | cakrāmbujaṃ ca vinyasya sthaṇḍile śālitaṇḍulaiḥ || 38-22 || tatra pātraṃ nidhāyājyaṃ prasthapūrṇaṃ nidhāya ca | tasyāṃ palapramāṇeṣu tantuṣvāropya dīpikām || 38-23 || tatrāpyenaṃ samāvāhya mantreṇānena mantravit | tataḥ paścimabhāge tu sthaṇḍile maṇḍite śucau || 38-24 || āstīrya kalamāṃstatra nyasenmāhendramaṇḍalam | tanmadhye ṣaḍaraṃ cakraṃ madhye tāraṃ ca vinyaset || 38-25 || tantujālena saṃveṣṭya navakumbhaṃ suśobhanam | candracandanakāśmīramiśrairāpūrya vāribhiḥ || 38-26 || tadbahiścandanādyaistamarcayedakṣatairapi | p. 366) ratnāni pañca padmaṃ ca dūrvāṃ hāṭakameva ca || 38-27 || śyāmākaṃ viṣṇuparṇīṃ ca devīṃ cāntarvinikṣipet | madhyekumbhaṃ samāveṣṭya kṣaumeṇa navamālayā || 38-28 || taṃ tāramadhye saṃsthāpya sādhyanāmayute śubhe | pūrṇacandramabhidhyāyaṃstatra cāvāhayet prabhum || 38-29 || taṃ dhūpadīpamālyādyaiḥ samabhyarcya yathāvidhi | śālyannaṃ dadhimadhvājyasarvavyañjanasaṃyutam || 38-30 || hṛdyaṃ sājyaṃ guḍaṃ dadyād devāya haviruttamam | baliṃ tato hared dikṣu vidikṣu ca samāhitaḥ || 38-31 || śālyannaiḥ śvetapuṣpaiśca dhūpadīpādibhistathā | dikpālānāṃ tato dadyāt kṣetreśāyāpi nārada || 38-32 || āsane prāṅmukhaṃ sādhyamupaveśyātha sajvaram | darpaṇaṃ tasya saṃsthāpya purastāt pratibimbitam || 38-33 || kumbhamādāya mantreṇa darpaṇaṃ so'bhiṣecayet | sadya eva jvarānmukto bhavenmeghādivoḍurāṭ || 38-34 || atha dvijebhyo vidvadbhyo vaiṣṇavebhyo viśeṣataḥ | niṣkatrayaṃ hiraṇyasya droṇaṃ cājyasya gāṃ tathā || 38-35 || karpūraṃ candanaṃ cāpi vāsāṃsi vimalānyapi | etāni dadyādekasmai mune brahmavide'thavā || 38-36 || p. 367) tataḥ svastho bhavet sadyo yāvajjīvaṃ na saṃśayaḥ | eṣā cikitsā prakṛtirvyādhīnāṃ mātrayā bhidā || 38-37 || rājayakṣmaśāntiḥ rājayakṣmābhibhūte tu nṛpādau munisattama | madhvaktābhirapāmārgasamidbhiḥ khādire'nale || 38-38 || mantreṇānena juhuyāt sahasraṃ mantravittamaḥ | tataḥ pratīcye digbhāge pūrvavat kalpite'nale || 38-39 || āḍhakājyābhipūrṇāyāṃ pātryāṃ dvipalatantuṣu | āropya dīpikāṃ paścād devamāvāhya mantrataḥ || 38-40 || tataḥ pāścāttyabhāge tu bhāraśālipariṣkṛte | sthaṇḍile maṇḍite śuddhe kṛtvā māhendramaṇḍalam || 38-41 || pūrvavat ṣaḍaraṃ cakraṃ vinyasyāreṣvamuṣya ca | mantravarṇāni vinyasya sādhyanāma ca tārake || 38-42 || pūrvavanmantritaṃ kumbhaṃ tatra saṃsthāpya maṇḍale | āvāhya devamabhyarcya pūrvavaccakrarūpiṇam || 38-43 || haviśca pāyasaṃ dadyāt khaṇḍamadhvājyasaṃyutam | baliṃ ca pūrvavat kuryāt pāyasena viśeṣataḥ || 38-44 || gurukṣetreśavighneśadurgādikpālakān prati | prāvṛtya kambalenainaṃ sādhyaṃ prāṅmukhamāsane || 38-45 || p. 368) āsīnaṃ mantrataḥ kumbhavāribhiścābhiṣecayet | anvahaṃ darpaṇāviṣṭaṃ snāpayecchāyayā punaḥ || 38-46 || niṣkadvayaṃ hiraṇyasya dviniṣkaṃ rajataṃ tathā | kambalaṃ svadhṛtaṃ vastraṃ tilānāṃ droṇameva ca || 38-47 || kamaṇḍaluṃ kāṃsyapātraṃ chatraṃ copānahau tathā | ekasmai brāhmaṇāyaiva viduṣe cāstikāya vai || 38-48 || dadyādetāni sarvāṇi sarvasatkārapūrvakam | prayoktāraṃ dhanairevamabhyarcya prayato bhavet || 38-49 || sadyastasmānmahārogād vimukto nātra saṃśayaḥ | prameharogaśāntiḥ evaṃ prameharogeṇa gṛhīte ca mahāmune || 38-50 || sahasraṃ juhuyānmantrī mantreṇānena bailvakaiḥ | māṣaudanaṃ havirdadyād baliṃ cānena kārayet || 38-51 || abhiṣekaṃ svayaṃ kuryādanyat pūrvavadācaret | dadyād droṇaṃ ca māṣāṇāṃ rajataṃ pañcaniṣkakam || 38-52 || ekaṃ cānaḍuhaṃ sadyo nīrogaḥ syānmahāmune | udararogaśāntiḥ tathaudarairmahārogairgulmaśūlādibhiściram || 38-53 || abhibhūteṣu martyeṣu vakṣye pratividhiṃ śṛṇu | pūrvavat kumbhamabhyarcya sudarśananiṣevitam || 38-54 || p. 369) tatpūrvabhāge prajvālya jvalanaṃ kuṇḍamadhyame | samidbhirārkairjuhuyādājyāktairdvisahasrakam || 38-55 || tilaiśca juhuyāt tadvanmantreṇānena mantravit | tataḥ kumbhodakaṃ spṛṣṭvā sahasraṃ ca japenmanum || 38-56 || tato hared baliṃ mantrī dikpālānāṃ yathākramam | bhūtapretapiśācānāṃ kṣetreśasyāpi nārada || 38-57 || śuklaudanaiḥ śuklapuṣpaiḥ piṣṭaiḥ śukladhvajairapi | kumbhādhivāsitaṃ devaṃ pūjayed vidhivat tataḥ || 38-58 || havirnivedayecchuddhairodanaiḥ kalpitaṃ bahu | śarkarāmadhudadhyāḍhyaṃ sarvavyañjanasaṃyutam || 38-59 || tataḥ kumbhodakaṃ kiṃcidādāyānena mantritam | pāyayedrogiṇaṃ mantrī mantroccāraṇapūrvakam || 38-60 || tataḥ kumbhodakenaiva prāṅmukhaṃ snāpayed budhaḥ | tarpayed brāhmaṇān sapta yathāśakti samāhitaḥ || 38-61 || guruṃ bahudhanairvastrairbhūṣaṇairdhānyarāśibhiḥ | sarve tasyaudarā rogā vinaśyanti na saṃśayaḥ || 38-62 || tataḥ svastho bhavenmartyo devavanmodate'niśam | p. 370) apasmāraśāntiḥ apasmārābhibhūte tu nare pratividhiṃ śṛṇu || 38-63 || bhūtale gomayālipte same maṅgalasaṃyute | tilabhāradvayaṃ tatra prastīrya caturaśrakam || 38-64 || dvihastasaṃmitaṃ tatra yantraṃ saudarśanaṃ nyaset | pūrvoktena prakāreṇa vinaivākhilamūrtibhiḥ || 38-65 || sudarśanaṃ nṛsiṃhaṃ ca vinā mantrābhisaṃhitam | saudarśanaṃ mahāyantraṃ madhye pūrvoktavartmanā || 38-66 || praṇidhāyodakumbhaṃ tu tantubhiḥ pariveṣṭitam | pūrvoktadravyasaṃyuktaṃ kambalenābhiveṣṭitam || 38-67 || pūrveṇa maṇḍalaṃ vahniṃ nidhāya vidhivat tataḥ | anena manunā kuryād dvisahasraṃ tilāhutīḥ || 38-68 || tataḥ kumbhaṃ spṛśanmantramaṣṭottarasahasrakam | japenmantrābhipūtena vāriṇānena mantravit || 38-69 || grahābhibhūtamāsīnaṃ prāṅmukhaṃ cābhiṣecayet | tato muktagrahastena kṣaṇenaiva sukhī bhavet || 38-70 || sarve cānye grahāstaṃ tu na kṣamante hi vīkṣitum | dhanadhānyaiśca vāsobhiḥ sa guruṃ pūjayet tataḥ || 38-71 || p. 371) yasmin yantre tu yad dravyaṃ tacca tasmai nivedayet | brāhmaṇāṃstarpayet paścādaṣṭau tilasuvarṇakaiḥ || 38-72 || rajataiścāpi mahiṣīṃ sādhakāya nivedayet | tataḥ svastho bhavenmartyo devavanmodate bhuvi || 38-73 || iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ jvarādiroganivṛttyupāyavidhānaṃ nāma aṣṭātriṃśo'dhyāyaḥ || 38 || āditaḥ ślokāḥ 2449 sarvaphalasādhanabhūtamahābhiṣekavidhānaṃ nāma ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi || kena prayogeṇa sarvārthasiddhiriti praśnaḥ nāradaḥ - bhagavan brūhi sarvajña yenaikenaiva karmaṇā | sarvarogā vinaśyanti kena sarve ca śatravaḥ || 39-1 || kena sarvārthasiddhiḥ syājjagat kena vaśaṃ bhavet | vibhūtirvimalā kena prāpyate karmaṇā vada || 39-2 || taduttarakathanārambhaḥ ahirbudhnyaḥ - śrūyatāṃ cāvadhānena guhyametanmahāmune | yenaikena prayogeṇa sarvārthāḥ saṃbhavanti hi || 39-3 || mahābhiṣekākhyakarmavidhiḥ rājñaśca mantriṇāṃ caiva sarveṣāmadhikāriṇām | p. 373) padāt svasmādupāroḍhukāmānāṃ paramaṃ padam || 39-4 || anyeṣāṃ laukikānāṃ ca yat kiṃcid vāñchatāṃ tathā | kāryaṃ mahābhiṣekākhyaṃ karma sarvārthasādhakam || 39-5 || tadaṅgatayā sthānādiviśeṣavidhiḥ vāsudevālayodyānamaṇḍape mandire'thavā | same pavitritatale maṅgalāṣṭakasaṃyute || 39-6 || vikīrya kalamāṃstatra navabhārābhisaṃmitān | māhendramaṇḍalaṃ nyasya bāhyato jātipuṣpakaiḥ || 39-7 || madhye saudarśanaṃ yantramuktenaiva tu vartmanā | vinyased gandhapuṣpaiśca tanmadhye ca suśobhanam || 39-8 || tanmadhye vinyasenmantrī yantrabimbamanuttamam | tasyāgre mūlamantreṇa kumbhaṃ tantupariṣkṛtam || 39-9 || āvāhayed gandhatoye navaratnasamanvitam | candanāgurukarpūrakāśmīrakṣodamaṇḍitam || 39-10 || akṣataiśca parikṣiptaṃ śuddhakṣaumābhiveṣṭitam | gandhavatkusumākīrṇaṃ dhūpadīpasamanvitam || 39-11 || mukhāntare tathā kārye kumbhakuṇḍe svalaṃkṛte | pratiṣṭhāpyāṣṭadigbhāge pūrṇakumbhānalaṃkṛtān || 39-12 || ācakrāyetimantrādyairagniprākārakāntakaiḥ | p. 374) prāgādi vinyasenmantraiḥ pratyekaṃ pūjayet tataḥ || 39-13 || prāgādidikṣu madhye cāgnikuṇḍavidhiḥ sarvatra kumbhaprāgbhāgeṣvagnikuṇḍāni vinyaset | prāsādalakṣaṇaṃ kuṇḍaṃ madhye kuryāt svalaṃkṛtam || 39-14 || prāgādyagnikuṇḍānāṃ lakṣaṇakathanam prācyāṃ diśi catuṣkoṇamāgneyyāṃ tu trikoṇakam | yāmye tvardhendusaṃkāśaṃ nair-ṛtyāṃ yonisaṃnibham || 39-15 || vāruṇyāṃ padmasaṃkāśaṃ vāyavyāmaṣṭakoṇakam | vṛttamuttaradigbhāge caiśānyāṃ tu ṣaḍaśrakam || 39-16 || diśāṃ homeṣu vaiṣṇavartvigvaraṇam vaiṣṇavānṛtvijaścāṣṭau diśāṃ homeṣu yojayet | madhye tu sādhako mantrī juhuyājjvalite'nale || 39-17 || home dravyasaṃkhyayorvidhiḥ pratyekaṃ juhuyādājyairaṣṭottarasahasrakam | home mantravidhiḥ sarvatra mūlamantreṇa juhuyād dhyānapūrvakam || 39-18 || kumbhābhimantraṇavidhiḥ homānte devamabhyarcya sarvakumbheṣu sādhakaḥ | p. 375) spṛṣṭvā tu tāñjapenmantraṃ sādhyanāmapuṭīkṛtam || 39-19 || aṣṭottarasahasraṃ tu sarvatra vidhivat tataḥ | niveśayenmahāyantrasaṃmukhaṃ sādhyamāsane || 39-20 || prathamaṃ prāgādikumbhajalairabhiṣekaḥ tato bherīninādaiśca śaṅkhakāhalanisvanaiḥ | sahitaṃ snāpayedenaṃ prācyādyaiḥ kumbhavāribhiḥ || 39-21 || tataḥ pūrṇakumbhajalenābhiṣekaḥ paścānmadhyamamādāya pūrṇakumbhaṃ svalaṃkṛtam | tadvāriṇābhiṣicyānte mantraṃ mantrījapet svayam || 39-22 || yathoktābhiṣekeṇa sarvakāmāvāptiḥ tatastenābhiṣekeṇa nirdhūtāśeṣakilbiṣaḥ | rājate himasaṃrodhānnirmukta iva bhāskaraḥ || 39-23 || sarve tamanaghaṃ kāmā vṛṇate svayameva hi | vinā rājānametena kuryāccānyābhiṣecanam || 39-24 || evaṃ mahābhiṣeke tu kṛte pūrṇe mahātmanā | yasya yad vāñchitaṃ tasya hastasthaṃ tanna saṃśayaḥ || 39-25 || āyuṣkāmī tathāyuṣyamārogyārthī tadaśnute | p. 376) arthārthī cārthamāpnoti paśukāmastathā paśūn || 39-26 || aputraḥ putramāpnoti nirguṇo guṇavān bhavet | kanyārthī labhate kanyāṃ jigīṣurjayamaśnute || 39-27 || svapadaṃ padahīnastu padārthī paramaṃ padam | annakāmaśca bahvannaṃ yaśo'rthī cāśnute yaśaḥ || 39-28 || kimatra bahunoktena yadyanmanasi vartate | tattat sadyaḥ samāpnoti nātra kāryā vicāraṇā || 39-29 || ante sādhakārcanavidhiḥ evaṃ kṛtābhiṣekastu pūrṇakāmo'tha mānavaḥ | suvarṇairbahuratnaiśca vastrairmālyānulepanaiḥ || 39-30 || arcayet sādhakaṃ samyag dadyāddhenuṃ savatsakām | tasmai śiṣṭaṃ ca yad dravyamabhiṣekaparicchadam || 39-31 || tacca dadyāt tathā pātrīṃ pāyasenābhipūritām | ṛtvijāṃ brāhmaṇānāṃ ca paritoṣaṇavidhiḥ pratyekaṃ niṣkadānena toṣayedṛtvijo'khilān | tarpayed brāhmaṇānanyān yathāśakti samāhitaḥ || 39-32 || iti śrīpañcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ sarvaphalasādhanabhūtamahābhiṣekavidhānaṃ nāma ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 39 || āditaḥ ślokāḥ 2481 astrasvarūpatacchaktinirūpaṇaṃ nāma catvāriṃśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi || uktānuvādapūrvakamastrasaṃsthānatacchaktisvarūpapraśnaḥ nāradaḥ - bhagavan devadeveśa viśvāmaravarārcita | yadyanmayā purā pṛṣṭaṃ tattvatastat tadīritam || 40-1 || divyāstrāṇāṃ tu sarveṣāṃ mantrarūpāśca mūrtayaḥ | kathitā bhavatā samyak pṛcchato me savistaram || 40-2 || kiṃsaṃsthānānyathāstrāṇi kiṃśaktīni paraṃtapa | mayi sānugrahaṃ cetastava ced vaktumarhasi || 40-3 || taduttarakathanāya teṣāṃ paramaguhyatvakhyāpanam ahirbudhnyaḥ- tadetat paramaṃ guhyamavācyamatidurlabham | astrāṇāṃ svarūpeṇa pratyakṣāgocaratā na cāvirāsannastrāṇi svasvarūpeṇa kasyacit || 40-4 || surāsurairniyujyante mantrarūpeṇa tāni vai | p. 378) devakāryārthamindraṃ prati kadācit teṣāṃ gocaratā ekadā vṛtranidhane vāsavasya svarūpataḥ || 40-5 || āvirbabhūvuretāni surakāryamidaṃ tviti | mantrarūpeṇāsādhye viṣaye teṣāṃ svasvarūpāviṣkaraṇam mantrasvarūpaiścāsādhye viṣaye svasvarūpataḥ || 40-6 || āviṣkurvanti cāstrāṇi bhīṣaṇāni paraṃ mune | eṣāṃ darśanamātreṇa vinaśyantyarisainikāḥ || 40-7 || bhagavatā teṣāṃ svarūpeṇa dhāraṇam cakrasvarūpī bhagavāṃstāni dhatte svarūpataḥ | tatsvarūpatacchaktikathanapratijñā svarūpāṇi tathā teṣāṃ śaktīśca kathayāmi te || 40-8 || 1 - nārāyaṇāstram śṛṇu nārāyaṇāstrasya svarūpaṃ prathamaṃ mune | sahasradhāramatyugraṃ sahasrārkasamaprabham || 40-9 || taijasaṃ vistṛtāgraṃ tanmohinīkusumopamam | 2 - pāśupatāstram pratipaccandrasaṃkāśamadhyāṣṭāśravidīpitam || 40-10 || p. 379) śatadhāraṃ taḍiddīptametat pāśupataṃ matam | 3 - brāhmāstram sahasrārasamāyuktaṃ vidyutpuñjopamākṛti || 40-11 || prastarapratimaṃ muṣṭigrāhyāgraṃ brāhmamīritam | 4 - brahmaśiro'stram daṃṣṭrākarālaṃ daṣṭoṣṭhaṃ piṅgalākṣaṃ vibhīṣakam || 40-12 || gṛhītapiṅgakeśāgrametad brahmaśiro matam | 5 - viṣṇucakrāstram viṣṇucakramiti khyātaṃ sahasrāraṃ sudarśanam || 40-13 || 6 - jṛmbhaṇāstram jṛmbhaṇaṃ tvaṣṭavakrāṅgaṃ daṇḍamevaṃ vidurbudhāḥ | 7 - kālapāśāstram bhīmākāraṃ pāśameva kālapāśamiti smṛtam || 40-14 || 8 - āgneyāstram ṣaṭkoṇāgraṃ jvalajjvālamastramāgneyamuttamam | 9 - hayaśiro'stram jvālāvilaṃ vājivaktramastraṃ hayaśiro matam || 40-15 || p. 380) 10 - prasvāpanāstram prasvāpanaṃ kuvalayastabakastambasannibham | 11 - tāmasāstram satoyatoyadaprakhyaṃ tāmasāstramudīritam || 40-16 || 12 - kālāstram kālāstraṃ bhīṣaṇaṃ daṇḍaṃ ṣaṣṭighaṇṭāsamākulam | 13 - daṇḍacakrāstram ādyantacakrayugdaṇḍaṃ daṇḍacakramiti smṛtam || 40-17 || 14 - kālacakrāstram kālacakraṃ catuṣkoṇaṃ paryantasthitarāśimat | 15 - dharmacakrāstram dharmacakraṃ suvṛttaṃ syād daśayajñāyudhāṅkitam || 40-18 || 16 - śaivāstram śaivaṃ śatamukhāgnistu daṇḍavat parikīrtyate | 17 - śūlāstram śūlaṃ tu tridalaṃ proktaṃ tīkṣṇadhāraṃ sudaṇḍakam || 40-19 || 18 - paraśvastram paraśū raudramastraṃ ca tīkṣṇadhāraṃ bhayāvaham | p. 381) 19 - triśūlāstram śūlatrayāṅkitamukhaṃ triśūlaṃ daṇḍavad bhavet || 40-20 || 20 - ghorāstram ghoraṃ nārā ca rūpaṃ syādastramāhurmanīṣiṇaḥ | 21 - aghorāstram kṛṣṇāsyaṃ piṅganayanaṃ jvālākeśordhvabandhanam || 40-21 || aghorāstramidaṃ proktaṃ nāmnā caivāsidhārakam | 22 - saṃmohanāstram astraṃ saṃmohanaṃ nāma kamalaṃ nālasaṃyutam || 40-22 || 23 - aiṣīkāstram aiṣīkaṃ śaranālābhamastramāhurvicakṣaṇāḥ | 24 - aindracakrāstram vajrāṅkitacatuṣkoṇaṃ naṭābhamamitadyuti || 40-23 || aindracakrākhyamastraṃ tat paravairibhayaṃkaram | 25 - śuṣkāśanyastram sadā jvalitasarvāṅgaṃ mahiṣākṛti bhīṣaṇam || 40-24 || śuṣkāśaniridaṃ proktamastramaṅgārasaṃnibham | p. 382) 26 - ārdrāśanyastram tādṛśaṃ śuklavarṇaṃ tadārdrāśaniriti smṛtam || 40-25 || 27 - painākāstram painākamastraṃ paramaṃ dhanustakṣakasaṃnibham | 28 - kaṅkālāstram kaṅkālākhyaṃ bhavedastraṃ piśācākṛti bhīṣaṇam || 40-26 || 29 - kāpālāstram kapālamālikāmāhuḥ kāpālāstramanuttamam | 30 - saurāstram sauramastraṃ samākhyātaṃ sūryabimbaparaṃparā || 40-27 || 31 - varuṇapāśāstram astraṃ varuṇapāśākhyaṃ śītākṛti sudāruṇam | 32 - saṃtāpanāstram laguḍaṃ śaṅkujālāḍhyaṃ saṃtāpanamidaṃ viduḥ || 40-28 || 33 - vāruṇāstram vāruṇaṃ jālakākāraṃ dvātriṃśacchidrasaṃyutam | p. 384) 34 - dharmapāśāstram sarvatattvamayaṃ dāma dharmapāśamiti smṛtam || 40-29 || 35 - 36 - śaktidvayāstram śaktirekā prasiddhaiva śaktyantaramathocyate | dviśiraskaikanālā ca daśaghaṇṭāvibhūṣitā || 40-30 || 37 - vāyavyāstram vāyavyamastraṃ sāraṅgaḥ saśṛṅga iva paṭhyate | 38 - mausalāstram mausalaṃ musalaṃ proktaṃ vidyuddaṇḍamivojjvalam || 40-31 || 39 - gāndharvāstram gāndharvamastramādiṣṭaṃ vīṇādaṇḍopamākṛti | 40 - darpaṇāstram darpaṇaṃ darpaṇaṃ proktamastraṃ pūrṇendusaṃnibham || 40-32 || 41 - śoṣaṇāstram śoṣaṇaṃ vikaṭaṃ śṛṅgamastraṃ paraviśoṣaṇam | 42 - paiśācāstram paiśācamastraṃ paramamulkāmukhamudāhṛtam || 40-33 || p. 384) 43 - tejaḥprabhāstram tejaḥprabhaṃ smṛtaṃ prāsapratimaṃ paradāraṇam | 44 - aindrāstram aindramastraṃ vajrarūpaṃ tejasāṃ nilayaṃ smṛtam || 40-34 || 45 - vilāpanāstram astraṃ vilāpanaṃ nāma dhārādharamudāhṛtam | 46 - vaidyādharāstram vaidyādharāstramāhustat puṣpamālāṃ tu mohinīm || 40-35 || 47 - kaṅkālāstram astraṃ kaṅkālasaṃjñaṃ syānmahāghaṇṭānināditam | 48 - modakyastram modakī nāma paramā vallarī puṣpaśālinī || 40-36 || 49 - śikharāstram śikharaṃ nāma khaṭvāṅgamāyudhaṃ paricakṣate | 50 - krauñcāstram krauñcamastraṃ mahat pakṣī krauñcākṛtirihocyate || 40-37 || p. 385) 51 - asiratnāstram asiratnāhvayaṃ divyamastraṃ khaḍgo mahādyutiḥ | 52 - praśamanāstram astraṃ praśamanaṃ nāma procyate dhvajasaṃnibham || 40-38 || 53 - kandarpadayitāstram kandarpadayitaṃ cāstramikṣuḥ paramaśobhanam | 54 - madanāstram madanaṃ cāmaraprakhyamastraṃ parabhayāvaham || 40-39 || 55 - saumanāstram saumanaṃ śibikābhaṃ tadastramastravido viduḥ | 56 - satyāstram sthūlamuktākṣamālaiva satyāstraṃ sarvasādhakam || 40-40 || 57 - saṃvartakāstram astraṃ saṃvartakaṃ nāma mahāśaṅkhaḥ prakīrtyate | 58 - māyādharāstram māyādharāhvayaṃ prāhurastraṃ śākhinameva ca || 40-41 || p. 386) 59 - somāstram somāstramardhacandrābhaṃ sāyakaṃ saṃpracakṣate | 60 - tvāṣṭrāstram tvāṣṭramastraṃ caityasamaṃ sadaṇḍamabhidhīyate || 40-42 || 61 - śīteṣvastram śīteṣurnāma kumbhāsyā sravantī sariduttamā | 62 - bhagāstram trikoṇaṃ daṇḍavad vidyād bhagāstramamitadyuti || 40-43 || 63 - saṃdāmanāstram sadāmanaṃ samākhyātaṃ cakraṃ niraramucyate | 64 - satyavadastram satyavat tanmahābhūtaṃ vyāttānanamidaṃ viduḥ || 40-44 || 65 - vāraṇāstram vāraṇaṃ nāma sarpāsyaṃ vāraṇaṃ paramāṅkuśam | 66 - dhṛṣṭāstram dhṛṣṭaṃ kabandhamudaraṃ vyāttānanamudāhṛtam || 40-45 || 67 - bhṛśāśvatanayāstram bhṛśāśvatanayaṃ nāma dvidhāraṃ krakacaṃ smṛtam | p. 387) 68 - satyakīrtyastram satyakīrtistu makaro vyāttavaktro'bhidhīyate || 40-46 || 69 - mohāstram mohaḥ sarpaśiro vyāttavaktramastraṃ vidurbudhāḥ | 70 - rabhasāstram rabhasaṃ tārasaṃkāśamastraṃ sarvāstrasādanam || 40-47 || 71 - sarvanābhāstram sarvanābhāhvayaṃ cāstraṃ kamaṇḍalurihocyate | 72 - parāṅmukhāstram parāṅmukhāhvayaṃ cāstraṃ pañcānanaśiro viduḥ || 40-48 || 73 - jṛmbhakāstram jṛmbhakaṃ nāma raktākṣaṃ tripañjaramudīryate | 74 - pratihārāstram pratihārākhyamastraṃ tu kuntaḥ paramabhāsvaraḥ || 40-49 || 75 - avāṅmukhāstram ṛkṣāsyaṃ bhūtamuddiṣṭamavāṅmukhasamāhvayam | p. 388) 76 - dhanāstram dhanākhyamastraṃ mukuṭasamānamamitadyuti || 40-50 || 77 - dhānyāstram dhānyāstrametat paramaṃ śālistabakabandhanam | 78 - mahābhūtāstram vṛṣākṣaṃ vṛṣavaktrāṅkaṃ mahābhūtaṃ pracakṣate || 40-51 || 79 - kāmarūpāstram kāmarūpaṃ mahāstraṃ tu pratisūryakasaṃnibham | 80 - dṛḍhanābhāstram dṛḍhanābhākhyamastraṃ syānnāgo bahuphaṇānvitaḥ || 40-52 || 81 - kāmarucyastram astraṃ kāmarucirnāma svastikaṃ paricakṣate | 82 - sunābhāstram sunābhaṃ kṣurikā tīkṣṇā procyate'stramanuttamam || 40-53 || 83 - makarāstram makaro nāma divyāstraṃ dīpikādaṇḍasaṃnibham | p. 389) 84 - daśākṣāstram daśākṣametajjānīyāt kaukṣeyakamavāritam || 40-54 || 85 - vetālāstram vṛttimantaṃ coṣṭramukhaṃ vetālamabhidhīyate | 86 - daśavaktrāstram ekasthā daśavaktrī tu daśavaktramudāhṛtam || 40-55 || 87 - rucirāstram rucirākhyaṃ bhavedastraṃ halaṃ paramadāruṇam | 88 - daśakarṇāstram daśavarṣā kākamukhī daśakarṇamudīryate || 40-56 || 89 - yogaṃdharāstram yogaṃdharaṃ divābhītavyāttavaktramiti smṛtam | 90 - vāruṇāstram amitraghnaṃ vāruṇaṃ syāt parāstravinivāraṇam || 40-57 || 91 - anidrāstram anidramastramunnidrakalpakaṃ kathayanti vai | p. 390) 92 - kuṭhārāstram bhettāramastramākhyātaṃ kuṭhāraṃ parabhedanam || 40-58 || 93 - śatodarāstram śatodarāstraṃ bhūtaṃ syācchatodarasamanvitam | 94 - saumanasāstram astraṃ saumanasaṃ nāma japākusumamañjarī || 40-59 || 95 - padmanābhāstram padmanābhaṃ mahābhūtaṃ padmālaṃkṛtanābhimat | 96 - mahānābhāstram mahānābhākhyamastraṃ tu bako vikaṭakaṃdharaḥ || 40-60 || 97 - jyautiṣāstram jyautiṣaṃ nāma paramaṃ vimānamabhidhīyate | 98 - kṣepaṇāstram kramaṇaṃ kṣepaṇaṃ proktaṃ parāstrakramaṇaṃ mahat || 40-61 || 99 - trairāśikāstram trairāśirvānaramukhaṃ sapakṣaṃ narapādavat | 100 - sārcirmālyastram sārcirmāli mahābhūtamekapād bahuhastakam || 40-62 || p. 391) 101 - vimalāstram vimalāstramidaṃ vidyāt sphāṭikākāraḍolikām | 102 - dhṛtikāstram varāhasiṃhamanujakukkurebhamukhairyutam | bhūtaṃ purāvido brūyurdhṛtikāstraṃ sudāruṇam || 40-63 || iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyām astrasvarūpatacchaktinirūpaṇaṃ nāma catvāriṃśo'dhyāyaḥ || 40 || āditaḥ ślokāḥ 2544 svarūpato'stradhāraṇatatprayojanapratipipādayiṣayā madhukaiṭabhasaṃhāravarṇanaṃ nāma ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi || bhagavatā astrāṇāṃ svarūpato dhāraṇasya kālaviśeṣaprayojanādipraśnaḥ nāradaḥ - astrāṇyetāni bhagavan kathitāni svarūpataḥ | tānyadhatta svarūpeṇa devaḥ pūrvamitīritam || 41-1 || kasmin kadā kimarthaṃ tat kṛtaṃ viśveśvara prabho | praśnametaṃ paricchindhi yadi sānugraho'si me || 41-2 || pṛṣṭasyārthasya paramaguhyatvakhyāpanamukhena tatprativacanapratijñā ahirbudhnyaḥ - paramaṃ te pravakṣyāmi guhyamatyadbhataṃ mahat | pṛcchate bhaktiyuktāya paramātmani nārada || 41-3 || pralayāvasāne bhagavataḥ sisṛkṣodayaḥ purā kalpāvasāne tu bhagavān puruṣottamaḥ | jagat sraṣṭuṃ manaścakre līlārasasamutsukaḥ || 41-4 || p. 393) prakṛtipuruṣamahadādiviśeṣāntajagatsṛṣṭiḥ prathamaṃ janayāmāsa pradhānapuruṣau svataḥ | mahadādi viśeṣāntaṃ janayitvā tato hariḥ || 41-5 || aṇḍotpādanapūrvakaṃ caturmukhasṛṣṭiḥ taiḥ sarvairaṇḍamutpādya tasmin brahmāṇamāsṛjat | prajāsṛṣṭyarthaṃ caturmukhāya vedopadeśaḥ prajāḥ sṛjeti vedāṃśca tasmai prādājjanārdanaḥ || 41-6 || caturmukhasya prajāsṛṣṭyārambhaḥ tataḥ prajāḥ sa vividhāḥ sraṣṭuṃ samupacakrame | tatra baladarpitamadhukaiṭabhotpattiḥ etasminnantare daityau brahmasṛṣṭeranantaram || 41-7 || balavantau tu tasyorvorjajñāte madhukaiṭabhau | madonmattau mahākāyau dānavau baladarpitau || 41-8 || madhukaiṭabhābhyāṃ caturmukhādvedāpaharaṇam tau dṛṣṭvā sṛṣṭyupakrāntaṃ brahmāṇamamitadyutim | praviśya māyayā tasmādvedāñjagṛhatustadā || 41-9 || vedāpahārāccaturmukhasya sṛṣṭyasāmarthyam tataḥ sraṣṭuṃ prajāḥ sarvā na śaśāka prajāpatiḥ | nirviṇṇasya caturmukhasya cintāprakāraḥ p. 394) paraṃ nirvedamāpanno babhūvātha prajāpatiḥ || 41-10 || prajāḥ sṛjeti bhagavān vyādideśa sa māṃ hariḥ | na śakyate vinā vedaiḥ sraṣṭuṃ nānāvidhāḥ prajāḥ || 41-11 || dānavābhyāmime vedā hṛtā matto'dya māyayā | kimanyat kāryamityeṣa parāṃ cintāmupeyivān || 41-12 || kṛtaniścayasya caturmukhasya kṣīrābdhigamanam tato vedhā viniścitya manasā kāryamātmanaḥ | kṣīrābdheruttaraṃ tīraṃ jagāma kamalodbhavaḥ || 41-13 || caturmukhena bhagavataḥ stutiḥ tatra tuṣṭāva deveśaṃ puṇḍarīkākṣamacyutam | oṃ namo vāsudevāya śuddhajñānasvarūpiṇe || 41-14 || asīmānandakandāya bhūribhūmne mahātmane | acintyaśaktirūpāya bibhrate bhuvanāni te || 41-15 || asīmaiśvaryavīryāya tejasāṃ nidhaye namaḥ | viśvāntaryāmiṇe tubhyaṃ śuddhasattvaikamūrtaye || 41-16 || anavadyākhilādhārabhūṣaṇāya namo namaḥ | śaṅkhacakragadākhaḍgaśārṅgāyudhadharāya te || 41-17 || p. 395) śrīmate puṣkarākṣāya puruṣāya namo namaḥ | viṣvaksenamukhairdivyaiḥ sevyamānāya sūribhiḥ || 41-18 || divyānandamayavyomanilayāya namo namaḥ | sargopasargarakṣābhiḥ krīḍate jagatāṃ sadā || 41-19 || mahāvibhūtaye tubhyaṃ namo nikhilamūrtaye | svasamāśritavātsalyakṛtavyūhavibhūtaye || 41-20 || viśvavidveṣividhvaṃsakṛtadīkṣāya te namaḥ | tāpatrayābhitaptāghanāśanasmaraṇāya te || 41-21 || namo'cintyasvarūpāya viṣṇave karmasākṣiṇe | bhagavatā caturmukhāya darśanapradānam iti tasya stutiṃ śrutvā bhagavān puruṣottamaḥ || 41-22 || āvirbabhūva purataḥ prasannaḥ padmalocanaḥ | caturmukhena svavṛttāntanivedanam taṃ dṛṣṭvā paramaprītaḥ praṇamya paramādbhutam || 41-23 || vyajijñapadameyātmā svavṛttaṃ vinayānvitaḥ | bhagavatā madhukaiṭabhasmaraṇam etaṃ dānavayoḥ śrutvā vyatikramamariṃdamaḥ || 41-24 || mandaṃ prahasya bhagavān sasmāra madhukaiṭabhau | p. 396) madhukaiṭabhayostatrāgamanam tau tasya smṛtimātreṇa dvāramājagmatustadā || 41-25 || madhukaiṭabhau prati bhagavadvacanam tataḥ samāgatau dṛṣṭvā tatraiva baladarpitau | meghagambhīranirghoṣamuvāca madhusūdanaḥ || 41-26 || yuvābhyāmāhṛtā vedā maddattā brahmaṇo mukhāt | māyayeti śrutaṃ naivaṃ yujyate kartumatra vai || 41-27 || tat tasmai sakalā vedā dīyantāṃ parameṣṭhine | bhagavadvacanatiraskaraṇapūrvakaṃ madhukaiṭabhayoḥ prativacanam evamuktau bhagavatā durmadāndhau mahāsurau || 41-28 || pratyūcaturimāṃstasmai dadāvo naiva sarvathā | āvāmevācirāt sarvāḥ srakṣyāvo vividhāḥ prajāḥ || 41-29 || vedairvinaiva bhagavan kimatra parameṣṭhinā | bhagavatā madhukaiṭabhayorhananāya viṣvaksenādeśanam sa tayorvacanaṃ śrutvā kopasaṃraktalocanaḥ || 41-30 || durātmānau tu tau hantuṃ matiṃ cakre jagatpatiḥ | etau nihatya durdāntau pāpāvadya madoddhatau || 41-31 || ādāya vedānetasmai brahmaṇe pratipādaya | iti śeṣāśanaṃ devo vyādideśa kṛtāñjalim || 41-32 || p. 397) tataḥ samarasaṃnahanam sa tatheti samānīya sarvāḥ senāśca vaiṣṇavīḥ | nirjagāma tato yoddhuṃ saṃnaddhau tau ca dānavau || 41-33 || nirmimāte tadā senāṃ mahatīṃ tau ca māyayā | dvayoḥ senayostumulasaṃgrāmaḥ ubhayoḥ pakṣayoryuddhaṃ tumulaṃ samapadyata || 41-34 || adṛṣṭamaśrutacaramabhūt tat samaraṃ tadā | viṣvaksenena bhagavatsakāśe madhukaiṭabhayorajayyatvanivedanam cireṇājayyatāṃ jñātvā duṣṭadānavayoryudhi || 41-35 || viṣvaksenastu devāya nyavedayadavāritaḥ | bhagavataḥ sarvāstrāṇāṃ svarūpato dhāraṇapūrvakaṃ yuddhāya nirgamanam tatastu paramakruddho nirjagāma janārdanaḥ || 41-36 || yudhyamānau tu tau dṛṣṭvā cakrarūpī svayaṃ hariḥ | bibhrad dviṣaṣṭibhirhastaistasthau divyāstrasaṃhatim || 41-37 || sarvāstrasvarūpadhāribhagavadrūpavarṇanam taṃ dṛṣṭvā paramakruddhaṃ sahasrādityasaṃnibham | jvaladbhirastrairhastāgradhāryamāṇaiśca veṣṭitam || 41-38 || piṅgalordhvamukhaiḥ keśairupetamatibhīṣaṇam | aṇḍāntavyāptavapuṣaṃ japākusumasaṃnibham || 41-39 || p. 398) piṅgalāghūrṇamānogravṛttanetratrayānvitam | bhugnabhrukuṭisaṃnaddhabhīṣaṇānanaśobhitam || 41-40 || daṣṭoṣṭhamujjvaladdaṃṣṭrāniryatskhalitapāvakam | mahājaladhisaṃkāśaṃ dviṣaṣṭibhujapañjaram || 41-41 || raktāmbaradharaṃ bhīmamālīḍhasthitimaṇḍitam | hārakeyūratāṭaṅkakaṭakādivibhūṣaṇaiḥ || 41-42 || upetaṃ kiṅkiṇījālakvaṇatkāranināditam | āścaryarūpamatulamevaṃbhūtaṃ mahādyutim || 41-43 || tadrūpadarśanād daityasainyānāṃ niḥśeṣaṃ vilayaḥ kalpāntajṛmbhitāmbhodhikalpāste daityasainikāḥ | neśurnirīkṣya niḥśeṣaṃ śiṣṭau tau dānavau param || 41-44 || āgacchantau susaṃbhrāntau dṛṣṭvā tāvudyatāyudhau | prāhiṇod bhīṣaṇaṃ cakraṃ tadvadhāya mahādyutiḥ || 41-45 || cakreṇa madhukaiṭabhayoḥ śiraśchedaḥ tayościccheda śirasī tatkṣaṇāccakramuttamam | tābhyāṃ vedānupādāya devāyaitānnyavedayat || 41-46 || brahmaṇe vedapradānapūrvakaṃ bhagavatastirodhānam devo'pi brahmaṇe dattvā punarantardadhe hariḥ | p. 399) brahmaṇā yathāpūrvaṃ prajāsṛṣṭiḥ labdhavedaḥ punardhātā prajāścakre yathāpuram | upasaṃhāraḥ itthaṃ bhagavato rūpaṃ cakrarūpasya cakriṇaḥ || 41-47 || iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyām svarūpato'stradhāraṇatatprayojanapratipipādayiṣayā madhukaiṭabhasaṃhāravarṇanaṃ nāma ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 41 || āditaḥ ślokāḥ 2591 kāśīrājaśrutakīrtyupākhyānavarṇanaṃ nāma dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi || aṅgamantrāṇāmutpattidevatāprayojanaśaktidhyeyapraśnāḥ nāradaḥ - bhagavan sarvadharmajña sarvabhūtanamaskṛta | śrotavyaṃ yadyadasmābhiḥ śrutaṃ tat tadaśeṣataḥ || 42-1 || idaṃ tvidānīṃ pṛcchāmi śaṃsa me manasi sthitam | kuto'muṣyāṅgamantrāṇāmutpattiḥ kā ca devatā || 42-2 || kimarthaṃ kīdṛśī śaktiḥ kiṃ dhyeyaṃ brūhi tattvataḥ | pṛṣṭasyārthasya guhyatvakhyāpanamukhenottarakathanārambhaḥ ahirbudhnyaḥ - śrūyatāmavadhānena tadetad guhyamuttamam || 42-3 || utpattipraśnasyottaram ātharvaṇānmayā vedānmahāmantrapariṣkṛtāt | samuddhṛtaḥ ṣaḍarṇo'yaṃ kaustubhaḥ sāgarādiva || 42-4 || p. 401) tathā tasmādime mantrāḥ proddhṛtāḥ sakalā mune | devatāpraśnasyottaram svayamevāṅgamantrāṇāmapi devaḥ sudarśanaḥ || 42-5 || prayojanaśaktipraśnayoruttaram sudarśanamahāmantraniṣṭhasyāṅgāvanaṃ param | kāryameṣāṃ ṣaḍarṇena tathāmī samaśaktayaḥ || 42-6 || dhyeyapraśnasyottaram eṣāmaṣṭabhujo devaḥ pūrvoktenaiva vartmanā | dhyeyaḥ sarvaṃ samākhyātaṃ kimanyacchrotumicchasi || 42-7 || nivartakāstraprayogāvasarapraśnaḥ nāradaḥ - bhagavan paramodāra nityatṛpta dayānidhe | nityajñānakriyaiśvaryaviśvavijñānavāridhe || 42-8 || sudarśanamahāyantramantraśaktikriyādiṣu | yad vaktavyaṃ viśeṣeṇa taduktaṃ bhavatā vibho || 42-9 || pravartakānāmastrāṇāmutpattiḥ kathitā purā | svarūpaśaktī ca tathā prayogaśca mahādyute || 42-10 || nivartakānāṃ tu punaḥ kadā kva viṣaye guro | prayogaḥ paramaṃ me'tra saṃśayaṃ chettumarhasi || 42-11 || p. 402) taduttarakathanapratijñā ahirbudhnyaḥ - śrūyatāmavadhānena prayogāvasaraṃ mu | nivartakānāmastrāṇāṃ samyak kathayato mama || 42-12 || tatprayogāvasarakathanam paraprayuktairdivyāstrairabhicāraiśca tatkṛtaiḥ | mahatyabhibhave prāpte taṃ vidyāt tapasāṃ nidhe || 42-13 || parābhicārābhibhavajñānopāyapraśnaḥ nāradaḥ - parābhicārābhibhavaḥ kairliṅgairavagabhyate | rājñāṃ ca mantriṇāṃ caiva tathānyeṣāṃ nṛṇāmapi || 42-14 || tajjñānopāyaliṅganirūpaṇam ahirbudhnyaḥ - lakṣyate lakṣaṇairetairnṛpāṇāmābhicārikī | vikṛtiḥ prastutākāle dāruṇā sarvagocarā || 42-15 || akāṇḍa eva naśyanti vājivāraṇamantriṇaḥ | tīvrāmayaparītāṅgaḥ pīḍyate nṛpatiḥ svayam || 42-16 || patantyaśanayastasya viṣaye ghoradarśanāḥ | alpasasyā vasumatī vinaśyanti gavāṃ gaṇāḥ || 42-17 || p. 403) bhavanti tasya viṣaye punaḥ punaravagrahāḥ | tīvrāmayagṛhītāśca mahiṣyastasya bhūpateḥ || 42-18 || prabhavantyahivalmīkāḥ prāsāde dvāri maṇḍape | nipatanti maholkāśca bhṛśaṃ bhīmasvanānvitāḥ || 42-19 || mantriṇaśca virudhyante matsareṇa parasparam | rajanyāṃ rājate bhīmamaindraṃ dhanuranabhrajam || 42-20 || itastato vahnibhayaṃ nagare jāyate bhṛśam | praviśya garbhabhavanaṃ kroṣṭāraścānivāritāḥ || 42-21 || krośanti saṃdhyayorbhīmā dīptāyāṃ diśi visvaram | rundhanti nagaraṃ rājñaḥ śatravo baladarpitāḥ || 42-22 || kṛtyākṛtyaṃ na jānāti svayaṃ staimityamāsthitaḥ | svapne'pi paśyatyātmānaṃ muṇḍitaṃ nīlavāsasam || 42-23 || tathena gardabhayujā vrajantaṃ dakṣiṇāṃ diśam | ityādiliṅgairjānīyādabhicāraṃ sapatnajam || 42-24 || parābhicārajā kṛtyā rājānaṃ praviśedyadi | tāṃ dṛṣṭvā kṣipramevāsau vinaśyati na saṃśayaḥ || 42-25 || putrāṃśca mantriṇaścāpi mahiṣīṃ nagaraṃ tathā | jvālāmālāvilā kṛtyā sarvaṃ nāśayati kṣaṇāt || 42-26 || parābhicāranivartanāya nivartakāstradhārisudarśanaprīṇanam evaṃ parābhicāreṇa pīḍite nṛpatau svayam | p. 404) nivartakāstrasahitaṃ bhagavantaṃ mahādyutim || 42-27 || cakrasvarūpiṇaṃ devaṃ bhaktyā saṃtoṣayet tataḥ | rajatena suvarṇena śilayā tāmrakeṇa vā || 42-28 || sudarśanārcāṃ nirmāya pūjayet sanivartakam | samālikhya paṭe vāpi dhyāyet trailokyapūjitam || 42-29 || evaṃ nirmāṇato dhyānāt pūjayā vandanena vā | pratiṣṭhayā vā stotreṇa devaṃ saṃprīṇayennṛpaḥ || 42-30 || evamanye tathā kuryuramātyā vā narā mune | prītena sudarśanena parābhicāranirdahanam tataḥ prītaḥ sa bhagavānanādinidhano vibhuḥ || 42-31 || abhicārān parakṛtānāśritānugraheṇa tu | bhasmīkaroti smṛtyaiva tatprayuktānyapi kṣaṇāt || 42-32 || divyāstrāṇyupasaṃhārairastrairvārayatīśvaraḥ | paraprayuktakṛtyāyāstatprayoktuśca vināśanam paraprayuktāṃ kṛtyāṃ tu saṃprāptāmatibhīṣaṇām || 42-33 || svayaṃ nirgatya devo'sau cakrarūpī jagatpatiḥ | bhasmasāt kurute taṃ ca prayoktāraṃ tataḥ param || 42-34 || kāśīrājetihāsodāharaṇam tathaiva kāśīrājākhyo vārāṇasyāṃ vasannṛpaḥ | viśveśvaraṃ mahādevamarcayitvā samāhitaḥ || 42-35 || p. 405) kṛṣṇoddeśena kṛtyāṃ vai janayāmāsa mohitaḥ | sā samutpāditā kṛtyā vikaṭā bhīmadarśanā || 42-36 || dvārakāṃ samanuprāpya kṛṣṇābhyāsaṃ yayau tadā | tāmāpatantīṃ saṃprekṣya jvālāmālāvilānanām || 42-37 || preṣayāmāsa bhagavān sudarśanamanuttamam | sā tamāpatitaṃ dṛṣṭvā sahasrādityasaṃnibham || 42-38 || yathāgataṃ pradudrāva prayoktāraṃ bhayāturā | sa tāṃ nihatya taṃ cāpi kāśīrājaṃ purīṃ tathā || 42-39 || ājagāma punaścakraṃ viṣṇupārśvaṃ mahādyuti | śrutakīrtyupākhyānodāharaṇam evamanyat purāvṛttamitihāsaṃ śṛṇuṣva me || 42-40 || rājñā śrutakīrtinā dharmeṇa saptadvīpamahīparipālanam saurāṣṭrādhipatī rājā śrutakīrtiriti śrutaḥ | nivasan bhadraśālāyāṃ nagaryāmarimardanaḥ || 42-41 || gajāśvarathasaṃpanno balavān vāsavopamaḥ | sudarśanamahāmantraniṣṭhaḥ paramadhārmikaḥ || 42-42 || sudarśane parāṃ bhaktimudvahannarcanāparaḥ | bubhuje tatprasādena saptadvīpavatīṃ mahīm || 42-43 || p. 406) lokāntaraṃ jigīṣostasya sudarśanārcanapūrvakaṃ svastikākhyagandharvanagaragamanam jetuṃ lokāntaraṃ cakre śrutakīrtirmanastadā | caturaṅgabalairyuktaḥ samabhyarcya sudarśanam || 42-44 || kāmagaṃ syandanaṃ citramāruroha mahābalaḥ | tataḥ pratasthe prathamamantarikṣaṃ balānvitaḥ || 42-45 || svastikanagaravarṇanam tatra gandharvanagaraṃ viśālaṃ svastikāhvayam | vīṇāvinodanenetthaṃ pālitaṃ paramadyuti || 42-46 || svayaṃpravṛttaiḥ śastraiśca vāryamāṇārisainikam | bahirnirindhanenaiva vahninā pariveṣṭitam || 42-47 || suvarṇasālaṃ paramaṃ ratnagopuramaṇḍitam | maṇiharmyaparikṣiptaṃ gānasvanasamākulam || 42-48 || vimānaistaijasairjuṣṭaṃ divyopavanaśobhitam | suvarṇapadmasarasīsaridvāpīniṣevitam || 42-49 || sevitaṃ suranārībhirapsarobhiśca sevitam | gandharvaiḥ kiṃnaraiḥ siddhaiścāraṇaiśca sadā yutam || 42-50 || yuyutsunā śrutakīrtinā tannagaroparodhaḥ evaṃvidhaṃ puraṃ rājā rurodha baladarpitaḥ | vīṇāvinodanaṃ yoddhuṃ mahatyā senayā tadā || 42-51 || p. 407) gandharvarājena vāhinīpreṣaṇam śrutvā gandharvarājo'pi mānuṣairuparodhanam | prahasya preṣayāmāsa siddhagandharvavāhinīm || 42-52 || tatra tumulasaṃgrāmaḥ sā tena balinā rājñā yuyudhe niśitaiḥ śaraiḥ | pravṛttaṃ tanmahadyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam || 42-53 || śrutakīrtinā gandharvasainyavidrāvaṇam tato vidrāvayāmāsa bhūpatirlīlayā balam | gāndharvaṃ tat punaḥ prāpa svapurīṃ bhayavihvalam || 42-54 || kruddhasya gandharvarājasya svayaṃ yuddhāya nirgamanam tacchrutvā paramakruddhaḥ svayaṃ vīṇāvinodanaḥ | rathaṃ mahāntamāsthāya niryayau saha sainikaiḥ || 42-55 || gandharvarājaśrutakīrtyoraṣṭadinaparyantaṃ yuddhapravṛttiḥ tatastayorabhūdyuddhaṃ vṛtravāsavayoriva | parasparaṃ nijaghnuste sainikāḥ vividhaiḥ śaraiḥ || 42-56 || tatra saṃchannamākāśaṃ śaraughairubhayorapi | jayaḥ parājayo vā syānna tatra samitau tayoḥ || 42-57 || evamaṣṭadinānyāsīdekarūpaṃ bhayaṃkaram | p. 408) bhūpatinā gandharvarājasya dhanurādicchedo balavidrāvaṇaṃ ca tato gandharvarājasya ghanuściccheda bhūpatiḥ || 42-58 || dhvajacchatrahayāṃścāpi sāyakairnataparvabhiḥ | diśaḥ prasthāpayāmāsa tadīyaṃ sakalaṃ balam || 42-59 || gandharvarājasya viṣādaḥ śastrairajayyamālocya nṛpaṃ gandharvarāḍapi | parājitaṃ tu svabalaṃ manujairviṣasāda ha || 42-60 || gandharvarājena mānuṣabale gāndharvāstraprayogaḥ divyāstraiḥ sūdayāmyenamiti matvā mahādyutiḥ | gāndharvamastraṃ cikṣepa sa tasmin mānuṣe bale || 42-61 || tena mānuṣasainyavimohanam tenaiva mohitā sarvā śrutakīrtivarūthinī | gāndharvāstraprabhāveṇa tiṣṭhatyeva ca saṃyuge || 42-62 || sudarśanaprabhāveṇa divyāstraṃ nāpa taṃ nṛpam | tatpratīkārāśaktasya śrutakīrteḥ purodhasi svavṛttanivedanam śrutakīrtistadāstreṣu divyeṣvanabhiyogataḥ || 42-63 || na śaśāka pratīkartuṃ svapurodhasamabhyayāt | vṛttaṃ vijñāpayāmāsa nṛpastasmai purodhase || 42-64 || purodhasā sudarśanaśaraṇavaraṇopadeśapūrvakaṃ nikhilāstramantropadeśanam so'bhyabhāṣata dharmajñaḥ paramāstraviśāradaḥ | p. 409) śrutakīrte'tra mā bhaiṣīstameva śaraṇaṃ vraja || 42-65 || praṇatārtiharaṃ devaṃ sudarśanavapurdharam | divyāstrāṇāmaśeṣāṇāṃ prasūtiṃ parameśvaram || 42-66 || evaṃ bhūte mahācakre catuḥṣaṣṭyarasaṃyute | nemidvayānvite devaṃ madhye dhyāyasva bhūpate || 42-67 || dviṣaṣṭibhujamatyugraṃ saṃhārāstradharaṃ param | evaṃ dhyātvā ca japtvaitaṃ mantraṃ senāṃ vilokaya || 42-68 || ityastramantrānakhilāṃstasmā upadideśa saḥ | tena jātabalasya śrutakīrteḥ punaryuddhāyāgamanam pratigṛhyākhilān mantrān pravartakanivartakān || 42-69 || punaretya ca saṃgrāmaṃ sa rājā samitiṃjayaḥ | tena svasainikamohavimocanam dhyātvā devaṃ japan mantraṃ svasenāṃ samalokayat || 42-70 || tataḥ saṃjñāmavāpyāsau prāvartata mahāhave | punaryuddhe śrutakīrtervijayo gandharvalokavaśīkaraṇaṃ ca punaḥ pravavṛte yuddhaṃ senayorubhayorapi || 42-71 || divyāstraiḥ samare rājā jitvā vīṇāvinodanam | tallokaṃ svavaśaṃ cakre cakravartī balānvitaḥ || 42-72 || p. 410) tataḥ svapurapratyāgamanam satkṛtaḥ siddhagandharvaiḥ kiṃnaraiścāraṇairapi | bhadraśālāṃ punaḥ prāpa svapurīṃ vijayaśriyā || 42-73 || sameyivāñśaśāsorvīṃ divaṃ surapatiryathā | sudarśanaprabhāvādvismitasya punaḥ purodhasā saha mantraṇaprakāraḥ sudarśanaprabhāvasya smṛtvā vismitamānasaḥ || 42-74 || purodhasamupāgamya jvalantamiva pāvakam | mantrayāmāsa tenaivaṃ rājā rājīvalocanaḥ || 42-75 || svasaṃpado bhagavatprasādahetukatvakathanam devaprasādājjagatī mameyaṃ samudranemirvaśamāgatādya | lokāntaraṃ cāpi tathaiva manye mayi prasādonmukha eva devaḥ || 42-76 || bhagavatprasādāt svasya mokṣalābhe saṃśayābhāvakathanam saṃsārabhītasya mamāpavargaṃ pradāsyate cakravapurdharo'yam | ityatra śaṅkā mama nāsti kāci- dataḥ paraṃ devamupāsmahe tu || 42-77 || p. 411) rājānaṃ prati purodhasā sudarśanapratiṣṭhāpanādyupadeśaḥ ityuktavantaṃ nṛpatiṃ purodhāḥ kṛtāñjaliṃ prāha mahānubhāvaḥ | vimānamagryaṃ bahuvarṇakūṭaṃ vidhāya cakropapadaṃ sasādhyam || 42-78 || iha pratiṣṭhāpya sucakramadhye dviṣaṣṭibāhuṃ sanivartakāstram | yathoktarūpaṃ bahubhūṣaṇāḍhyaṃ sudarśanaṃ pūjaya sarvasiddhyai || 42-79 || rājñā tathaivānuṣṭhānam ityevamuktaḥ pratigṛhya mūrdhnā sa tasya vākyaṃ paramārthayuktam | akārayat kārayitavyadakṣa- stathaiva tasminnagare sa rājā || 42-80 || tadarthaṃ rājñā dvijānāṃ vṛttiprakalpanam śataṃ sa viṃśatyadhikaṃ dvijāṃstu samantato devaniketanāt saḥ | tataḥ pratiṣṭhāpya dhanāni dattvā bahūni bahvīśca bhuvaḥ sa tebhyaḥ || 42-81 || p. 412) vibhūtimantaṃ ca vidhāya devaṃ mumoda rājā samavāptakāmaḥ | tato bhagavatprasādādrājñaḥ paramapuruṣārthalābhaḥ mahālaye tatra samarcya devaṃ dine dine prāptasamastakāmaḥ | tato'cireṇaiva vimuktasaṅgaḥ paraṃ padaṃ prāpa ca tatprasādāt || 42-82 || iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ kāśīrājaśrutakīrtyupākhyānavarṇanaṃ nāma dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 42 || āditaḥ ślokāḥ 2673 jalaṃdharavadhopāyacintanaṃ nāma tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi || kṛtsnasya jagaccakramayatvakathaṃtāpraśnaḥ nāradaḥ - pṛcchāmi tvāṃ punaridaṃ śaṃsa me sakaleśvara | proktametat purā sarvaṃ jagaccakramayaṃ tvayā || 43-1 || tat kathaṃ spaṣṭamācakṣva kadā devena darśitam | vettā tvameva nānyo'sti tvadṛte bhuvanatraye || 43-2 || adhyāyadvayena taduttarakathanāyākhyāyikākathane prathamaṃ devādīnāṃ dharmamārgapravartakatvanirūpaṇam ahirbudhnyaḥ - surāśca munayaḥ sarve manustatsūnavastathā | rājānaḥ sarvavarṇāśca dharmamārgapravartakāḥ || 43-3 || dānavādīnāṃ dharmavighātakatvam p. 414) tathaiva dānavāḥ sarve bhūtavetālarākṣasāḥ | krūrā narāśca paśavo bhīmarūpāśca dasyavaḥ || 43-4 || tathaiva cāsurīṃ prāptā yonimanye janā mune | ete sarve sadā dharmavidhvaṃsaṃ kurvate bhṛśam || 43-5 || pāpināṃ vināśopāyacintayāhirbudhnyasya meruśikharagamanam ataste pāpakarmāṇaḥ kena naśyeyurityaham | parāṃ cintāmupārūḍho merukūṭamupāgataḥ || 43-6 || tatra samādhimāsthitasya tasya tejoviśeṣadarśanam tasmin samādhimāsthāya samāsīnasya me kṣaṇāt | āvirbabhūva durdarśaṃ mahaḥ paramabhāsvaram || 43-7 || bhītivaśāt ātharvaṇamantroccāraṇapūrvakaṃ punastaddarśanam tatastaddarśanānmantramātharvaṇamudairayam | tamuccaran mahāmantramadrākṣaṃ tanmahaḥ punaḥ || 43-8 || tejomadhye sudarśanapuruṣasākṣātkārapūrvakaṃ praśnaḥ tasmin vidīpte mahasi puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam | ūrdhvaretaṃ virūpākṣaṃ sahasrādityasaṃnibham || 43-9 || sahasrārasamāyuktacakramadhyasthitaṃ param | jvālāmālāsudurdarśaṃ sudarśanamanākulam || 43-10 || p. 415) dṛṣṭvā kastvaṃ kutaḥ kasyetyapṛcchamakutobhayam | prītena bhagavatā svasvarūpakhyāpanam tataḥ prītaḥ sa bhagavānavadat tejasāṃ nidhiḥ || 43-11 || ahaṃ sudarśano nāmnā khyāto'dya prabhṛtīśvara | durāloko mahāloko yat tavāhaṃ sudarśanaḥ || 43-12 || vaikuṇṭhāt svāgamanasyāhirbudhnyānujighṛkṣāhetukatvādikathanam vaikuṇṭhadhāmanilayastvāṃ draṣṭuṃ samupāgataḥ | tribhāvabhāvanāyuktairadṛṣṭacaramadbhutam || 43-13 || nityamantarhitaṃ guhyaṃ sarvalokanamaskṛtam | pramathya matimanthānāduddhṛtaṃ vedasāgarāt || 43-14 || pīyūṣamiva dugdhābdheryat tvayā parameśvara | ato mantratanuḥ prāpto bhavantaṃ kiṃ karomi te || 43-15 || antaraṃ naiva paśyāmi tava dāmodarasya ca | ato yathātra varteya tathaiva tvayi śaṃkara || 43-16 || tato'hirbudhnyena bhagavati svābhipretanivedanam ityuktvā virate tasmin sahasrādityasaṃnibhe | tato'haṃ vismito'vocaṃ tamapratimatejasam || 43-17 || bhūyāṃso bhuvane pāpā dharmavyāsedhakāriṇaḥ | teṣāṃ nigrahamākāṅkṣannupāyairnāśayāmyaham || 43-18 || p. 416) iti cintāpare yogamāsthite mayi mantrarāṭ | tvaṃ cāvirāsīstatkāryaṃ nirvṛttamiti me matiḥ || 43-19 || daityādivināśanaprārthanā atastaiḥ pīḍyamāneṣu sādhuṣu smṛtimātrataḥ | āgantavyaṃ prayatnena sādhyaṃ sādhaya ca prabho || 43-20 || bhagavatā tathetyukte svasya kailāsagamanam tathetyuktvā gataḥ so'hamapi kailāsamanvagām | atrāntare jalaṃdharavadhārthamindrasya mantrālocanā tato jalaṃdharākhyena dānavena nipīḍitaḥ || 43-21 || vāsavo mantrayāṃcakre saha sarvairmarudgaṇaiḥ | śastrairastrairajayyatvaṃ dānavasya durātmanaḥ || 43-22 || nirīkṣya kena taṃ pāpaṃ nāśayāmītyacodayat | tatra vāyunā svābhiprāyavinivedanam tato vāyuḥ samutthāya puraṃdaramathābravīt || 43-23 || satyamastraistathā śastrairajayyo'yaṃ mahāsuraḥ | dhātrā dattavaro dṛpto balavīryasamanvitaḥ || 43-24 || didhakṣati jagat sarvaṃ dhūmaketurivotthitaḥ | sarvalokeśvare śrīmatyaprameye mahādyutau || 43-25 || devadeve mahādeve śaṃkare bhūtabhāvane | tasminnatyāhitaṃ tena nṛśaṃsena surāriṇā || 43-26 || p. 417) tasmin paramasaṃkruddho vartate tena śaṃkaraḥ | atastamabhigacchāmo vadhārthaṃ duṣṭacāriṇaḥ || 43-27 || bṛhaspatimukhenaiva taṃ devaṃ prārthayāmahe | sa eva tatra vaktavyaṃ jānāti bhagavāniti || 43-28 || vāyuvacanamaṅgīkṛtya śaṃkaraṃ gantuṃ śakreṇa bṛhaspatipracodanam virate pavane tasmin bāḍhamityāha vāsavaḥ | bṛhaspatimathāsīnaṃ jvalitānalasaṃnibham || 43-29 || abhyagacchanmahātejā bhagavān pākaśāsanaḥ | jalaṃdharavadhārthaṃ tvamabhigaccha pinākinam || 43-30 || sa tasmin paramakruddho nihaniṣyatyasaṃśayam | surakāryeṣu sarveṣu bhavāneva parāyaṇam || 43-31 || ato'bhigamyatāṃ devaḥ kailāse candraśekharaḥ | indravacanāt bṛhaspateḥ kailāsagamanam ityuktavacane tasmin puruhūte sureśvare || 43-32 || tatheti tat pratiśrutya vākpatiḥ śakrapūjitaḥ | kailāsaśikharaṃ prāyāt prahṛṣṭenāntarātmanā || 43-33 || tatra śaṃkaradarśanam tatrāsīnaṃ suraiḥ sārdhamāsthāne sumanohare | p. 418) māmapsaraḥprayukte tu nṛtye vismitamānasam || 43-34 || so'paśyadārādbhagavānudyadbhāskarasaṃnibhaḥ | praṇipatya samutthāya māmastauṣīt sa vākpatiḥ || 43-35 || jalaṃdharavadhārthaṃ bṛhaspatinā śaṃkarastutiḥ prasīda devadeveśa prasīda jagataḥ pate | prasīda sarvagīrvāṇapālanāntakara prabho || 43-36 || prasīda bhagavan deva prasīda suravandita | prasīda viśvavijñānavāridhe parameśvara || 43-37 || namaste vyomanilaya namaste nāgabhūṣaṇa | namaḥ paramakalyāṇa namastripuradāraṇa || 43-38 || tvaṃ dhātā tvaṃ vaṣaṭkārastvaṃ havistvaṃ hutāśanaḥ | sadasattvaṃ tvamoṃkārastvamindrastvaṃ yamastathā || 43-39 || tvaṃ pāśapāṇistvaṃ somo nir-ṛtistvaṃ marut tathā | tvamādityo vasuśca tvaṃ tvaṃ viśvaṃ viśvatomukha || 43-40 || tvamavyaktaṃ mahāṃśca tvaṃ tvamahaṃkāra eva ca | bhūtāni tvaṃ susūkṣmāṇi vidyāvidye tathā bhavān || 43-41 || kimatra bahunoktena carācaramidaṃ jagat | tvameva bhūtanātheśa sarvakāraṇakāraṇa || 43-42 || p. 419) kṣitisalilasamīravyomatejaḥsahasra- dyutiśaśiyajamānaiḥ pūrṇadehāya tubhyam | paramamunimanobhirmṛgyamāṇāya nityaṃ bhavabhayavinihantre viśvamūrte namaste || 43-43 || iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ jalaṃdharavadhopāyacintanaṃ nāma tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 43 || āditaḥ ślokāḥ 2716 sudarśanasvarūpapradarśanaṃ nāma catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi || stutiprītena śaṃkareṇāgamanakāraṇapraśnaḥ ahirbudhnyaḥ- iti stuvantaṃ kuśalamābhāṣyedamavādiṣam | kimāgamanakāryaṃ te vada vācaspate iti || 44-1 || bṛhaspatinā śaṃkarāya surakāryanivedanam ityuktaḥ sakalaṃ prāha samāgamanakāraṇam | śaṃbho kṛpānidhe deva śrūyatāmidamādarāt || 44-2 || sarvalokeṣu sarveśa tava sānugrahaṃ manaḥ | atastridaśakāryārthaṃ tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 44-3 || jalaṃdhara iti khyāto dānavo duṣṭaceṣṭitaḥ | aniśaṃ bādhate devān brahmadattavaro balī || 44-4 || aśaktāstadvadhe sarve surāḥ surapatistathā | mantrayāṃcakrire sarve saṃbhūyaitanmarudgaṇāḥ || 44-5 || vareṇa mahatā dṛpto durvāro raṇamūrdhani | p. 421) mahāsuro mahādevādṛte nāsau vinaśyati || 44-6 || evaṃ saṃmantrya śakro māmavādīt samarudgaṇaḥ | mahāsuravadhopāyaṃ bhagavantaṃ trilocanam || 44-7 || antareṇa na paśyāmi taṃ gaccha śaraṇaṃ śivam | surakāryārthametat tvaṃ prārthayethāḥ pinākinam || 44-8 || ityuktaḥ puruhūtena tvatsakāśamihāgataḥ | tadyathaite surāḥ sarve sukhino nirupadravāḥ || 44-9 || bhaveyuḥ pārvatīnātha tathaivāśu vidhīyatām | śaṃkareṇa jalaṃdharavadhapratijñā ityukto'haṃ tadā tena cintārūḍho'bhavaṃ mune || 44-10 || tadetadabhivīkṣyāhamavocaṃ vacasāṃ patim | jalaṃdharamahaṃ krūraṃ haniṣye pāpakāriṇam || 44-11 || svasya daityanigrahasāmarthye sudarśanaprasādasya hetutvakhyāpanam samādhisthasya me dṛṣṭaḥ sudarśanavapurdharaḥ | mantro mantravidāṃ śreṣṭha sarvamantrasamudbhavaḥ || 44-12 || sarvārthasādhako nityaḥ sarvaduṣṭabhayaṃkaraḥ | sarvatrāṇapravīṇo'yaṃ caturvargaphalapradaḥ || 44-13 || svavidyārakṣaṇarataḥ paravidyānivāraṇaḥ | p. 422) ātharvaṇo'pi ṣaṭkārṇaḥ ṣaṭkarṇaśrutyagocaraḥ || 44-14 || adṛśyaṃ mahasaḥ puñjaṃ durnirīkṣaṃ tadā mayā | mantramuccaratā tasmiṃścakravarti sudarśanam || 44-15 || dṛṣṭaṃ tenaivamuktaṃ ca prīto'haṃ manudarśanāt | paramavyomanilayo bhagavannityakiṃkaraḥ || 44-16 || kāryaṃ tavāṃśenāgatya kariṣye mantrataḥ smṛtaḥ | ityuktvāsau gato devaḥ sudarśanavapurdharaḥ || 44-17 || tenaiva taṃ durātmānamapaneṣyāmi mā ciram | saudarśanavidyāgrahaṇāya śaṃkaraṃ prati bṛhaspateḥ prārthanā ityuktaḥ paramaprīto bṛhaspatirapi tvaran || 44-18 || praṇamya ca punaḥ prāha yadi sānugraho mayi | saudarśanīmimāṃ vidyāṃ dehi me bhagavanniti || 44-19 || śaṃkareṇa tasmai tadupadeśaḥ tato'haṃ mahate tasmai vidyāṃ prādāṃ mahātmane | labdhavidyena bṛhaspatinā himavattaṭe tatpuraścaraṇam tāṃ labdhvā paramaprīto jagāma himavadgirim || 44-20 || tasmiñjajāpa bhagavān mantrametamanuttamam | bṛhaspatinā sudarśanasākṣātkāraḥ tato'sya saṃnidhiṃ cakre paramāścaryarūpadhṛt || 44-21 || p. 423) cakravartī sa bhagavān saumyarūpaḥ sudarśanaḥ | vismitena bṛhaspatinā tasya dvibhujatvakāraṇapraśnaḥ taṃ dṛṣṭvā dīptavapuṣaṃ prasannaṃ kuṅkumaprabham || 44-22 || dvibhujaṃ sarvabhūtānāmanugrahakaraṃ param | śaṅkhacakradharaṃ devaṃ divyamālyavibhūṣitam || 44-23 || pītakauśeyavasanaṃ netradvayavirājitam | ādhāraṃ sarvaśaktīnāmastrāṇāṃ ca paraṃtapam || 44-24 || taṃ dṛṣṭvā vismayāviṣṭaḥ papraccha praṇipatya saḥ | kimidaṃ bhagava/lloke prathito'ṣṭabhujo bhavān || 44-25 || manuṣyarūpasaṃsthānaḥ prādurāsīḥ puro mama | sudarśanena prativacanam śrūyatāmityupāmantrya pratyuvāca sudarśanaḥ || 44-26 || ananteṣu saudarśanavyūheṣu caturṇāṃ prādhānyam vyūhāḥ sahasraśaḥ santi mama kḷptā yathecchayā | teṣāṃ pradhānato vyūhāścatvāro mama vākpate || 44-27 || teṣāṃ parigaṇanam dvibhujaṃ prathamaṃ viddhi tato'ṣṭabhujameva mām | tataḥ ṣoḍaśahastaṃ tu māṃ dviṣaṣṭibhujaṃ tataḥ || 44-28 || vyūhāntarāṇāmupāsakānugrahārthatvam vyūhāntarāṇyanekāni tānyupāsakakāmataḥ | p. 424) vyūhacatuṣṭayasya svābhāvikatvaṃ nityatvaṃ sāttvikatvaṃ ca svābhāvikamidaṃ rūpaṃ nityamatyantasāttvikam || 44-29 || apakṣayavināśādirahitaṃ paramaṃ mama | anyeṣāmupāsakānugrahārthatvanigamanam anyānyanugrahārthāni maccittānāmiti sthitiḥ || 44-30 || svasyātyadbhutarūpāntarāstitvapratipādanam anyadviśvamayaṃ rūpamadṛṣṭaṃ devadānavaiḥ | amīmāṃsyamamaryādamacakṣurgocaraṃ svataḥ || 44-31 || yathā devo hṛṣīkeśastathāhamapi vākyate | bṛhaspatinā tadrūpadarśanaprārthanā ityuktavantaṃ taṃ devaṃ sudarśanavapurdharam || 44-32 || praṇipatyābravīdenaṃ vākpatirvadatāṃ varaḥ | yatte viśvamayaṃ rūpamacākṣuṣamasīmakam || 44-33 || yogadṛṣṭyā prapaśyāmi tanme darśaya sāṃpratam | bhagavatā jagaccakrātmakasvasvarūpapradarśanam bhagavānapi viśvātmā svakīyaṃ rūpamūrjitam || 44-34 || darśayāmāsa gurave yogārūḍhāya nārada | sa vismitamanā devaṃ vīkṣāṃcakre puraḥ sthitam || 44-35 || tadrūpavarṇanam p. 425) viśvodarākrāntasubhīmadeha- mapūrvarūpaṃ karaṇātidūram | samudyadurjatkaraśṛṅgasaṅgi- paraḥsahasrādbhutacakramālam || 44-36 || padāvalambisphuradaṇḍamālā- virājamānaṃ sthitamātmabhūmni | yugāntakālajvalitārkajāla- ruciprabhottuṅgakirīṭaśobham || 44-37 || mahārṇavāvartavighūrṇamāna- piśaṅganetraṃ surasaṃghajuṣṭam | viśuddhadaṃṣṭrāntaralagnalokaṃ jagad grasantaṃ bhrukuṭīkarālam || 44-38 || śaśāṅkatārāgaṇakīrṇaviṣṇu- padābhahārāṅkitavakṣasaṃ tam | samudyadujjṛmbhitadīptimāla- mahāstrajālaṃ dhṛtasarvaśastram || 44-39 || p. 426) tejomayaṃ dīptikaṇāyamāna- yugāntakālārkaśaśāṅkavahnim | svadehasaṃpūrṇadegantarāla- malakṣitavyomamahītalaṃ ca || 44-40 || adṛṣṭapūrvarūpadarśanāt bṛhaspatermohādhigamaḥ jhaṇajjhaṇatkāritanūpurādi- vibhūṣaṇārāvavikīrṇaviśvam | adṛṣṭapūrvaṃ paramaprameyaṃ nirīkṣya cāmūmuhadādidevam | labdhasaṃjñena tena sudarśanastutiḥ tataḥ sa saṃjñāṃ pratilabhya kṛcchrāt tuṣṭāva devaṃ dhiṣaṇo māhātmā || 44-41 || oṃ namo namaste bhagavannajayya sudarśana jñānamayasvarūpa | sadā sphuṭāśeṣasamastaśakte dhṛtākhilasthāvarajaṅgamāya || 44-42 || p. 427) avāryavīryāya ca bhūridhāmne samastakalyāṇaguṇārṇavāya | viśuddhatejomayamūrtaye te namo namaścakravapurdharāya || 44-43 || namo jayāyātulavikramāya samāśritatrāṇasudīkṣitāya | sahasracakrāya sahasranāmne namaḥ sahasrāravapurdharāya || 44-44 || jagajjanisthitiharaṇaikahetave bhavārṇavottaraṇasunāvikāya te | marudgaṇapratibhaṭadaityadānava- pramāthine nibhṛtasutejase namaḥ || 44-45 || madhuripumanaso yathā yathā prathamata eva manīṣitaṃ vibho | tava padasarasīruhaṃ yato jagati karoti manīṣitaṃ tathā || 44-46 || smṛtidhvastāśeṣāśritajanamahāpāpanicaya- pravāhāgādhābdhiplavacaraṇapaṅkeruhayuga | tvadīyārcirvārāṃnidhikaṇakṛtātmāṅgadinakṛ- cchaśāṅkasvāheśastutaparamadhāmne nama idam || 44-47 || p. 428) jagatkālasaṃvartacakrātmane te caturvaktramukhyāmareḍyāya nityam | namo nityagovindasevārasāptā- tulānandasaṃdohapūrṇātmane stāt || 44-48 || sakalasurāstramukhyasatatasmṛtanaikajani- prabhṛtimahāpadānanikaraśrutihṛṣṭamanaḥ | sakalasurāsureśamaṇimaulimarīcighaṭā- ghaṭitapadāravindayugalāya namo bhavate || 44-49 || kalāmuhūrtanāḍikādyupādhikālahīna te | namaḥ kṣayarddhijanmanāśavarjitātmamūrtaye || 44-50 || vande vareṇyamapi vāṅmanasāti bhūmi- maspṛṣṭaheyaguṇamāśritavatsalaṃ tvām | akṣīṇapuṇyajanalambhyamaśeṣavandyaṃ vidyāmayaṃ paramabhautikadivyadeham || 44-51 || tadrūpopasaṃharaṇaprārthanā tvāṃ tattvato na vidūrīśa jagatyamuṣmin martyeṣu naiva vibudheṣu na cāpareṣu | vedāḥ paraṃ vidurato'pyupasaṃharādya rūpaṃ bhayāvahamadṛṣṭacaraṃ prasīda || 44-52 || sudarśanenāṣṭabhujena bhūtvā svasvarūpasyātiguhyatvakathanam ityuktastena guruṇā bhagavāṃścakrarūpadhṛt | p. 429) āvirbabhūva tasyāgre tadā hyaṣṭabhujaḥ prabhuḥ || 44-53 || prasannavadanaḥ śrīmān vyājahāra guruṃ tadā | tadetad darśitaṃ rūpamadṛṣṭaṃ devadānavaiḥ || 44-54 || satyaṃ māṃ na paro vetti vinā devaṃ janārdanam | sudarśanasya bhagavatkriyāśaktisvarūpatvanirūpaṇam guhyametat kriyāśaktirahaṃ devasya śārṅgiṇaḥ || 44-55 || atastatkāryamakhilaṃ mayaiva kriyate mune | jagajjanmādi sakalamityuktvāntaradhīyata || 44-56 || iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ sudarśanasvarūpapradarśanaṃ nāma catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 44 || āditaḥ ślokāḥ 2772 kuśadhvajopākhyānavarṇanaṃ nāma pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi || adhyātmavidyādiviṣayakaḥ praśnaḥ nāradaḥ - bhagavannidamākhyātaṃ purastāt parameśvara | adhyātmavidyāvidyā ca paravidyā svarūpataḥ || 45-1 || tābhiḥ kiṃ sādhyate deva tābhiḥ kiṃ vā nivartyate | tvamevaitadvijānāsi tanmamācakṣva vistarāt || 45-2 || avidyākāryanirūpaṇam ahirbudhnyaḥ - paramaṃ guhyametat te kathayāmi yathā śṛṇu | avidyayā paraṃ rūpaṃ jīvātmaparamātmanoḥ || 45-3 || saṃchādyate tayostattvavedanaṃ tu nivartyate | adhyātmajñānakāryanirūpaṇam adhyātmayogādhigamāt paraṃ jñānaṃ prajāyate || 45-4 || p. 431) nivartyate tathānādiḥ saṃsāro bandhanātmakaḥ | paravidyākāryanirūpaṇam parasvarūpavijñānādapunarbhavalakṣaṇā || 45-5 || sādhyate paramā muktiḥ sadānandaphalānagha | anādikālasiddhāni prāktanānyamunā mune || 45-6 || bhaviṣyāṇi ca karmāṇi nirasyante savāsanam | prārabdhakarmaṇāṃ bhogaikanāśyatvam na vinaśyati bhogena vinā prārabdhakarma yat || 45-7 || etat sarvaṃ samāsena bhavataḥ kathitaṃ mayā | prārabdhakarmavināśakakarmaviśeṣasadasadbhāvapraśnaḥ nāradaḥ - prārabdhakarma bhagavan nāśyate kena karmaṇā || 45-8 || na vinaśyati vā kiṃsvidetat kenāpi karmaṇā | tatprativivakṣayā kuśadhvajetihāsodāharaṇam ahirbudhnyaḥ - tretāyuge purāvṛttamitihāsamimaṃ śṛṇu || 45-9 || āsīt kuśadhvajo nāma janakeṣu mahīpatiḥ | brahmavit paramodāraḥ prajāpālanatatparaḥ || 45-10 || p. 432) kuśadhvajasya mahāmohena bhṛśaṃ pīḍā tasya bhūmaṇḍalaṃ sarvaṃ śāsataḥ pṛthivīpateḥ | ekadā tu mahāmohaḥ prādurāsāṅgatāpanaḥ || 45-11 || kalpāntaraṃ bhṛśaṃ tena pīḍito'pi mahīpatiḥ | yāsyatīti svayaṃ nainaṃ vyajīgaṇadamitrahā || 45-12 || udāsīnasyāpi tasya muhurmuhuḥ pīḍātiśayaḥ punaśca pīḍitastena vāraṃ vāraṃ viśāṃ patiḥ | nitarāṃ pīḍitasya tasya cintāprakāraḥ acintayat tadā cetthamayamākasmiko balī || 45-13 || muhuradhyātmanirataṃ bādhate māmanāthavat | na śāmyati svayaṃ kena kāraṇenaitadāgatam || 45-14 || tasya svakulaguruyājñavalkyābhigamanam iti cintāparo rājā jagāma gurumandiram | brahmaghoṣayutaṃ puṇyaṃ havirdhūmādhivāsitam || 45-15 || praviśyāntaḥ samāsīnamagnyagāre taponidhim | brahmavidbhiḥ parivṛtaṃ vivasvantamivāparam || 45-16 || yājñavalkyaṃ kulaguruṃ dadarśa vinayānvitaḥ | kuśadhvajena svavṛttāntanivedanam taṃ praṇamya mahātmānamidaṃ vacanamabravīt || 45-17 || p. 433) tvatta eva mayā vidyā parā prāptā tathāparā | paravidyānalenaiva dagdhaṃ karmākhilaṃ mama || 45-18 || pūrvāparaṃ vinā karma prārabdhamiti ca śrutam | rājyalābhaḥ phalaṃ prāptaṃ prārabdhasya tu karmaṇaḥ || 45-19 || iti me vartamānasya duḥsahaḥ smṛtibhañjanaḥ | prāvartata mahāmoho madgātraparitāpanaḥ || 45-20 || kenaitadāgataṃ kaṣṭaṃ kena vā śaṃsa śāmyati | yājñavalkyasya prativacanam tenaivamukto bhagavān vyājahāra kuśadhvajam || 45-21 || śarīrasṛṣṭeḥ phalabhogārthatvam sukhaduḥkhopabhogāya dehināṃ dehakalpanam | brahmaviccharīrasyāpi tathātvam api brahmavidāṃ dehastathaivetyavadhāraya || 45-22 || tat tavāpi śarīreṇa bhoktavyaṃ karmaṇaḥ phalam | kriyante yāni karmāṇi śarīreṇa tavāpi tu || 45-23 || teṣāṃ phalāni bhujyante kevalaṃ na kadācana | mahāmohasya pāpaphalatvam ataḥ pāpaphalaṃ viddhi prāptametanmahīpate || 45-24 || p. 434) tatkāraṇabhūtapāpanirūpaṇapratijñā śṛṇu yenāgato mohastattvataḥ kathayāmyaham | unmādaśca mahonmādaścittākṣepaśca mūrchanā || 45-25 || saṃjñāntakārī vikṣobhaḥ pralāpī smṛtibhañjakaḥ | aṣṭau doṣā mahāpāpairjāyante prāṇihiṃsakāḥ || 45-26 || rājñāmunmādādidoṣotpattikāraṇanirūpaṇam brahmaghnādaṇḍanavidherasatye satyatāmateḥ | svārādhyadevatābimbopekṣaṇānnṛpatervadhāt || 45-27 || brahmadeyāpahāreṇa brāhmaṇātaṅkanirmiteḥ | maryādābhaṅgakaraṇādagamyāgamanādapi || 45-28 || etairnṛpāṇāṃ jāyante doṣāste kāraṇairnṛpa | yuddhādanyatra rājavadhāt kuśadhvajasya mahāmohaprāptikathanam ayuddhe nyavadhīḥ pūrvaṃ mahārājaṃ sudhārmikam || 45-29 || etaddehopabhogyena pāpenānena bhūpate | prāpteyaṃ mūrchanā pāpā bhavantaṃ bhayadāyinī || 45-30 || sudarśanamahimnāṣṭānāmapi doṣāṇāṃ niścayena nāśyatvam saudarśanaprabhāveṇa doṣāścāṣṭavidhā amī | vinaśyanti na saṃdehastena tacca praṇaśyati || 45-31 || p. 435) sudarśanaprasādasaṃpādanayatnopadeśaḥ atastatsādhane yatnaṃ kuruṣvāṅga vicārayan | prathamaṃ maṇḍapādinirmāṇam prathamaṃ maṇḍapaṃ tuṅgaṃ sarvamaṅgalasaṃyutam || 45-32 || bahustambhasamākīrṇaṃ tuṅgatoraṇamaṇḍitam | śuklakṣaumavitānāḍhyaṃ kiṅkiṇījālabhūṣitam || 45-33 || bahudhvajasamākīrṇaṃ patākābhiralaṃkṛtam | muktādāmasamākīrṇaṃ bahumālyapariṣkṛtam || 45-34 || kṣaumābhiveṣṭitastambhaṃ dīpikāsamalaṃkṛtam | ṣaṭtriṃśatpadavistāraṃ catuḥpañcāśatā padaiḥ || 45-35 || āyāmaiḥ saṃmitaṃ ramyaṃ maṅgalāṣṭakasaṃyutam | candanāgarudhūpena vāsitaṃ viśvataḥ śivam || 45-36 || sarasvatītīre maṇḍapanirmāṇavidhiḥ evameva sarasvatyāstaṭe śuddhe purād bahiḥ | śīghraṃ kāraya kalyāṇa mā bhaiṣīrmā vicāraṇā || 45-37 || tatra svāgamanapratijñā tatraiva cāgamiṣyāmi kariṣye karma śāntikam | yathopadeśaṃ rājño'nuṣṭhānam evamuktavati prājñe gurau rājā viniryayau || 45-38 || p. 436) tataḥ sa paramaprītaḥ samāhūya ca kiṃkarān | yathoktalakṣaṇaṃ tatra maṇḍapaṃ samakārayat || 45-39 || yājñavalkyasya tanmaṇḍapagamanam svaprabhāveṇa taddoṣaṃ śaktaḥ śamayituṃ muniḥ | tathāpi rājadharmo'yamiti buddhyā vicintya saḥ || 45-40 || jagāma maṇḍapaṃ tatra śuklapakṣe śubhe dine | maṇḍapasya paścimabhāge rājāsanakalpanam śilpinaḥ sa samāhūya rājāsanamakalpayat || 45-41 || asya paścimadigbhāge tṛtīye samalaṃkṛte | prāgbhāgadvayamadhye homakuṇḍakalpanam prāgbhāgadvayamadhye'sya homakuṇḍānyakārayat || 45-42 || vimānalakṣaṇopetavedikāsthalamūrdhasu | cakrākṛtīni kuṇḍāni kalpayāmāsa sādaram || 45-43 || madhye aṣṭadikṣu ca kuṇḍakalpanā tādṛśaṃ kuṇḍayugmaṃ tu madhye kṛtvā tato bahiḥ | aṣṭāsu dikṣu kuṇḍāni tathaiva samakārayat || 45-44 || pratikuṇḍamekaikasya, madhye dvayośca kumbhayoḥ sthāpanam pratikuṇḍaṃ paristīrya kalamān bhārasaṃmitān | sthāpayāmāsa kuṇḍānāṃ pūrvapārśveṣu sarvataḥ || 45-45 || p. 437) kumbhāni rājatānyaṣṭau sauvarṇe madhyame ubhe | gandhatoyena pūrṇāni navaratnayutāni ca || 45-46 || yājñavalkyena svayaṃ kumbhārcanam tataḥ svayaṃ muniḥ sārdhaṃ śatānandena dhīmatā | kṣaumaistantubhirāveṣṭya gandhapuṣpaistathākṣataiḥ || 45-47 || alaṃkṛtya ca kumbheṣu devamāvāhya sādaram | arcayāmāsa mantreṇa dhūpadīpaprasūnakaiḥ || 45-48 || yantrapratiṣṭhāvilekhanādi mahāyantraṃ pratiṣṭhāpya madhyekumbhadvayaṃ guruḥ | devaṃ vinā mahāyantraṃ sarvamantrasamanvitam || 45-49 || paṭe vilikhya pūrvoktaṃ sarvadivyāstrasaṃyutam | rājāsane vikīryaitat tatastat sottaracchadam || 45-50 || āropayāmāsa tadā rājānamamitaujasam | sa yantrapaṭasaṃyuktaṃ vitānaṃ tasya cākarot || 45-51 || nirmāya ca suvarṇena maṇijālapariṣkṛtam | yathoktalakṣaṇaṃ yantraṃ darpaṇe ca nyaveśayat || 45-52 || tathaiva gorocanayā bhūrjapatre susaṃskṛte | suvarṇasūcyā saṃlikhya yantraṃ divyāstravarjitam || 45-53 || p. 438) śirasyadhārayadrājño yantrametat sumantritam | saudarśanena tilakaṃ bhasmanā cāpyakārayat || 45-54 || tataścāṣṭau samāhūya ṛtvijo mantraniṣṭhitān | saṃyatān vaiṣṇavān viprān diśākuṇḍeṣvayojayat || 45-55 || tato yavanikāṃ kṛtvā maṇḍapasya samantataḥ | alaṃkṛteṣu kuṇḍeṣu sauvarṇaiśca paricchadaiḥ || 45-56 || vidhāya vihitaṃ pūrvamṛtvigbhiḥ sahito guruḥ | śatānandena sahito juhāva jvaliteṣu saḥ || 45-57 || nṛttavāditrasaṃyuktaṃ brahmaghoṣasamāyutam | puṇyāhaṃ pūrvamakaroddhomakarma samāhitaḥ || 45-58 || pradhānakarmaṇo yuktau śatānando gurustathā | diśāhomeṣu saṃyuktā ṛtvijaḥ sarva eva te || 45-59 || ājyairviśuddhairniyutaṃ homān saṃkalpya sādaram | akarodayutaṃ nityamevaṃ daśadinaṃ kṛtam || 45-60 || guruṇānudinaṃ snāto mantritaiḥ kumbhavāribhiḥ | muktagraho viśuddhātmā vijvaraḥ prītamānasaḥ || 45-61 || pūrṇe daśadine rājā ratnairbahusuvarṇakaiḥ | ārādhayāmāsa guruṃ maṇḍapaṃ saparicchadam || 45-62 || nivedya gurave sarvānṛtvijaḥ samatarpayat | dhanaiśca bahubhirdhānyaiḥ pratiṣṭhābhiḥ samāhitaḥ || 45-63 || p. 439) praśaśāsa mahīmenāṃ divi devendravat sudhīḥ | anyeṣāmapi bhūtānāmayameva vidhiḥ smṛtaḥ || 45-64 || pañcāśanniyutairhomairdvāpare sa vidhīyate | kalau ca koṭihomena vidhireṣa mahīkṣitām | prārabdhamevaṃ bhoktavyaṃ karma brahmavidāmapi || 45-65 || iti śrīpañcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ kuśadhvajopākhyānavarṇanaṃ nāma pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 45 || āditaḥ ślokāḥ 2837 sudarśanahomāṅgadravyaparimāṇādinirūpaṇaṃ nāma ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi || rājño homamaṇḍapānāgamane kartavyakramaḥ nāradaḥ - daivādvā mānuṣādvāpi bhūtādibhirathāpi vā | darpāt pratibalādvānyairantarāyairmahīpatiḥ || 46-1 || yadi na prāpnuyādeva homamaṇḍapamāditaḥ | tataḥ kathaṃ mahībharturnivartyante mahāgrahāḥ || 46-2 || ahirbudhnyaḥ - śṛṇu rājā na cet kuryāt purodhāḥ kurutāt kṛtī | sa eva rājñaḥ sarvasvamadṛṣṭārthopapādane || 46-3 || purohitalakṣaṇam dhārmikaḥ śrutisaṃpannaḥ suśīlaḥ satyavāk śuciḥ | abhijāto'nahaṃkārastitikṣuḥ smṛtimān vaśī || 46-4 || deśakālavibhāgajñaḥ śāstradṛṣṭiratandritaḥ | p. 441) apradhṛṣyo'pramādī ca vadānyo nayakovidaḥ || 46-5 || upāyopeyavinmantrī yāyajūko hyalolupaḥ | daivavit priyavādī ca vaidikaḥ sattvavān prabhuḥ || 46-6 || viṣṇubhaktastapasvī ca kāryavit karmaṭho'naghaḥ | hitāhitāptihānecchurnṛpāṇāṃ sarvasaṃmataḥ || 46-7 || purodhasa eva rājñaḥ sarvakāryakartṛtvam īdṛśo durlabho rājñāṃ gurukalpaḥ purohitaḥ | īdṛśo hi kṣamo rājñāmaghaughavinivāraṇe || 46-8 || ataḥ sa eva rājñāṃ hi rakṣāvidhimathārhati | evaṃvidho gururyasya sa samrād nṛpatirbhavet || 46-9 || dīrghāyurniḥsapatnaḥ syādarogaḥ paravīrahā | avagrahādyā jāyante pīḍāstadviṣaye na hi || 46-10 || tādṛśapurohitābhāve rājño'niṣṭakathanam taṃ vinānyo bhavedrājño gururvātha purohitaḥ | viparītaṃ bhavet tasya mahībharturna saṃśayaḥ || 46-11 || kumbhādīnāṃ parimāṇādipraśnaḥ nāradaḥ - parimāṇaṃ ca kumbhānāṃ sruksruvāṇāṃ ca lakṣaṇam | ṛtvijaḥ kīdṛśo hyasya prakāraścākhilaṃ vada || 46-12 || p. 442) uttamaparimāṇam ahirbudhnyaḥ - śuddhairgandhodakairbhāraparimāṇaiḥ supūritān | sauvarṇarājatān kumbhān kārayedidamuttamam || 46-13 || madhyamaparimāṇam ardhabhārabhṛtān kumbhān madhyamo'yaṃ vidhiḥ smṛtaḥ | adhamaparimāṇam tadardhenādhame pakṣe pūrayedeṣa nirṇayaḥ || 46-14 || yathāvidhi srugādinirmāṇam yathāvidhi vidheyau tu sruksruvau munisattama | ṛtviksaṃkhyā ṛtvijaḥ sāttvikānaṣṭau vṛṇuyādvaiṣṇāvāṃstataḥ || 46-15 || aṅgamantrādividhiḥ aṅgamantraiśca gāyatryā vahniprākārakeṇa ca | pradhānakuṇḍayoścāpi gurukalpau samāhitau || 46-16 || vṛṇuyānmūlamantreṇa sarve rakṣāmanau ratāḥ | śamīsamidbhirdūrvābhistilairāmradalaistathā || 46-17 || caruṇā pāyasāpūpaiḥ pālāśairjuhuyāt kramāt | p. 443) śuddhena sarpiṣā madhyakuṇḍayorhāvayed guruḥ || 46-18 || athavā sarvakuṇḍeṣu śuddhenājyena hāvayet | guruṇaivābhinirvartye pratīkāravidhāviha || 46-19 || śayanāsanayānādau rājñaḥ svairavidhāvapi | pūrvoktena vidhānena vitānādikamācaret || 46-20 || homānte rājño'bhiṣekaḥ homāvasānasamaye prayoge'pyatra tadguruḥ | tatra rājānamāhūya pūrvavanmantritāsane || 46-21 || sthāpayitvābhiṣekādisaskāraṃ gururācaret | gurvādiprīṇanam tataḥ svasthamanāḥ sadyo vimuktagrahabandhanaḥ || 46-22 || yathārhaṃ gurave dadyāt svacihnāni praṇamya ca | bhūṣaṇāni mahārhāṇi muktāmaṇimayāni ca || 46-23 || maṇipīṭhasuvarṇāni ratnāni vividhāni ca | bhuvaśca bhūyasīrdatvā ṛtvijastarpayet tataḥ || 46-24 || ekaikamṛtvijaḥ sarve śatenārcyāḥ suvarṇakaiḥ | pratyekaṃ daśabhirgobhirvāsobhirvividhairapi || 46-25 || pradhānahomakartre viśeṣato dakṣiṇādānam pradhānahomakartre tu deśikāya viśeṣataḥ | p. 444) dadyād bahu dhanaṃ pūrṇamekamaśvaṃ savāhanam || 46-26 || alaṃkāreṇa sahitaṃ maṇḍapaṃ saparicchadam | tato brāhmaṇatarpaṇam brāhmaṇānāṃ tatastṛptiṃ kuryāt prītamanā nṛpaḥ || 46-27 || rājñā svenābhinirvṛtte karmaṇyasmin yathodite | prayoge deśikāyaiva dadyānmantravide vasu || 46-28 || purodhasā kṛtaṃ sarvameṣa dharmaḥ sanātanaḥ | rājodāharaṇe tāvat saviśeṣamudīritam || 46-29 || anyeṣāmapi sarveṣāmeṣa eva vidhiḥ smṛtaḥ | pūrṇāhutiṃ tataḥ kuryādvaiṣṇavyarcā samāhitaḥ | rājño'bhyudayamākāṅkṣan deśiko mantravittamaḥ || 46-30 || iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ sudarśanahomāṅgadravyaparimāṇādinirūpaṇaṃ nāma ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 46 || āditaḥ ślokāḥ 2867 mahāśāntividhānaṃ nāma saptacatvāriṃśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi || aihikāmuṣmikasarvaphalasādhakaikopāyapraśnaḥ nāradaḥ - bhagavan pañcamantrāṅga paśupāśahara prabho | svataḥ sākṣātkṛtāśeṣaviśeṣa vyomamandira || 47-1 || aihikāmuṣmikaṃ śaśvanmantreṇānena labhyate | ubhaye'pi tathā doṣā nāśyante nātra saṃśayaḥ || 47-2 || ityuktaṃ tena pṛcchāmi yenaikenaiva karmaṇā | ubhayī siddhirubhayāniṣṭanāśo bhavet tathā || 47-3 || īdṛśaṃ karma cedasti tanme kathaya śaṃkara | īdṛggrahasya tvatto'nyo na kaścid vaktumarhati || 47-4 || taduttarakathanārambhaḥ ahirbudhnyaḥ - tadetat kathayiṣyāmi sarvaśāntikaraṃ param | vakṣyamāṇe karmaviśeṣe rājñāmadhikāraḥ mahārājairmahābhāgaiḥ prayojyaṃ vyastajātibhiḥ || 47-5 || p. 446) tasya nikhiladuḥkhanivartanapūrvakamīpsitaphalasādhanatvam ādhyātmikādiduḥkhānāṃ trayāṇāmapi nāśanam | ādhīnāṃ cāpyaśeṣāṇāṃ nāśanaṃ śubhalakṣaṇam || 47-6 || sarvārināśanaṃ śāntaṃ mahāvijayakāraṇam | rakṣohaṇaṃ puṣṭikaraṃ sarvavaśyakaraṃ mune || 47-7 || paramāyuḥpradaṃ puṇyaṃ pūrvairnṛpatibhiḥ kṛtam | ambarīṣaprabhṛtīnāmetadanuṣṭhānāt yathoktaphalalābhaḥ ambarīṣaḥ śuko'larko māṃdhātā ca purūravāḥ || 47-8 || rājoparicaro dhundhuḥ śibiśca śrutakīrtanaḥ | kṛtvaitaccakravartitvaṃ purā prāpuramī nṛpāḥ || 47-9 || nirāmayā niḥsapatnā vistīrṇāmalakīrtayaḥ | tatra rājñāmadhikāranigamanam ato mānuṣamānandaṃ kāṅkṣanto bhuvi bhūbhujaḥ || 47-10 || kuryuretanmahāśāntilakṣaṇaṃ karma sādaram | deśaviśeṣavidhiḥ purād bahirmahānadyāstaṭe devālaye'thavā || 47-11 || asaṃbādhe śive deśe vivikte sajalāśaye | pūrvoktalakṣaṇayutānmaṇḍapādadhikaṃ mune || 47-12 || kuryādāyāmavistārau tathā rājāsanānvitam | p. 447) tattatsamantataḥ kuryādevaṃlakṣaṇamuttamam || 47-13 || maṇḍapanirmāṇakramaḥ bahustambhasamākīrṇaṃ maṇikāñcanamaṇḍitam | tuṅgatoraṇasaṃyuktaṃ dīpikāśataśobhitam || 47-14 || kiṅkiṇījālasaṃyuktaṃ patākābhiralaṃkṛtam | savitānaṃ sasopānaṃ sarvālaṃkārasaṃyutam || 47-15 || candanāgurukarpūradhūpamālādhivāsitam | tuṅgasālasamāyuktaṃ homaśālābhiveṣṭitam || 47-16 || kuṇḍakalpanākramaḥ evaṃ manojña kṛtvaitat tatra kuṇḍāni kalpayet | prāgbhāge maṇḍapasyāsya caturdikṣu prakalpayet || 47-17 || caturvyūhābhiyogārthaṃ caturaśrāṇi kārayet | prācyādyānyatha kuṇḍāni keśavādīnatho yajet || 47-18 || caturṇāṃ keśavādīnāṃ vikoṇeṣu prakalpayet | kuṇḍāni śeṣamūrtīnāṃ tacchidreṣu yathākramam || 47-19 || tryaśraṃ ṣaḍaśramardhenduṃ yoniṃ padmākṛtiṃ kramāt | vṛttaṃ padmābhamaṣṭāśraṃ vajrākṛti dhanuḥprabham || 47-20 || śūlābhaṃ śūrpakalpaṃ ca kuṇḍānyetāni kārayet | p. 448) madhye devaṃ pratiṣṭhāpya yantrarūpadharaṃ prabhum || 47-21 || vimānalakṣaṇopetaṃ kuṇḍaṃ kuryāt tadagrataḥ | astrakuṇḍakalpanā samantāddhomaśālāyāmastrakuṇḍānyanukramāt || 47-22 || śataṃ tathādhikaṃ kuryāccatvāriṃśadatandritaḥ | yathārhamastraliṅgāni maṇḍitānyatha kārayet || 47-23 || ṛtvigvaraṇam antarmaṇḍapakuṇḍeṣu ṛtvijaḥ ṣoḍaśa kramāt | ṛgbhiḥ puruṣasūktābhirvṛṇuyādvaiṣṇavān sataḥ || 47-24 || astrakuṇḍeṣu ṛtvigantaravaraṇam tataḥ svanāmabhiścānte vṛṇuyādvedapāragān | bāhyāstrakuṇḍaśālāyāṃ brahmāstrapramukheṣvapi || 47-25 || ṛtvijo vṛṇuyāt sarvān kuśalān śāntikarmaṇi | brahmajajñānamityādi-ṛgbhiḥ pañcāśataṃ kramāt || 47-26 || svanāmabhiśca viduṣo brahmāstrādikṛtādikān | triśataṃ vṛṇuyād brahmasūktaiḥ sadbhiranukramāt || 47-27 || tatraivātha bhavā mitra iti pañcabhiranvitaḥ | p. 449) paro mātrādibhir-ṛgbhistrayodaśabhireva ca || 47-28 || viṣṇusūktagatābhiśca asya vāmeti pañcabhiḥ | ato deveti ṣaḍbhiśca daśabhiścakṣurityapi || 47-29 || ṣaḍbhiḥ prati va eneti vṛṇuyāt svasvanāmabhiḥ | sauvarṇān rājatān vātha kuryāddhomaparicchadān || 47-30 || kumbhasthāpanam pūrvabhāgeṣu kuṇḍānāṃ sthāpayet toyapūritān | sauvarṇān rājatān kumbhān yadvā tāmramayāniha || 47-31 || kumbhān pūrvavadekaikaṃ kalamān bhārasaṃmitān | homārthamṛtvigantaravaraṇavidhiḥ vṛṇuyādṛtvijaḥ śiṣṭān yajvano homakarmasu || 47-32 || pravartayet svaiḥ svaistu mantrairmantraviduttamaḥ | madhyamakuṇḍe ācāryakartṛkahomavidhiḥ deśiko madhyame kuṇḍe sāmadhvanisamanvitam || 47-33 || hunedvāditrasaṃyuktaṃ puṇyāhaninadairyutam | homasaṃkhyāvidhiḥ pratyekaṃ koṭihomena śāntikarma samārabhet || 47-34 || p. 450) tattatkumbheṣu tattaddevatābhyarcanavidhi.ḥ tattaddevān samāhūya kumbheṣu ca pṛthak pṛthak | svaiḥ svairabhyarcayenmantrairdhūpadīpādibhistathā || 47-35 || homānte kumbhodakena rājño'bhiṣekaḥ homakarmaṇi nirvṛtte tattatkumbhodakaistataḥ | yantrapīṭhe samāropya rājānamabhiṣecayet || 47-36 || astrakuṇḍeṣu homavidhiḥ astramantreṣu yeṣveva niyuktā ye dvijātayaḥ | tattatkuṇḍeṣu tairmantrairjuhuyuḥ śāntamānasāḥ || 47-37 || uttamamadhyamādhamabhedena homasaṃkhyāvikalpaḥ pratyekaṃ koṭihomastu mukhyastasyārdhamadhyamaḥ | adhamaṃ niyutaṃ jñeyaṃ yāvadetat samāpyate || 47-38 || kālena tāvatā kāryamapramattairatandritaiḥ | nārāyaṇīyādyastravarge homasādhanadravyavidhiḥ nārāyaṇīyaṃ brāhmaṃ ca vimalaṃ krauñcameva ca || 47-39 || dharmapāśaṃ ca lakṣākṣaṃ saṃvartaṃ satyamuttamam | dundunābhaṃ ca śīteṣuṃ viṣṇucakraṃ ca mānavam || 47-40 || aindraṃ jyautiṣamityetamastravargaṃ ghṛtairhunet | p. 451) kālacakrādivarge caruvidhiḥ kālacakraṃ dharmacakraṃ vajrāstraṃ ca gadāhvayam || 47-41 || brāhmaṃ śirastathaiṣīkaṃ triśūlamaśanidvayam | kālapāśaṃ ca painākaṃ pāśaṃ vāruṇameva ca || 47-42 || āgneyaṃ dayitaṃ cāpi tathā pāśupataṃ param | eṣa vargastu hotavyaścaruṇaiva yathāvidhi || 47-43 || kaṅkālādivarge dadhividhiḥ kaṅkālaṃ musalaṃ cāpi vāyavyamatha kaṅkaṇī | asiratnaṃ ca kāpālaṃ śaktirvaidyādharaṃ tathā || 47-44 || prasvāpanapraśamane darpaṇaṃ śoṣaṇaṃ tathā | saṃtāpanaṃ ca gāndharvaṃ paiśācaṃ ca vilāpanam || 47-45 || etāni dadhnā hotavyānyastrāṇi paramāstikaiḥ | madanādivarge payovidhiḥ madanaṃ tāmasaṃ caiva kandarpadayitaṃ param || 47-46 || saumanaṃ musalaṃ caiva saṃvartaṃ ghorameva ca | māyādharaṃ ca somāstraṃ vāruṇaṃ tvāṣṭrameva ca || 47-47 || prasvāpanaṃ bhagāstraṃ ca raudrasṛṣṭaṃ parāṅmukham | payasāmūni juhuyustadastradhyānatatparāḥ || 47-48 || p. 452) rabhasādivarge pāyasavidhiḥ rabhasaṃ satyakīrtiṃ ca pratihārataraṃ tathā | avāṅmukhaṃ ca viṣamaṃ dṛḍhanābhaṃ sunābhakam || 47-49 || daśākṣaṃ śatavaktraṃ ca śataśīrṣaṃ śatodaram | padmanābhaṃ mahānābhaṃ nairāśyakrathane api || 47-50 || vargo'yaṃ pāyasenaiva hotavyaḥ śuddhamānasaiḥ | yogaṃdharādivarge tilavidhiḥ yogaṃdharaṃ vinidraṃ ca naidraṃ saumanasaṃ tathā || 47-51 || dhṛtimālī pramathanaṃ vidhūtaṃ vṛttimānapi | mahārcirmālī makaraṃ ruciraṃ karavīrakam || 47-52 || amīṣāṃ ca kṛte kāryastilairhomo yathāvidhi | dhanādivarge madhuvidhiḥ dhanadhānye kāmarūpaṃ mohaḥ kāmarucistathā || 47-53 || varaṇāvaraṇe caiva paramāstre ubhe api | jṛmbhakaṃ sarvanābhaṃ ca bhṛśāśvatanayo mahān || 47-54 || saṃdānaṃ paraśuṃ caiva prīṇīyānmadhunā bhṛśam | anyeṣvastreṣu śālitaṇḍulavidhiḥ aparāṇyapyanuktāni juhuyācchālitaṇḍulaiḥ || 47-55 || p. 453) homānte mantraviśeṣeṇa sudarśanatarpaṇavidhiḥ hutvā yathoktaṃ svairmantraiḥ sarvāstraprabhavaṃ vibhum | sudarśanākṛtiṃ viṣṇuṃ sarvayantramayaṃ vibhum || 47-56 || ṛgbhiryantraniyuktābhiḥ śāntikarma samārabhet | nārāyaṇīyāditarpaṇe mantraviśeṣavidhiḥ nārāyaṇīyamukhyāstrajātaṃ pratyekamādarāt || 47-57 || śāntiṃ kuryāt paro mātretyetatsūktena sādaram | kālacakrādivarge mantraviśeṣavidhiḥ kālacakrādivargasthaṃ pratyekaṃ jātavedasam || 47-58 || prīṇīyāccaiva kaṅkālamukhyavargasya śāntaye | divasparīti sūktena juhuyājjvalite'nale || 47-59 || madanādivarge mantraviśeṣavidhiḥ madanādyastravargasya śāntiṃ kuryāt samāhitaḥ | ato deveti sūktena tathā viṣṇornukaṃ tviti || 47-60 || rabhasādivarge mantraviśeṣavidhiḥ rabhasādyastrajātāni bhavā mitreti pañcabhiḥ | pratyekaṃ śamayedṛgbhiriti vaidikaśāsanam || 47-61 || p. 554) yogaṃdharādivarge mantraviśeṣavidhiḥ yogaṃdharāderastrasya śāntiḥ kāryā samāhitaiḥ | sūktenānena caikaikamato devā avantviti || 47-62 || dhanādivarge mantraviśeṣavidhiḥ dhanadhānyādivargasthaṃ mantrajātaṃ vicakṣaṇaḥ | juṣasva neti sūktena śamayet parameṇa tat || 47-63 || anyeṣvastreṣu mantraviśeṣavidhiḥ astrāṇyanyānyanuktāni viṣṇusūktena tarpayet | sūktairetairmahāyantraviniyuktaiśca pāvanaiḥ || 47-64 || sarvayantramayaṃ devaṃ stutihomaiḥ samarcayet | tarpaṇānte sahasrabrāhmaṇabhojanavidhiḥ tato devān samabhyarcya brāhmaṇāṃstadanantaram || 47-65 || sahasraṃ bhojayecchuddhairodanaiḥ pāyasairapi | tato'stramantrajalaiḥ rājño'bhiṣekavidhiḥ tato rājāsanārūḍhaṃ rājānaṃ śāntamānasam || 47-66 || ṛtvigbhirāhṛtaiḥ sarvairastramantrajalaiḥ śubhaiḥ | gurustanmūlamantreṇa mantritairabhiṣecayet || 47-67 || p. 455) rugṇasya tu rājñaḥ prokṣaṇavidhiḥ prokṣayedāmayāviṣṭo yadi rājā bhavenmune | maṇḍapāntaḥsthakumbhatoyābhiṣecanāvaśyakatā avaśyaṃ maṇḍapāntaḥsthakumbhatoyābhiṣecanam | kuryānnirāmayo'nādhirvijayī bhavati kṣaṇāt || 47-68 || yathoktamahāśāntiphalakīrtanam ārogyamāyurvijayo vibhūti- rvaśitvamāstikyamamartyatā ca | sarvārthasiddhirvasudhādhipatyaṃ bhavanti niḥsaṃśayameva rājñaḥ || 47-69 || iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ mahāśāntividhānaṃ nāma saptacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 47 || āditaḥ ślokāḥ 2936 śrīsudarśanamahāyantraghaṭitāsanādiprabhāvavarṇanaṃ nāmāṣṭācatvāriṃśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi || iṣṭārthasādhane japādivyatiriktopāyapraśnaḥ nāradaḥ - kathitaṃ bhagavan sarvaṃ japahomārcanādikam | abhiṣeko mahāśāntirmahāśāntikriyāvidhiḥ || 48-1 || sarvārthasādhakatvena cakrarūpasya śārṅgiṇaḥ | etairvinā kimiṣṭārthasādhanaṃ vidyate na vā || 48-2 || tatrāsanādīnāmupāyatvakathanam ahirbudhnyaḥ - vinaitānyapyabhīṣṭārthamalabhanta pare nṛpāḥ | āsanenāṅgulīyena darpaṇena dhvajena ca || 48-3 || vitānena ca vistīrṇabhūtayo devasaṃnibhāḥ | muktāpīḍo viśālaśca sunandaścitraśekharaḥ || 48-4 || p. 457) kīirtimālī ca bhūpālāḥ pālayanto'khilāṃ bhuvam | āsanādibhirmuktāpīḍādīnāmiṣṭasiddhiḥ āsanenaiva vasudhāṃ muktāpīḍo'jayat purā || 48-5 || viśālo'pyajayanmṛtyumaṅgulīyena bhūpatiḥ | sunando darpaṇenaiva nāgalokaṃ mahīpatiḥ || 48-6 || dhvajenāsurasaṃgrāmamajayaccitraśekharaḥ | kīrtimālī vitānena tridivaṃ prāpa bhūpatiḥ || 48-7 || kevalāsanādīnāmiṣṭasādhanatvakathaṃtāpraśnaḥ nāradaḥ - kevalānyāsanādīni sādhanatvaṃ kathaṃ yayuḥ | sādhyaṃ prati vibho tanme kathayedaṃ mahādbhutam || 48-8 || āsanaprabhāvavarṇanāya muktāpīḍopākhyānakathanam ahirbudhnyaḥ - muktāpīḍo mahātejā rājā suśravasaḥ sutaḥ | pitaryuparate pṛthvīṃ bubhuje sāgarāmbarām || 48-9 || hārāpīḍasya viṣayāsaktatayā rājye dharmavicyutiḥ nijāntaḥpurayoṣitsu viṣayāsaktamānasaḥ | anālocitasaptāṅgo rājā rājīvalocanaḥ || 48-10 || p. 458) prajāstadviṣaye tena dharmavicyutimācaran | balibhirdasyubhī rājyaṃ kṣubhitaṃ ca hṛtaṃ ca tat || 48-11 || tasmai prakṛtayaḥ sarvā rājñe kṣobhaṃ vyajijñapan | bubudhe na sa tenāpi madhumaithunavihvalaḥ || 48-12 || sapurodhasāmamātyānāṃ mantraṇaprakāraḥ tataḥ purodhasā sārdhamamātyāḥ saṃnyamantrayan | rājā tu viṣayāsakto rājyaṃ dasyubhirāplutam || 48-13 || iti saṃcintya te sarve guruṃ prapya mahādyutim | bhavatprasādājjeṣyāmo nānyā kāpyasti no gatiḥ || 48-14 || ityuktastaiḥ purodhāstu tathaivetyāha tān prati | purodhasā vasiṣṭhopadiṣṭopāyānuṣṭhānam ityuktvā yantraghaṭitaṃ viṣṭaraṃ ratnamaṇḍitam || 48-15 || vasiṣṭhoktena mārgeṇa cakārāsmai mahādbhutam | tasminnāropayāmāsa rājānamabalāratam || 48-16 || purodhasā rājānaṃ prati kṛtyaviśeṣānuśāsanam vedaśākhāścaturdikṣu (1) vācayecca krameṇa tu | ______________ 1 atra pūrvaprakāntaślokadvayānuguṇyāduttaravākyānāmapi purodhovyāpāraparatvaṃ nyāyyamiti liṭprayogasyaivocitatayā vācayedityādiliṅgādiprayogānupapattiryadyapi sphurati, tathāpi vedaśākhāḥ ityārabhyāṣṭācatvāriṃśāntānāṃ ślokānāṃ purodhaḥkartṛkānuśāsanaparatvena nānupapattiḥ | ata evaikonapañcāśaśloke tenaivamanuśiṣṭo'yaṃ iti granthasyāpyāñjasyaṃ bhavatīti dhyeyam _______________ p. 459) āśīrmaṅgalayuktāni gītavāditranartakān || 48-17 || kalaśodakamakṣayyamamṛtaṃ bhāvayed budhaḥ | tanmadhyādutthite padme sauvarṇe cāṣṭapatrake || 48-18 || caturbāhuṃ trinetraṃ ca padyahastaṃ hiraṇmayam | sarvābharaṇasaṃchannaṃ muktāhāravirājitam || 48-19 || kirīṭahārakeyūrakaṭakādivibhūṣitam | pītāmbaradharaṃ saumyaṃ prasannavadanaṃ śubham || 48-20 || kaṭisūtrasamāyuktaṃ kuṇḍalābhyāṃ virājitam | śrīvatsavakṣasaṃ śrīśaṃ śrīkaraṃ śrīniketanam || 48-21 || śriyā juṣṭaṃ sadā samyaktāmrapadmanibhekṣaṇam | padmanābhamudārāṅgaṃ bhaktārtiśamanaṃ harim || 48-22 || tasyāṅke dakṣiṇe lakṣmīṃ samāsīnāṃ vicintayet | mantramūrtyātmako devo mantravācyastu sa prabhuḥ || 48-23 || praviśantaṃ tatastaṃ tu bhāvayenmantrarūpiṇam | evaṃ saṃcintayan mantraṃ japet kalaśamāmṛśan || 48-24 || aṣṭottarāyutaṃ japtvā abhiṣiñcan svakāṃ tanum | grahāṇāṃ navakānāṃ ca sadyaḥ śāntikaro bhavet || 48-25 || p. 460) āyuḥ śriyaṃ ca yasyecchet taṃ ca tenābhiṣecayet | arcayedṛtvijaḥ sarvān pūrvameva budho naraḥ || 48-26 || brāhmaṇāṃstarpayeccaiva dakṣiṇāmuttamāṃ dadat | evaṃ svasyāparasyāpi hitaṃ kuryāt tathātmanaḥ || 48-27 || dakṣiṇā cātra deyā syāt suvarṇaṃ śatameva vā | keśān dhunenna na vapenna spṛśet snānaśāṭikām || 48-28 || nātiṣṭhet snānasalilamalaṃkuryāt tato budhaḥ | maṅgalāni ca paśyettu ṛṣabhaṃ maṅgalāḥ striyaḥ || 48-29 || ātmano janmanakṣatre śuklavāsā bhavet tathā | śukravāreṣu kurvīta saptaśaḥ kurvatastathā || 48-30 || kāmāḥ saṃkalpitāstasya dhruvaṃ sidhyanti nānyathā | udvahan vāri kurvīta śrīkāmaḥ pāpanāśanam || 48-31 || tiṣṭhannañjalibhiḥ prātaraṣṭottaraśataṃ punaḥ | abhimantrya jalaṃ mūrdhni kṣipet pāpapraṇāśanam || 48-32 || juhuyādvastrakāmastu kusumaiḥ kumudādibhiḥ | yadvarṇaṃ juhuyāt puṣpaṃ tadvarṇaṃ vastramāpnuyāt || 48-33 || vṛṣṭikāmaḥ śucau deśe gomayenopalepite | raktadravyeṇa tatraiva maṇḍalaṃ parikalpayet || 48-34 || maṇḍalasya purastāttu navakumbhaṃ nidhāpayet | p. 461) tantunā veṣṭitaṃ samyak pūritaṃ gandhavāriṇā || 48-35 || āvāhayet tataḥ sūryaṃ kumbhe śubhre samāhitaḥ | tatrasthamarcayed viṣṇuṃ pūrvavat sādhakottamaḥ || 48-36 || pāyasaṃ juhuyāt tatra śatamaṣṭottaraṃ budhaḥ | dhyāyannekāgradhīḥ siṃhaṃ japenmantraṃ sahasraśaḥ || 48-37 || evaṃ kurvīta saptāhaṃ dvādaśāhamathāpi vā | tataḥ prasanno bhagavān mahāvṛṣṭiṃ vimuñcati || 48-38 || vaitasenaiva homena vṛṣṭirbhavati sarvathā | anaśnannārdravāsasko vṛṣṭikāmaḥ sadā japet || 48-39 || saptāhājjāyate vṛṣṭirmahatī divyaśāsanāt | bhasmahomena vā samyag lavaṇenāthavā punaḥ || 48-40 || vṛṣṭiṃ nivārayed bhūyaḥ śāntiḥ kāryā manīṣiṇā | yastu mantraṃ japennityaṃ prātaḥ snātvā sahasraśaḥ || 48-41 || śrīrārogyaṃ ca tejaśca vardhate tasya sarvadā | sarvāhaḥsu japedyastu kṣīrāhāro jitendriyaḥ || 48-42 || arcanaṃ ca yathāśakti kurvanniyutamanvaham | saṃsiddhimatulāṃ gacchedaṇimādiguṇairyutām || 48-43 || ahorātroṣito yastu pañcagavyaṃ pibet tataḥ | nityamaṣṭasahasraṃ tu sarvapāpapraṇāśanam || 48-44 || p. 462) pañcagavyaṃ tu saṃpītvā japet pañca dināni vai | brahmahatyādibhiḥ sadyo mucyate sarvapātakaiḥ || 48-45 || vāpayet sarvabījāni hyabhimantrya sahasrakam | mahatī sasyasaṃpattirjāyate nātra saṃśayaḥ || 48-46 || ghṛtena pāyasā cāpi snāpayed devamuttamam | tataḥ prasanno bhagavān dadāti manasepsitam || 48-47 || aśnīyādanvahaṃ vidvānannaṃ saptābhimantritam | parakarmācarannasminnāsīnaḥ kuru sarvadā || 48-48 || yathopadiṣṭānuṣṭhānena rājño niṣkaṇṭakabhūmilābhaḥ tenaivamanuśiṣṭo'yaṃ māsamātramathākarot | tenāsya śatravaḥ sarve vinaṣṭā vyādhibhirbalaiḥ || 48-49 || tena niṣkaṇṭakā bhūmirvaśyābhūt tasya sārṇavā | aṅgulīyaprabhāvavarṇanāya viśālopākhyānārambhaḥ viśālo nāma rājāyaṃ viśālākhye pure vasan || 48-50 || pālayāmāsa dharmātmā medinīṃ sābdhipattanām | viśālaguṇavarṇanam satyavādī samo bandhurdaiṣṭiko dharmavatsalaḥ || 48-51 || vasan viṃśatime varṣe brāhmaṇānāmupāsakaḥ | p. 463) prajānurañjako dhīro daive pitrye ca niṣṭhitaḥ || 48-52 || tajjananyāḥ svaputramaraṇasūcakākāśavāṇīśravaṇādvilāpaḥ bālye pitrā viyuktasya tasyetthaṃ vasato mune | jananī vācamaśrauṣīdākāśe hyaśarīriṇīm || 48-53 || āgāmini caturthe'hni pañcatvaṃ te gamiṣyati | putra ityādi sā śrutvā vilalāpākulā bhṛśam || 48-54 || rājñā mātuḥ samāśvāsanapūrvakaṃ purodhasaḥ pulahasyāśramagamanam tacchrutvā jananīmārtāmuvāca susamāhitaḥ | kimarthaṃ rodiṣītyevaṃ pṛṣṭā nirbandhataḥ satī || 48-55 || tattvato vṛttamācakhyau sa tacchrutvā mahāmanāḥ | mā bhaiṣīriti tāmuktvā niryayau pulahāśramam || 48-56 || pulahaṃ prati svavṛttāntanivedanam tapasyantaṃ muniṃ dṛṣṭvā praṇipatyedamabravīt | aśṛṇojjananī caivamaśarīrāṃ sarasvatīm || 48-57 || muninā tatpratīkāropāyopadeśanam itthaṃ tenaivamukto'sau munirāha purohitaḥ | saudarśanamahāyantraghaṭitaṃ cāṅgulīyakam || 48-58 || dhārayainamanenaiva mṛtyurnaśyatyasaṃśayam | p. 464) rājñā yathopadiṣṭānuṣṭhānam iti śiṣṭo'ṅgulīyaṃ sa āhūyainamadhārayat || 48-59 || tataśca rājño yamakiṃkaraiḥ samāgamaḥ viśālena dhṛte tasminnaṅgulīye suyantrite | tataḥ kālena saṃdiṣṭāḥ kiṃkarā bhīmadarśanāḥ || 48-60 || prāṇānādātumājagmustasyāntikamavāritāḥ | aṅgulīyaprabhāvāt kiṃkarāṇāṃ dūrāt palāyanam pārśvaṃ na śekuste gantumaṅgulīyaprabhāvataḥ || 48-61 || saṃrabdhordhvakarāstasmin yāvat pāśānna cikṣipuḥ | tāvaccakramahāneminiḥsṛtairvividhāyudhaiḥ || 48-62 || pradudruvuste nitarāṃ pīḍyamānā yathāgatam | rājño'pamṛtyujayāt yamādīnāṃ vismayaḥ tataḥ sahaiva kālena surā vismayamāgaman || 48-63 || sudarśanaprabhāveṇa tīrṇamṛtyurasāviti | darpaṇaprabhāvavarṇanāya sunandopākhyānam tathaiva darpaṇasyāpi śṛṇu vīryaṃ mahāmune || 48-64 || sunītiriti rājāsīcchṛṅgārākhye pure purā | tretāyugāvasāne'sau pālayāmāsa medinīm || 48-65 || p. 465) sumatināmnastatputrasya nāgakanyayā nāgaloke nayanam lebhe cireṇa tanayamayamiṣṭvā śatakratum | cakāra sumatiṃ nāmnā vardhamānaṃ dine dine || 48-66 || janakastaṃ tataḥ śrīmān kālena prāptayauvanaḥ | so'bhūdanalpakālena prāptavidyo'strakovidaḥ || 48-67 || ekadā mṛgayāṃ kartuṃ bāhyopavanamabhyagāt | tatrāpaśyanmanojñāṅgīṃ rūpayauvanaśālinīm || 48-68 || adṛṣṭapūrvāṃ tāṃ dṛṣṭvā mumoha madanāturaḥ | sumatiṃ taṃ samādāya sā jagāma svamālayam || 48-69 || māyayā mohayitvainaṃ nāgalokaṃ viveśa sā | tasyānaṅgamañjarīṃ vāsukitanayāṃ pariṇīya tatraiva cirakālanivāsaḥ tasmin bhogavatīṃ ramyāṃ nāgarājapurīṃ tadā || 48-70 || praviśyānaṅgamañjaryai prāyacchat sumatiṃ ramā | taṃ dṛṣṭvā paramaprītā sā vavre sumatiṃ patim || 48-71 || taṃ lokaṃ tāṃ purīṃ tāṃ ca nāgakanyāṃ manoharām | vilokya vismayaṃ prāpa sa tāṃ cānaṅgamañjarīm || 48-72 || gāndharveṇa vivāhena parigṛhya tayā saha | reme vismṛtasarvasvapurīpitṛparigrahaḥ || 48-73 || p. 466) putravirahāt khidyatā rājñā cāraiḥ putrānveṣaṇam etasminnantare rājā śuśrāvānāgataṃ sutam | tvarayā parayāviṣṭaḥ sacivāṃścedamabravīt || 48-74 || kṛcchrāllabdhaḥ priyaḥ putro mamaiko'dya praveśyatām | tena sārdhaṃ tu bhuñjīya na bhokṣye'dyetyacodayat || 48-75 || iti tasya vacaḥ śrutvā niryayuḥ sarvato diśaḥ | sacivaiḥ preṣitāścārā dūtāścānye javānvitāḥ || 48-76 || vidikṣu dikṣu koṇeṣu giriṣvapsu saritsu ca | grāmeṣu nagareṣvete ceruścaityeṣu śākhiṣu || 48-77 || pattaneṣvapyaraṇyeṣu tīrtheṣvanviṣya sarvataḥ | nāpaśyan sumatiṃ sarve tathaivocurnṛpāya vai || 48-78 || alabdhaputravṛttāntena rājñā anaśanavratasvīkaraṇam tacchrutvā śokasaṃtapto vilapya bahu bhūpatiḥ | anaśnannaśayiṣṭāntaḥ śokena mahatāvṛtaḥ || 48-79 || purodhasā kaṇvāśramagamanapūrvakaṃ tasmin rājavṛttasya nivedanam evaṃ śokābhibhūte'smin mahārāje purohitaḥ | svaguruṃ kaṇvamāsādya tamasātīravāsinam || 48-80 || vṛttaṃ vijñāpayāmāsa rājaputrasya tādṛśam | p. 467) kaṇvamuninā rājakumāravṛttāntasyāviṣkaraṇam tacchrutvā sa muniryukto babhūva kṛpayā punaḥ || 48-81 || dṛṣṭvā kumāravṛttāntaṃ yogenāsmāt samutthitaḥ | sa tasmai kathayāmāsa tadvṛttamakhilaṃ muniḥ || 48-82 || āsīd bhogavatī nāma purī paramaśobhanā | pātāle nāgarājasya vāsukeramitadyuteḥ || 48-83 || anaṅgamañjarī nāma tasyāṃ tasyābhavat sutā | rūpalāvaṇyasaṃpannā kālena prāptayauvanā || 48-84 || asyā yasmin vare lipsā tasmai dāsyāmi tāmiti | saṃkalpaṃ vāsukermatvā ceṣṭyaśceruritastataḥ || 48-85 || tasyāḥ sadṛśamanveṣṭuṃ varaṃ taṃ naiva lebhire | nāgaloke tathā bhūmyāṃ vyacaran varavāñchayā || 48-86 || tatrainaṃ sumatiṃ dṛṣṭvā rājaputraṃ manoharam | procustasyā mahārājatanayo madanopamaḥ || 48-87 || tavaiva sadṛśo bhūmyāṃ puruhūtasamaḥ śriyā | na ca sāmādibhiḥ śakyaḥ samānetumasāviti || 48-88 || tadākarṇya tamatraiva kṣipramānayateti tāḥ | uktvā tatsaṃgamautsukyāt parāṃ cintāmupāgatā || 48-89 || tataḥ saṃmantrya tāḥ sakhyo ramāṃ māyāviśāradām | p. 468) māyayā mohayitvainamihānaya manoramam || 48-90 || ityūcuḥ sā tathoktainamānayāmāsa māyayā | sumatistāmathodvāhya ramate tatra sāṃpratam || 48-91 || kumārapratyāharaṇe sudarśanayantraghaṭitadarpaṇasyaiva sādhanatvopadeśaḥ sudarśanaprabhāveṇa vināharaṇakarmaṇi | nāstyupāyāntaraṃ tasya tatastenāharāmyaham || 48-92 || sudarśanamahāyantraṃ darpaṇīkṛtya hāṭakaiḥ | pūrvoktavartmanā tena tamānayata mā ciram || 48-93 || ityuktvā sa punaścakre tapaḥ paramadāruṇam | yathopadiṣṭānuṣṭhānāt rājño nāgalokagamanasiddhiḥ purohito viniṣkramya rājñe sarvaṃ nyavedayat || 48-94 || rājā ca paramaprītaḥ kṛtvā yantritadarpaṇam | rathe purastāt saṃsthāpya biladvāraṃ tadā yayau || 48-95 || tenābhigantuṃ śakto'bhūt sunando darpaṇaujasā | atyadbhutanāgalokadarśanāt rājño vismayātiśayaḥ praviśya lokaṃ nāgānāṃ svargalokamivāparam || 48-96 || vismayaṃ paramaṃ prāpa tatsamṛddhivilokanāt | rājñā sadārasya kumārasya svapurīṃ prati pratyānayanam tasmin bhogavatīṃ ramyāṃ nāgarājapurīmasau || 48-97 || p. 469) praviśyāthānayāmāsa putraṃ paramavatsalaḥ | sadāraḥ pitaraṃ draṣṭuṃ śuddhāntāt sumatistadā || 48-98 || niryayau vanitālokasahito madano yathā | taṃ tābhirnāgakanyābhiḥ saha syandanamuttamam || 48-99 || āropya svapurīṃ rājā pratasthe paravīrahā | tataḥ kruddhasya vāsukeryuddhasamudyogaḥ tava jāmātaraṃ putrīṃ svāvarodhānmahīpatiḥ || 48-100 || kaścit syandanamāropya yātītyākarṇya vāsukiḥ | niryayau paramakruddhaḥ phaṇisenāparīvṛtaḥ || 48-101 || sa dṛṣṭvā rājaśārdūlaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt | kva gamyate samādāya vadhūṃ varamitastvayā || 48-102 || sudarśanayantraghaṭitadarpaṇaprabhāvāt rājño vijayalābhaḥ sunando'tha samākarṇya nivartya syandanottamam | vavre darpaṇamadyaiva śatrusenāṃ jahīti vai || 48-103 || tataḥ prasvāpanāgneye divyāstre niḥsṛte kṣaṇāt | prasvāpanaṃ nāgasenāṃ viveśānena sāsvapat || 48-104 || āgneyamastramārabdha tāṃ purīṃ dagdhumojasā | parājitena vāsukinā śaraṇāgatipūrvakaṃ rājābhyarhaṇam tad dṛṣṭvā nāgarājastaṃ śaraṇaṃ samupāgamat || 48-105 || p. 470) nājñāyi sarvamasmābhistadetat kṣamyatāṃ vibho | atyāhitamidaṃ strīṇāmiti matvā śamaṃ vraja || 48-106 || gṛhāṇemāni ratnāni mahārhāṇi mahādyute | imāṃ ca kanyāmanyāśca sahasraṃ nāgayoṣitaḥ || 48-107 || ādāya pratisaṃhṛtya divyāstre gantumarhasi | tato rājñaḥ saparikarasya svapurapraveśaḥ sunando'pi tathetyuktvā saṃhṛtyāstre samāhitaḥ || 48-108 || tataḥ svaputraṃ ratnāni mahānti varayoṣitaḥ | ādāyāmantrya taṃ rājā jagāma svapurīṃ kṛtī || 48-109 || iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ śrīsudarśanamahāyantraghaṭitāsanādiprabhāvavarṇanaṃ nāma aṣṭācatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 48 || āditaḥ ślokāḥ 3045 sudarśanamahāyantraghaṭitadhvajaprabhāvanirūpaṇaṃ nāma ekonapañcāśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi || sudarśanayantraghaṭitadhvajaprabhāvanirūpaṇapratijñā ahirbudhnyaḥ - sudarśanamahāyantraghaṭitasya dhvajasya tu | prabhāvaḥ śrūyatāṃ samyag yāthātathyena nārada || 49-1 || citraśekharādhiṣṭhitabhadravāṭīnagaravarṇanam sarasvatyāstaṭe ramye bhadravāṭīti viśrutā | paraḥsahasraiḥ prāsādairjātarūpamayaiścitā || 49-2 || purī vividhakāmāḍhyā hemasālasamanvitā | samṛddhyā tridivaprakhyā babhūva bhuvi durlabhā || 49-3 || tāmadhyāste mahāvīryo rājoparicarātmajaḥ | pālayannaikavarṣāṇi citraśekharasaṃjñitaḥ || 49-4 || p. 472) tatpitroparicareṇa kadācid dvandvayuddhe śaṅkukarṇākhyāsurahananam pitaryasya purā divyamindradattaṃ kramāgatam | rathamāruhya devānāṃ kāryārthaṃ yāti khe balī || 49-5 || śaṅkukarṇa iti khyāto dānavo bhīmalocanaḥ | jighṛkṣustadrathaṃ mārge tasya kūbaramagrahīt || 49-6 || uvāca ca mayā sārdhaṃ yudhyasva yadi vā ratham | jahi vetyuktavatyasmin sa tathetyagrahīd dhanuḥ || 49-7 || tatastena mahāyuddhe dinamekaṃ pravartite | athāstrajālamutsṛjya dvandvayuddhe hato'suraḥ || 49-8 || amarṣaṇanāmnā śaṅkukarṇasutena citraśekharapīḍanam jitvā tamasuraṃ rājñi kālenāstaṃ gate mune | tatputtraṃ śaṅkukarṇasya sutaḥ paramaroṣaṇaḥ || 49-9 || amarṣaṇa iti khyāto māyāvī citraśekharam | jighāṃsustadbalaṃ rājñaḥ puraṃ cāpīḍayat sadā || 49-10 || ekadāmarṣaṇaḥ kruddho bhadravāṭīmupāgamat | pitṛhantṛsutaṃ yoddhuṃ sasainyaṃ citraśekharam || 49-11 || nihatya cainamādāsye sarvaṃ tatsyandanottamam | ityuktvā nagarīṃ ramyāṃ rurodha baladarpitaḥ || 49-12 || p. 473) citraśekharasya tena saha ghorayuddham niryayau mahatīṃ senāṃ saṃnahya nṛpatiḥ purāt | tatra yuddhaṃ samabhavadrājñastena durātmanā || 49-13 || saraṇaiścābhisaraṇaiḥ kacākaci bhayāvaham | gajāśvarathapādātaṃ prabhagnarathamākulam || 49-14 || pravṛttāsṛksaritsārthaṃ kṛttacchatradhvajācitam | nṛtyatkabandhamutkṛttadaṣṭādharaśiraścitam || 49-15 || dinatrayaṃ yudhyamānasyāpi vijayālābhaḥ evaṃ dinatrayaṃ yuddhaṃ pravṛttaṃ romaharṣaṇam | na lebhe vijayaṃ tasminnāhave citraśekharaḥ || 49-16 || śrāntasenayordvayorapi yuddhāt pratinivṛttiḥ śramānnivavṛte senādvayī tasmād dvayorapi | tāvubhau jagmatuḥ svaṃ svaṃ puraṃ viśrāntavāhanau || 49-17 || evaṃ saptadaśavāraṃ yudhyamānasyāpi vijayāsiddhiḥ vārān saptadaśaitena yuyudhe citraśekharaḥ | evameva jayaṃ prāpa na kvacit pṛthivīpatiḥ || 49-18 || khinnasya rājñaḥ cintāprakāraḥ atha durjayamālocya mahāsuramamarṣaṇam | p. 474) kenopāyena jetavya iti cintāparo'bhavat || 49-19 || mahādevaprasādena vinā naiva jayo mama | atastaṃ tapasā devaṃ toṣyāmīti mano dadhe || 49-20 || kṛtaniścayasya kailāsagamanam kṛtī niścitya manasā rājyaṃ saṃnyasya mantriṣu | jagāma tapase rājā rathamāruhya kāmagam || 49-21 || kailāsaśikharaṃ ramyaṃ nabhasā vasudhādhipaḥ | gagane gacchato'sya mandaropari syandanagatipratirodhaḥ tenaiva gacchatastasya syandanaṃ mandaropari || 49-22 || atiṣṭhat preryamāṇeṣu varāśveṣvapi nārada | tatkāraṇajijñāsayā caratastatra kuberadarśanam rathaḥ kasmādakasmānme viṣṭabdhaḥ iti vismitaḥ || 49-23 || rathādavātaracchṛṅge tasya ramye mahīpatiḥ | avatīrya rathāt tasmāccacāra girimūrdhani || 49-24 || tatrāpaśyat sarastīre taruṇaṃ divyalakṣaṇam | upāsya paścimāṃ saṃdhyāmavasthitamanākulam || 49-25 || taruṇādityasaṃkāśaṃ jvalantaṃ prabhayā svayā | p. 475) tena samaṃ saṃlāpaḥ taṃ praṇamya mahābāhuḥ kṛtāñjalirabhāṣata || 49-26 || kastvaṃ purāṇapuruṣo yadi vā kamalodbhavaḥ | umeśvaro diśeśānāṃ yadi vānyatamo bhavān || 49-27 || ityuktastena bhagavān prāha gambhīrayā girā | kiṃnāmako'si kathaya kimāgamanakāraṇam || 49-28 || ekākinā tvayā deśaḥ kathaṃ prāpto'yamityapi | rājñā kubere svavṛttāntasya nivedanam atha nyavedayat sarvaṃ rājoparicarātmajaḥ || 49-29 || citraśekharanāmānamātmānamavanīpatim | mahāsurapravṛttiṃ ca svasya tena ca pīḍanam || 49-30 || tajjayāyeśatuṣṭyarthaṃ tapaścaraṇakāraṇāt | syandanenābhigamanaṃ nirodhaṃ tatra tasya tu || 49-31 || kuberavacanāt tatra girau lakṣmīnivāsaparijñānam ityuktastena so'pyāha viddhi māṃ guhyakeśvaram | atraivāste mahālakṣmīḥ sarvakāraṇakāraṇam || 49-32 || tatsevārthamiha prāptaḥ sā hi sarvagatiḥ parā | tadājñayaiva carataścandrasūryau vihāyasi || 49-33 || tatprabhāveṇa te bhagnaṃ gamanaṃ syandanasya tu | p. 476) lakṣmīprasādanopadeśapūrvakaṃ kuberāntardhānam tāṃ dṛṣṭvā sādhayābhīṣṭamityuktvāntaradhīyata || 49-34 || rājasāhāyyārthaṃ kuberaprahitapuruṣasamāgamaḥ tasya sāhāyyakāmo'nyastannideśādupāgamat | praṇamya bhūpatiṃ prāha guhyako'haṃ tadājñayā || 49-35 || sāhāyyakāmaste prāpto vāsāvo'traiva śarvarīm | pratyūṣe'pekṣitaṃ yat syāt tat kariṣyāmi nānyathā || 49-36 || tadvacanāt tatraiva sthāne tadrātriyāpanam parasparapraṇayinau tāṃ rātriṃ tatra coṣya tu | devyāḥ sadasi gandharvagītavāditraniḥsvanam || 49-37 || śṛṇvantau tatkathābhiśca ninyatustāṃ sarastaṭhe | prabhāte rājñā lakṣmīnivāsasthānajijñāsayā guhyakaṃ prati praśnaḥ pratyūṣasamaye saṃdhyāmupāsya prathamāṃ nṛpaḥ || 49-38 || guhyakaṃ prāha śaile'smin devī sā kutra vartate | kenādhvanā vā taddhāma yāma taddarśanaṃ kadā || 49-39 || guhyakasya prativacanam guhyakaḥ pratyuvācedaṃ krośe tanmandiraṃ param | p. 477) yato gītamṛdaṅgānāṃ nisvanaḥ śrūyate mahān || 49-40 || kaṃcit kālamupāsyaināṃ dhanado yāsyati kṣaṇāt | tasmin gate praviśyaināṃ namasyasi sanātanīm || 49-41 || tato guhyakena saha lakṣmīmandiragamanam prasthāpayāmāsa tato yāmamātraṃ pratīkṣya tam | rājāpi svarathaṃ tatra saṃsthāpyainamathānvagāt || 49-42 || guhādvāradeśe guhyakasyāvasthānam tato mahāguhāpārśve mandiraṃ samadṛśyata | tadguhādvāri so'tiṣṭhat pālayan bilagahvaram || 49-43 || rājño mandirāntaḥstharatnamaṇḍape praveśaḥ atītya ca tataḥ kakṣyāścatasro maṇigocarāḥ | tato ratnamayaṃ divyaṃ viveśāsthānamaṇḍapam || 49-44 || maṇḍapavarṇanam maṇisthūṇāsahasrāḍhyaṃ maṇḍapaṃ samadṛśyata | paraḥśatamahāratnaparyaṅkasamalaṃkṛtam || 49-45 || ratnamaṅgaladīpaiśca maṇḍitaṃ tuṅgatoraṇam | anekakalpakākīrṇaṃ maṇipīṭhapariṣkṛtam || 49-46 || mandārakusumāmodairmṛganābhimadairapi | p. 478) kastūrikotthasaurabhyairvāsitāntaramūrjitam || 49-47 || atyādityaprabhaṃ puṇyaṃ muktādāmavibhūṣitam | hemapaṅkajamālāḍhyaṃ patākādhvajaśobhitam || 49-48 || dhūpaiḥ kālāgarūdbhūtaiḥ samantādadhivāsitam | karpūramiśrakāleyakṣodapaṅkapariṣkṛtam || 49-49 || itastataścarantīnāṃ śaktīnāṃ bhūṣaṇāravaiḥ | jhaṇajjhaṇitamañjīraninadairnāditāntaram || 49-50 || maṇḍapamadhyastharantaparyaṅke abjāsanasthamahālakṣmīdarśanam tanmadhye ratnaparyaṅke saṃskṛtābjāsanāśritām | mahālakṣmīṃ mahānandāṃ saṃśritāṃ sarvaśaktibhiḥ || 49-51 || sarvābharaṇasaṃyuktāṃ sarvālaṃkāraśobhitām | lāvaṇyāmṛtakalpāṅgīṃ śaśibimbanibhānanām || 49-52 || saṃvītadivyakauśeyāṃ divyacandanamālikām | vilokya praṇato bhūtvā vismayastimito'bhavat || 49-53 || tatpādodakaprāśanaparipūtena rājñā tatstutikaraṇam tatpādāmbu samādāya ratirenamapāyayat | so'tha tuṣṭāva suprītastāṃ devīṃ śubhalocanām || 49-54 || p. 479) tatra lakṣmyāḥ ubhayavibhūtyaiśvaryapratipādanam mahālakṣmi bhadre paravyomavāsi- nyanante suṣumnāhvaye sūrijuṣṭe | jaye sūrituṣṭe śaraṇye sukīrte prasādaṃ prapanne mayi tvaṃ kuruṣva || 49-55 || sati svasti te gauri gāyatri gārgi dhruve kāmadheno surādhīśavandye | sunīte supūrṇenduśīte kumāri prasādaṃ prapanne mayi tvaṃ kuruṣva || 49-56 || sadā siddhagandharvayakṣeśavidyā- dharaiḥ stūyamāne rame rāmarāme | praśaste samastāmarīsevyamāne prasādaṃ prapanne mayi tvaṃ kuruṣva || 49-57 || lakṣmyā eva nirvyājapuruṣakāratvasamarthanam duritaughanivāraṇapravīṇe vimale bhāsurabhāgadheyalabhye | praṇavapratipādyavasturūpa- sphuraṇākhye harivallabhe namaste || 49-58 || p. 480) siddhe sādhye mantramūrte vareṇye gupte tṛpte nityamudgīthavidye | vyakte vidvadbhāvite bhāvanākhye bhadre bhadraṃ dehi me saṃśritāya || 49-59 || sarvādhāre sadgate'dhyātmavidye bhāvinyārdre nirvṛte'dhyātmavalli | viśvādhyakṣe maṅgalāvāsabhūme bhadre bhadraṃ dehi me saṃśritāya || 49-60 || lakṣmyāḥ pāramārthikamaṅgalaguṇākaratayā śrutiśirobhūṣaṇatvam amoghaseve nijasadguṇaughe vidīpitānuśravamūrdhabhāge | ahetumīmāṃsyamahānubhāve vilokane māṃ viṣayīkuruṣva || 49-61 || umāśacīprabhṛtīnāṃ mahālakṣmīvibhūtitvam umāśacīkīrtisarasvatīdhī- svāhādinānāvidhaśaktibhede | aśeṣalokābharaṇasvarūpe vilokane māṃ viṣayīkuruṣva || 49-62 || p. 481) stutiprītayā lakṣmyā rājābhīṣṭasya praśnaḥ iti stutiṃ niśamyaiṣā prasannā prāha pārthivam | prārthitaṃ te dadāmyadya kiṃ tat kathaya bhūpate || 49-63 || rājñā svavṛttāntasya nivedanam | lakṣmyā sudarśanayantraghaṭitadhvajasyārpaṇam rājā ca svānvayaṃ svaṃ ca mahāsuranipīḍitam | ācakhyau sarvamevāsyai mā bhaiṣīriti sābravīt || 49-64 || ahamādhārabhūtāpi śaktīnāṃ jagatastathā | sudarśanaprabhāveṇa karomyāśritarakṣaṇam || 49-65 || anena jahi te śatrumiti dhvajamathārpayat | lakṣmīdattadhvajamahimnā śatrujayapūrvakaṃ rājño niṣkaṇṭakarājyalābhaḥ yantritaṃ taṃ dhvajaṃ labdhvā jagāma svapuraṃ nṛpaḥ || 49-66 || jigāya tena mahatīmāsurīṃ sa varūthinīm | taṃ ca hatvā sukhaṃ rājyamakaroccitraśekharaḥ || 49-67 || iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ sudarśanamahāyantraghaṭitadhvajaprabhāvanirūpaṇaṃ nāma ekonapañcāśo'dhyāyaḥ || 49 || āditaḥ ślokāḥ 3112 kīrtimālyupākhyānavarṇanaṃ nāma pañcāśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi || vakṣyamāṇārthasūcanam ahirbudhnyaḥ - idaṃ tu śṛṇu devarṣe kīrtimālī vitānataḥ | ajayat tridivaṃ pūrvaṃ yenaiva vidhinā balī || 50-1 || bhadraśṛṅganāmnā rājñā bhūmaṇḍalasya paripālanam bhadraśṛṅga iti khyāto rājā paramadhārmikaḥ | āsīdudāracarito viśālākhye pure purā || 50-2 || tasya svapuravat pṛthvīṃ saptadvīpavatīmapi | śāsataḥ śakrakalpasya śaradāmayutaṃ gatam || 50-3 || tatputrasya kīrtimālino guṇavarṇanam tasya dīrghāyuṣaḥ putraḥ kīrtimālī madoddhataḥ | śūraḥ kamalapatrākṣaḥ kandarpa iva rūpavān || 50-4 || p. 483) balavānapratidvandvaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ | vinayajño mahodāraḥ pratāpī satyasaṃgaraḥ || 50-5 || samareṣvaparāvartī gambhīro dhanadarpitaḥ | meghagambhīranirhrādī jigīṣuḥ śatrutāpanaḥ || 50-6 || mattadvipa iva svairaṃ cacāra jagatīmimām | pituranantaraṃ tenāpi dharmato rājyasya pālanam tasyaivaṃ vartamānasya pitā mṛtyumupāgataḥ || 50-7 || pitaryuparate śrīmāñchaśāsa pitṛvad bhuvam | jagatyāḥ sarvavṛttāntaṃ cāraiḥ kaiścidviveda saḥ || 50-8 || svapure svayamaṅgeṣu caritaṃ veda saptasu | kadācit niśīthe gūḍhaṃ saṃcaratastasya purād bahirvipradarśanam ekākī caikadā dhanvī nṛpaḥ svairakathā nṛṇām || 50-9 || śrotuṃ niśīthe nirgatya sarvato vyacarat puram | āpaṇeṣu ca rathyāsu catvareṣu gṛheṣu ca || 50-10 || sarvadvāreṣu vapreṣu sarasīṣu vaneṣu ca | upakāryāsu caityeṣu devatāyataneṣu ca || 50-11 || śastraśālāsu tīrtheṣu vaneṣūdyānabhūmiṣu | saṃcaran vipramāsīnaṃ śamīmūle purād bahiḥ || 50-12 || p. 484) dadarśa rājā nirbhīko jvalantamiva pāvakam | prasādhitatanuṃ śāntaṃ sākṣātkṛtasudarśanam || 50-13 || saṃprāptasarvakāmaṃ taṃ yogārūḍhamakalmaṣam | praśrayāvanato bhūtvā papracchedaṃ mahīpatiḥ || 50-14 || tadvṛttāntajijñāsoḥ rājñastaṃ prati praśnaḥ kastvaṃ kimarthamadhunā vṛkṣamūlamupāśritaḥ | kasmādupāgataḥ sarvamācakṣvānagha pṛcchate || 50-15 || yogārūḍhasya tasya rājapraśnamajānato maunībhāvaḥ evamukto'pi yogastho na vedaitadudīritam | tathā punaḥ punaścokto rājānaṃ nābhyabhāṣata || 50-16 || balād grahītumudyuktasya rājño vipraprabhāvāt stambhībhāvaḥ balād grahītumārebhe brāhmaṇaṃ kupito nṛpaḥ | tatastasya prabhāveṇa stabdhaceṣṭo'bhavat tadā || 50-17 || vismitena rājñā stutibhirviprasya prasādanam stabdhamātmānamālakṣya vismayaṃ paramaṃ yayau | stutibhistoṣayāmāsa taṃ praṇamya tatastataḥ || 50-18 || p. 485) prasannena vipreṇa svavṛttāntasyāviṣkaraṇam tuṣṭaḥ sa yogādutthāya jagādedaṃ vaco nṛpam | sālagrāma iti khyātaṃ viṣṇusthānamanuttamam || 50-19 || nityaṃ saṃnihitastatra cakrarūpī jagatpatiḥ | tatra cakrāṅkitaṃ sarvaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca yat || 50-20 || tatra praveśamātreṇa jantavo vītakalmaṣāḥ | tatra tyaktaśarīrāstu yānti nirvāṇamuttamam || 50-21 || tasmin deśe samutpanno brāhmaṇaḥ śiṣṭasaṃmataḥ | sudarśanaprabhāveṇa sādhitākhilasādhanaḥ || 50-22 || gamyate pauṣkaraṃ tīrthaṃ mayādya jagatīpate | niśi mārgavaśāt prāptaḥ purametat tavarddhimat || 50-23 || pihitadvāramālakṣya śamīmūlamiha śritaḥ | viditavṛttāntena rājñā svapuraṃ prati brāhmaṇasyānayanam evamuktastato rājā satkṛtyainamaninditam || 50-24 || prāveśayat purīṃ ramyāṃ tatrāpyāyatanaṃ hareḥ | tatroṣitastu tāṃ rātriṃ sarvasatkārapūrvakam || 50-25 || aparedyurdvijo gantumārebhe puṣkaraṃ prati | hitamupadeṣṭuṃ rājaprārthanā rājā tu kṛtapūrvāhṇakarmāṇaṃ tamabhāṣata || 50-26 || p. 486) sādhūnāṃ darśanaṃ puṇyaṃ samastābhīṣṭasādhanam | iti śrutamato bhāṣe bhagavan kiṃ hitaṃ mama || 50-27 || yatheha vindeya sukhaṃ paratrāpyasapatnakam | tathā prasādaṃ kuru me karuṇārdramanā hyasi || 50-28 || tena rājñe sāṅgasaudarśanamahāmantrasyopadeśaḥ tataḥ prasanno rājānamupasannaṃ (1) mune dvijaḥ | saudarśanaṃ mahāmantraṃ ṣaḍvarṇaṃ sarvasādhakam || 50-29 || satkārapūrvakaṃ tasmai nṛpāyopādiśat tadā | sāṅgamantraṃ tathā dhyānaṃ sādhanaṃ yantrameva ca || 50-30 || astramantrāṃstathā sarvān pravartakanivartakān | paricchadāni pañcāśadyantritāni mahāmune || 50-31 || sarvaṃ tasmai pradāyāsau gantuṃ samupacakrame | rājñā gurave dakṣiṇayāḥ pradānam rājā ca paramaprīto dravyajātamupānayat || 50-32 || gavāṃ sahasraṃ koṭiṃ ca suvarṇānāṃ tathā mune | ________________ 1 atra abhilakṣyeti padamadhyāhṛtya vākyaṃ yojanīyam | upasannapadaṃ ca tasmai sa vidvānupasannāya samyakpraśāntacittāya śamānvitāya ityādiśrutipratipāditānāmavaśyaṃbhāvināṃ śiṣyaguṇāntarāṇāmupalakṣakam | tathāca sa dvijaḥ praśrayamṛduvacanādibhirliṅgai rājānaṃ praśāntacittatvādiguṇayuktaṃ brahmavidyopadeśayogyamabhilakṣya sāṅgaṃ saudarśanamahāmantraṃ tasmai upādiśaditi saṃbandhaḥ ________________ p. 487) ratnapūrṇāni haimāni pātrāṇyanyāni sapta ca || 50-33 || tathā bhūyāṃsi vāsāṃsi mahārhāṇi ca bhūpatiḥ | grāmānaṣṭau ca gurave prādāt paramadhārmikaḥ || 50-34 || guruṇā tadagrahaṇapūrvakaṃ svābhimatadeśasya gamanam na caicchad brāhmaṇastatra dakṣiṇāḥ samupāhṛtāḥ | kiṃ kāryamebhirnṛpate sarvaṃ saṃkalpite bhavet || 50-35 || yatheṣṭaṃ viniyuṅkṣvaitadityuktaḥ prāha bhūpatiḥ | avaśyaṃ gṛhyatāmetanna cennaivāsmi sādhakaḥ || 50-36 || tyajyatāṃ vā yatheṣṭaṃ bho maddattaṃ dattameva hi | ityukto brāhmaṇo'pyāha rājānamamitaujasam || 50-37 || madarthamarthajātaṃ tad brāhmaṇebhyaḥ pradīyatām | ityuktvā prayayau vipro bhūpatiścainamanvayāt || 50-38 || nivartitaḥ sa guruṇā brāhmaṇebhyo dhanaṃ dadau | rājñā dharmato rājyasya praśāsanam tasmin gate mahārājo viprasātkṛtya taddhanam || 50-39 || anvaśāt pṛthivīmetāṃ tridivaṃ maghavāniva | naktaṃdivaṃ vibhajyaiva dharmamokṣāvirodhinau || 50-40 || arthakāmau yathākālamasevata mahīpatiḥ | rājadharmeṣu cānyeṣu nātyavartiṣṭa kiṃcana || 50-41 || p. 488) evaṃ ca mānavaṃ mārgamanutiṣṭhan mahīpatiḥ | dharmyeṇa pālanenaiva prajā rañjayati sma saḥ || 50-42 || vaśyāvaśyapararāṣṭrādibubhutsayā kadācidamātyān prati rājñaḥ praśnaḥ ekadā mantriṇaḥ sarvānāhūyāsthānamaṇḍape | papraccha pṛthivīpālaḥ ke ca vaśyā utetare || 50-43 || deśeṣu bhūmipāleṣu prakṛtiṣvathavā mama | brūta sarvaṃ hi jānanti bhavantaścāracakṣuṣaḥ || 50-44 || mantriṇāṃ prativacanam iti pratisamādiṣṭāste sarve mantriṇo'vadan | deva tvayi mahīmetāṃ śāsatyeva paraṃtape || 50-45 || pratipakṣāḥ pralīyante tapatyarke yathā tamaḥ | kṛtsnasyāpi bhūmaṇḍalasya vaśyatvapratipādanam sādhunā pṛthivī vaśyā saśailāmbudhipattanā || 50-46 || divīva deva rājānaḥ sarve dvāri nivāritāḥ | tava prakṛtivargeṣu kā kathā jagatīpate || 50-47 || devādīnāṃ vaśyatvābhāvapratipādanam na ca devā na gandharvā nāsurā na ca pannagāḥ | yathā vayaṃ te sevante bhavantaṃ parameśvaram || 50-48 || devaḥ pramāṇamiti te vijñāpyārthamupāraman | p. 489) punaramātyān prati rājño devādivijayopāyapraśnaḥ kīrtimālī ca tacchrutvā devādīnāṃ jigīṣayā || 50-49 || vyajṛmbhata tadā sarvān mantriṇaścābravīdidam | kathametān vijeṣyāmo balino vīryaśālinaḥ || 50-50 || vicitrayodhino dṛptā māyābalasamanvitāḥ | anukūlā viśiṣṭāśca lokāntaramupāśritāḥ || 50-51 || yathā bhavanti te vaśyāstathā vadata mā ciram | amātyānāṃ prativacanam ityuktāste mahārājamūcuḥ saṃmantrya mantriṇaḥ || 50-52 || etānadyaiva yāsyāmo vijeṣyāmaśca saṃyuge | svapakṣe balasamṛddhinirūpaṇapūrvakamabhiṣeṇanodyogajananam asmadvarūthinī sarvā caturaṅgabalānvitā || 50-53 || merumandarasaṃkāśā gajāḥ paramadurjayāḥ | ekaikameva paryāptaṃ śatruśainyapramardane || 50-54 || evaṃvidhānāṃ nāgānāṃ niyutāni daśābhavan | mattānāṃ turagāṇāṃ ca pañca koṭyaḥ paraṃtapa || 50-55 || tisraḥ koṭyaśca saṃpūrṇāḥ syandanānāṃ tathābhavan | baddhāpadānamānānāṃ śūrāṇāmanivartinām || 50-56 || p. 490) caturvidhapadātīnāmakṣauhiṇyaścaturdaśa | niśitāstrāṇi naḥ saṃkhye yānyasaṃkhyāni bhūpate || 50-57 || ekataḥ sarvametacca ekataḥ kevalo balī | atirikto bhavān vīryāditi manyāmahe vayam || 50-58 || kiṃca divyāni cāstrāṇi labdhavānasi bhūsurāt | ebhiḥ parivṛtasyaivaṃ kastiṣṭhet saṃmukhe tava || 50-59 || saṃvartavartinaḥ śaṃbhorbhūtānīva didhakṣataḥ | yatra yatra jigīṣā te vartate tatra mā ciram || 50-60 || niyuṅkṣvāsmān mahābāho jayaṃ viddhi kare sthitam | mantrivacanāt prathamaṃ rājño nāgalokābhiṣeṇanam ityuktaḥ paramaprītaḥ kīrtimālī mahābalaḥ || 50-61 || sarvānamātyānāhūya tattatsenā mayāhṛtā | nāgalokaṃ prayātvadya yudhyatāmadya pannagaiḥ || 50-62 || ahaṃ cādyaiva yāsyāmi samūlabalavāhanaḥ | ityuktvā taiḥ parivṛto jagāma sa mahīpatiḥ || 50-63 || garuḍāstraprabhāveṇa tatra rājño vijayaprāptiḥ tatra taiḥ pannagairyuddhamabhavadromaharṣaṇam | tato'cireṇa kālena divyāstreṇa garutmataḥ || 50-64 || vijayaṃ prāptavāṃstatra tebhyo ratnādikaṃ karam | gṛhītvā daityanāśāya manaścakre mahāmanāḥ || 50-65 || p. 491) tathā daityavijayaḥ tairyuddhamabhavat tīvraṃ cirakālaṃ mahāmune | nāśayitvā tu tatsainyaṃ vijayaṃ paramaṃ yayau || 50-66 || yakṣagandharvādijayapūrvakaṃ rājñaḥ svanagaragamanam tataśca yakṣagandharvān siddhavidyādharānapi | nirjitya samare sarvān kiṃkarānakarod balī || 50-67 || etān vijitya samare svapuraṃ punarāyayau | tatra svaparivāreṣu devānāmadarśanādindraṃ prati saṃdeśapreṣaṇam āsthānasadmanyāsīno rājabhiḥ parivāritaḥ || 50-68 || tathā gandharvayakṣaiśca dānavaiḥ pannageśvaraiḥ | cakravartī nijāsthāne nāmarān dadṛśe tadā || 50-69 || tato manojavaṃ nāma gandharvamidamūcivān | adya tridivamabhyetya vacanānmama vāsavam || 50-70 || brūyā airāvataṃ nāgaṃ kuliśaṃ kalpakaṃ tathā | aṣṭau cāpsarasaḥ kṣipraṃ madarthaṃ visṛjeti vai || 50-71 || rājasaṃdeśāt manojavanāmno dūtasyāmarāvatīgamanam manojavastathetyuktvā śirasā cakravartinaḥ | mālāmivājñāṃ saṃgṛhya prayayāvamarāvatīm || 50-72 || tatrāsthānamaṇḍape vāsavadarśanam praviśya tat puraṃ ramyamupamānaṃ paraṃ purām | p. 492) vāsavaṃ vasubhī rudrairādityaiśca samāvṛtam || 50-73 || āsthāmaṇḍapāsīnamapsarogaṇasevitam | viśvāvasumukhaiḥ siddhaiḥ stūyamānaṃ śacīpatim || 50-74 || dadarśa sa tadā devaṃ nāṭyadarśanalālasam | dṛṣṭvā praṇamya tuṣṭāva virate nṛtyakarmaṇi || 50-75 || vāsavena dūtasyābhinandanam dṛṣṭvā prītaḥ surapatirmanojavamavaikṣata | dūtenendrāya rājasaṃdeśasya nivedanam vimalīkṛtamātmānaṃ manyamānaḥ sa vīkṣitaiḥ || 50-76 || vyajijñapadyathāvṛttaṃ vṛtrahantre'vilambitam | deva bhūmaṇḍale kaścit kīrtimālīti viśrutaḥ || 50-77 || cakravartī surapate devāyaitannyavedayat | dūtena rājoktasaṃdeśasyānuvādaḥ vinirjitā mayā lokāḥ sarve tridivamantarā || 50-78 || bhavantaṃ draṣṭumicchāmi sāṃprataṃ tridiveśvara | ārohaṇārthaṃ nāgendramairāvatamavāritam || 50-79 || kalpakaṃ kuliśaṃ cāṣṭau yoṣito visṛjeha naḥ | itthamājñāpitaṃ tena mahārājena gopate || 50-80 || devaḥ pramāṇamatreti virarāma manojavaḥ | p. 493) saṃdeśaśravaṇāt kupitasyendrasya tatpratikriyācaraṇam tato vihasya maghavānāsthāne devasevite || 50-81 || prāha gambhīrayā vācā vijñāyaitāṃ viḍambanām | vajramairāvataṃ nāgaṃ preṣayāmyadya te ubhe || 50-82 || āgatya svayamanyāṃstu samāhṛtya prayātvasau | ityuktvā preṣayāmāsa vajramairāvataṃ gajam || 50-83 || savajreṇairāvatena rājasainyasya vināśanam niṣkramyobhau viviśatuḥ kīrtimālimahāpurīm | praviśyairāvato nāgo vajramādāya vāhinīm || 50-84 || adṛṣṭenaiva rūpeṇa jaghānaināṃ mahāmune | bhītairjānapadaiḥ rājñe tadvṛttāntasya nivedanam hanyamāneṣu sainyeṣu gajavājibhaṭātmasu || 50-85 || sarve jānapadā bhītā bhūpāyainnyavedayan | deva sāmodbhavā nāgā nihatā bhuvi śerate || 50-86 || tathā hayottamāḥ śūrā bhaṭāḥ paramaśobhanāḥ | akasmādeva dṛśyante nihatā jagatīpate || 50-87 || sainyavināśaśravaṇāt duḥkhitena rājñā purodhasaṃ prati praśnaḥ etacchrutvā mahārājaḥ śokena mahatā vṛtaḥ | purodhasaṃ samāhūya vacanaṃ cedamabravīt || 50-88 || vāraṇā vājino yodhā hanyante kāraṇādṛte | p. 494) na rogo dṛśyate caiṣu na tāpaḥ kālakalpitaḥ || 50-89 || nābhicāraḥ parakṛto dṛśyate sunirūpitaḥ | kimetaccintyatāṃ brahman bhramatīva ca me manaḥ || 50-90 || purodhasā devakopasyaiva tatkāraṇatvena nivedanam ityudīritamākarṇya purodhāścāpyacintayat | cintayitvā jagādaitad devakopādupāgatam || 50-91 || iti śaṅke na śokasya vaśamāgāḥ paraṃtapa | atrāntare manojavasamāgamaḥ iti cintayatoreva tayorāgānmanojavaḥ || 50-92 || praṇataḥ prāñjalistathau mahārājasya pārśvataḥ | manojavaṃ prati rājñaḥ praśnaḥ manojava kimānītamuktaratnacatuṣṭayam || 50-93 || kimāha vāsavaḥ sarvaṃ kathayādyāvilambitam | manojavena rājñe nivedanam ityuktastena sakalaṃ pṛṣṭamasmai nyavedayat || 50-94 || rājavākyasya kathanamato maghavataḥ smayaḥ | vajrairāvatayostena preṣaṇaṃ tadvacastataḥ || 50-95 || p. 495) svasainyavināśamairāvatakṛtaṃ jñātavatā rājñā vāraṇāstreṇairāvatasya evaṃ tenerito rājā niścityairāvatakriyām | purodhasā pratīkāraṃ tasya saṃmantrya tatkṣaṇāt || 50-96 || vyasṛjadvāraṇākhyāstraṃ divyaṃ vāraṇavāraṇam | tadastraṃ tu gajaṃ prāptaṃ niśceṣṭaḥ so'bhavat tadā || 50-97 || tacchrutavatā vāsavena yuddhārthaṃ devasainyasya preṣaṇam stabdhamairāvataṃ vajraṃ tenāstreṇa mahātmanā | vyajijñapurmaghavate surāścairāvatānugāḥ || 50-98 || tacchrutvā paramakruddho maghavān samanahyata | saṃnaddhamindramālakṣya surāścukṣubhire tadā || 50-99 || preṣitāstena te sarve sainikāstatpuraṃ yayuḥ | pralayojjṛmbhitāmbhodhikalpaṃ sainyaṃ śatakratoḥ || 50-100 || tato devamānuṣasenayorghorayuddhapravṛttiḥ vilokya tvarito rājā sasainyo niryayau purāt | tataḥ pravavṛte yuddhaṃ devamānuṣasenayoḥ || 50-101 || pravṛttayuddhavarṇanam adṛṣṭacaramāścaryaṃ hāhākāri bhayāvaham | divyadundubhinirghoṣaiḥ śaṅkhabherīravairapi || 50-102 || kṣvelitaistalaśabdaiśca vihāyaḥ samapūryata | nāgā yuyudhire nāgaiḥ pattibhiḥ pattayastathā || 50-103 || p. 496) syandanaiḥ syandanāścāśvairaśvāścaiva parasparam | nārācaiḥ parighaiḥ śūlaiḥ paṭṭasairmudgarairapi || 50-104 || kārmukaiḥ śaktibhiḥ khaḍgaiḥ prāsaiḥ kuntaiḥ paraśvadhaiḥ | evaṃ nānāvidhaiḥ śastrairnijaghnuste parasparam || 50-105 || kecinnikṛttaśirasaḥ kecicchinnorasaḥ paraiḥ | kecidutkṛttaśastrāstu viddhavakṣāṃsi kāni ca || 50-106 || chinnahastā gajāḥ kecit khaḍganirbhinnamastakāḥ | bhallairnirbhinnahṛdayā dṛśyante turagāstathā || 50-107 || pravṛttā raktasarito hastisyandanavājinām (1) | nipatacchastrasaṃbhinnā dṛśyante raṇabhūmayaḥ || 50-108 || tatra jigīṣuṇendreṇa svasenādhipatīnāṃ pracodanam evaṃ pravṛtte saṃgrāme jayārthī pākaśāsanāḥ | devasenāpatīn sarvāṃścodayāmāsa satvaraḥ || 50-109 || devasenāpatīnāṃ tātkālikajayaprāptiḥ tena pravartitā devā vidrāvya nṛpaterbalam | vijayaṃ lebhire sadyastataḥ kruddho'bhavannṛpaḥ || 50-110 || _______________ 1 syandanānāṃ vājinaḥ syandanavājina iti prathamaṃ ṣaṣṭhītatpuruṣaḥ | tato hastinaśca syandanavājinaśceti dvipadaghaṭito dvandvaḥ | na tu hastinaśca syandanāśca vājinaśceti tripadaghaṭitaḥ acetanānāṃ syandanānāṃ raktasaṃritsaṃbandhitvāyogena syandanapadasya dvandvaghaṭakatvāsaṃbhavāt ________________ p. 497) rājñā divyāstrasya vimocanam vinaṣṭe svabale so'tha divyāstrāṇi mumoca ha | āgneyādīni cāstrāṇi pravṛttāni mahāmune || 50-111 || teṣāmapīndreṇa nivāraṇānnirviṇṇena rājñā sudarśanayantraghaṭitavitānasamāśrayaṇam nivṛtya balabhit kruddhaḥ pratyastraistānyavārayat | tato nirvedamāpannaḥ kīrtimālī dvijottamāt || 50-112 || labdhaṃ vimānaṃ sasmāra tattathākārayat tataḥ | sudarśanamahāyantrayantritaṃ savitānakam || 50-113 || kṛtvā niṣedivāṃstasya chāyāyāṃ sa mahīpatiḥ | rājaprayuktena vaiṣṇavacakreṇa devasainyasya pratihatiḥ prāhiṇodviṣṇucakraṃ tu mahāstraprabhavaṃ param || 50-114 || tejasā viśvamāpūrya virarāja vihāyasi | tasyaiva tejasā sarve surāḥ pratihatā raṇe || 50-115 || vinighnāśceṣṭituṃ naiva śekurdevagaṇā mune | vāsavaprayuktānāṃ divyāstrāṇāmapi tasmin viṣṇucakre vilayaḥ tataḥ kruddhaḥ sa maghavān divyāstrāṇi vyasarjayat || 50-116 || tāni sarvāṇi nirgatya viṣṇucakre nililyire | sarvāstraprakṛtau tasmiñchalabhā iva pāvake || 50-117 || p. 498) tataścikṣepa śastrāṇi sarvāṇyapi punaḥ punaḥ | tāni tatraiva līnāni saritaḥ sāgare yathā || 50-118 || antato vajrasyāpyakiṃcitkaratvam tataśca paramakruddho vajraṃ surasupūjitam | cikṣepa tacca tatraiva tathaivāntaradhīyata || 50-119 || svaparājayāt vismitasya śakrasya rājñā saha saṃlāpaḥ tad dṛṣṭvā vismitaḥ śakro rājapārśvamupāyayau | kīrtimālī ca devendraṃ vimānasthaṃ puraḥ sthitam || 50-120 || utthāya praṇato bhūtvā tuṣṭāva śubhayā girā | tatastuṣṭaḥ śacīnātho rājānamidamabravīt || 50-121 || purā vimuktānyastrāṇi viphalāni tavābhavan | adhunā viparītāni dṛśyante kāraṇaṃ vada || 50-122 || rājñā sudarśanayantraghaṭitavitānaprabhāvāt svasyājayyatvasya khyāpanam sudarśanamahāyantrayantritasya prabhāvataḥ | vitānasya hare prāptamajayyatvamavehi naḥ || 50-123 || rājaśakrayoḥ sakhyakaraṇapūrvakaṃ svasvasthānagamanam ataḥ paraṃ mahārāja sakhyaṃ bhavatu cāvayoḥ | yanme tat tava yat te syāt tanmama syāditi bruvan || 50-124 || p. 499) sa yayau tridivaṃ devaḥ sabalāyudhavāhanaḥ | kīrtimālī ca saṃtuṣṭo vijayī svapuraṃ yayau || 50-125 || iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ kīrtimālyupākhyānavarṇanaṃ nāma pañcāśo'dhyāyaḥ || 50 || āditaḥ ślokāḥ 3237 tārādibījākṣarasvarūpārthavarṇanaṃ nāma ekapañcāśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi || tārādimantrārthapraśnaḥ nāradaḥ- bhagavan bhūtabhavyeśa bhaganetranipātana | sādhakānāṃ hitārthāya yantraṃ nānāvidhātmakam || 51-1 || nānāmantramayaṃ proktaṃ nānāśaktyupabṛṃhitam | pradarśitāni cāstrāṇi dvitayānīha śaṃkara || 51-2 || vidhānamapi ca proktaṃ divyaṃ māhābhiṣecanam | uktā coccāvacā śāntiriyaṃ glapitayātanā || 51-3 || ṛgbhirapyuditā samyagastraśaktiranekadhā | nānāphalā mahāvīryā mantrā evātra kāraṇam || 51-4 || uktā bhagavatā pūrvaṃ mantrāste tārakādayaḥ | eṣāmarthakṛtaṃ bhāvaṃ vaktumarhasi śaṃkara || 51-5 || p. 501) yattajjñānaṃ mahat proktaṃ sarvaśāstrārthasaṃbhavam | tatte manomayaṃ sarvaṃ sarvajño hyasi śāśvata || 51-6 || uttarakathanārambhaḥ ahirbudhnyaḥ - śṛṇu nārada tattvena mantrāṇāmarthajaṃ yaśaḥ | yadvijñānānnaraḥ śaśvat sarvajñatvamavāpnuyāt || 51-7 || tārakasya sarvaśraiṣṭhyapratipādanam tārako nāma yo bhāvaḥ sāraḥ sarvagirāmayam | prabhavanti hyataḥ śabdā apiyanti ca taṃ punaḥ || 51-8 || anenāpyāyitāḥ śabdā bhāvaṃ puṣṇanti ca svakam | mantrasāmānye'pyarthasya traividhyam sthūlaḥ sūkṣmaḥ paraśceti bhāvo mantre tridhā sthitaḥ || 51-9 || sthūlādīnāṃ sāmānyato lakṣaṇam sthūlaḥ saṃsargajo yo'rthaḥ sūkṣmaḥ padavibhāvitaḥ | aprameyādibhirbhāvairakṣarasthaḥ paraḥ smṛtaḥ || 51-10 || sthūlalakṣaṇam saṃstutairanvitairyogaiḥ svasvavācyābhidhānataḥ | puruṣārtho'vibhāgātmā saṃsargo nāma bhāvyate || 51-11 || p. 502) sūkṣmalakṣaṇam svarūpālocanenaiva yaḥ pratītaḥ pade pade | yogena janyate bhāvaḥ sa sūkṣma udito budhaiḥ || 51-12 || paralakṣaṇam aprameyādibhirbhāvairbhāvo yo varṇasaṃśrayaḥ | sa paraḥ kathyate sadbhiriti tredhārthasaṃsthitiḥ || 51-13 || tārasya sthūlārthapradarśanam otamasmin (1) mitaṃ sarvamityarthaḥ sthūla ucyate | okāreṇa makāreṇa saṃsargastārakāśrayaḥ || 51-14 || dvau varṇau gamakāvetāvotasya ca mitasya ca | yat kiṃcidbhagavatto'nyat tanmitaṃ sarvamiṣyate || 51-15 || śaktimān bhagavān vācyastacchakteḥ pravijṛmbhaṇam | saṃkalpanīyaḥ saṃkalpa iti yatte puroditam || 51-16 || tatra saṃkalpanīyo'rtho bhūtiḥ śuddhetarātmikā | avyāhatā tu tatprekṣā saṃkalpastat sudarśanam || 51-17 || kalpyakalpātmakaṃ sarvaṃ tadetanmitamiṣyate | _______________ 1 ita ārabhya pañcacatvāriṃśaślokaṃ yāvat praṇavasya sthūlasūkṣmarūpārthadvayapradarśanavyājena māṇḍūkyopaniṣannigūḍhaḥ paramarahasyārtho viśadīkriyate | ata eva vāsudevādivyūhacatuṣṭayasvarūpatadguṇatatkṛtyādinirūpaṇaparasya kṛtsnasyāpi pāñcarātravacanasaṃdarbhasya māṇḍūkyopanuṣadupabṛṃhaṇarūpatayā tanmūlakatvena śrutimūrdhaprasiddhasvataḥsarvajñavāsudevabhāṣitatayā svātantryeṇa vā prāmāṇyaṃ trayyantaniṣṇātāḥ saṃgirante | ________________ p. 503) ekapañcāśo'dhyāyaḥ mitaṃ tadotaṃ sūtre hi maṇivadbhagavatyaje || 51-18 || avatistu praveśārtho gatirvyāptiḥ praveśanam | mitaṃ praviṣṭaṃ deveśe puṣkare paramāṇuvat || 51-19 || oto mite ca deveśaḥ praviṣṭaḥ sūtravanmaṇau | sthūlo'yaṃ praṇavasyārthaṃ sūkṣmo'rthārtho nirūpyate || 51-20 || sūkṣmārthanirūpaṇapratijñā | tatrāniruddhapradyumnasaṃkarṣaṇā- nāmakhaṇḍabhagavacchaktyaṃśatvakathanam sṛṣṭisthityantakāriṇyaḥ (1) śaktayastisra ūrjitāḥ | pūrṇāyā bhagavacchakterekasyā aṃśatāṃ gatāḥ || 51-21 || krameṇa teṣāṃ praṇavākṣaratrayapratipādyatvam akārādyakṣaratretārūpiṇyaḥ paramādbhutāḥ | teṣāmekaikasya viśvataijasaprājñarūpaikaikasaṃjñābhāgitvam akāraśaktirviśvākhyā ukārotthā tu taijasī || 51-22 || makāraśaktiḥ prājñākhyā tāsāṃ rūpaṃ punaḥ śṛṇu | _______________ 1 evaṃ sthūlārthanirūpaṇadvārā samastapraṇavapratipādyabrahmasvarūpātmakaṃ māṇḍūkyaprathamakhaṇḍārthaṃ pradarśya vyastapraṇavapratipādyāniruddhādivyūhacatuṣṭayātmako māṇḍūkyasya dvitīyādikhaṇḍatrayārthaḥ sūkṣmārthavirūpaṇadvārātra spaṣṭīkriyata iti jñeyam | ________________ p. 504) viśvākhyāniruddharūpapradarśanam ekonaviṃśatimukhā (1) viśvākhyā viśvadhāriṇaḥ || 51-23 || aniruddhasyaiva sthānaviśeṣanirdeśapūrvakaṃ bhogyaviśeṣanirūpaṇam nānāsṛṣṭimayī viśvā bhuṅkte sthūlāni jāgratī (2) | dravyakriyāguṇākāraṃ nānāsāmānyacitritam || 51-24 || sthūlaṃ tarpayate viśvaṃ viśvāṃ sṛṣṭimayīmajām | pradyumnasya bhogyaviśeṣasthānaviśeṣanirūpaṇam viśvaṃ (3) tadeva sūkṣmākhyamantaḥkaraṇasaṃmitam || 51-25 || svāpnīṃ tarpayate śaktimukārasthāṃ tu taijasīm | ________________ 1 madhyamaṃ tu mukhaṃ gajamukhākāraṃ, pārśvadvaye'pi nava nava mukhāni puruṣamukhākārāṇi, ityekonaviṃśatimukhatvaṃ bodhyam | idamupalakṣaṇaṃ saptāṅgatvasyāpi; saptāṅga ekonaviṃśatimukhaḥ iti śrutau darśanāt | catvāro hastāḥ, dvau pādau, gajamukhatvādgajahasta eka iti saptāṅgatvam | 2 asya ca śabdasya sthānaviśeṣanirdeśaparatvam, jāgaritasthānaḥ iti śrutau darśanāt | yatra sthitvā jagatiṃ taccakṣurjāgaritam | adhikaraṇe ktapratyayaḥ | tadeva sthānaṃ yasya sa jāgaritasthānaḥ, cakṣuḥsthāna iti tadarthaḥ | 3 atrāmayarthaḥ- viśvaśabdaḥ sthūlajagatparaḥ | yadevāniruddhasya bhogyabhūtaṃ sthūlaṃ jagat, tadevedānīṃ vāsanājanyatayā bāhyārthenebhyo vivicya vilakṣaṇatayā jñāyamānatvena praviviktāparaparyāyasūkṣmaśabdaśabdyamānam antaḥkaraṇasaṃmitaṃ bāhyārthajñānajanyavāsanāsacivenāntaḥkaraṇasaṃjñena cittena samyakpramitaṃ jñātaṃ sat, svāpnīṃ svapnanirvāhakatvena kaṇṭhadeśasthānam ukārasthāṃ praṇavasya dvitīyākṣare ukāre vācyatāsaṃbandhenāvatiṣṭhamānāṃ, taijasīṃ tejomayacittasthatayā cittasambandhitvena taijasanāmnīṃ pradyumnaśaktiṃ tarpayata iti | _________________ p. 505) saṃkarṣaṇasya bhogyaviśeṣasthānaviśeṣanirūpaṇam viśvaṃ (1) tadeva sūkṣmatvaṃ vihāyānandatāṃ gatam || 51-26 || parāṃ tarpayate śaktiṃ sauṣuptiṃ prājñanāmikām | ukāraśaktistrimukhā sūkṣmā svāpnī puroditā || 51-27 || nirañjanā makārākhyā śaktirānandabhojinī | aniruddhasya sthūladehādhiṣṭhātṛtayā pravṛttiḥ sthūlaṃ puramadhiṣṭhāya dehaṃ viśvā pravartate || 51-28 || pradyumnasya sūkṣmadehādhiṣṭhātṛtayā pravṛttiḥ sūkṣmaṃ puryaṣṭakaṃ svāpnī puramādāya vartate | saṃkarṣaṇasyānandādhiṣṭhātṛtayā pravṛttiḥ prājñā pravartate prāpya puramānandajaṃ param || 51-29 || _______________ 1 ayamarthaḥ- viśvaśabdaḥ praviviktāparaparyāyasūkṣmajagatparaḥ | yadeva pradyumnasya bhogyabhūtaṃ sūkṣmaṃ jagat, tadevedānīṃ sūkṣmatvamapi vihāyānandarūpatāṃ gataṃ sat, sauṣuptiṃ jīvasya suṣuptinirvāhakatvena hṛtkarṇikāgrasthāṃ, prājñanāmikāṃ, prakarṣeṇa na jñāpayatīti prājñaḥ, jīvasvarūpātiriktaṃ bāhyaṃ svāpnaṃ vā kimapi vastujātaṃ jīvasya na jñāpayatīti prajñanāmikāṃ, prapūrvādantarṇītaṇijarthakānnañupapadāt jñādhātoḥ ātaścopasarge ityanuśāsanāt kapratyayaḥ | parām antimāṃ makārasthānamiti yāvat, śaktiṃ saṃkarṣaṇarūpāṃ tarpayate | tāmimāṃ tṛtīyaśaktiṃ niśinaṣṭi- ukāretyādinā bhojinītyantena | ānandaṃ svayaṃ bhuṅkte jīvaṃ ca bhojayatītyānandabhojinī, vācyavācakayorabhedavivakṣayā makārākhyā saiṣā saṃkarṣaṇarūpā tṛtīyā śaktiḥ nirañjanā nirlepā ; viṣayabhogān vinā ānandamātrabhoktṛtvāt | nityapūrṇānandānubhavaikasvarūpasyāniruddharūpeṇa sthūlaprapañcabhoktṛtvaṃ pradyumnarūpeṇa praviviktabhoktṛtvaṃ ca krīḍārūpameva, krīḍārthamapi tādṛśaṃ bhoktṛtvaṃ śuddhānandabhoktuḥ saṃkarṣaṇasya nāstīti nirañjanatvamiti | _______________ p. 506) aniruddhasya bahiḥprajñatvam bāhyapramāṇabhūmiṣṭhā viśvasya sthūlatā daśā | pradyumnasyāntaḥprajñatvam antaḥkaraṇabhūmiṣṭhā sūkṣmatā tasya vai daśā || 51-30 || saṃkarṣaṇasyānandamayatvam sadānandamayī tasya viśvasya paratā daśā | sthūlatvādidaśātrayasyāniruddhādiśaktitrayaprītihetutvam etāstisro daśāstisraḥ śaktīḥ saṃprīṇayanti tāḥ || 51-31 || aniruddhādirūpāstā bhoktṛśaktīrvicintayet | vāsudevākhyāyāścaturthaśakternādapratipādyatvam ardhamātrā tu yā divyā makārotthā prakāśinī || 51-32 || vāsudevamayīṃ śaktiṃ viddhi tāmanupaskṛtām (1) | ________________ 1 anupaskṛtām- jāgratsvapnasuṣuptipravartakānāmaniruddhapradyumnasaṃkarṣaṇānāṃ tattatpravartanarūpairvyāpārairanāviṣṭāmityarthaḥ ; nāntaḥprajñam ityādiśrutā turīyasya viśvāditrayavaidharmyapratipādanāt | ata eva kāryakāraṇabaddhau tāviṣyete viśvataijasau | prājñaḥ kāraṇabaddhastu dvau tu turye na sidhyataḥ || iti mantrārthasaṃvādiślokenāpi kāryakāraṇabandhaniyamanavyāpārasya kāraṇamātrabandhaniyamanavyāpārasya ca turye pratiṣedhaṃ vidadhatā turyasya viśvādivaidharmyameva spaṣṭīkriyata iti dhyeyam | ________________ p. 507) śakticatuṣṭayavilaye sati akhaṇḍabhagavacchakteḥ staimityarūpatvam tisṛṇāṃ sārdhamātrāṇāṃ vilaye yā virājate || 51-33 || tāṃ viddhi bhagavacchaktimanuccāryāṃ nirañjanām | śakticatuṣṭayavilāpanaprakāraḥ uccarannomiti vyaktaṃ (1) kramādādīrvilopayet || 51-34 || śaktīścatasra uddiṣṭā uttarottarabhūmiṣu | staimityarūpāyāstasyāḥ śakteḥ pañcamadaśārūpatvam (2) yā na kiṃcidivābhāti na satī nāpi cāsatī || 51-35 || sarvāsāṃ grasanī divyā śaktīnāṃ pañcamī daśā | praṇavābhyāsaviśeṣasya tādṛśaśaktisākṣātkārahetutvam omityuccarataḥ samyak śāmyataḥ kramato mune || 51-36 || mahābhāsā nirābhāsā śaktiḥ sāntarvijṛmbhate | __________________ 1 ādīḥ- aḥ ādiḥ yāsāmiti bahuvrīhiḥ; dvitīyābahuvacanāntaṃ śaktīrityasya viśeṣaṇam | 2 ayamatrāśayaḥ- yathā arṇave budbudānāmarṇavajalonmeṣarūpatvam, budbudatvāvasthāvigame ca arṇavajalasya budbudagrasitṛtvam, grasanottaraṃ ca jalasya budbudatvākāreṇa sattvābhāvādasattvam, svarūpeṇa sattvādasattvābhāvaśca; evamaniruddhādiśakticatuṣṭayasyāpyakhaṇḍa- bhagavacchaktyunmeṣarūpatvam, aniruddhatvādyavasthāvigame cākhaṇḍaśakteraniruddhādigrasitṛtvam, grasanottaraṃ cākhaṇḍaśakteraniruddhatvādyākāreṇa sattvābhāvādasattvam, svarūpeṇa sattvādasattvābhāvaśceti | __________________ p. 508) tasyāḥ śakterbhagavadapṛthaksiddhaviśeṣaṇībhūtalakṣmī- rūpatvam ananyā sā parā śaktirviṣṇorlakṣmīḥ sanātanī || 51-37 || gaurī sarasvatī dhenurvācyā vācyakramojjhitā | oṃkārābhyāsino hṛdaye lakṣmyā nirhetukaṃ svasvarūpasya prakāśanam udeti svayamevāntaroṃkāraṃ śṛṇvato mune || 51-38 || bhavadrūpe parasmin brahmaṇi bhāvarūpatvaṃ lakṣmyāḥ nitye nirañjane śuddhe niṣkale nirvikalpake | viṣṇau bhavitari vyaktaṃ bhāvo brahmaṇi vartate || 51-39 || paurāṇikoktasya brahmaviṣṇvādisaṃjñācatuṣṭayasya lakṣmīparatvam brahmaviṣṇuśivākhyābhistathaivāvyākṛtākhyayā | uktā catasṛbhirdivyā stūyate saiva pañcamī || 51-40 || pāśupatoktasyeśādisaṃjñācatuṣṭayasyāpi lakṣmīparatvam īśavidyāsamākhyābhistathaiva ca śivākhyayā | uktā catasṛbhiḥ saiva śaktiḥ pāśupate mate || 51-41 || sāṃkhyayogoktasya saṃjñācatuṣṭayasyāpi lakṣmīparatvam vyaktāvyaktapumākhyābhistathā kālākhyayā mune | uktā catasṛbhiḥ saiva śaktirvai sāṃkhyayogayoḥ || 51-42 || p. 509) lakṣmīviśiṣṭasya parasya brahmaṇo muktaprāpyatvam (1) prāpya tāṃ pañcamīṃ śaktiṃ yadante viramatyasau | paraṃ brahma paraṃ dhāma tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 51-43 || uktārthasyaiva bhaṅgyantareṇa viśadīkaraṇam ardhamātrordhvagāṃ divyāṃ dīrghaghaṇṭānadopamām | antarāsvādayañchaktimānandātmānamavyayām || 51-44 || yamante labhate bhāvaṃ rūpaṃ viṣṇostadujjvalam | iti te praṇavasyārthaḥ sūkṣmātmā saṃpradarśitaḥ || 51-45 || atha parārthanirūpaṇam yo'rthaḥ parāhvayastasya tamidānīṃ nibodha me | praṇavaṃ bhāvayedetadakṣaradvitayātmakam || 51-46 || sṛṣṭyādyunmukhaśaktyupahitasya sthūlacidacidviśiṣṭasya brahmaṇo'kārapratipādyatvam pañcakṛtyakarī śaktiryā hi sā vaiṣṇavī parā | ________________ 1 ayamāśayaḥ- asau praṇavābhyāsāt vimuktasaṃsārabandhanaḥ pumān, yathoktasvarūpāṃ lakṣmīrūpāṃ pañcamīṃ śaktiṃ prāpya, yadante yadupānte yasya lakṣmīviśiṣṭasya parasya brahmaṇaḥ parisara iti yāvat, viramati tataḥ prāpyāntarābhāvāt prāpyaviṣayakavyāpāroparatimān bhavati, tat viṣṇoḥ vyāpanaśīlasya, paramaṃ samābhyadhikarahitaṃ, padaṃ padyate gamyate upāsyate pāpyata iti vā padaṃ svarūpamityarthaḥ | tadeva punarviśeṣyate- paraṃ brahma paraṃ dhāmeti | tadeva bṛhattvādiguṇaviśiṣṭaṃ, paraṃ na tvaparaṃ hiraṇyagarbhādirūpam, tadeva paraṃ dhāma aparicchinnatejorūpam; yathoktalakṣmīsaṃbandhādeva hyaprameyatejorūpatvaṃ parasyāpi brahmaṇaḥ | yathoktamādikavinā- "aprameyaṃ hi tattejo yasya sā janakātmajā" iti | viṣṇoḥ padamiti vyatirekanirdeśastu 'śilāputrakasya śarīram' ityādivadaupacārika iti | ________________ p. 510) tayaivopahitaṃ brahma nānākāravikalpavat || 51-47 || abhidhatte paraṃ viṣṇuṃ sṛṣṭikṛt parameśvaraḥ | sṛṣṭyādyanunmukhaśaktyupahitasya sūkṣmacidacidviśiṣṭasya brahmaṇa ukārapratipādyatvam avyaktapañcakṛtyāsau tūṣṇīṃbhūteva rājate || 51-48 || nirañjanā nirābhāsā niścalā vaiṣṇavī parā | sadā pratāyamānāpi sūkṣmairbhāvairalakṣaṇaiḥ || 51-49 || nirvyāpāreva sā bhāti staimityamiva codadheḥ | tayaivopahitaṃ brahma nirvikalpaṃ nirañjanam || 51-50 || abhidhatte paraṃ viṣṇuṃ vyāpī vyomeśa ujjvalaḥ | oṃkāreṇa yathoktabrahmaṇorabhinnatvasya bodhanam (1) ekatānayanaṃ yat tadanayorvarṇayordvayoḥ || 51-51 || tadomityakṣaraṃ brahma pareyamajapā smṛtā | jagadvilāpanaṃ rūpaṃ tadeva praṇavāhvayam || 51-52 || uktārthadhyānaniṣṭhasya yoganiṣṭhāsiddhiḥ atra yo'vahito yogī sa samādhiṃ vrajet param | ________________ 1 atrāyamāśayaḥ- akārokārarūpākṣarayorekīkaraṇena niṣpannatvāt tatsaṃdhyakṣararūpa okāro na varṇāntaram | tatrākṣaradvayamapi krameṇa sthūlacidacidviśiṣṭabrahmaṇaḥ sūkṣmacidacidviśiṣṭhabrahmaṇaśca vācakam | vācakadvayaikīkaraṇāniṣpannena caukāreṇa vācyadvayaikī- karaṇabodhanaprakriyayā yathoktaviśeṣaṇaviśiṣṭayorbrahmaṇoḥ prakāryekatvarūpamadvaitaṃ bodhyata iti kāryakāraṇayoradvaitasiddhiriti | ________________ p. 511) iti te trividhāvasthā praṇavasya pradarśitā || 51-53 || tārānutārayorarthavarṇanapratijñā tārānutārayoranyā vidhāstisro niśāmaya | tatra tārāyāḥ sthūlārthanirūpaṇam haratyaśeṣaduritamīḍyate ca surāsuraiḥ || 51-54 || mīyate cākhilairmānairato hrīmiti kīrtyate | sūkṣmārthanirūpaṇam iti te sthūla uddiṣṭaḥ sūkṣmamadya niśāmaya || 51-55 || sarvatra prāṇīti vyaktamalaṃbhāvaṃ na gacchati | nityonnamanarūpā sā kalayatyakhilaṃ jagat || 51-56 || parārthanirūpaṇam iti te sūkṣma uddiṣṭaḥ paramadya niśāmaya | paramātmā paro yo'sau devo nārāyaṇāhvayaḥ || 51-57 || tasyānapāyinī śaktirdevī taddharmadharmiṇī | māyāścaryakaratvena pañcakṛtyakarī sadā || 51-58 || vyāpinī viṣṇurūpeṇa sarvabhāvānugāminī | aśeṣabhuvanādhārasaṃkalpapravijṛmbhiṇī || 51-59 || samāśritānalaṃbhāvaṃ vidhāya vividhaṃ jagat | vyomeśavyāpinī spaṣṭaṃ punaḥ sā pratitiṣṭhati || 51-60 || paro'yamartha uddiṣṭastārikāyā mahāmune | p. 512) anutārāyāḥ sthūlārthanirūpaṇam (1) śṛṇāti nikhilān doṣāñchrīṇāti (2) ca guṇairjagat || 51-61 || śrīyate cākhilairnityaṃ śrayate ca paraṃ padam | leśataḥ sthūla uddiṣṭaḥ śriya eṣa mahāmune || 51-62 || sūkṣmārthanirūpaṇam puṇḍarīkaṃ paraṃ dhāma nityamakṣaramavyayam | śaṃkarī śrayatāṃ tatra mardayantī bhavodadhim || 51-63 || nānāścaryakarī bhūtvā tattadbhogapradānataḥ | parārthanirūpaṇam iti te sūkṣma uddiṣṭaḥ paramadya niśāmaya || 51-64 || praśāntaṃ yat paraṃ brahma nityaśuddhaṃ nirañjanam | ṣāḍguṇyamacalaṃ divyaṃ nārāyaṇasamāhvayam || 51-65 || taddharmadharmiṇī devī śaktistasyānapāyinī | māyāścaryakaratvena pañcakṛtyakarī sadā || 51-66 || vyāpinī viṣṇurūpeṇa sarvabhāvānubhāvinī | _________________ 1 śṝ hiṃsāyām iti kraiyādikāddhātorlaṭi rūpamidaṃ śṛṇātīti | puruṣakāratvena svaracaraṇakamalamupāśritānāmanādikālasaṃcitān saṃceṣyamāṇāṃśca nikhilānapi karmarūpān doṣān śṛṇāti hinasti vināśayatīti śrīriti vākyatātparyam | 2 śrīñ pāke iti kraiyādikāddhātorlaṭi rūpamidaṃ śrīṇātīti | jagacchabdavivakṣitaṃ nikhilacetanavargaṃ svīyaiḥ kāruṇyavātsalyādibhirmātṛtvaprayuktairguṇaiḥ śrīṇāti pacati mānasakāṭhinyāpākaraṇena mṛdūkarotīti śrīriti bhāvaḥ | _________________ p. 513) aśeṣabhuvanādhārasaṃkalpapravijṛmbhiṇī || 51-67 || samāsthitānalaṃbhāvaṃ vidhāya vividhaṃ jagat | vyomeśavyāpinī spaṣṭaṃ punaḥ sā pratitiṣṭhati || 51-68 || artho'yamanutārāyāstārāyā iva varṇitaḥ | uktasarvārthasaṃkṣepaḥ sarvavācyārthaviṣayaṃ saṃkṣepaṃ śṛṇu nārada || 51-69 || yo'sau taverito devaḥ paramātmā sanātanaḥ | śaktimānakhilāvāsaḥ ṣāḍguṇyaparibṛṃhitaḥ || 51-70 || taddharmiṇī śaktirekā tasyānapāyinī | sarvabhūtānugā devī staimityamiva vāridheḥ || 51-71 || atyantālpālpakāṃśena sā svenaiva vibhāvyate | bhāvyabhāvakabhedena bhāvyā bhūtiḥ sitetarā || 51-72 || bhāvako viṣṇusaṃkalpaḥ sudarśanasamāhvayaḥ | bhūtiḥ śabdārthabhedena dvidhā pūrvā pravartate || 51-73 || śabdasya śabdanaṃ yat tadarthaṃ prati nirūpyate | tat kriyārūpato jñeyaṃ saudarśanamayaṃ vapuḥ || 51-74 || śabdabhāvo hi yo'rthasya karmībhāvasamāhvayaḥ | so'pi kriyātmabhāvena sudarśanamayaḥ smṛtaḥ || 51-75 || ataḥ spandamayo viṣṇoryaḥ saṃkalpaḥ sudarśanam | p. 514) tanmayyeva kriyā sarvā kārakasthā na saṃśayaḥ || 51-76 || sarvaḥ śabdaśca sarvaśca vācyo dvedhā pravartate | guṇena karmaṇā vāpi vidhānyā naiva vidyate || 51-77 || ato naiva pravartante vāco brahmaṇi rūpataḥ | avagāhayato brahma ete tu guṇakarmaṇī || 51-78 || te ca saudarśane rūpe viśeṣaṇamayātmanā | mantragrāmo hi yo yāvān brahmaṇi pravigāhate || 51-79 || sudarśanaprabhāveṇa tat sarvamiti cintyatām | iti te gaditaḥ samyak saṃkṣepaḥ śāstrasaṃmataḥ | asya vistṛtimavyagro mantre mantre nibodha me || 51-80 || iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ tārādibījākṣarasvarūpārthavarṇanaṃ nāma ekapañcāśo'dhyāyaḥ || 51 || āditaḥ ślokāḥ 3317 viṣṇvādimantrārthanirūpaṇaṃ nāma dvipañcāśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi || vṛttānuvādapūrvakaṃ viṣṇvādimantrārthakathanapratijñā ahirbudhnyaḥ - tāratārānutārāṇāṃ svarūpaṃ te pradarśitam | sthūlasūkṣmaparatveṣu guṇakarmanimittajam || 52-1 || mantrāṇāṃ viṣṇupūrvāṇāmarthamadya niśāmaya | namaḥśabdasya sthūlārthanirūpaṇe śabdārthapradarśanam prekṣāvataḥ pravṛttiryā prahvībhāvātmikā svataḥ || 52-2 || utkṛṣṭaṃ paramuddiśya tannamaḥ parigīyate | utkṛṣṭāpakṛṣṭabhedena cetanadvaividhyam loke cetanavargastu dvidhaiva parikīrtyate || 52-3 || jyāyāṃścaiva tathājyāyānnaivābhyāṃ vidyate paraḥ | anavadhikātiśayaprakarṣaviśiṣṭasya jyāyaḥśabdamukhyārthatvam kālato guṇataścaiva prakarṣo yatra tiṣṭhati || 52-4 || śabdastaṃ mukhyayā vṛttyā jyāyānityavalambate | p. 516) tadanyeṣāmajyāyastvam ataścetanavargo'nyaḥ smṛtaḥ pratyavaro budhaiḥ || 52-5 || ajyāyāṃścānayoryogaḥ śeṣaśeṣitayeṣyate | ajyāyāṃsaḥ smṛtāḥ sarve jyāyāneko mataḥ paraḥ || 52-6 || jīvaparayoḥ saṃbandhanirūpaṇapūrvakaṃ nantṛnantavyatvavyavasthā nantṛnantavyabhāvena teṣāṃ tena samanvayaḥ | nantavyaḥ paramaḥ śeṣī śeṣā nantāra īritāḥ || 52-7 || jīveśayoḥ śeṣaśeṣibhāvasya nirūpādhikatvam nantṛnantavyabhāvo'yaṃ na prayojanapūrvakaḥ | nīcoccayoḥ svabhāvo'yaṃ nantṛnantavyatātmakaḥ || 52-8 || nirupādhikotkarṣāpakarṣajñānasya namanahetutvam upādhirahitenāyaṃ yena bhāvena cetanaḥ | namati jyāyase tasmai tadvā namanamucyate || 52-9 || bhagavān matparo nityamahaṃ pratyavaraḥ sadā | iti bhāvo namaḥ prokto namasaḥ kāraṇaṃ hi saḥ || 52-10 || antarṇītaṇijarthavivakṣayā namaḥśabdasya nirvacanāntaram nāmayatyapi vā devaṃ prahvībhāvayati dhruvam | prahvībhavati nīce hi paro naicyaṃ vilokayan || 52-11 || p. 517) ato vā nama uddiṣṭaṃ yat taṃ nāmayati svayam | karaṇatrayasahitasya namasaḥ pūrṇatvam vācā nama iti procya manasā vapuṣā ca yat || 52-12 || tannamaḥ pūrṇamuddiṣṭamato'nyannyūnamucyate | iyaṃ karaṇapūrtiḥ syādaṅgapūrtimimāṃ śṛṇu || 52-13 || prahvībhāvātmakātmanikṣepatadvirodhinornirūpaṇam śāśvatī mama saṃsiddhiriyaṃ prahvībhavāmi yat | puruṣaṃ paramuddiśya na me siddhirato'nyathā || 52-14 || ityaṅgamuditaṃ śreṣṭhaṃ phalepsā tadvirodhinī | kārpaṇyatadvirodhinornirūpaṇam anādivāsanārohādanaiśvaryāt svabhāvajāt || 52-15 || malāvakuṇṭhitatvācca (1) dṛkkriyāvihatirhi yā | tat kārpaṇyaṃ tadudbodho dvitīyaṃ hyaṅgamīdṛśam || 52-16 || ________________ 1 atra dṛkchabdena jñātṛtvaṃ kriyāśabdena ca kartṛtvaṃ vivakṣitam | idaṃ ca bhoktṛtvasyāpyupalakṣakam | teṣāṃ vihatiḥ pratihatiḥ kuṇṭhanamiti yāvat | tadeva kārpaṇyam | tajjñānaṃ dvitīyamaṅgamiti | ayamāśayaḥ- cetanasya jñātṛtvakartṛtvabhoktṛtvāni dvividhāni svābhāvikānyaupādhikāni ceti | tatra saprakārakaparamapuruṣaviṣayakaṃ jñātṛtvaṃ, tadīyaparyantataccaraṇakamalaparicaryāviṣayakaṃ kartṛtvaṃ, so'śnute sarvān kāmān saha ityādiśrutibodhitaṃ bhoktṛtvaṃ ca svarūpānubandhitvāt svābhāvikam | tacca yathoktenānādivāsanārohādi- rūpeṇa hetutrayeṇāmokṣaṃ kārtsnyena kuṇṭhitam | yāni tu cetanasya sāṃsārikatattatpadārthaviṣayakāṇi jñātṛtvakartṛtvabhoktṛtvāni, tāni karmopādhikasvātantryajñānanimittakatvādaupādhikānyupādhyanuguṇa- māmokṣāt tattajjanmasu taratamabhāvena pravartante | so'yaṃ svasvātantryāvabodho yathoktakārpaṇyavirodhītyucyata iti | ________________ p. 518) svasvātantryāvabodhastu tadvirodhītyudīryate | mahāviśvāsatadvirodhinornirūpaṇam paratve sati devo'yaṃ bhūtānāmanukampanaḥ || 52-17 || anugrahaikadhīrnityamityetattu tṛtīyakam | upekṣako yathākarma phaladāyīti yā matiḥ || 52-18 || viśvāsātmakametattu tṛtīyaṃ hanti vai sadā | goptṛtvavaraṇatadvirodhinornirūpaṇam (1) evaṃbhūto'pyaśaktaḥ sanna trāṇaṃ bhavituṃ kṣamaḥ || 52-19 || iti buddhyāsya devasya goptṛśaktinirūpaṇam | caturthamaṅgamuddiṣṭamamuṣya vyāhatiḥ punaḥ || 52-20 || udāsīno guṇābhāvādityupekṣānimittajā | prātikūlyavarjanatadvirodhinornirūpaṇam svasya svāmyanivṛttiryā prātikūlyavivarjanam || 52-21 || tadaṅgaṃ pañcamaṃ proktamājñāvyāghātavarjanam | aśāstrīyopasevā tu tadvyāghāta udīryate || 52-22 || ānukūlyasaṃkalpatadvirodhinornirūpaṇam carācarāṇi bhūtāni sarvāṇi bhagavadvapuḥ | __________________ 1 evaṃbhūta iti hetugarbhaviśeṣaṇam | paramapuruṣa iti viśeṣyaṃ prakaraṇalabhyam | evaṃbhūtaḥ paramapuruṣaḥ svayamaśaktaścet cetanānāṃ trāṇaṃ bhavituṃ kṣamo na bhavet | ataḥ śaktaḥ san kṣamo bhavedeveti yojanā | __________________ p. 519) atastadānukūlyaṃ me kāryamityeva niścayaḥ || 52-23 || ṣaṣṭhamaṅgaṃ samuddiṣṭaṃ tadvighāto nirākṛtiḥ (1) | uktārthanigamanam pūrṇamaṅgairupāṅgaiśca namanaṃ te prakīrtitam || 52-24 || sthūlo'yaṃ namasaścārthaḥ sūkṣmamadya niśāmaya | namaḥśabdasya sūkṣmārthanirūpaṇe ma ityasyāhaṃkāramamakāravācitvam cetanasya yadā mamyaṃ svasmin svīye ca vastuni || 52-25 || mama ityakṣaradvandvaṃ tadā mamyasya vācakam | namaḥśabdasyāhaṃtāmamatābuddhinivartakatvam anādivāsanādhīnamithyājñānanibandhanā || 52-26 || ātmātmīyapadārthasthā yā svātantryasvatāmatiḥ | me netyevaṃ samīcīnabuddhyā sātra nivāryate || 52-27 || uktārthasyaiva vivaraṇam nāhaṃ mama svatantro'haṃ nāsmītyasyārtha ucyate | na me dehādikaṃ vastu sa śeṣaḥ paramātmanaḥ || 52-28 || iti buddhyā nivartante tāstāḥ svīyā manīṣikāḥ | namaḥśabdārthajñānasyāhaṃtāmamatābuddhinivartakatve upapattipradarśanam anādivāsanājātairbodhaistairvikalpitaiḥ || 52-29 || ________________ 1 bhagavaccharīrabhūtānāṃ carācarātmakānāṃ bhūtānāṃ nirākṛtiḥ pradveṣādinā tiraskaraṇaṃ tadvighātaḥ ānukūlyasaṃkalparūpaṣaṣṭhāṅgavirodhinītyarthaḥ | _________________ p. 520) rūṣitaṃ yad dṛḍhaṃ cittaṃ svātantryasvatvadhīmayam | tattadvaiṣṇavasārvātmyapratibodhasamutthayā || 52-30 || nama ityanayā vācā nantrā svasmādapohyate | iti te sūkṣma uddiṣṭaḥ paramadya niśāmaya || 52-31 || namaḥśabdasya parārthanirūpaṇam panthā nakāra uddiṣṭo maḥ pradhāno nirūpyate | visargaḥ parameśastu tatrārtho'yaṃ nirūpyate || 52-32 || anādiḥ parameśo yaḥ śaktimān puruṣottamaḥ | tatprāptaye pradhāno'yaṃ panthā namananāmavān || 52-33 || iti te trividhaḥ prokto namaḥśabdārtha īdṛśaḥ | viṣṇumantrasya sthūlārthanirūpaṇam viṣṇunārāyaṇādīnāmarthamadya niśāmaya || 52-34 || nīcabhāvena saṃdyotyamātmano yat samarpaṇam | viṣṇvādisthā caturthī tatsaṃpradānapradarśanī || 52-35 || nīcībhūto hyasāvātmā yatsaṃrakṣyatayāpyate | tat kasmā ityapekṣāyāṃ viṣṇave sa itīryate || 52-36 || kriyākārakasaṃsargalabhyo'rthaḥ sthūla īritaḥ | p. 521) viṣṇumantrasya sūkṣmārthanirūpaṇe viṣṇau paratvadyotakaguṇaviśeṣanirūpaṇam yaḥ prātipadikaprekṣājanyaḥ sūkṣmaḥ sa īryate || 52-37 || vyāptikāntipraveśecchāstattaddhātunibandhanāḥ | paratvadyotikā viṣṇordevasya paramātmanaḥ || 52-38 || vyāptiguṇanirūpaṇam vyāpnoti deśakālābhyāṃ sarvaṃ yadrūpato'pi ca | tat paraṃ gaditaṃ (1) sadbhirviṣerdhātornirūpaṇāt || 52-39 || kāntiguṇanirūpaṇam kāntirnāma guṇotkarṣo guṇā jñānabalādayaḥ | ativelaṃ prakṛṣyante yatra kāntaḥ sa īritaḥ || 52-40 || akāntāścetanāḥ sarve kāntaḥ sa puruṣaḥ paraḥ | kāntirnāma guṇaḥ so'yaṃ (2) vaśerdhātornirūpaṇāt || 52-41 || praveśaguṇanirūpaṇam cetanācetanāḥ sarve viśantyeva yataḥ svayam | mahīyāṃsaṃ viśatyeva yo'ṇīyānaṇuṣu svayam || 52-42 || sa paro gaditaḥ (3) sadbhirviśerdhātornirūpaṇāt | icchāguṇanirūpaṇam ya iṣyate sadā sarvairātmabhāvena cetanaiḥ || 52-43 || _________________ 1 "viṣḷ vyāptau". 2 "vaśa kāntau". 3 "viśa praveśane". __________________ p. 522) sa paro gaditaḥ sadbhiriṣerdhātornirūpaṇāt (1) | viṣṇuśabde ekaikavarṇārthanirūpaṇam viśvaṃ prajāyate vastu samavaiti ca tatra hi || 52-44 || prasnauti ca sadā sadbhyaḥ puruṣārthaṃ caturvidham | (2) veḥ (2) saceśca (2) snuteścaiva viṣṇurdhātutrayānvayāt || 52-45 || iti te leśataḥ sūkṣmo viṣṇuśabdārtha īritaḥ | parārthanirūpaṇam parastvakṣaralabhyo'rthastasya tattvaṃ niśāmaya || 52-46 || amṛtāyitasarvārtho jyotistrayasamindhanaḥ | dadātyabhayamityetat paro'rthaḥ parikīrtitaḥ || 52-47 || iti te vaiṣṇave mantre trividhā gatirīritā | nārāyaṇamantrasya sūkṣmārthanirūpaṇam nārāyaṇe nibodhaitadrūpāṇāṃ tritayaṃ mune || 52-48 || kriyākārakalabhyo'rthastatra sthūlo (3) nidarśitaḥ | yaḥ prātipadikastho'rthaḥ sa sūkṣmo'dya nirūpyate || 52-49 || _______________ 1 " iṣa dacchāyām ". 2 " vī gativyāptiprajanakāntyasanakhādaneṣu" "ṣaca samavāye" "ṣṇu prasravaṇe' iti dhātutrayamatra krameṇa bodhyam | ata eva dvitīyatṛtīyadhātudvayānuguṇyenātra viṣṇuśabdepi ṣakāradvitvamavadheyam | atra saveśceti dvitīyo dhātuḥ kvacit paṭhyate; tattu śamavaiti ca tatra hi" iti pūrvoktavivaraṇavākyānanuguṇatvādupekṣitam | 3 pañcatriṃśaṣaṭtriṃśaślokau draṣṭavyau. _______________ p. 523) narasaṃbandhino nārā naraḥ sa puruṣottamaḥ | nayatyakhilavijñānaṃ nāśayatyakhilaṃ tamaḥ || 52-50 || na riṣyati ca sarvatra narastasmāt sanātanaḥ | narasaṃbandhinaḥ sarve cetanācetanātmakāḥ || 52-51 || īśitavyatayā nārā dhāryapoṣyatayā tathā | niyāmyatvena sṛjyatvapraveśaharaṇaistathā || 52-52 || ayate nikhilānnārān vyāpnoti kriyayā tathā | nārāścāpyayanaṃ tasya taistadbhāvanirūpaṇāt || 52-53 || nārāṇāmayanaṃ vāsaste ca tasyāyanaṃ sadā | paramā ca gatisteṣāṃ nārāṇāmātmanāṃ sadā || 52-54 || āpo nārā iti proktāstā apyayanamasya ca | ato nārāyaṇo nāma hetubhirdarśitaḥ paraḥ || 52-55 || iti te sūkṣma uddiṣṭaḥ paraṃ varṇāśrayaṃ śṛṇu | parārthanirūpaṇam akuṇṭhitaścakrarūpaḥ samastaduritānalaḥ || 52-56 || vyāpakaḥ sarvaśāstreṣu prathito gopanaḥ satām | sadānandamayaḥ panthā nārāṇāṃ ca parā gatiḥ || 52-57 || ityarthaḥ para uddiṣṭo vāsudeve niśāmaya | p. 524) vāsudevamantrasya sūkṣmārthanirūpaṇam kriyākārakago yo'rthaḥ sthūlaḥ (1) pūrvokta eva saḥ || 52-58 || sūkṣmo'rtho vāsudevākhye mantre pratipadāśrayaḥ | bhagavāniti pūjyārthaḥ śabdo'yaṃ samudāyataḥ || 52-59 || bhakārārthanirūpaṇam dhārayatyakhilaṃ viśvaṃ poṣayatyapi tat sadā | bharate pūrayatyetat saṃbharatyapi cātmanā || 52-60 || trayīkarmātmakaṃ sūkṣmamiti bhārtho nirūpyate | gakārārthanirūpaṇam gīyate nikhilaiḥ śabdairgamyate cāpavargibhiḥ || 52-61 || svato'vabudhyate sarvaṃ vyāpnoti nikhilaṃ jagat | netā ca nikhilārthasya gakārārthaḥ smṛto mune || 52-62 || matubarthanirūpaṇam svatvena vṛṇute viśvaṃ vartate ceśatātmanā | vardhayatyakhilaṃ kāmaṃ vato'rtho'yaṃ samīritaḥ || 52-63 || vāsuśabdārthanirūpaṇam chādayatyakhilaṃ svena jñānānandāmalātmanā | _______________ 1 pañcatriṃśaṣaṭtriṃśaślokau draṣṭavyau. _______________ p. 525) yathā ca vahnināviṣṭamindhanaṃ tanmayaṃ bhavet || 52-64 || evamācchāditaṃ tena viśvaṃ tanmayameva tat | vasatyasmin yato viśvaṃ tatrāpi ca vasatyayam || 52-65 || vāsuśabdārtha uddiṣṭo vā gantā parikīrtyate | tantuvat sakalārtheṣu saṃtanotīti vāḥ smṛtaḥ || 52-66 || prasūyate'khilān bhāvān sauti prerayatītyapi | makheṣvabhiṣṭutaḥ sadbhiriti svartho'yamucyate || 52-67 || devaśabdārthanirūpaṇam dyotate svata evāyaṃ sṛṣṭyādyaiḥ krīḍati svayam | stūyate ca sadā devairiti devārtha īritaḥ || 52-68 || dātā ca sarvakāmānāṃ śodhakaḥ sarvadehinām | rakṣitā sarvabhūtānāmiti dekāra ucyate || 52-69 || sarvaiḥ saṃbhajanīyaśca voḍhā ca sakalātmanām | vakārārtho'yamuddiṣṭa iti sūkṣmagatistviyam || 52-70 || parārthanirūpaṇe bhakārārthanirūpaṇam parastvakṣarasaṃlabhyastasya rūpaṃ niśāmaya | dhruvaḥ pūrvo'vadhirjñeyo yadupādānamucyate || 52-71 || dhruvaṃ jagadupādānamiti bhākṣaracintanam | p. 526) gakārārthanirūpaṇam gāṃ vedayati sacchāstramādau vindati vā svayam || 52-72 || govindo nāma devo'sau gārthaḥ saṃkarṣaṇo mune | vakārārthanirūpaṇam varuṇo vṛṇute viśvaṃ trayīkarmobhayātmakam || 52-73 || vṛṇute kurute viśvamiti vārtho nirūpyate | takārārthanirūpaṇam yat sṛjyate saṃhriyate sraggharaḥ parikīrtyate || 52-74 || dhatte tadubhayaṃ devaḥ svanābhikamalodare | ataḥ sragdhara ityevamaniruddho'tra coditaḥ || 52-75 || caturbhirakṣarairevaṃ caturvyūhanirūpaṇam | vākārārthanirūpaṇam vakāreṇāmṛtādhāro vāsudevo nirūpyate || 52-76 || ākāreṇādidevastu saṃkarṣaṇa udīryate | yo vāsudevo bhagavān mokṣādhāraḥ sanātanaḥ || 52-77 || saṃkarṣaṇaḥ sa eveti vākārārtho nirūpyate | sukārārthanirūpaṇam bhuvanaṃ karma caivādau yo'sūyata sanātanaḥ || 52-78 || p. 527) sa soma uditastena pradyumnaḥ puruṣottamaḥ | uddāma udayaścātra saṃkarṣaṇa udīryate || 52-79 || saṃkarṣaṇadaśāyāṃ hiṃ saṃpūrṇa udayo hareḥ | vāsudevātmako yaḥ sa saṃkarṣaṇa udīritaḥ || 52-80 || pradyumno'pi sa eveti sukārārtho nirūpyate | dekārārthanirūpaṇam datto yenāvakāśo'psu śayānena mahātmanā || 52-81 || kṣetrakṣetrajñayorvṛddhyai svanābhikamalodare | dattāvakāśo dasyārthaḥ so'niruddha udīryate || 52-82 || ekāreṇa jagadyoniḥ pradyumnaḥ paripaṭhyate | saṃkarṣaṇātmako yaḥ sa pradyumnaḥ parikīrtitaḥ || 52-83 || aniruddhaḥ sa ityevaṃ dekārārtho nirūpyate | vakārārthanirūpaṇam evaṃ varṇatrayeṇoktaṃ vyūhatādātmyamuttamam || 52-84 || upasaṃhārarūpeṇa punarveti taducyate | leśato vāsudevākhye paro'rthaste pradarśitaḥ | jitantāyāmidānīṃ me sarvamarthaṃ niśāmaya || 52-85 || iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ viṣṇvādimantrārthanirūpaṇaṃ nāma dvipañcāśo'dhyāyaḥ || 52 || āditaḥ ślokāḥ 3402 jitantākhyamantrārthanirūpaṇaṃ nāma tripañcāśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi || mantrādyapādasya sthūlārthanirūpaṇe jidhātvarthayoraujjvalyāvighātayornamanaprayojakatvakathanam ahirbudhnyaḥ - aujjvalyamavighātaśca jayaterartha ucyate | prayojakaṃ tadubhayaṃ nanturnamanakarmaṇi || 53-1 || tayorjñānādiṣaḍguṇajanyatvam jñānaśaktibalādyaistadubhayaṃ khalu jāyate | jñānādiguṇapūrṇatvāt bhagavata eva nantavyatvam jñānaśaktibalaiśvaryavīryatejomahodadhiḥ || 53-2 || bhagavāneva viśvātmā nantavyaḥ pravivakṣyate | pūṇḍarīkākṣaśabdasya yathoktārthaprakāśakatvopapādanam puṇḍarīkākṣaśabdena tadidaṃ pratisūtryate || 53-3 || prayukto rāgaroṣābhyāṃ cakṣuṣaiva vibhāvyate | p. 529) ayaṃ tvavāptakāmatvāt tattatkṛtyavivarjitaḥ || 53-4 || prasanno vaikṛtatyāgāt puṇḍarīkākṣa ucyate | tasyaiva śabdasya heyapratibhaṭatvakalyāṇaguṇākaratvarūpobhayaliṅgaparatvam rāgādidoṣanirmuktiḥ kalyāṇaguṇapūraṇam || 53-5 || puṇḍarīkākṣaśabdena śabdyate puruṣottame | tasyaiva vāsudevākhyaprathamavyūhanirūpakatvam puṇḍarīkākṣaśabdo'yamādivyūhanirūpaṇaḥ || 53-6 || puṇḍarīkākṣamāmantrya brahmā tenaiva hetunā | nantā svaṃ ca samālokya jitaṃ ta iti vaktyayam || 53-7 || iti saṃsargajaḥ sthūlaḥ sūkṣmaṃ cāpi mune śṛṇu | sūkṣmārthanirūpaṇe puṇḍarīkākṣaśabdena bhagavato'kālakālyatvasyāviṣkaraṇam puṇḍarīkaṃ tu kālākhyaṃ puraṃ jarayate yataḥ || 53-8 || tenākṣato bahirbhāvāt tenānākalito yataḥ | kālatraividhyakathanapūrvakaṃ tadupapādanam sthūlaḥ sūkṣmaḥ paraḥ kālastrividho na parātmani || 53-9 || vāsudeve pare brahmaṇyavagāhanamarhati | sthūlo lavādimān kālaḥ sūkṣmastattvanirūpakaḥ || 53-10 || vyūhānāṃ ceṣṭitavyāpī paraḥ kālo nirūpyate | p. 530) vyūhatrayāt paravāsudevasya vailakṣaṇyāviṣkaraṇam vyūhatrayasya bhavati kālena kalanaṃ sadā || 53-11 || bhagavān vāsudevastu na vyūhenāpi kālavān | vyūhatrayamapekṣyaiva kālavyūhanirūpaṇam || 53-12 || kālenāmānataścāyamamitadyutirucyate | puṇḍarīkākṣaśabdasya bhagavati nityavibhūtiyogapratipādakatvam puṇḍarīkaṃ paraṃ dhāma nityamakṣayamavyayam || 53-13 || tasminnivasanānnityaṃ puṇḍarīkākṣa ucyate | tasyaiva svamahimapratiṣṭhitatvapratipādakatvam puṇḍarīkaṃ paraṃ dhāma sva eva mahimojjvalaḥ || 53-14 || sve mahimni sthito devaḥ puṇḍarīkākṣa ucyate | vāsudevastataḥ proktaḥ puṇḍarīkākṣasaṃjñayā || 53-15 || puṇḍarīkākṣaśabdasya sūkṣmārthaḥ so'yamīritaḥ | parārthanirūpaṇārambhaḥ puṇḍarīkākṣa ityasya paramarthaṃ niśāmaya || 53-16 || pakārārthanirūpaṇam (1) rāgādidoṣanirmuktaḥ pavitraṃ paramaṃ hariḥ | ______________ 1 atredaṃ bodhyam- pakāraḥ, ukāraḥ, ṇakāraḥ, ḍakāraḥ, rīkāraḥ, kakāraḥ, ākāraḥ, kṣakāraḥ, ityevaṃ puṇḍarīkākṣaśabdasthān varṇānaṣṭadhā vibhajya teṣāmaprameyādibhāvasaṃsiddhaḥ parasaṃjño'rtho rāgādītyupakramya sārdhaślokacatuṣṭayena kramāt pradarśyata iti | ______________ p. 531) ukārārthanirūpaṇam nityoditasvarūpatvāduddāma udayaḥ smṛtaḥ || 53-17 || ṇakārārthanirūpaṇam vyūhatritayapūrvatvāt pradhānaḥ paripaṭhyate | ḍakārārthanirūpaṇam śuddhāśuddhādhvasaṃprāpteḥ saṃsmṛto'khaṇḍavikramaḥ || 53-18 || īkāraśiraskarephārthanirūpaṇam saṃkarṣaṇādibhūmyantamaśeṣabhuvanaṃ yataḥ | bibhartyādhārabhāvena vyāpnotyantaśca tat svayam || 53-19 || ākārasahitakakārārthanirūpaṇam ānando nairapekṣyeṇa parā ca prakṛtiḥ svayam | kṣakārārthanirūpaṇam śuddhāśuddhamayasyāsya cetanācetanātmanaḥ || 53-20 || vargasyāntaḥ parā sīmā vargāntaḥ paripaṭhyate | puṇḍarīkākṣaśabdārthasya cirakālādapi kārtsnyena vaktumaśakyatvam iti varṇamayī rītiḥ parākhyā te pradarśitā || 53-21 || varṣāyutairapi vyaktaṃ na śakyā vaktumañjasā | p. 532) mantradvitīyapādasthūlārthanirūpaṇam viśvabhāvanasaṃjñeyaṃ saṃkarṣaśrīsamīraṇī || 53-22 || kriyākārakasaṃsargajanyaḥ sthūlo nirūpitaḥ | sūkṣmārthanirūpaṇam sūkṣmamarthamidānīṃ tu gadato me niśāmaya || 53-23 || viśvabhāvanaśabdasya sarvakāraṇaparatvam cetanācetanākāraṃ viśvaṃ pradyumnapūrvakam | bhāvayannaniśaṃ devaḥ kathito viśvabhāvanaḥ || 53-24 || kāraṇatvopayogisarvajñatvaparatvam viśvaṃ bhāvayati vyaktaṃ jānātyeva yathārthataḥ | viśvabhāvana uddiṣṭaḥ sarvajñaḥ śabdavittamaiḥ || 53-25 || saṃkarṣaṇākhyadvitīyavyūhaparatvam aniśaṃ bibhrataṃ prāpya viśvaṃ bhavati vai tataḥ | viśvabhāvana uddiṣṭo baladevo mahābalaḥ || 53-26 || sarvaśeṣiparatvam anāthamabhavadviśvaṃ nātho bhāvayati svayam | tasminnuditamātre vai viśvaṃ yadbhavati svayam || 53-27 || viśvabhāvana uddiṣṭo nāthatvena nirīkṣaṇāt | sarvādhāraparatvam viśālo'yaṃ yadādhāro viśvasya bhavane svayam || 53-28 || p. 533) tilakālakavadviśvaṃ yasmāt tatrāvatiṣṭhate | viśālādhārarūpeṇa viśālākṣo bhavet svayam || 53-29 || viśvaṃ tadbhāvayan viśvaṃ viśvabhāvana īryate | iti te leśataḥ proktaḥ sūkṣmo'rtho viśvabhāvane || 53-30 || parārthanirūpaṇārambhaḥ paramarthamidānīṃ tvaṃ gadato me niśāmaya | ikāraśiraskavakārārthanirūpaṇam (1) amṛtādhāratastviddho vāsudevādibhūmikaḥ || 53-31 || śakārārthanirūpaṇam samyagjñānopadeśena śaṃkaraḥ sarvadehinām | dvitīyavakārārthanirūpaṇam ahnāṃ varamaho yasmādvarāhaḥ paripaṭhyate || 53-32 || ahaḥ saṃkarṣaṇaḥ prokto vāsudevasya tattvataḥ | ākārasahitabhakārārthanirūpaṇam siddhidaḥ sarvabhūtānāṃ devānāmādireva ca || 53-33 || ______________ 1 iyamatra yojanā- ikāraśiraskaḥ prathamavakāraḥ, śakāraḥ, dvitīyavakāraḥ, bhakāraḥ, ākāraḥ, tṛtīyavakāraḥ, nakāraḥ, ityevaṃ viśvabhāvanaśabdasthān varṇān saptadhā vibhajya teṣāmaprameyādibhāvasaṃsiddhaḥ parasaṃjño'rthaḥ amṛtādhārata ityādinā sārdhaślokapañcakena kramāt pradarśyata iti | _________________ p. 534) bhakāravivakṣitasiddhipradatvopapādanam tattatsacchāstrasaṃbhūtaśuklakarmopajoṣaṇaḥ | siddhiṃ dadāti jīvānāmataḥ siddhida ucyate || 53-34 || ākāravivakṣitayorāditvadevatvayorupapādanam ādibhūtaḥ sa devānāṃ savyūhavibhavātmanām | ādiśca dīvyati vyaktamādidevaḥ sa ucyate || 53-35 || tṛtīyavakāranakārārthanirūpaṇam āvṛṇoti tamaḥ sarvaṃ vivṛṇoti tadakṣaram | varuṇaḥ so'prameyasthaḥ sa ca panthāḥ smṛto budhaiḥ || 53-36 || viśvabhāvana ityevamartho varṇamayaḥ paraḥ | mantratṛtīyapādasthūlārthasya pūrvanirūpitatvasūcanam hṛṣīkeśapadārthaṃ tu bruvato me niśāmaya || 53-37 || kriyākārakasaṃsargajanyo'rthaḥ pūrvamīritaḥ | sūkṣmārthanirūpaṇam yaḥ prātipādikārthastaṃ sūkṣmamadya niśāmaya || 53-38 || hṛṣīkeśapadasya saptadhā arthavarṇane prathamaṃ jñānottejakatvaparatvakathanam pradyotayati vidyāyāstamo hatvā madhuṃ ripum | p. 535) bhagavadbhāvitaṃ rūpaṃ satsattvapratipādakam || 53-39 || hṛṣīkeśatvamīśasya tadeva gaditaṃ budhaiḥ | jñānanirmalīkaraṇadvārā harṣahetutvaparatvena pradyumnākhyavyūhaparatvam harṣayatyamalīkṛtya vidyāmīśa itīdṛśam || 53-40 || hṛṣīkeśatvametaddhi pradyumnatvamudīryate | jñānendriyaniyāmakaparatvam jñānendriyaṃ hṛṣīkaṃ syāt tasya so'ntarniyāmakaḥ || 53-41 || hṛṣīkeśatvametaddhi pradyumnasya nigadyate | jaganmayaparatvam hṛṣīkā viṣayāḥ proktāḥ prakṛtiprākṛtātmakāḥ || 53-42 || harṣayanti hi te jīvāṃsteṣāmīśo jagadguruḥ | jaganmayatvametaddhi tanmayatvasamīraṇāt || 53-43 || sṛṣṭyādirūpakrīḍāhetukaharṣāśrayadevaparatvam krīḍayā hṛṣyati vyaktamīśastatsṛṣṭirūpayā | hṛṣīkeśatvamīśasya devatvaṃ cāsya tat sphuṭam || 53-44 || aiśvaryavīryarūpaguṇāśrayaparatvam avikāritayā hṛṣṭo hṛṣīko vīryarūpayā | īśaḥ svātantryayogena nityaṃ sṛṣṭyādikarmaṇi || 53-45 || p. 536) aiśvaryavīryarūpatvaṃ hṛṣīkeśatvamucyate | jagacchabdavivakṣitasarvacetanaśeṣitvaparatvam hṛṣī jñānaṃ samuddiṣṭaṃ hṛṣīkāścetanātmakāḥ || 53-46 || jaṅgamatvājjagadrūpāstadīśo jagatāṃ patiḥ | iti sūkṣmo'yamuddiṣṭaḥ sa prātipādikāśrayaḥ || 53-47 || parārthanirūpaṇārambhaḥ varṇāśrayamidānīṃ me paramarthaṃ niśāmaya | hakārārthanirūpaṇam (1) prāṇayatyakhilaṃ jīvaṃ śukladharmātmabhāvataḥ || 53-48 || ṛkārārthanirūpaṇam satyaśca nāmataḥ sacca tyacca yasmādbhavatyayam | īkāraśiraskaṣakārārthanirūpaṇam māyayāścaryayogena bhāskaraṃ bharate divi || 53-49 || ekāraśiraskakakārārthanirūpaṇam karālāṃ jagato yoniṃ ghorarūpāṃ tamomayīm | ________________ 1 atreyaṃ yojanā- hakāraḥ, ṛkāraḥ, īkāraśiraskaḥ ṣakāraḥ, ekāraśiraskaḥ kakāraḥ, śakāraḥ, ityevaṃ hṛṣīkeśapadasthān varṇān pañcadhā vibhajya teṣāmaprameyādibhāvasaṃsiddhaḥ parasaṃjño'rthaḥ prāṇayatītyādinā sārdhaślokadvayena kramāt pradarśyata iti | ________________ p. 537) śakārārthanirūpaṇam śamayatyaprameyastha iti varṇāśrayā sthitiḥ || 53-50 || artho'yaṃ trividhaḥ prokto hṛṣīkeśe mahāmune | mantracaturthapādasya sthūlārthanirūpaṇam arthaṃ śṛṇu tvaṃ trividhaṃ mahāpuruṣapūrvaje || 53-51 || jitaṃ ca iti vākṛṣya āhāryo'tra jayeti vā | jitaṃ te'tha namaste'stu padametadihobhayam || 53-52 || añjasā jagato'dhyakṣe cetanācetanātmanaḥ | jayaḥ praṇāmarūpo'rtho hyaniruddhe'bhidhīyate || 53-53 || jitaṃ ta iti śabdo'yamatisvāmitvasūcakaḥ | saṃnikṛṣṭo namaskāraḥ sarvotkṛṣṭe kathaṃ bhavet || 53-54 || atyucco yena rūpeṇa saṃnikarṣamupaiti saḥ | tad dvitīyatṛtīyau dvāviti tatra namaskriyā || 53-55 || bhāvadvayena bhagavānaniruddho jagaddhitaḥ | iti dyotayituṃ tatra vācye jayanamaskriye || 53-56 || kriyākārakajanyo'rtha iti sthūlo nirūpitaḥ | sūkṣmārthanirūpaṇam yaḥ prātipadikastho'rthastaṃ tvaṃ sūkṣmaṃ niśāmaya || 53-57 || p. 538) makārārthanirūpaṇam mimīte vividhaṃ vastu kṣetrakṣetrajñatanmayam | hākārārthanirūpaṇam jihīte tadaśeṣaṃ ca praviśatyantarātmanā || 53-58 || mahetisamudāyārthanirūpaṇam prāṇayatyatha tat sarvaṃ tatra tatra mahīyate | mahadbhyaśca mahānitthaṃ mahāniti nirucyate || 53-59 || pukārārthanirūpaṇam puṣyati sthitimāvyakti punaḥ punarudeti ca | ruśabdārthanirūpaṇam rauti śāstraṃ ca nānārthaṃ rūyate tattadātmanā || 53-60 || rāti pūjāmathādatte rāti cārādhitaḥ phalam | ṣakārārthanirūpaṇam (1) antaṃ karoti pāpānāṃ nānā sabhajyate janaiḥ || 53-61 || puruṣapadasamuditārthanirūpaṇam puramoṣati karmānte purubhiḥ sevyate tathā | ________________ 1 "ṣo'ntakarmaṇi" "ṣaṇa saṃbhaktau" iti dhātudvayamatra bodhyam. _________________ p. 539) puri śete puraṃ sauti sattve puruṇi sīdati || 53-62 || rephaśiraskapūkārārthanirūpaṇam pārayatyakhilaṃ viśvaṃ vārayatyakhilaṃ tamaḥ | vakārajakārārthanirūpaṇam vanate cāśritān sarvāñjayatyapi tamomayam || 53-63 || ajati kṣipati spaṣṭaṃ dviṣataḥ krūrayoniṣu | pūrvajaśabdasamuditārthanirūpaṇam pūrva eva purāṇaḥ saṃstattadyoniṣu jāyate || 53-64 || pūrvajaḥ sarvadevānāṃ pūrvo'jo yasya dehajaḥ | ajo hi putraḥ pūrvo'sya brahmā prathamakalpitaḥ || 53-65 || pūrvā jīvāḥ samākhyātāḥ puraste (1) vanvate yataḥ | svena rūpeṇa pūrvāṃstān prādurbhāvayati svayam || 53-66 || mahāpuruṣapadasamuditārthanirūpaṇam mahattvamanapekṣatvaṃ sarvabhāvakriyāvidhau | (2) puruṣairavibhāgo yo mahāpuruṣatāsya sā || 53-67 || etadeva ca tejastat saiṣā śaktirudīritā | ________________ 1 "vanu yācane' iti dhātoḥ rūpamidam 2 puruṣairavibhāge yā. ________________ p. 540) etadevāniruddhatvaṃ bhagavattvamapīdṛśam || 53-68 || sthityutpattilayatrāṇahetutvaṃ caitadīdṛśam | iti te leśataḥ proktaḥ sūkṣmaḥ pratipadāśrayaḥ || 53-69 || parārthanirūpaṇārambhaḥ varṇāśrayamidānīṃ me paramarthaṃ niśāmaya | makārārthanirūpaṇam mardanaḥ sarvaduṣṭānāmaprameyaparākramaḥ || 53-70 || hākārārthanirūpaṇam aribhyaśca hito nityaṃ gopanaḥ sarvadehinām | vyaktaḥ kriyāvatāṃ panthāstrayīkarmasamudbhavaḥ || 53-71 || ukāraśiraskapakārārthanirūpaṇam padmanābho'mbuśāyī sannuddāmabhuvanodayaḥ | tādṛśarephārthanirūpaṇam aśeṣabhuvanādhārastattatkāryodayasthitiḥ || 53-72 || ṣakārapakārārthanirūpaṇam śvetadvīpe nṛsiṃhaḥ sannagnirūpo havirbhujām | bhāskaraḥ sarvadevānāṃ pavitraṃ paramaṃ satām || 53-73 || ūkārārthanirūpaṇam nānāvidhānāṃ prajñānāmādhāraḥ kāryasādhane | dvitīyarephārthanirūpaṇam balavān sarvalokeśaḥ kalpānte kālapāvakaḥ || 53-74 || vakārajakārārthanirūpaṇam varāho vasudhoddhāre janmahantā smṛtaḥ satām | ajito devadaityādyairmahāpuruṣapūrvajaḥ || 53-75 || iti varṇāśrayā rītirmahāpuruṣapūrvaje | prakṛtamahāmantratātparyasūcanam nānāvidhamahārtho'yaṃ jitantākhyo mahāmanuḥ | cakrarūpaṃ citrarūpaṃ vakti devaṃ sanātanam || 53-76 || iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ jitantākhyamantrārthanirūpaṇaṃ nāma tripañcāśo'dhyāyaḥ || 53 || āditaḥ ślokāḥ 3478 nārasiṃhānuṣṭubhamantrārthanirūpaṇaṃ nāma catuṣpañcāśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi || saptabhiḥ ślokairmantramāhātmyanirūpaṇam ahirbudhnyaḥ - iti te leśataḥ prokto jitantākhyo mahāmanuḥ | nārasiṃhamidānīṃ me tattvataḥ śṛṇu nārada || 54-1 || mantrasyāsyaihikāmuṣmikanānāvidhaphalasādhanatā sarvāścaryakaraḥ so'yaṃ nārasiṃho mahāmanuḥ | divyāntarikṣabhaumānāṃ bhogānāmupapādakaḥ || 54-2 || ādhyātmikādirūpāṇāṃ trividhānāṃ tathāpadām | nivāraṇastathā rakṣodaityadānavamardanaḥ || 54-3 || saṃkhyayogapāñcarātravedāntapāśupatairapyasyāvaśyopajīvyatvam sāṃkhyānāṃ paramaṃ jñānamidameva mahāmune | iyaṃ sopānabhūmiḥ sā yogināṃ niyatātmanām || 54-4 || p. 543) tadetadayanaṃ hyekaṃ sāttvatānāṃ mahātmanām | etat trayyantasarvasvametat pāśupataṃ matam || 54-5 || sarvacetanahitakāmanayā kalpādau saṃkarṣaṇenāsya prakāśitatvam saṃkarṣaṇo jagatyasmin sṛṣṭe nānāvidhe purā | hitāya sarvajīvānāṃ jñānametat paraṃ jagau || 54-6 || brahmarudrādīnāmapi mahatā śrameṇa saṃkarṣaṇādetanmantraprāptiḥ taptvā ghoraṃ tapo brahmā tasmādadhijagau purā | adhītavānahaṃ tasmānmatto divyā maharṣayaḥ || 54-7 || sthūlārthanirūpaṇe śeṣatvajñānapūrvakamātmātmīyayorbhagavati samarpaṇanirupaṇam namanaṃ natirityuktaṃ nīcībhāvaśca sa smṛtaḥ | paraṃ pratyātmano nīcībhāvaḥ śeṣatvameva hi || 54-8 || ātmānaṃ śeṣatāṃ nītvā namāmītipadena tu | ātmīyamarthaṃ tat tasmai nivedayati mantravit || 54-9 || māntravarṇikairugrādipadaiḥ raudrādirasapratipādanam krodhātiśayato raudro rasa ugra udīritaḥ | utsāhātiśayotthāyī vīro vīrapadoditaḥ || 54-10 || caturbhiradbhutaiḥ śabdairmahāviṣṇvādipūrvakaiḥ | bhayātiśayahetutvād bhīṣaṇena bhayānakaḥ || 54-11 || p. 544) rasaṃ vadati śṛṅgāraṃ mantrabhadrapadaṃ mune | mṛtyumṛtyupadaṃ cāpi vadatyadbhutabhīṣaṇau || 54-12 || ahaṃpadasya bhagavaccheṣatvena rūpeṇātmasvarūpaniṣkarṣakatvam ahamityātmaniṣkarṣo nanturbhāgavatātmanā | ugrādipadābhihitānāṃ raudrādirasānāṃ viṣayavyavasthāpradarśanam ugraḥ śatrudhiyā devo vīro devagaṇekṣayā || 54-13 || mahāviṣṇurjvalaṃścaiva sarvatomukha ityapi | nṛsiṃha iti cāścaryo yogasiddhajanekṣayā || 54-14 || bhīṣaṇo deva uddiṣṭaḥ kṣudrarakṣogaṇekṣayā | ānandavalitāpāṅgyā lakṣmyā bhadro nirīkṣitaḥ || 54-15 || ṛṣīṇāṃ mṛtyumṛtyuḥ sa bhīṣaṇāścaryayogataḥ | kriyākārakasaṃsargajanyo'rthaḥ sthūla īdṛśaḥ || 54-16 || sūkṣmārthanirūpaṇam sūkṣmamarthaṃ nibodhemaṃ yaḥ prātipadikāśrayaḥ | ugraśabdārthanirūpaṇam udgiratyakhilaṃ viśvamudgīrṇaṃ grasati svayam || 54-17 || vīraśabdārthanirūpaṇam vīrayatyakhilaṃ bhāvaṃ vividhaṃ ramayatyapi | mahacchabdena trividhaparicchedaśūnyatvasya bodhanam p. 545) kāladeśādyavacchedavirahāt sa mahān smṛtaḥ || 54-18 || punarmahacchabdasya navadhā nirvacanapradarśanam (1) mahīyatermehatervā muhyaterathavā miheḥ | manuteḥ sajahātervā māṃ jihīte'thavā mahān || 54-19 || mātyasminnatha vā viśvaṃ na jahātyapi vai jagat | yathākramaṃ teṣāmupapādanam mahīyate pare vyomni mahāniti nirucyate || 54-20 || mehatirdānakarmāyaṃ mahān mehatyabhīpsitam | mohayatyātmaceṣṭābhiriti devo mahān smṛtaḥ || 54-21 || svaṃ mehatyapsu vai vīryamaṇḍatveneti vai mahān | manute nityayogena svena jñānātmanā mahān || 54-22 || jahāti vividhān bhāvān ṣaḍ bhāvā iti yān viduḥ | meti lakṣmīrmatā devī tāṃ jihīte'bhigacchati || 54-23 || divyaṃ nityapariṣvaktaṃ mithunaṃ tanmahānataḥ | _________________ 1 atraite sapta dhātavo vivakṣitā bodhyāḥ- maha pūjāyām bhvādi miha secane bhvādiḥ; muha vaicittye divādiḥ; manu avabodhane tanādiḥ; ohāk tyāge juhotyādiḥ; ohāṅ gatau juhotyādiḥ; mā mane adadiḥ; iti | atra miha secane ityatra secanaṃ miśrīkaraṇam | tena mehatirdānakarmāyaṃ iti granthopapattiḥ | yadyapi navavidhanirvacanopayogitayā nava dhātavo'pekṣitāḥ, tathāpi mihadhātorhāṅadhātośca tātparyabhedena vāradvayamāvṛttatvānnavasaṃkhyāpūraṇaṃ bodhyam | _________________ p. 546) mātyasminnikhilenedaṃ kuṇḍe badaravajjagat || 54-24 || na jahāti bahirbhūtastacca dehe mahānataḥ | viṣṇuśabdārthanirūpaṇam (1) vivinakti jagatyasmin saccāsacca viceṣṭate || 54-25 || (2) veveṣṭi nikhilān bhogān yacchati prāṇināṃ svayam | āyattaiḥ sakalairjīvaiḥ praṇautyantaḥ svarātmanā || 54-26 || iti śabdārthatattvajñā viṣṇuṃ devaṃ pracakṣate | mahāviṣṇupadasaṃpiṇḍitārthanirūpaṇam mahān viśati saṃsāre jāyamāno yato mahān || 54-27 || mahāviṣṇumato dhīrā devamenaṃ pracakṣate | jvalacchabdārthanirūpaṇam hṛdaye yogināṃ nityaṃ sūrīṇāṃ parame pade || 54-28 || vitāneṣu ca viprāṇāṃ yato jvalati vai svayam | sūryācandramasau vahniriti tejastrayaṃ param || 54-29 || āviśya jvalayatyantaravatīrṇo jvalatyapi | jñānātmanā svarūpeṇa jvalatyeko jagad grasan || 54-30 || iti jvalantamāhustaṃ sarvato (3) harimedhasam | __________________ 1 vicir pṛthagbhāve iti dhātuḥ 2 viṣḷ vyāptau iti dhātuḥ 3 āśritaduritāni harantī medhā saṃkalpo yasya sa harimedhāḥ; svaprāptipratibandhakasvāśritaduritavināśaviṣayakāmoghasaṃkalpa- viśiṣṭa ityarthaḥ | ___________________ p. 547) sarvatomukhaśabdārthanirūpaṇam mukhaṃ śaktiḥ samuddiṣṭā sarvato yasya sā sthitā || 54-31 || sarvatomukhamāhustaṃ sarvaśaktiṃ sanātanam | nṛsiṃhaśabdāthanirūpaṇam narāṇāṃ bandhanaṃ hanti hinastīti nṛsiṃhatā || 54-32 || bhīṣaṇaśabdārthanirūpaṇam bhiyaṃ sanoti duṣṭānāṃ bhīṣaṇastena śabdyate | bhadraśabdārthanirūpaṇam bhāṃ dadāti ravau bhadrāṃ bhāvaṃ drāvayate satām || 54-33 || bhavaṃ drāvayate ghoraṃ saṃsāraṃ tāpasaṃtatam | mṛtyumṛtyuśabdārthanirūpaṇam mṛtyurajñānamuddiṣṭaṃ mṛtyuḥ prāṇāpahārakaḥ || 54-34 || mṛtyuḥ saṃsāra uddiṣṭasteṣāṃ mṛtyuryato hariḥ | prathamamṛtyuśabdasyājñānāditrayaparatve nirvacanapradarśanam matiṃ tyajatyaneneti mṛtyurajñānamucyate || 54-35 || mṛtiṃ tanoti jantūnāmiti mṛtyuriti sthitiḥ | mṛtisaṃtānarūpatvānmṛtyuḥ saṃsāra ucyate || 54-36 || dvitīyamṛtyuśabdasya prathamamṛtyuśabdoditājñānāditrayanāśakatvaparatvam p. 548) nāśakatvamihoddiṣṭaṃ mitamuttaramṛtyunā | ahaṃśabdasya caturdhārthavarṇanam aṃ jihīte hariṃ yāti svarūpeṇeha tādṛśaḥ || 54-37 || pūrṇānandasvarūpo hi cetano nikhilo yataḥ | ahīnaścāpyayaṃ sarvairjñānaśaktyādibhiḥ svataḥ || 54-38 || ahnā vāpyamito'yaṃ syāt kālātīto yato'khilaḥ | ahni vā māti jīvo'yamahamarthaḥ sa ucyate || 54-39 || ahaḥ saṃkarṣaṇo jñeyastasmiñjīvo'khilaḥ sthitaḥ | sāṃkhyamārgeṇa mantrārthaṃ pradarśayitumugrabhīṣaṇaśabdatātparyārthanirūpaṇam ugrabhīṣaṇaśabdābhyāṃ procyate'vyaktarūpatā || 54-40 || ugramatyantaghoraṃ yadbhīṣaṇaṃ bhayadāyi ca | avyaktaṃ tat parijñeyaṃ bhagavadrūpameva hi || 54-41 || jvalacchabdatātparyārthanirūpaṇam jvalantamiti śabdena procyate jīvarūpatā | caitanyaṃ jvalanaṃ proktaṃ tatkartā cetano jvalan || 54-42 || jvalannityucyate so'yamasamāptavidikriyaḥ | sarvataḥ prakṛtiṃ dṛṣṭvā doṣāṃścaiva tadudbhavān || 54-43 || viraktaḥ sarvathā tatra yadā vetti paraṃ harim | tadā samāpyate tasya vettuḥ sarvā vidikriyā || 54-44 || p. 549) ataḥ prakṛtinirmagno budhyamāno ya īryate | saṃsārī sa jvalan so'pi bhagavāniti bhaṇyate || 54-45 || vīraśabdatātparyārthanirūpaṇam vividhaṃ prerayatyetaccetanācetanaṃ jagat | yaḥ kālo bhagavadrūpaṃ vīraśabdena sa smṛtaḥ || 54-46 || mahāviṣṇuśabdatātparyārthanirūpaṇam tattattvatritayavyāptirviṣṇuśabdena bhaṇyate | vyāptau tatrāpyaliptatvaṃ tasmāccādhikatā ca yā || 54-47 || mahā mahattvaṃ pūjyatvaṃ mahacchabdena varṇyate | sarvatomukhaśabdatātparyārthanirūpaṇam sarvatomukhaśabdena procyate sarvaśaktitā || 54-48 || sarvajñatā ca devasya sarvakartṛtvameva ca | bhadraśabdatātparyārthanirūpaṇam bhadraśabdena devasya nityanirdoṣatocyate || 54-49 || nṛsiṃhaśabdatātparyārthanirūpaṇam tathā nṛsiṃhaśabdena puruṣottamatocyate | mṛtyumṛtyuśabdatātparyārthanirūpaṇam p. 550) mokṣapradatvametasya mṛtyumṛtyusamīraṇāt || 54-50 || ahaṃśabdatātparyārthanirūpaṇam prasaṃkhyānena yā siddhā siddhiḥ kālena bhūyasā | prakṛtyuttaratā sākṣāt sāhaṃśabdena varṇyate || 54-51 || hinasti gacchatītyādiḥ prākṛtī yākhilā kriyā | tatkartṛvācī haṃśabdastadanyo'haṃpadoditaḥ || 54-52 || nirupādhyavamarśo'yaṃ dehaprāṇātyaye sthitaḥ | ahamityāspadaṃ yāti sa jīvo nirupaskṛtaḥ || 54-53 || namāmiśabdatātparyārthanirūpaṇam prasaṃkhyāyetthamātmānaṃ prahvībhavati yat svayam | nadyā ivāmbudhau deve prahvībhāvo nimagnatā || 54-54 || iti te sāṃkhyamārgastho māntro'rthaḥ sūkṣma īritaḥ | tatprasaṃkhyānatattvajñā viśanti pruṣottamam | yogamārgasthitaṃ tasya matto rūpaṃ niśāmaya || 54-55 || iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ nārasiṃhānuṣṭubhamantrārthanirūpaṇam nāma catuṣpañcāśo'dhyāyaḥ || 54 || āditaḥ ślokāḥ 3533 nārasiṃhānuṣṭubhamantrārthanirūpaṇam nāma pañcapañcāśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi || yogamatānusāreṇa mantrārthanirūpaṇapratijñā ahirbudhnyaḥ - nirbruvanti yathā yogā mantrametaṃ vicakṣaṇāḥ | tathā vācyastava mune tanme nigadataḥ śṛṇu || 55-1 || ugraśabdārthanirūpaṇam udgataḥ krudha ityevamugraḥ karaṇarodhanāt | vīraśabdārthanirūpaṇam vivṛtā yena vijitā īrā dehasthavāyavaḥ || 55-2 || sa vīra udito yogaistantravijñānapāragaiḥ | jvalacchabdārthanirūpaṇam jitendriyo jitaśvāso yo'ntarjvalati sarvataḥ || 55-3 || 552) anindriyavyavacchedāt sarvataḥ prasṛto jvalan | sarvatomukhaśabdārthanirūpaṇam sarvatomukha uddiṣṭaḥ sarvajñānamayo hariḥ || 55-4 || bhīṣaṇaśabdārthanirūpaṇam bhā samyagjñānamuddiṣṭaṃ tasyāḥ preraṇamīṣaṇam | bheṣaṇo bhīṣaṇaḥ prokto bhagavān viśvabhāvanaḥ || 55-5 || mahāviṣṇunṛsiṃhabhadramṛtyumṛtyuśabdārthasya pūrvoktatvasūcanam mahāviṣṇunṛsiṃhau ca mṛtyumṛtyuśca pūrvavat | saṃpiṇḍitavākyārthanirūpaṇam jitendriyasamīrādyaṃ jīvarūpaṃ vyavasthitam || 55-6 || vyāpinaṃ mahanīyaṃ ca dhiyāṃ samyak pracodakam | saṃsāramocakaṃ caiva yaṃ viduḥ puruṣottamam || 55-7 || namāmi tamahaṃ devamiti yogānuśāsanam | pāśupatamatānusāreṇa mantrārthanirūpaṇe ugraśabdārthanirūpaṇam ugravratasamārādhya ugraśabdena varṇyate || 55-8 || vīraśabdārthanirūpaṇam tatpārayitṛvandyatvaṃ vīraśabdena varṇyate | sarvatomukhaśabdārthanirūpaṇam p. 553) malatrayaprāgabhāvaḥ sarvatomukhaśabditaḥ || 55-9 || jvalacchabdārthanirūpaṇam savidghanatvamādyasya jvalacchabdena varṇyate | bhīṣaṇaśabdārthanirūpaṇam arthapañcakarūpastu pāśo bhīśabdadarśitaḥ || 55-10 || bhiyaṃ syati dyati spaṣṭaṃ pāśaṃ chintte paśoriti | paśupāśacchidaṃ vakti śabdo bhīṣaṇa ityayam || 55-11 || mṛtyumṛtyuśabdārthanirūpaṇam śivaṃkaratvamīśasya mṛtyumṛtyupadoditam | padāntarārthasya pūrvapradarśitatvasūcanam mahāviṣṇurnṛsiṃhaśca pūrvameva pradarśitau || 55-12 || saṃpiṇḍitavākyārthanirūpaṇam ugravratapriyaṃ nityamugravrataparārcitam | malatrayāparāmṛṣṭaṃ cidghanaṃ pāśabhedinam || 55-13 || śivaṃ vadanti yaṃ viṣṇuṃ mahāntaṃ puruṣottamam | namāmyahaṃ tamityevamarthaḥ pāśupate smṛtaḥ || 55-14 || p. 554) trayyantamatānusāryarthasya pūrvanirūpitatvasūcanam trayyantapadavīvedyaḥ pūrvameva (1) nirūpitaḥ | sāttvatamatena mantrārthanirūpaṇam arthaṃ sāttvatasaṃvedyamapramatto'vadhāraya || 55-15 || ugraśabdasya saṃkarṣaṇākhyavyūhaparatvam udgiratyamalaṃ śāstramudgīrya ramayatyapi | giratyante ca tacchāstramugraḥ saṃkarṣaṇaḥ smṛtaḥ || 55-16 || vīraśabdasya pradyumnākhyavyūhaparatvam vinā kṛtvā prerayati rajasā tamasā trayīm | vīrāṃ karoti tāṃ vidyāṃ vaidyamānavasargayoḥ || 55-17 || vīrayatyapi cātmānaṃ tamomadhunighātane | vyāpārayati śāstrārthānuṣṭhāne karma nirmalam || 55-18 || ato vīraṃ vadantyādyaṃ pradyumnaṃ puruṣottamam | mahāviṣṇuśabdasyāniruddhākhyavyūhaparatvam mahān bhavati ceṣṭābhiraniruddhaśca sarvataḥ || 55-19 || ekatricaturīhābhiste pūrve mitavṛttayaḥ | kāryasya ca mitatvena teṣāṃ śaktirnirodhitā || 55-20 || _________________ 1 pūrvādhyāye saptadaśaślokamārabhya catvāriṃśaślokapūrvārdhāntaiḥ sārdhatrayoviṃśatyā ślokairnirūpita iti bodhyam | _________________ p. 555) āmnāyante'niruddhe tu ceṣṭāḥ saṃkhyānavarjitāḥ | kāryāṇyaparimeyāni sṛṣṭisthityādikāni tu || 55-21 || śaktistadviṣayā yā tu yā vyāptirviṣṇutā ca sā | sā cāniruddhatā tasya turyavyūhasya śārṅgiṇaḥ || 55-22 || mahāviṣṇustataḥ proktaḥ so'niruddho vicakṣaṇaiḥ | jvalacchabdasya rāmakṛṣṇādivibhavaparatvam vikāso jvalanaṃ proktaṃ tasya brahmāṇḍamadhyataḥ || 55-23 || yadvadantyavatāraṃ tu vaibhavaṃ harimedhasaḥ | sarvatomukhaśabdenāvatārāṇāṃ saulabhyakāṣṭhābhūmibhūtanānāyonitvasya bodhanam sarvatomukhaśabdena nānāyoniniveśanam || 55-24 || bhadraśabdasyāvatāradaśāyāmapi heyasaṃbandharāhityaparatvam bhadratvaṃ tatra tasyāpi hyajahatsvasvabhāvatā | bhīṣaṇaśabdasya mokṣapradatvaparatvam bhiyaḥ saṃsārabandhasya (1) sānaṃ bhīṣaṇatā matā || 55-25 || sā saprakāravijñānamātralabhyopadiśyate | __________________ 1 ṣo'ntakarmaṇi iti dhātuḥ __________________ p. 556) mṛtyumṛtyuśabdena bhadraśabdoditasya heyapratibhaṭatvasya bodhanam heyapratyarthitā yā sā brahmaṇaḥ sārvakālikī || 55-26 || svābhāvikī ca sā proktā mṛtyumṛtyupadena tu | nṛsiṃhaśabdasya dvividhavyāptiparatvam nṝnātmano'nubadhyāntarhitvainān parito'pi ca || 55-27 || yā sthitistasya devasya puruṣottamatāhvayā | soktā nṛsiṃhaśabdena saiṣā vākyārtha ucyate || 55-28 || saṃkarṣaṇādirūpeṇa vyūhyātmānaṃ tridhā sthitaḥ | tattadāśritakāryāya yo vibhuḥ sarvatomukhaḥ || 55-29 || nānāvibhavarūpeṇa jvalatyantarbhavodare | evaṃ jvalan bhavatyeva bhadro bhadratarastathā || 55-30 || evaṃ vijñātamātro yo bhīṣaṇo bandhanāśakṛt | mṛtyorheyasvarūpasya mṛtyuḥ pratibhaṭo yataḥ || 55-31 || tamahaṃ vyūhavibhavavijñānasulabhaṃ nṛṇām | antarbahiridaṃ vyāpya tiṣṭhantaṃ puruṣottamam || 55-32 || nṛsiṃhaṃ karaṇaiḥ sarvairātmatvenānusaṃdadhe | iti sāttvatasiddhārtho leśataste nidarśitaḥ || 55-33 || p. 557) sūkṣmo nānāvidho'rtho yaḥ (1) paramadya niśāmaya | parārthavarṇane prathamamugrapadasya saṃkarṣaṇākhyavyūhaparatvakathanam aśeṣabhuvanādhāraḥ saṃsāragadanāśanaḥ || 55-34 || uddāma udayo viṣṇoḥ saṃkarṣaṇasamāhvayaḥ | ugravarṇaiḥ samuddiṣṭho vaiṣṇavaḥ prathamodayaḥ || 55-35 || tadupapādanam tilakālakavadyasmāt tatra viśvaṃ prakāśate | divyaśāstropadeśena gadaṃ dhvaṃsayate yataḥ || 55-36 || uddāmaḥ so'pratihato viṣṇorudaya ujjvalaḥ ___________________ 1 idamatra rahasyam- nārasiṃhānuṣṭubhamantrasya parārthavarṇanaṃ nāma mantravarṇānāmaprameyādibhāvasaṃsiddhavyūhavibhavaparatva- pradarśanam | tathā hi- ānuṣṭubhe hyekādaśa padāni | tatra prathamāntaṃ kartṛkārakabodhakaṃ caramaṃ padam | uttamapuruṣaikavacanāntaṃ namanakriyāvāci daśamam | avaśiṣṭāni nava dvitīyaikavacanāntāni padāni namikarmībhūtavastuviśeṣabodhanāni | tatrādyaṃ padatrayaṃ kramāt saṃkarṣaṇapradyumnāniruddhākhyavyūhatrayaparam | jvaladādipadaṣaṭkaṃ tu pañcamādhyāyāvasānapratipāditasya padmanābhādeḥ pātālaśayanāntasya vibhavānāmekonacatvāriṃśato yathāsaṃbhavaṃ pratipādakam | tatra paramadya niśāmaya ityādinādhyāyaśeṣeṇa saṃkarṣaṇādivyūhaparatvamugravīramahā- viṣṇuśabdānāṃ pradarśyate | bahuvaktavyatvāt pṛthagadhyāyārambheṇa jvaladādipadānāṃ padmanābhādiparatvamuttarādhyāye pradarśayiṣyata iti | tatra aśeṣabhuvanādhāraḥ ityādeḥ sārdhaślokatrayasyāyamāśayaḥ- ugrapadasthairukāragakārarephairvyutkrameṇa guṇatrayaṃ vivakṣitam | repheṇāśeṣabhuvanādhāratvam, gakāreṇa saṃsāragadanāśakatvam, ukāreṇoddāmatvaviśeṣitamudayarūpatvam | rephādibhiḥ svaparyāyabhūtāśeṣabhuvanādhārādiśabdāntarāṇyupasthāpya tanmukhena yathoktaguṇopasthāpanasaṃbhavāt | aśeṣabhuvanādhārādiśabdānāṃ rephādiparyāyatvaṃ ca prapañcitaṃ saptadaśe | udaye uddāmatvaṃ cāpratihatatvam | tathā cāśeṣabhuvanādhāratvādiguṇavibhūṣito'pratihato viṣṇoḥ pradhamodayaḥ saṃkarṣaṇa eva bhavatīti sa evograpadāvayavairvarṇaiḥ samuddiṣṭa iti | anayaiva diśā vīrādipadeṣvapyarthagatirabhyūhyā | ___________________ p. 558) ata ugrapadoddiṣṭo devaḥ saṃkarṣaṇaḥ prabhuḥ || 55-37 || vīrapadena pradyumnavyūhasya pratipādanam amṛtādhārarūpaśca māyāvāṃśca tato'nalaḥ | pradyumno vīraśabdena gaditaḥ puṣkarekṣaṇaḥ || 55-38 || tadupapādanam amṛtaṃ bhagavaddharmastasyādhāraḥ samāśrayaḥ | saṃpiṇḍitavākyārthanirūpaṇam saddharmasya hyadhiṣṭātā pradyumno dharmasaṃśrayaḥ || 55-39 || māyā jñānaṃ yato vidyāṃ saṃbodhayati māyayā | dahatyanalavaccaiva vidyādoṣaṃ tamomayam || 55-40 || vīravarṇairato devaḥ pradyumnaḥ parikīrtyate | mahāviṣṇuśabdenāniruddhavyūhasya saṃkīrtanam kālaḥ pradhānamādhārastayoḥ prāṇaḥ sadābhavat || 55-41 || gopanaśca tayornityaṃ vṛṇvānaḥ sakalā gatīḥ | edhayan mānavaṃ garbhaṃ tattatsaṃvatsaraiḥ kramāt || 55-42 || agnirūpo jagatyasmin bhāskaraśca svayaṃ bhavan | bhuvanābhayadaścaiva vaikuṇṭho'vihataṃ jagat || 55-43 || p. 559) śāsitā svayamadhyakṣo mahāviṣṇurvivarṇitaḥ | tadupapādanam puṣkaraṃ kālarūpeṇa dhatte nābhisamudbhavam || 55-44 || antaḥsthapuruṣaṃ caiva pradhānaṃ tadgataṃ dadhat | kālapradhānaśabdābhyāmabhedenābhidhīyate || 55-45 || prāṇayan kālataḥ sāṃkhyakālajīvatrayītrayam | prāṇavarṇena nirdiṣṭho gopano gopanākhyayā || 55-46 || kāryāṇi gatayaḥ proktāstāśca vṛṇvaṃścikīrṣayā | ukto varuṇavarṇena sā hi tasyāniruddhatā || 55-47 || garbhaṃ kālsthavidyāyāṃ jīvamanvaṣṭakātmakam | puṣṇannabdasahasreṇa deva iddhārṇavarṇitaḥ || 55-48 || agnisūryādike caiva devasarge hi vaidyake | tattaddevapraveśena tattannāma dadhat svayam || 55-49 || angibhāskaravarṇena svayaṃ deva udīryate | kālādyavaniparyantaṃ cetanācetanātmakam || 55-50 || bhuvanārṇoditaṃ yat tad bhuvanāṅgavicitritam | tasya duṣṭanibarheṇa yo dadātyabhayaṃ sadā || 55-51 || yaścāvihata evāsīt tattatkāryasamudyame | anupraviśya bhūtāni yo'dhyakṣaḥ saṃniyacchati || 55-52 || p. 560) eṣo'bhayadavaikuṇṭhaśāstṛvarṇena varṇyate | iti vyūhāḥ samuddiṣṭā ugrāditritayena tu | jvaladādinirūpyo'rtho hyataḥ paramudīryate || 55-53 || iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ nārasiṃhānuṣṭubhamantrārthanirūpaṇam nāma pañcapañcāśo'dhyāyaḥ || 55 || āditaḥ ślokāḥ 3586 nārasiṃhānuṣṭubhamantrārthanirūpaṇaṃ nāma ṣaṭpañcāśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi || jvaladādipadānāṃ padmanābhādyekonacatvāriṃśadavatāraparatvavarṇanam ahirbudhnyaḥ- vaibhavaṃ devatācakraṃ jvaladādyarṇavarṇitam | yathā tadvarṇyate taistaistathā tadavadhāraya || 56-1 || jvalatpadavivakṣiteṣvekādaśasvavatāreṣu (1) jakārasya padmanābhākhyaprathamāvatāraparatvam (2) avatāro hi yo viṣṇoḥ padmanābho mahodayaḥ | ajitaḥ kutracit kaiścit so'jitārṇena varṇyate || 56-2 || vakārasya kāntātmāmṛtadhārakākhyaviṃśāvatāraparatvam amṛtādhāravarṇena kāntātmāmṛtadhārakaḥ | __________________ 1. atrāyaṃ tattadavatāraparavarṇavibhāgakramaḥ- jakāraḥ, vakāraḥ, vakārottarākāraḥ, lakāraḥ, punarlakāraḥ, punaśca lakāraḥ, nakāraḥ, takāraḥ, punastakāraḥ, punaśca takāraḥ, ampratyayaḥ, ityevaṃ jvalatpadāvayavairekādaśabhirvarṇaiḥ padmanābhādyekādaśāvatāravivakṣeti | 2. atra tattadavatārāṇāṃ tattatsaṃkhyatvena parigaṇanaṃ pañcamādhyāyoktakramamanurudhyeti jñeyam | __________________ p. 562) vakārottarākārasyaikāmbhonidhiśāyyākhyacaturdaśāvatāra- paratvam tatraivārṇavaśāyī ca varuṇasthāprameyataḥ || 56-3 || lakārasya śaktyātmākhyacaturthāvatāraparatvam dhareśena tu śaktīśo dharā śaktirhi vaiṣṇavī | tasyaiva saṃjñāntaramukhena harikṛṣṇākhyatrayastriṃśacatustriṃśāvatāradvayaparatvam vibudho hariruddiṣṭhaḥ kṛṣṇastu puruṣeśvaraḥ || 56-4 || vibudhākhyena varṇena varṇyate puruṣeśvaraḥ | tāvubhau kathitau devau naranārāyaṇātmakau || 56-5 || nakārasya dharmākhyadvādaśāvatāraparatvam svargāpavargayoḥ panthā yo hi dharmaḥ sanātanaḥ | sa dhareśottareṇaiva pathā deva udīryate || 56-6 || takārasyānantākhyatṛtīyāvatāraparatvam tālalakṣmā hi bhagavān yo'nantaḥ paripaṭhyate | sa devo dharaṇīdhartā kathyate tālalakṣmaṇā || 56-7 || tasyaiva saṃjñāntaramukhena kūrmavidyādhidevākhyapañcadaśaṣaṣṭhāvatāradvayaparatvam lokamālāḥ srajaḥ proktāḥ sragdharaḥ kūrma ucyate | virāḍ vidyoditā sadbhirvairājaśca tadīśvaraḥ || 56-8 || p. 563) vairājasragdharākhyena tau devau parikīrtitau | ampratyayāvayavayorakāramakārayoḥ kālanemighnākhyadvāviṃśāvatāraparatvam aprameyanigīrṇena kālena puruṣottamaḥ || 56-9 || ucyate kālanemighno yaḥ kālaḥ sa durāsadaḥ | sarvatomukhaśabdavivakṣiteṣu (1) daśasvavatāreṣu sakārasya pīyuṣaharaṇākhyāṣṭādaśāvatāraparatvam aprameyasamākrāntamamṛtākṣaramuttamam || 56-10 || amṛtāharaṇaṃ vakti puruṣaṃ puṣkarekṣaṇam | tasyaiva saṃjñāntaramukhena śrīpatyākhyaikonaviṃśāvatāraparatvam aprameyasamākrāntā saiva tṛptiḥ sanātanī || 56-11 || śrīpatiṃ vakti deveśaṃ śrīḥ sā tṛptirudīritā | sarephasya vakārasya varāhākhyaṣoḍaśāvatāraparatvam aśeṣabhuvanādhāravarāhasamudāyataḥ || 56-12 || aśeṣabhuvanādhāro varāhaḥ parigīyate | ________________ 1 atrāyaṃ varṇavibhāgakramaḥ- sakāraḥ, punaḥsakāraḥ, sarepho vakāraḥ, punarakāraśirasko vakāraḥ, takāraḥ, okāraḥ, punarokāraḥ, punaśca makāraśiraska okāraḥ, ukārapūrvako makāraśiraskaḥ khakāraḥ, punaḥ khakāraḥ, ityevaṃ sarvatomukhaśabdāvayavairdaśabhirvarṇaiḥ pīyūṣaharaṇādyavatāradaśakavivakṣeti | ________________ p. 564) akāraśiraskasya tasyaiva vakārasya saṃjñāntaramukhena pātālaśayanākhyaikonacatvāriṃśāvatāraparatvam aprameyasamākrāntādvaruṇādeva cākṣarāt || 56-13 || pātālaśāyī bhagavān devadevo nirucyate | takārasya vāgīśvarākhyatrayodaśāvatāraparatvam sragvāk proktā munīndraiḥ sā sṛjatī dadhatī jagat || 56-14 || vāgīśaḥ sragdharārṇena (1) dvitīyena nirucyate | okārasya trivikramākhyatriṃśāvatāraparatvam yaḥ sa devo balernetā pṛthivīṃ trirvicakrame || 56-15 || harirvikramiṇā tena varṇena parigīyate | tasyaiva saṃjñāntaramukhena viśvarūpākhyāṣṭamāvatāraparatvam (2) oto devo hi yo viśvaṃ rūpeṇa svena dīvyatā || 56-16 || viśvarūpaḥ sa devo'sāvotadevena varṇyate | tasyaiva makāraśiraskasya saṃjñāntaramukhena baḍabāvaktrākhyaikādaśāvatāraparatvam odanena samākrānto mardano varṇa uttaraḥ || 56-17 || vaktyaurvaṃ baḍabāvaktraṃ devadevaṃ jalāśanam | tadupapādanam odanaṃ jalamuddiṣṭamodanasya prasūryataḥ || 56-18 || _______________ 1 atra dvitīyatvaṃ jvalatpadasthajñakārāpekṣayā 2 ota iti kartari ktaḥ _______________ p. 565) jalaṃ mṛdgan sa pānena deva odanamardanaḥ | ukārapūrvakasya makāraśiraskasya khakārasya vāmanadehākhyaikonatriṃśāvatāraparatvam kharvadeho hi yo varṇaḥ soddāmodayamardanaḥ || 56-19 || vāmanaṃ vakti suvyaktaṃ yācitāraṃ baliṃ bhuvam | tadupapādanam uddāmamudayaṃ vyāptiṃ sa hi mṛdgāti vāmanaḥ || 56-20 || tasyaiva saṃjñāntaramukhena vedavidākhyasaptatriṃśāvatāraparatvam sa eva varṇo vedātmā vakti vedavidaṃ harim | nṛsiṃhaśabdavivakṣiteṣu (1) navasvavatāreṣu nakārasya naranārāyaṇākhyakatriṃśadvātriṃśāvatāradvayaparatvam naro nārāyaṇaścaiva naranārāyaṇākṣarāt || 56-21 || ṛkārasya pārijātaharaṇākhyatrayoviṃśāvatāraparatvam satyā yasya sa satyo'sau pārijātaharo mahān | sa satyārṇena kathitaḥ satyāmaṅkasthitāṃ vahan || 56-22 || _________________ 1 atrāyaṃ varṇavibhāgakramaḥ- nakāraḥ, punarnakāraḥ, ṛkāraḥ, makāra-nakāra-ṛkāra-sakāra-rūpavarṇacatuṣṭayasamudāyaḥ, ikāraḥ, punarikāraḥ, ṅakāraḥ, hakāraḥ, pratyayāvayavo makāraḥ, ityevaṃ nṛsiṃhaśabdāvayavairnavabhirvarṇairnaranārāyaṇādyavatāranavaka- vivakṣeti | __________________ p. 566) (1) makāranakāraṛkārasakārarūpavarṇacatuṣṭayasamudā- yasya rāhujidākhyaikaviṃśāvatāraparatvam kharvadehāt paro yo hi mardanaḥ sahitaḥ pathā | aṅkuśastatparaḥ soma iti varṇacatuṣṭayāt || 56-23 || somasya carato mārgādyo'ṅkuśo rāhurucyate | taṃ mardayati yo devo rāhujit sa nirucyate || 56-24 || ikārasya paraśurāmaśrīrāmākhyapañcatriṃśaṣaṭtriṃśāvatāradvaya- paratvam rāmadvayaṃ samuddiṣṭaṃ rāmavarṇena nārada | (2) ṅakārasya kroḍātmākhyadaśamāvatāraparatvam ekadaṃṣṭreṇa bhagavān kroḍātmā parigīyate || 56-25 || hakārasya vihaṃgamākhyanavamāvatāraparatvam sūryeṇa yaḥ sahāyāti haṃsarūpī janārdanaḥ | ________________ 1 ayaṃ ca makāro mantrapūrvārdhacaramāvayavabhūta ākāṅkṣāsattiyogyatābalādarthagatyanurodhenātrānuṣaktaḥ | ata eva mule kharvadehāt paraḥ iti khakārāt paratvena makāro'yaṃ viśeṣyate | 2 idamatrāvadheyam-siṃhaśabdasya hi dvayī gatiḥ śabdānuśāsanasiddhā | yathā- ṣica kṣaraṇe iti dhātoḥ siṃceḥ saṃjñāyāṃ hanumau kaśca ityauṇādikānuśāsanena kapratyaye numāgame dhātorantyasya cakārasya hakārādeśe ca kṛte siṃha iti rūpaniṣpattirityekā | pṛṣodarāderākṛtigaṇatvāt siṃhaśabdasya tadantaḥpāṭhamaṅgīkṛtya hisi hiṃsāyāṃ iti dhātoḥ pacādyaci hakārasakārayoḥ sthānavyatyayena siṃha itirūpasiddhirityaparā | tāmimāṃ dvayīmapi gatimabhyupagamyaitāvān bhedo mantraśāstreṣu prāyaḥ svīkṛtaḥ, yat siṃhaśabdāvayavasya anusvārasya sthāne kavargapañcamoccāraṇam | ato'tra svaśāstramaryādāmanurudhya siṃhaśabde ṅakārasyaiva bubodhayiṣayaikadaṃṣṭraśabdaprayoga iti | ________________ p. 567) vihaṃgamaḥ sa deveśaḥ sūryavarṇena varṇyate || 56-26 || pratyayāvayavasya makārasya kalkyākhyāṣṭātriṃśāvatāraparatvam yo mardayati kalkyākhyo dasyuṃstiṣyayagugāntajān | sūryoparisthitenaiva mardanena sa gīyate || 56-27 || bhīṣaṇaśabdavivakṣiteṣu (1) caturṣvavatāreṣu bhakārasya dhruvākhyadvitīyāvatāraparatvam dhruvo devaḥ samuddiṣṭo dhruvārṇena mahāmune | īkārasya nyagrodhaśāyisaṃjñakasaptaviṃśāvatāraparatvam māyāmayaṃ samāsthāya nyagrodhadalamujjvalam || 56-28 || yaḥ śete kāntarūpeṇa sa māyāvarṇavarṇitaḥ | ṣakārasya narasiṃhākhyasaptadaśāvatāraparatvam nṛsiṃho devadevastu nṛsiṃhārṇena varṇyate || 56-29 || ṇakārasya madhusūdanākhyapañcamāvatāraparatvam madhuṃ nihatya yaḥ pūrvaṃ pradhānaṃ mardanaṃ vidheḥ | svabāhubalamāsthāya viriñcāyābhayaṃ dadau || 56-30 || devo hyabhayadārṇena sa ukto madhusūdanaḥ | _________________ 1 atrāyaṃ varṇavibhāgakramaḥ- bhakāraḥ, īkāraḥ, ṣakāraḥ, ṇakāraḥ, ityevaṃ bhīṣaṇaśabdāvayavaiścaturbhirvarṇairdhruvādyavatāracatuṣkavivakṣeti | _________________ p. 568) bhadraśabdavivakṣiteṣu (1) triṣvavatāreṣu bhakārasya kapilākhyasaptamāvatāraparatvam siddhiṃ dadāti yo divyāṃ prasaṃkhyānamayīṃ parām || 56-31 || devaḥ siddhipradārṇena kapilaḥ sa nigadyate | dakārasya dattātreyākhyaṣaḍviṃśāvatāraparatvam dattātreyastu bhagavān dattātreyārṇavarṇitaḥ || 56-32 || rephasya śāntātmākhyapañcaviṃśāvatāraparatvam doṣakālānalatvena tadvarṇena sa īryate | mṛtyumṛtyuśabdavivakṣite'vatāradvaye (2) prathamamṛtyuśabdasyaikaśṛṅgatanusaṃjñakamatsyāparaparyā- yāṣṭāviṃśāvatāraparatvam kālaḥ kālaḥ samuddiṣṭaḥ pradhānaṃ prakṛtiḥ parā || 56-33 || ṛtadhāmā pumāṃstatstho vairājaśca caturgatiḥ | bhuvanaṃ ca dadhad dehe yaḥ śaṅkho mīna īryate || 56-34 || ekaśṛṅgatanurdevo mṛtyuvarṇaiḥ sa gadyate | dvitīyamṛtyuśabdasya lokanāthākhyacaturviṃśāvatāraparatvam pradhānaḥ satyarūpaśca vairājo rājayañjagat || 56-35 || caturgatirdevadevo lokanātho mahāprabhuḥ | _________________ 1 bhadraśabde bhakāraḥ, dakāraḥ, rephaḥ, iti tribhirvarṇaiḥ kapilādyavatāratrayavivakṣeti bodhyam | 2 mṛtyuśabdadvayenāvatāradvayavivakṣeti spaṣṭameva | tadevaṃ jvalatpadenaikādaśāvatārāḥ, sarvatomukhaśabdena daśa, nṛsiṃhaśabdena nava, bhīṣaṇaśabdena catvāraḥ, bhadraśabdena trayaḥ, mṛtyumṛtyuśabdena dvau, iti jvaladādīnāṃ ṣaṇṇāṃ śabdānāmekonacatvāriṃśadavatāraparatvaṃ prapañcitam | __________________ p. 569) mṛtyuvarṇasamuddiṣṭaḥ pūrvasmād bhuvanādapi || 56-36 || iti varṇāśrayā rītiḥ parā te saṃpradarśitā | adhyāyaśeṣeṇa mantrasya mahimāntaranirūpaṇam śṛṇu mantrasya māhātmyaṃ bhūyo'pi munisattama || 56-37 || pādaśaḥ pratilomo'yaṃ vaikuṇṭhāstraṃ nigadyate | akṣarapratilomo'yaṃ smṛtaṃ nārāyaṇāstrakam || 56-38 || svarāṇāṃ pratilomo yaḥ saṃhitāśabdarūpavān | nārasiṃhamahāstraṃ tannakhakrakacasaṃjñitam || 56-39 || pramityapeto varuṇaḥ kālapāvakasaṃsthitaḥ | aprameyaḥ punastādṛk tṛtīyākṣaramīritam || 56-40 || sūkṣmasthaḥ prathamaḥ sūkṣmaḥ saṃsthitaḥ kālapāvakaḥ | varuṇaḥ sūkṣmayordvandvaṃ saptamākṣaramīritam || 56-41 || sūkṣmastho gopanaḥ paścādvaruṇo bhuvanāśrayaḥ | varajādāra ityetannārasiṃhāstramīritam || 56-42 || p. 570) navākṣaramidaṃ śreṣṭhaṃ tatra yat pratilomajam | astramakṣaraśastattu nārasiṃhaṃ mahādikam || 56-43 || tatra svaraprātilomyādastraṃ tvatimahādikam | vyāpakaḥ sāmṛtādhāro gopano dvyakṣaraṃ tu tat || 56-44 || tatra svaraprātilomye gopano gopanaḥ satām | sarvatra prātilomyena yadyadastramudīritam | tatra tatrānulomyena tattacchāntirudīritā || 56-45 || iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ nārasiṃhānuṣṭubhamantrārthanirūpaṇam nāma ṣaṭpañcāśo'dhyāyaḥ || 56 || āditaḥ ślokāḥ 3631 jyotiścakramantrārthanirūpaṇaṃ nāma saptapañcāśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi || prathamaṃ gāyattryarthaprapañcane tacchabdasya bhagavatsaṃkalparūpasudarśanaparatvanirūpaṇam ahirbudhnyaḥ - yattu jyotistrayaṃ pūrvaṃ jyotiścakre nidarśitam (1) | sāvitraṃ nāma yajjyotistat sāvitrīsamāhvayam || 57-1 || tasya vyākhyāmimāṃ samyag gadato me niśāmaya | saṃkalpaḥ kathito yaḥ sa sudarśanasamāhvayaḥ || 57-2 || yā sā bhūtirmahāśaktervaiṣṇavyāḥ koṭibhāgajā | śuddhāśuddhamayairbhāvaistanute vistṛṇāti tām || 57-3 || pratisaṃcaravelāyāṃ tāmayatyeva tāṃ punaḥ | tāyate tatra tatraiva bhūtyaṃśe dhārakātmanā || 57-4 || pramāṇatvena bhūyaśca tattadarthatayā punaḥ | ________________ 1 trayoviṃśe'dhyāye catuścatvāriṃśaślokasyottarārdhamāramya ekonasaptatiślokapūrvārdhāntaiḥ pañcaviṃśatyā ślokairnidarśitamidaṃ jyotiścakram | ________________ p. 572) atastaditi saṃkalpaḥ procyate vaiṣṇavaḥ paraḥ || 57-5 || savitṛśabdasya jagatkāraṇatvabhogamokṣapradatvādiguṇaviśiṣṭaparamapuruṣaparatvam prasauti sakalāśceṣṭāḥ prasūte sakalaṃ jagat | avatergatikāntyarthāt taraterdānakarmaṇaḥ || 57-6 || gato hyavati sarvatra ṣaḍbhiḥ kānto guṇaiḥ paraḥ | bhogāpavargayordātā saviteti nirucyate || 57-7 || vareṇyaśabdasyopāsyatvaparatvam varairneyaṃ vareṇyaṃ tu varāḥ khyātāra īritāḥ | varaṇīyaṃ vareṇyaṃ vā varaṃ nayati tatparam || 57-8 || bhargaḥśabdasya tacchabdavivakṣitasudarśanaguṇaviśeṣaparatvam bhargastejaḥ samākhyātaṃ prabhāvaḥ kartṛrūpatā | bharatīdaṃ jagat kṛtsnaṃ saṃbharatyapi ceśvarān || 57-9 || ramayatyapi tat sarvaṃ rāti cārthamabhīpsitam | gamayatyapi tannāśaṃ syati bandhamaśeṣataḥ || 57-10 || bharjayatyakhilaṃ kaṣṭaṃ bhrasjate'nehasaṃ tathā | ato bhargaḥ paraṃ viṣṇoḥ saṃkalpaṃ viduradbhutam || 57-11 || p. 573) devaśabdasya dyotanatvādiguṇaviśiṣṭaparamātmaparatvam dyotanaḥ sarvabhāvānāṃ dyotamānaḥ svayaṃ sadā | ajñānamakhilaṃ cānyacchodhayatyakhilaṃ jagat || 57-12 || ataḥ sakalamevedaṃ tatrautaṃ maṇisūtravat | ita īraṇa īḍyaśca vanitaḥ sakalaṃ viyat || 57-13 || deva ityudito viṣṇu paramātmā sanātanaḥ | dhīmahītyasyopāsanātmakajñānaviśeṣaparatvam dhīmahītyatra dhīrjñānaṃ mananaṃ bhāvanaṃ tathā || 57-14 || tṛtīyapādārthanirūpaṇapūrvakaṃ gāyattryāḥ saṃpiṇḍitavākyārthanirūpaṇam dhiyo dhīpūrvikāśceṣṭāḥ preraṇaṃ tu pracodanam | yaḥ sarvaśaktiḥ savitā devaṃ saṃvinmayaśca yaḥ || 57-15 || yaśca sarvavidīśāno dhiyastāstāḥ pracodayāt | sṛṣṭisthitilayatrāṇakriyākāraṇamavyayam || 57-16 || tasya devasya saṃkalpaṃ bhargaḥ saṃjñamupāsmahe | gāyantaṃ trāyamāṇāyā gāyattryā artha īdṛśaḥ || 57-17 || saṃkṣepato gāyattrīmahimavarṇanam saṃdhyayorubhayoryukto brāhmaṇyaṃ labhate param | bahiḥ sahasramabhyastā māsamātreṇa sādhinaḥ || 57-18 || p. 574) trāyate mahataḥ pāpāt sarvasmādapi cāhaṃsaḥ | oṃkārapūrikāstisro mahāvyāhṛtayo'vyayāḥ || 57-19 || tripadā ceyamityetat tritayaṃ pāvanaṃ param | vyāhṛtitrayasvarūpanirūpaṇapūrvakaṃ sagraheṇa tadarthaprakāśanam yā sattā sarvabhūtānāṃ viṣṇuśaktiḥ parāvarā || 57-20 || sā bhūriti samākhyātā bhavatīdaṃ jagat svayam | bhūtvaśaktiṃ samāsthāya yāvatīdaṃ jagat svayam || 57-21 || sā bhuvaḥ kathitā sadbhiravantī bhāvitaṃ jagat | vasīyo bhogamokṣākhyaṃ sūte yā satataṃ satām || 57-22 || sā sruvaḥ kathitā sadbhirvyāhṛtirvāṅmayī tataḥ | gāyattrīmantranigūḍhānāṃ brahmaśiraḥprabhṛtīnāmastrāṇāṃ diṅmātraparadarśanam pādaśo brahmadaṇḍāstraṃ pratilomastadityṛ ca || 57-23 || astraṃ brahmaśiro nāma padaśaḥ parigīyate | varṇaśo brāhmamastraṃ syāt tatsvarapratilomajam || 57-24 || subrahmāstramiti proktaṃ sarvāstravinirbarhaṇam | ānando varuṇastadvānvaruṇaḥ sacaturgatiḥ || 57-25 || sāprameyastṛtīyaḥ syācchaṅkhastho vyāpakastathā | sānando varuṇaścaiva sāprameyaścaturgatiḥ || 57-26 || śāṅkhadvayaṃ sadā devamastraṃ saptākṣaraṃ param | p. 575) atibrāhmaṃ samuddiṣṭamasya svaravilomajam || 57-27 || ānandaḥ kevalastattu divyamekākṣaraṃ smṛtam | tadityṛco'syāḥ sāvitryā iyatī darśitā bhidā || 57-28 || jātavedase iti triṣṭubho'rthanirūpaṇe jātavedaḥśabdasya somaśabdasya cārthavarṇanam jātavedasa ityasyāstriṣṭubho'rthaṃ niśāmaya | jātajātaṃ hi yo vetti bhūte bhūte'khilaṃ sadā || 57-29 || jātaṃ svabhāvasaṃsiddhaṃ vijñānaṃ tasya sarvadā | vedaḥ sattā mahāśaktirānandaspandalakṣaṇā || 57-30 || prādurbhūtā sadā yasya sā devī jagatāṃ gatiḥ | vedo vicāraṇaṃ proktaṃ vicāro vividhā kriyā || 57-31 || prādurbhūtā kriyā yasya viṣṇoḥ sā sarvakartṛtā | sarvajñaḥ sarvaśaktiśca sarvakṛt puruṣottamaḥ || 57-32 || jātavedāḥ samuddiṣṭa ātmā somaḥ samīritaḥ | sa hyavidyāvaśāt sarvayonisthaḥ sūyate sadā || 57-33 || sunavāmeti padasya baddhātmani bhagavaccheṣatvayogyatāpādanaparatvam yogyatāpādanaṃ tasya procyate'tra sunotinā | yogyatāpādanasya prakṛtyātmavivekarūpatāṃ vaktuṃ vivakṣitārthasya somapadagamye dṛṣṭānte śikṣaṇam pṛthakkāro hi somasya svarasasya sunotijaḥ || 57-34 || p. 576) rasībhūtena somena yāgaḥ kartuṃ sa śakyate | upamāgarbha evāyaṃ vākyārthaḥ pūrvapādajaḥ || 57-35 || dṛṣṭānte śikṣitasyārthasya dārṣṭāntike upapādanam somaṃ yathābhiṣuṇvanti hyadhvare jātavedase | ditsamānastathātmānamṛṣiḥ svaṃ paramātmane || 57-36 || dehendriyamanaḥprāṇadhīguṇebhyaḥ svarūpataḥ | vivinakti prasaṃkhyānaiḥ sāmyavaiṣamyahetujaiḥ || 57-37 || yathoktātmahaviryājinaḥ svena rūpeṇābhiniṣpattirūpo guṇāṣṭakāvirbhāvaḥ phalam evaṃ vivicya dattvāsmai smātmānaṃ jātavedase | tatsthaḥ sa tanmanā bhūtvā svenātho saṃvivitsate || 57-38 || bhaṅgyantareṇa namaḥśabdārthasyaivātra prathamapāde vivakṣitatvasūcanam namaḥśabdārtha evāyaṃ prakārāntaradarśitaḥ | dvitīyapādena paramapuruṣasya svaprāptipratibandhakaprakṛtisaṃbandha- rūpabandhanivartakatvapradarśanam arthaṃ dvitīyapādasya procyamānaṃ nibodha me || 57-39 || arātīyān sa tu prokto yo hyarātivadācaret | sa ca bandhaḥ samākhyāto mithyājñānanibandhanaḥ || 57-40 || tasya vedaḥ smṛtā sattā guṇasaktiranādikā | p. 577) svīkartuṃ sa sutaṃ somaṃ jātavedāḥ sanātanaḥ || 57-41 || tatpratidvandvinīṃ bandhasattāṃ vidahatu svayam | uttarārdhe sadṛṣṭāntaṃ pūrvoktārthopapādanam baddhvā sa nitarāṃ sattāṃ guṇasaṅgasvarūpiṇīm || 57-42 || heyatattvāni durgāṇi pārayatyakhilāni naḥ | uttarārthagatasyāgniśabdasya paramapuruṣaparatvasamarthanam jātavedāḥ sa cātrāpi hyagni śabdena varṇyate || 57-43 || aṅgīkāraṃ samīpaṃ svamāgataṃ nikhilaṃ jagat | nayatyātmānamityevamagniśabdo nirucyate || 57-44 || svātmopasarpiṇaṃ jīvaṃ netāgniḥ svaṃ paraṃ padam | jātavedāḥ sa durgāṇi pārayatyakhilāni naḥ || 57-45 || dṛṣṭāntaparasya caturthapādasya vākyārthavarṇanam atra nāveti dṛṣṭāntaḥ sindhurnāma mahodadhiḥ | taṃ yathā nāviko nāvā nausthitaṃ pārayennaram || 57-46 || duritādipadadvandvāt pāraṇe duritātyayaḥ | duritaṃ gaditaṃ dauḥsthyaṃ vātavarṣādisaṃbhavam || 57-47 || atītyatītya duritā diritānīti varṇayate | duritaṃ vātavarṣādyaṃ parihṛtya yathākhilam || 57-48 || nāvikaḥ pārayennāvā sāgaraṃ nausthitaṃ naram | p. 578) tasyārthasya dārṣṭāntike upapādanam evaṃ sa bhagavānagnirjātavedā hariḥ svayam || 57-49 || duritaṃ kleśasaṃghātamapavargavighātakam | sarvaṃ pariharan durgaṃ pārayet tattvapaddhatim || 57-50 || atra nāveti dṛṣṭāntādupāyasthānameva tu | nareṇa kṛtyamanyattu nāvikasyeva taddhareḥ || 57-51 || asmin mantre nigūḍhānāṃ pāvakādyastrāṇāṃ saṃkṣepataḥ svarūpasūcanam pādaśaḥ pratilomaḥ sa pāvakāstraṃ nigadyate | pādaśo jātavedaḥsthamāgneyaṃ varṇaśastu tat || 57-52 || svaraśaḥ pratilomo'yamatyāgneyaṃ nigadyate | caturgatiḥ sāprameyaḥ sodayo'tha caturgatiḥ || 57-53 || p. 579) sūkṣmadvayaṃ sāprameyaṃ sāprameyaścaturgatiḥ | caturgatiḥ sāprameyo varāhaḥ śaṅkha eva ca || 57-54 || aprameyaśca piṇḍasthaṃ tramekīkṛtaṃ smaret | caturgatiḥ sāprameyaḥ sādidevaścaturgatiḥ || 57-55 || uttarārthavilomo'yamatha pūrvārdhajaṃ śṛṇu | ānandaḥ kevalaḥ sūkṣmadvayayuk cāprameyataḥ || 57-56 || caturgatiḥ sāprameyo varāhaḥ śaṅkha eva ca | aprameyaśca piṇḍasthaṃ tramekīkṛtaṃ smaret || 57-57 || caturgatiḥ sādidevaḥ sānando varuṇastathā | caturgatiḥ sādideva iti pūrvārdhajā sthitiḥ || 57-58 || hanadvayaṃ varma sāstramagnijāyā tathāntataḥ | svaraśaḥ pratilomo'yaṃ smṛtaṃ pañcadaśākṣaram || 57-59 || hanādyaṣṭākṣaraṃ cānte yaḥ svaraḥ pratilomajaḥ | tryakṣaraḥ sa tu vijñeyo dvivarṇaścordhvabhāgbhavet || 57-60 || ekārṇaścaiva pūrvārdhe tayo rūpe punaḥ śṛṇu | aprameyo'tha sānando varuṇo dvyakṣaro manuḥ || 57-61 || ānanda ekaḥ pūrvārdhe saṃhatyā yat trivarṇakam | tasyāpi pratilomo'yamānandaḥ kevalaḥ smṛtaḥ || 57-62 || pratilomāvimau sarvaśāntisvastyayanātmakau | p. 580) ityeṣā triṣṭubho rītirleśataste nidarśitā || 57-63 || triyambakam ityanuṣṭubho'rthavarṇane triyambakaśabdasya jñānaśaktikriyānvitaparamapuruṣaparatvakathanam adhunānuṣṭubho rītiṃ śṛṇu tvaṃ pāvanīṃ parām | icchā jñaptiḥ kriyā ceti tisro lokasya mātaraḥ || 57-64 || tisrastu yasya vidyante jagadbhāvinya ūrjitāḥ | tryambakaḥ sa tu vijñeyo jñānaśaktikriyānvitaḥ || 57-65 || yajāmahe iti padārthanirūpaṇam yajatirdravyasaṃtyāgaḥ kāṃciduddiśya devatām | sugandhiśabdārthanirūpaṇam śobhano yasya gandho'sti sa sugandhiritīryate || 57-66 || śobhanaṃ sūcayan sarvaḥ sugandhiriti śabdyate | yaḥ yaṣṭu sarvatattvāni gandhayatyātmatejasā || 57-67 || gandhayatyanuvedhena svasvarūpīkaroti yaḥ | gandhādīni pṛthivyādibhūtānyevākhilāni ca || 57-68 || śobhanaṃ yasya tiṣṭhanti vaśe devasya śāsituḥ | sa sugandhiḥ samākhyāto jñānātmā sarvavidvaśī || 57-69 || puṣṭivardhanaśabdārthanirūpaṇam puṣṭirbhūtiḥ samākhyātā yā sā sadasadātmikā | p. 581) śaktirviṣṇumayī viṣṇoḥ sa tāṃ vardhayati svayam || 57-70 || saṃkalpena samudbhāvya vitatya vividhātmanā | saṃdhārya saṃniyamyātha pratisaṃharate ca tām || 57-71 || tato'sau bhagavān viṣṇuḥ kathyate puṣṭivardhanaḥ | vākyārthavarṇanamukhena pūrvārdhasya bhagavati syātmahaviḥsamarpaṇaparatvapradarśanam icchājñānakriyākāraṃ śobhanākhyaṃ jagatpriyam || 57-72 || svākārajñāpitaiśvaryaṃ śuddhaṃ saṃvinmayaṃ param | īśānaṃ sarvalokānāṃ puruṣaṃ puṣkarekṣaṇam || 57-73 || devatāṃ svāṃ samuddiśya svātmākhyadravyamuttamam | yajāma iti mantrasya pūrvabhāgārtha īdṛśaḥ || 57-74 || uttarārdhasya vākyārthanirūpaṇam nirukto mṛtyuśabdo'tra mṛtyumṛtyunirūpaṇe | svātmasvātmīyasaṃnyāsī deve'dya paramātmani || 57-75 || mṛtyormucyeya saṃsārānnānāduḥkhamahodadheḥ | urvārukaṃ yathā pakvamakleśena svabandhanāt || 57-76 || mucyate mṛtyutastadvadahaṃ mucyeya bandhanāt | saṃnyāse sthairyamāśāste kṛte'smin māmṛtāditi || 57-77 || amṛtād brahmaṇastasmādyasmai māṃ dattavānaham | jātucinmā sva mucyeya kṣemī bhāvo bhavenmama || 57-78 || p. 582) prapatturbrahmasādharmyāpattilakṣaṇasya phalasya tātparyagatyā mantre vivakṣitatvapradarśanam ityartho'nuṣṭubhaḥ prokto brahmabhāvamayaḥ śubhaḥ | jyotistrayaṃ niruktaṃ tu tadidaṃ chandasāṃ trayam || 57-79 || iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ jyotiścakramantrārthanirūpaṇaṃ nāma saptapañcāśo'dhyāyaḥ || 57 || āditaḥ ślokāḥ 3710 pañcahotṛmantrārthanirūpaṇaṃ nāma aṣṭapañcāśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi || ahirbudhnyaḥ - (1) daśahotā caturhotā pañcahotā tathaiva ca | ṣaḍḍhotā saptahotā ca pañca hotāra īritāḥ || 58-1 || __________________ 1 atredamavadheyam- trayoviṃśe'dhyāye śatārajyotiścakranirūpaṇānantaraṃ brahmacakraṃ nirūpitam | tatrātītenādhyāyena jyotiścakramantrāṇāmartha upavarṇite kramaprāptaṃ brahmacakramantrārthavarṇanamiha prastūyate | tatra brahmacakre bahavo mantrā garbhitāḥ- sagrahāḥ pañcahotāraḥ, saṃbhārāḥ, devapatnyaḥ, dakṣiṇāḥ, hṛdayāni, śatarudrāṇi, ityevamādayaḥ | tatra taittirīyāraṇyakasya tṛtīyaprapāṭhake cittiḥ sruk ityārabhya samāmnātā ādyāḥ pañcānuvākāḥ krameṇa daśahotrādibhiḥ pañcabhiḥ śabdairvivakṣitāḥ,; teṣu yathākramaṃ daśatvādisaṃkhyāviśiṣṭānāṃ homasādhanānāmabhidhānāt | vāgghotā iti ṣaṣṭho'nuvākastvaparaḥ ṣaḍḍhotā | yadyapi sūryaṃ te cakṣuḥ iti caturthānuvāke homasādhanāni na pratipādyante, tathāpītareṣu caturṣvapi tatpratipādanāt sṛṣṭinyāyena bāhulyāt tathā vyavahāraḥ | ata evoktaṃ kavibhirapi- eko hi doṣo guṇasaṃnipāte nimajjatīndoḥ kiraṇeṣvivāṅkaḥ iti | ta ete daśahotrādayaḥ pañcāpi caturhotṛnāmabhyāmabhidhīyante | yatraitau śabdāvekavacanāntau, tatra mukhyavṛttyā yathoktadvitīyatṛtīyānuvākamātropasthāpakau | yatra tu bahuvacanāntau, tatra liṅgasamavāyanyāyena gauṇyā vṛttyā daśahotrādisamudāyopasthāpakau | yathā caivaṃ sati tenaiva nyāyena daśahotṛṣaḍḍhotṛsaptahotṛśabdānāmapi samudāyopasthākatvāpattau teṣāṃ tadabhāvaḥ, caturhotṛpañcahotṛśabdayoreva tadbodhakatvam, tathā taittirīyabrāhmaṇasya dvitīyāṣaṭke dvitīyatṛtīyapāṭhakayoḥ prapañcitaṃ tata eva sugamam | tathā teṣāmeva mantrāṇāṃ jagatsṛṣṭihetutvādinā bahumukhaṃ prāśastyādikaṃ, tattatphalasādhanatvena teṣāṃ viniyogabhedādikaṃ ca tatraiva prapañcitamiti neha pratanyate | tatraite mantrāḥ pratyekaṃ bhāgatrayātmakāḥ- homasādhanapratipādakaḥ pūrvo bhāgaḥ uttarastu svāhākāraviyukto grahabhāgaḥ svāhākārastu tṛtīyo bhāga iti | tatra pañcadaśavākyātmake cittiḥ sruk itiprathamānuvāke daśa vākyāni pūrvo bhāgaḥ | uttarāṇi grahabhāgaḥ | ante svāhākāraḥ | daśavākyātmake pṛthivī hotā iti dvitīyānuvāke vākyacatuṣṭayātmakāḥ pūrvo bhāgaḥ | tadanyo grahaḥ | ante svāhākāraḥ | vākyāṣṭakātmake agnirhotā iti tṛtīyānuvāke ardhaṃ pūrvo bhāgaḥ | ardhaṃ grahaḥ | ante svāhākāraḥ | navavākyātmake sūryaṃ te cakṣuḥ iti caturthānuvāke vākyaṣaṭkaṃ pūrvo bhāgaḥ | uttaro grahaḥ | ante svāhākāraḥ | trayodaśavākyātmake mahāhavirhotā iti pañcamānuvāke'pi vākyaṣaṭkamityādiḥ pūrvavadvibhāgaḥ | ṣaṣṭho'nuvākaścaturthānuvākena tulyaḥ | sarveṣveteṣu mantreṣūttarabhāge grahaśabdapravṛttinimitaṃ tu taittirīyabrāhmaṇadvitīyāṣṭakadvitīyaprapāṭhakasya prathamānuvāke prajāpatirakāmayata prajāḥ sṛjeyeti | sa etaṃ daśahotāramapaśyat | taṃ manasānudrutya darbhastambe'juhot | tato vai sa prajā asṛjata | tā asmāt sṛṣṭā apākrāmam | tā graheṇāgṛhṇāt | tadgrahasya grahatvam | iti nirūpitam | tatrāyamarthaḥ- purā kadācit prajāpatiḥ prajāsṛṣṭiṃ kāmayamānastadupāyaṃ vedeṣu parīkṣya daśahotrākhyaṃ mantraṃ sākṣātkṛtavān | taṃ ca manasoccārya kutracid darbhastamba ājyena juhāva | tato homasāmarthyāt kāmitāḥ prajāḥ sasarja | sṛṣṭāstāḥ prajā anurāgarahitā asmāt prajāpaterapasasruḥ | sa ca prajāpatiryathoktagrahabhāgapaṭhanalabdhasāmarthyo'pakrāntāḥ prajāḥ punaragṛhṇāt | tataḥ prajāgrahaṇasādhanatvāt grahasya grahatvaṃ niṣpannamiti | tadidaṃ daśahotṛmantrāntargate grahabhāge grahaśabdasya pravṛttinimittam | uttareṣu caturṣvanuvākeṣu tannimittaṃ tu yathākramaṃ darśapūrṇamāsacāturmāsyapaśubandhajyotiṣṭomagrahaṇasādhanatva- miti tatraiva dvitīyānuvāke prapañcitaṃ bodhyam | tadevaṃ caturhotṛpañcahotranyataraśabdavivakṣitānāmeṣāṃ mantrāṇāmāpastambena prayogavyavasthā pradarśitā- ta ime caturhotāro yatra homārthāḥ sagrahāḥ sasvāhākārāstatra prayujyeran, yatrāhomārthāḥ agrahā asvāhākārāḥ ityādinā | tadatra brahmacakrayantrāṅgatvena trayoviṃśe viniyuktānāmeṣāṃ mantrāṇāmahomārthatvena grahabhāgarahitānāmeva yantrāṅgatve prāpte asmāccakrādbahiḥ pañca hotāraḥ sagrahāḥ smṛtāḥ iti tatraiva grahabhāgasya pratiprasavaḥ kṛta iti grahasahitānāmevaiṣāṃ yantralekhane viniyoga iti teṣāṃ mantrāṇāmarthanirūpaṇāyāṣṭapañcāśo'dhyāya ārabhyata iti | __________________ p. 584) viśvaṃ sisṛkṣato viṣṇoryat tajjñānamayaṃ tapaḥ | hotṛbhiḥ kraturūpeṇa sa saṃkalpo nirūpyate || 58-2 || p. 585) adyāpyavadadhāno'yaṃ yogī tattannirūpaṇam | tāṃstānnirvartayatyeva kratūn jñānamayāñchubhān || 58-3 || daśahotrādipadavivakṣitamantraviśeṣasūcanam (1) cittiḥ srugdaśahotāyamagnihotrasya kāraṇam | pṛthivītyādiko hotā caturhotā nigadyate || 58-4 || (2) darśasya pūrṇamāsasya nidānaṃ sa dvayorapi | (3) agnirhotā pañcahotā cāturmāsyodbhavastu saḥ || 58-5 || (4) sūryaṃ te sa ca gāgghotā paśubandhasya kāraṇam | ṣaḍḍhotārāvimau vede nirṇītau munisattamaiḥ || 58-6 || (5) (mahāhaviḥ saptahotā jyotiṣṭomasya kāraṇam |) __________________ 1 daśahotṛmantrasyāgnihotrakāraṇatve pramāṇaṃ tu tenaivoddrutyāgnihotraṃ juhuyāt | prajātamevainajjuhoti (taittirīyabrāhmaṇe, 2. 2. 1.) itīyaṃ śrutiḥ | 2 caturhotṛmantrasya darśapūrṇamāsakāraṇatve pramāṇaṃ tu prajāpatirakāmayata darśapūrṇamāsau sṛjeyeti | sa etaṃ caturhotāramapaśyat | taṃ manasānudrutyāhavanīye'juhot | tato vai sa darśapūrṇamāsāvasṛjata (taittirīyabrāhmaṇe, 2. 2. 1.) itīyaṃ śrutiḥ | 3 evamatrāpi so'kāmayata cāturmāsyāni sṛjeyeti | sa etaṃ pañcahotāramapaśyat | taṃ manasānudrutyāhavanīye'juhot | tato vai sa cāturmāsyānyasṛjata itīyaṃ śrutistatraivāmnātā pramāṇatvenānusaṃdheyā | 4 tathātrāpi so'kāmayata paśubandha/sṛjeyeti | sa eta/ṣaḍḍhotāramapaśyat | taṃ manasānudrutyāhavanīye'juhot | tato vai sa paśubandhamasṛjata itīyaṃ śrutistatraivodāhṛtā bodhyā | 5 idamardhaṃ sarvamātṛkākośeṣvanupalabhyamānamapi svayamanumāya saṃniveśitamatra; itarathā nyūnatvaprasaṅgāt | saptahotṛmantrasya jyotiṣṭomakāraṇatve pramāṇaṃ ca so'kāmayata saumyamadhvara/sṛjeyeti | sa eta/saptahotāramapaśyat | taṃ manasānudrutyāhavanīye'juhot | tato vai saumyamadhvaramasṛjata itīyaṃ śrutirbodhyā | __________________ p. 586) athoktānāṃ mantrāṇāmarthavarṇanapratijñā athārtho daśahotrādervarṇyate śṛṇu nārada || 58-7 || prathamaṃ daśahotṛmantrārthanirūpaṇe cittyādipadārthapradarśanam cittirnāma smṛtā buddhirvyavasāyasya kāraṇam | ahaṃkārastu cittaṃ syādabhimānasya kāraṇam || 58-8 || mano nāmendriyaṃ hetuḥ sa saṃkalpavikalpayoḥ | vāṅ nāma vyāhṛtā vāṇī evamastvitirūpiṇī || 58-9 || ādhītaṃ nāma vāgṛttiryadadhyayanamucyate | keto jñānamiti proktamuccāryasyāvadhāraṇam || 58-10 || vijñātaṃ yat taduccāryamavadhāraṇagocaram | yat tadvāgindriyaṃ proktaṃ tadvyaṅgyā yā sarasvatī || 58-11 || sā vāk tāṃ subruvan pāti yaḥ sa vākyapatirucyate | uccāraṇapravṛtteryaḥ prayatno heturucyate || 58-12 || sa prāṇaḥ sāma tat proktaṃ yaduccāraṇasauṣṭhavam | daśahotrādisamākhyānimittapradarśanam daśahotrādihotrākhyā yāgopakaraṇābhidhā || 58-13 || kriyābhūtivibhedena bhagavacchakterdvaividhyam ekāntino jagadviṣṇoḥ kurvataḥ śaktiśālinaḥ | yā śaktirvaiṣṇavī devī sarvabhāvānugāminī || 58-14 || p. 587) tadekāṃśaḥ kriyā nāma kṛtyopakaraṇaṃ hareḥ | tadekāṃśo vibhūtyākhyo lakṣyate'tra jagattathā || 58-15 || kriyāyāḥ saṃkalparūpatvaṃ kṛtyopakaraṇatvaṃ ca saṃkalpaḥ procyate viṣṇoḥ kṛtyopakaraṇaṃ kriyā | saṃkalpasya ca niścayātmakamityādirūpatvam evamastviti vākyānto mityādiḥ sa ca kathyate || 58-16 || buddhyahaṃkāramanasāṃ vṛttiḥ śabde vivakṣyate | trirūpā miti ruddiṣṭā te stabdho------tra śabditam || 58-17 || cittyādivākyoktasrugādipadārthanirūpaṇam buddhyādimitiparyantaṃ vṛttimaṭvṛttirūpakam | yajñe jagadvidhānākhye vitate harimedhasaḥ || 58-18 || sruktayājyatayā copavaktṛtvenāgnibhāvataḥ | upavaktā smṛto brahmānujñā pravacanaṃ smṛtam || 58-19 || uccāryatvena vijñātaḥ śabdo'gniriti kathyate | uccāraṇaṃ yadādhītaṃ tadbarhiriti gīyate || 58-20 || tasya hetuḥ prayatno yaḥ prāṇaḥ sa havirucyate | p. 588) vāg vyāhṛtā tu vediḥ syāddhartā hoteti gīyate || 58-21 || uccāraṇasya sāmyaṃ yat sāma so'dhvaryurucyate | yathoktasya jagadvidhānākhyasya vaiṣṇavayajñasya jñeyatvavidhiḥ itthaṃ jagadvidhānākhyo daśopakaraṇānvitaḥ || 58-22 || yo yajño vaiṣṇavo vṛttastamadyatve vicintayet | vākyaṃ samuccaran kiṃcillaukikaṃ vaidikaṃ tu vā || 58-23 || vaiṣṇavaṃ bhāvamāsādya mantraṃ cemaṃ vicintayet | tātparyārthanirūpaṇamukhena grahabhāgasyātmahaviḥsamarpaṇaparatvasphuṭīkaraṇam vācaspate vidhe nāmanniti tasyārtha ucyate || 58-24 || vāṅ nāma vaiṣṇavī śaktiḥ śabdabrahmamayī parā | vācaspatistatpatiḥ syād vidadhātīti vai vidhiḥ || 58-25 || nāmayatyakhilaṃ svasminniti nāmāgnirucyate | vidhema bhagavannāma prahvībhāvāparābhidham || 58-26 || tvaṃ cāsmākaṃ vidheḥ kuryā nāma pravaṇacittatām | etadeva punarvakti muniḥ svātmasamarpaṇam || 58-27 || bhagavata evātmahaviḥsamarpaṇajanyaphalabhāgitvanirūpaṇam vācaspatiḥ sa pūrvoktaḥ somaṃ somarasopamam | pibatvātmarasaṃ svasmai mayā hutamivādhvare || 58-28 || p. 589) svarūpanirūpakaśeṣatvapāratantryānuguṇavṛttiprārthanā pītvā cāsmāsu nṛmṇaṃ yat svamādhādādadhātu tat | mananīyaṃ nṛbhirnṛmṇaṃ tadanugraharūpakam || 58-29 || ātmahaviḥsamarpaṇasya svārthatvaśaṅkāvyudāsaḥ svāheti svātmasaṃnyāsaḥ svāhutaṃ tadbhavediti | caturhotṛmantre'pi pūrvoktasyaiva yajñasya bhaṅgyantareṇa vivakṣitatvanirūpaṇam ayameva ca yajño'tra caturhotṛtayeṣyate || 58-30 || pṛthivīdyurudraśabdānāṃ prakṛtipuruṣakālaparatvapradarśanam jagatprathanarūpā sā pṛthivī prakṛtiḥ smṛtā | puruṣo dyauriti prokto dyotate sa svayā citā || 58-31 || ruṇaddhi pralaye tau dvau srāvayatyudaye'pi ca | rudra ityuditaḥ kālaḥ saṃyojakaviyojakaḥ || 58-32 || bṛhaspaptiśabdasya śriyaḥ patitvapuraskāreṇa bhagavatparatvam bṛhat sā śaktiruddiṣṭā yato bṛṃhayate'khilam | bṛhaspatiḥ patistasyā devadevo janārdanaḥ || 58-33 || grahabhāgārthanirūpaṇe vācovīryaśabdasya bhagavatkartṛkasṛṣṭyudyamaparatvapradarśanam vāco vīryaṃ bhavet prāṇo viṣṇoḥ sṛṣṭyudyamaḥ paraḥ | p. 590) saṃbhṛtatamaśabdena sṛṣṭyudyamasya sarvārthaviṣayakatvavivakṣā tatsaṃbhṛtatamaṃ caiva sarvārthaviṣayatvataḥ || 58-34 || pūrvoktasya prāṇasyaivātrāpi haviṣṭvavivakṣā prāṇo haviriti nyāyāt prāṇo haviriheṣyate | mantraśeṣasya dāsyamahārasarūpasukhaprārthanāparatvapradarśanam āyakṣyase pūjyase'dya yastvaṃ vācaspatiḥ svayam || 58-35 || ato'smai yajamānāya vāryaṃ varyaṃ suvaḥ sukham | ākastvamākuruṣvādya somaṃ pibati pūrvavat || 58-36 || mantracaramavakyasya pratibandhanivṛttiprārthanāparatvam irāṃ dadatamindraṃ māmindriyāyādyaśaktaye | brahmāptihetubhūtāyai sa yogyaṃ janayatvajaḥ || 58-37 || pañcahotṛmantrārthanirūpaṇam caturhotāyamuddiṣṭaḥ pañcahotā nigadyate | agnirniruditaḥ pūrvaṃ sa hotā parigīyate || 58-38 || jñānaprāṇāvaśvinau dvāvaśnuvāte yato jagat | adhvaryuḥ pratiprasthātā dvāvadhvaryū prakīrtitau || 58-39 || tvaṣṭā saṃkalpa uddiṣṭastvaṣṭṭakāryaṃ yato'khilam | mitro maitrī samuddiṣṭā karuṇā harimedhasaḥ || 58-40 || grahabhāgasyātmayāgasādhanatvena viniyogaḥ p. 591) soma ityādimantro'yaṃ yajane tasya śiṣyate | tatra ṣaṣṭhyantayoḥ prathamāntayośca somaśukrapadayorarthavivekaḥ ṣaṣṭhyantau somaśukrau dvau latāsārābhidhāyinau || 58-41 || itarāvātmavacanau purogā heturucyate | prathamāntasomapadavivakṣitasya jīvasya ṣaṣṭhyantasomapadavikṣitāt latāsārāduttamatvam jīvaḥ somasya somo'yaṃ purogāḥ semato'pi yat || 58-42 || somo hyabhiṣṭuto yādṛk prīṇayet puruṣottamam | ātmayāgahuto jīvo na tādṛk kiṃtvato'dhikaḥ || 58-43 || tadupapādanam martyo hyabhiṣṭutaḥ somo yastvamartyo hi cinmayaḥ | śukraśabdasya jīvaparatve pravṛttinimittapradarśanam śukra ityatisāratvājjagadbījatayāpi ca || 58-44 || ākhyā jīvasya tatrāpi yojanaiṣā puroditā | indraśabdena bhagavataḥ saṃbodhanam indretyapi ca saṃbodho devasya harimedhasaḥ || 58-45 || vātāpiśabdasya vyāptipūrvakabhagavanniṣṭhakiryāśaktivaiśiṣṭyaparatvam p. 592) vātāpītyucyate vyāpī vātena kriyayā svayā | jagaddhātuḥ kriyā sṛṣṭiratarkyā vyāptipūrvikā || 58-46 || tasyā aviṣayo nāsti bhāvaḥ ko'pi kathaṃcana | havanaśrutpadasya svaviṣayakāhvānaśravaṇarasikatvaparatvam havanaśrut samākhyātaḥ śṛṇvannāhvānamādarāt || 58-47 || śrātā ityādivākyadvayasya tātparyārthanirūpaṇamukhena sarveṣvapyātmasu bhagavadguṇakṛtadāsyapratipādakatvapradarśanam he indra parameśāna kartaste havanaśrutaḥ | śrātāḥ śritā guṇaiḥ somā ātmānasta ime vayam || 58-48 || svāhā svāhutamastvetat tadidaṃ paramaṃ haviḥ | atha ṣaḍḍhotṛmantrārthanirūpaṇam uddiṣṭaḥ pañcahotāyaṃ ṣaḍḍhotādya nigadyate || 58-49 || yajamānaṃ paśuṃ bhūtaṃ vāktyātmānaṃ haviṣkṛtam | dehendriyaiḥ samaṃ viṣṇuṃ prāptādya sahaviṣkṛtam || 58-50 || sūte ca ramate caiva yajate caiva kathyate | sūryoviṣṇuṃ viśatvenaṃ cakṣurvijñānakāraṇam || 58-51 || vāto gatimataḥ saṃjñā gatirvyāptirudīritā | dyotamānastathā sa dyaurdevo vijñānasārathiḥ || 58-52 || p. 593) antaḥ samīkṣamāṇaḥ sannantarikṣamudīryate | sarvān saṃgamayan prāṇairyajña ijyatayāpi ca || 58-53 || pṛthivī vaiṣṇavī śakti prathamānā svatejasā | pañcātmāvayavaḥ prāṇaḥ pṛṣṭhaṃ mūrdhāṅgamucyate || 58-54 || ātmāntaḥkaraṇaṃ proktamanādyantasthitāni ca | śarīrāṇyatha bāhyāṅgānyatho graha udīryate || 58-55 || vācaspatiḥ samuddiṣṭaḥ śaktirvāg vaiṣṇavī kriyā | saiva proktā juhūḥ prāṇo hotrāhutirudīryate || 58-56 || nānādehādirūpeṇa vṛddhā devā udīritaḥ | erayasva prerayasva preraṇaṃ tveraṇaṃ matam || 58-57 || aparasya ṣaḍḍhotṛmantrasyārthanirūpaṇam (1) athāparasya ṣaḍḍhoturnirṇayaṃ śṛṇu nārada | dīkṣā mānasasaṃkalpo vāgavasthā tu vāk smṛtā || 58-58 || āpo dayārdratā viṣṇormana icchā nigadyate | tapo vijñānamuddiṣṭaṃ potā tvabhigaro mataḥ || 58-59 || __________________ 1 ṣaḍḍhotṛmantro dvividhaḥ- caturthānuvākātmakaḥ sūryaṃ te cakṣu ityādirekaḥ | ṣaṣṭhānuvākātmakaḥ vāgdhotā ityādiraparaḥ | tatra vāgghotā ṣaḍḍhotṛṇām iti brāhmaṇanirdeśāt sa eva cāturhotracayane prayojyaḥ | itarasya tu paśubandhena yakṣyamāṇaḥ ṣaḍḍhotāraṃ manasānudrutyāhavanīye juhuyāt iti hotṛbrāhmaṇakāṇḍe vidhidarśanāt paśubandhe viniyogaḥ | tadevaṃ karmakāṇḍe vyavasthitavikalpena viniyuktayorapi ṣaḍḍhotṛmantrayorbrahmacakre samuccayena viniyuktatvād dvividhayorapi tayoriha vyākhyānaṃ kṛtamiti bodhyam | __________________ p. 594) saptahotṛmantrārthanirūpaṇam mahāhaviriti proktaḥ saptahotā manīṣibhiḥ | mano haviriti proktaṃ mano havirihocyate || 58-60 || mahāviṣayatā tasya mahattvaṃ parigīyate | yatno haviriti proktaṃ prāṇo havirihocyate || 58-61 || satyatā tvaviparyāsaḥ saṃtatodyuktatā tathā | pājasteja iha prokto nityatācyutatāsya tu || 58-62 || mano matiriha proktā tasyāḥ pūrvavadacyutiḥ | anādhṛṣyāpradhṛṣyau ca śaktyaiśvaryanirūpakau || 58-63 || potā ca maitrāvaruṇaḥ smṛtāvabhigarāviha | anāyāsaviṣayatvādayāsya iti varṇyate || 58-64 || grahabhāgārthanirūpaṇam harati svīkarotīha pūjāṃ hṛditi varṇyate | daivyastanturiti proktā śiṣyācāryaparamparā || 58-65 || manuṣyastanturityuktā satsaṃtānasamṛddhitā | dyāvāpṛthivyau pitarau pitarau śrītadīśvarau | vyākhyāto hotṛvargo'yamiti te leśato mune || 58-66 || iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ pañcahotṛmantrārthanirūpaṇam nāma aṣṭapañcāśo'dhyāyaḥ || 58 || āditaḥ ślokāḥ 3776 puruṣasūktaśrīsūktavārāhamantrārthanirūpaṇam nāma ekonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi || brahmacakrāntargatasaṃbhārādimantrārthānirūpaṇe kāraṇanirūpaṇam ahirbudhnyaḥ - saṃbhārā devapatnyaśca dakṣiṇā hṛdayāni ca | rudrā brahmāṇi cetyetannigadena nirūpyate (1) || 59-1 || __________________ 1 atītenādhyāyena hotṛvargaḥ sagraho vyākhyātaḥ | atha saṃbhārādīnāṃ vyākhyānamavasaraprāptam | tathāpi nipuṇadhiyāṃ nigadenaiva tadarthabodhasaṃbhavād granthavistarabhayācca teṣāṃ neha vyākhyānaṃ prastūyata iti prathamaślokābhiprāyaḥ | saṃbhārādipadārthasvarūpamātramihāsmābhiḥ bubhutsujanasaukaryāya pradarśyate | tathā hi- saṃbhārādīni ṣaṭ padāni mantraviśeṣavācakāni | tatraikaviṃśativākyātmakaḥ agniryajurbhiḥ ityayaṃ taittirīyāraṇyakatṛtīyaprapāṭhakasyāṣṭamo'nuvākaḥ saṃbhārayajurityucyate; yajñāṅgatvena saṃbharaṇīyānāṃ yajuḥstomadīnāṃ tasminnanuvāke samāmnānāt | ṣaḍviṃśativākyātmakaḥ senendrasya ityayaṃ navamo'nuvāko devapatnyākhyaḥ; ūk ca sūnṛtā ca devānāṃ patnayaḥ iti mantraliṅgopasaṃhāradarśanāt | ekonapañcāśadvākyātmakaḥ devasya tvā savituḥ prasave ityayaṃ daśamo'nuvāko dakṣiṇāpratigrahamantraḥ rājā tvā varuṇo nayatu devi dakṣiṇe'gnaye hiraṇyam ityādimantraliṅgāt | hṛdayaśabdena pañcahotṛhṛdayākhyo mantragaṇo vivakṣitaḥ | sa cāṣṭāviṃśatyuttaraśatavākyātmakaḥ suvarṇaṃ dharmaṃ pariveda venam ityayamekādaśo'nuvākaḥ | hṛdayaśabdavivakṣitarahasyārthaprati- pādakatvādasyānuvākasya hṛdayaśabdabodhyatvam | cittiḥ sruk ityādīnāṃ hi hotṛmantrāṇāṃ pañcānāṃ hṛdayaṃ rahasyaṃ tattvaṃ paramātmasvarūpamanenānuvākena vispaṣṭaṃ vispaṣṭaṃ pratipādyate | ata evāyamanuvāko bhāgapañcakātmakaḥ | tatra suvarṇaṃ dharmaṃ ityādiḥ sa mānasīna ātmā janānām ityantaścaturdaśavākyātmakaḥ prathamobhāgaḥ cittiḥ sruk ityādidaśahotṛhṛdayabhūtaparamātma- tattvaprakāśakaḥ | brahmendramagniṃ jagataḥ pratiṣṭhām ityādiḥ kavayo nicikyuḥ ityanto dvādaśavākyātmako dvitīyo bhāgaḥ pṛthivī hotā ityādicaturhotṛmantrahṛdayabhūtaparamapuruṣapratipādakaḥ | śataṃ niyutaḥ ityādiḥ tena kḷpto'mṛtenāhamasmi ityanto dvādaśavākyātmaka- stṛtīyo bhāgaḥ agnirhotā ityādipañcahotṛmantrahṛdayabhūtabhaga- vatsvarūpapratipādakaḥ | suvarṇaṃ kośaṃ ityādiḥ śatadhā carantam ityanto dvādaśavākyātmakaścaturtho bhāgaḥ vāgghotā ityādi- ṣaḍḍhotṛmantrahṛdayabhūtaparamapuruṣasvarūpaviśeṣapratipādakaḥ | indro rājā jagato ya īśe ityādiranuvākasamāptyanto'ṣṭasaptativākyāt- makaḥ pañcamo bhāgaḥ mahāhavirhotā ityādisaptahotṛmantrahṛdaya- bhūtasya śriyaḥ patyurbhagavataḥ svarūpaviśeṣapratipādakaḥ | ekenaiva bhāgena bhagavatsvarūpapratipādane bhagāntareṇa punastatpratipādanavai- yarthyāśaṅkā tūttarottarabhāgasya pūrvapūrvabhāgāpratipannaguṇa- viśeṣaviśiṣṭabhagavatsvarūpapratipādanaparatvānnirākartavyā | tadevaṃ samasto'yamanuvāko hṛdayaśabdena vivakṣitaḥ | rudrāḥ śatarudrīya- saṃjñakā mantrāḥ | te ca taittirīyasaṃhitāyāścaturthakāṇḍasya pañcamaprapāṭhake namaste rudra ityādiṣu taṃ vo jambhe dadhāmi ityanteṣvekādaśasvanuvākeṣu samāmnātāḥ | brahmāṇi- brahmaliṅga- kāni sūktāni brahma jajñānaṃ ityādīni taittirīyabrāhmaṇadvitīyāṣṭa- kasyāṣṭamaprapāṭhake'ṣṭamānuvāke prasiddhāni | __________________ p. 596) puruṣasūktaśrīsūktayorarthaṃ nirūpayituṃ jagaddhitāya paramapuruṣāllakṣmyāśca tayorāvirbhāvakathanam sūktaṃ tu pauruṣaṃ puṃsaḥ parasmādutthitaṃ purā | jagaddhitāya lakṣmyāśca śrīsūktaṃ tat samudgatam || 59-2 || puruṣasūktasya ṛksaṃkhyāyāṃ matabhedapradarśanam nānābhedaprapāṭhaṃ tat pauruṣaṃ sūktamucyate | ṛcaścatasraḥ kecittu pañca ṣaṭ sapta cāpare || 59-3 || p. 597) ṛcaḥ ṣoḍaśa cāpyanye tathāṣṭādaśa cāpare | adhīyate tu puṃsūktaṃ pratiśākhaṃ tu bhedataḥ || 59-4 || puruṣasūktapratipādyaprameyapradarśanam samastajagadutpattihetuḥ svargāpavargadaḥ | pauruṣo mānuṣo yajñaḥ sūkte'smin pratipādyate || 59-5 || ādyānāṃ catasṛṇāmṛcāṃ vāsudevādicāturātmyasvarūpavivecakatvam tatrādyābhiścatasṛbhiścāturātmyaṃ vivicyate | tatrādyamantrasya lakṣmīpatitvapariṣkṛtavāsudevākhyaprathamavyūhapratipādakatvam yaḥ paraḥ puṇḍarīkākṣaḥ paramātmā sanātanaḥ || 59-6 || yā ca sā jagatāṃ yonirlakṣmīstaddharmadharmiṇī | bhagavān vāsudevo'sāvādyayā pratipādyate || 59-7 || mantrasya pratipadamarthaṃ varṇayituṃ sahasraśīrṣaśabdasya śriyaḥ patitvaparatvapradarśanam sahasrā sahagā yasya sahabhāvamupeyuṣī | śrīrnāma paramā śaktiḥ pūrṇaṣāḍguṇyavigrahā || 59-8 || niḥsaktāsaktako yaśca nityaṃ san sakalāśrayaḥ | sahasraśīṛsa ityevaṃ bhagavān parigīyate || 59-9 || puruṣaśabdasyāvāptasamastakāmatvaparatvam pūrṇatvāt puruṣo nityaṃ pṛṇāteḥ pūraṇārthakāt | p. 598) sahasrākṣaśabdasya sahasratvaguṇaviśiṣṭabaddhātmavaiśiṣṭyaparatvam aśnoterathavāśnāterakṣo'jerañcateruta || 59-10 || akṣaḥ puruṣa uddiṣṭo yaḥ prakṛtyāśrito vibhuḥ | sahasrapācchabdasya sahasratvaguṇaviśiṣṭaprakṛtivaiśiṣṭyaparatvam padyateḥ pariṇāmārthāt pādityeṣa nirucyate || 59-11 || pāditi prakṛtiḥ proktā sā nityapariṇāminī | prakṛtipuruṣayoḥ sahasraśabdapravṛttinimittapradarśanam ṣaṇṇāṃ guṇānāṃ madhye yā śaktiḥ sā hasra ucyate || 59-12 || pradhānapuruṣau tasyāḥ sṛtau sarge sanātanau | tāmevāpi śritāvante tau sahasrāvataḥ smṛtau || 59-13 || vāsudevasya prakṛtipuruṣavaiśiṣṭyanigamanam sahasrapuruṣāvyaktaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt | uttarārdhasya tātparyārthanirūpaṇamukhena kāraṇagatāparicchinnatvaguṇaparatvapradarśanam sa bhūmiṃ viśvato vṛtvetyetenaiva nirūpyate || 59-14 || yadatītya sṛtaṃ viśvaṃ nānāsattātmanaḥ sthitiḥ | kārye hi kāraṇeyattā payaso dadhisaṃbhave || 59-15 || kāryaṃ satsaṃtatau kvāpi kāryeyattaiva kāraṇe | madhūcchiṣṭamaye piṇḍe yathākāraviyoginī || 59-16 || naivaṃ bhagavataḥ sarge pratisarge'pi vā sati | p. 599) kāryeyattātvamastīti sa bhūmimiti varṇyate || 59-17 || bhagavatyārjitānīti śuddhāśuddhamayāni ca | bhūmiṃ jagadupādānaṃ bhūmiśaktirihocyate || 59-18 || śuddhāśuddhavibhāgo yaḥ kālapuṃprakṛtisthitiḥ | sa bhūmiṃ viśvato vṛtvā viṣṭabhya svena tejasā || 59-19 || svasaṃkalpasvarūpeṇa prabhavāpyayavelayoḥ | atyatiṣṭiadatītyaiva sthito bhūyo daśāṅgulam || 59-20 || daśāṅgulibhirānantyaṃ kāraṇasyopadiśyate | dvitīyamantrasya saṃkarṣaṇākhyadvitīyavyūhaparatvapratipādanam atha saṃkarṣaṇāvasthā jagaddheturnirūpyate || 59-21 || yadidaṃ dṛśyate viśvaṃ bhūtabhavyātmarūpakam | idaṃ puruṣa evādau sisṛkṣāyāmabhūt kila || 59-22 || mantragatasya puruṣaśabdasya saṃkarṣaṇaparatvopapādanam puruṣaḥ syandati vyaktaṃ samyagvijñānayojanāt | ataḥ puruṣa ityevaṃ saṃkarṣaṇa udīryate || 59-23 || uttarārdhena saṃkarṣaṇasya jñānopadeṣṭṭatvanibandhanamokṣapradatvapratipādanam tilakālakavad viśvaṃ bibhraccidacidātmakam | saṃkarṣaṇa udeti sma sa evaṃ punarucyate || 59-24 || utāmṛtatvasyeśāna iti tasyārtha ucyate | annena bhogyabhūtena prakṛtiprākṛtātmanā || 59-25 || p. 600) kālasaṃkalitenaiva nānākāravidhājuṣā | acidaṃśena jīvātmā yaścidaṃśo'dhirohati || 59-26 || svasyāsaṃbandhapūrvaṃ yaḥ pūrvasaṅgavaśādiha | tasya sadguṇasaṃsargānnānābandhakṣaye sati || 59-27 || amṛtatvaṃ svarūpāvirbhāvamokṣāparāhvayam | tasya saṃkarṣaṇo deva īśāno jñānadeśanāt || 59-28 || tṛtīyamantrasya pradyumnākhyatṛtīyavyūhaparatvapratipādanam saṃsārānalasaṃtaptacetanānujighṛkṣayā | saṃkarṣaṇodayo viṣṇurucyate'tha tṛtīyayā || 59-29 || etāvānasya mahimā viṣṇoḥ saṃkarṣaṇātmanaḥ | yadayaṃ dhṛtavān viśvaṃ samunmīlanamādimam || 59-30 || jyāyānato'pi puruṣaḥ pradyumna upakārataḥ | mantragatena puruṣaśabdena pradyumnasya jyāyastvopapādanam purū prakṛtipuṃrūpau puruṣaḥ sṛjatīti yat || 59-31 || viśvopakāraceṣṭābhirjyāyastvaṃ tasya varṇyate | caturthamantrasyāniruddhākhyacaturthavyūhaparatvapratipādanam ṛcā turīyayā sūkte tripādūrdhva udaiditi || 59-32 || devo'parimitehaḥ sannaniruddho nirūpyate | mantragatasya puruṣaśabdasyāniruddhaparatvopapādanam purā sīdati kāryāṇi kārayan prāṇino'khilān || 59-33 || p. 601) phalāni puruṣebhyaśca sanoti kriyayārcitaḥ | tataḥ puruṣa ityevamaniruddho'bhidhīyate || 59-34 || puri san san purīvāyaṃ purādūrdhvamudait parāt | tadavasthena nāghrātamityartho'yamihocyate || 59-35 || pādo'syaikāṃśa eveha cetanācetanātmakaḥ | antaryāmitayā vyāptistattanniyamanecchayā || 59-36 || etadeva vyanaktīha tato viṣvaṅṅiti tvṛcā | viṣvak samantato bhūtvā vyakrāmat prāviśad bahu || 59-37 || sāśanānaśane prokte cetanācetane ubhe | tasmād virāḍiti proktā virāḍ vidyā parāhvayā || 59-38 || hiraṇyagarbho viśvātmā sa pūruṣa ihocyate | avaśiṣṭānāṃ caturdaśamantrāṇāmarthasya lokato jñeyatvakathanapūrvakaṃ puruṣasūktārthanigamanam śeṣaṃ tu lokataḥ siddhamityayaṃ sūkta īdṛśaḥ || 59-39 || tantrāntare vistareṇa nirūpitasya śrīsūktārthasyātisaṃkṣepeṇa sūcanam hiraṇyavarṇāṃ śrīsūktaṃ kṛto'nyatrāsya vistaraḥ | varṇo varayate rūpaṃ varṇo vara udīritaḥ || 59-40 || hitaśca ramaṇīyaśca yasyā varṇa iti sthitiḥ | p. 602) hiraṇyavarṇā sā devī śrīśaktiḥ paramāmṛtā || 59-41 || tadetat sūktamityuktaṃ mithunaṃ paracihnitam | ādāvanyonyamiśratvādanyonyapratipādakam || 59-42 || niyamapūrvakaṃ yathoktasūktadvayaniṣṭhasya mokṣaprāptiḥ phalam niyato niyatāhāro nirato niyatendriyaḥ | bhajan sūktadvayaṃ yāti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 59-43 || varāhamantre sthūlārthasya lokato jñeyatvakathanam vārāho nāma yo mantro hyatyanuṣṭubitīritaḥ | tasya sāṃsargikī mudrā viditā lokatastava || 59-44 || tasyaiva saṃkṣepataḥ sūkṣmārthanirūpaṇam asya pratipadārtho yo mattastaṃ tvaṃ niśāmaya | varāhādāvabhivyaktaṃ yasya rūpaṃ sanātanam || 59-45 || varāharūpo bhagavān vasudhāharaṇodyataḥ | saṃsāro rātriruddiṣṭo mokṣo varamahaḥ smṛtaḥ || 59-46 || varāharūpa uddiṣṭo varasyāhno nirūpaṇāt | tasyaiva parārthanirūpaṇam aśeṣabhuvanādhāro gopanaścaiva sarvadā || 59-47 || prajñānāmapi cādhāro rakṣodaityadavānalaḥ | p. 603) pavitraḥ sarvalokānāmaprameyaḥ sanātanaḥ || 59-48 || paramātmā varāho'bhūditthaṃ sa para īritaḥ | digiyaṃ darśitā samyageṣā mantrāntare gatiḥ || 59-49 || nyāyenānena mantrāṇāṃ gatiṃ piṇḍaṃ nirūpaya | śāstrārthamupasaṃhartuṃ saṃkṣepataḥ sudarśanagatinirūpaṇam bhūyaśca śṛṇu saṃkṣepāt sudarśanagatiṃ prati || 59-50 || nimiṣacconmiṣaccaiva caraṃ cācarameva ca | divyaṃ ca prākṛtaṃ caiva sūkṣmaṃ ca sthūlameva ca || 59-51 || hrasvaṃ dīrghaṃ ca yat kiṃcidīśitavyamatheśvaram | vijñānaṃ yadavijñānaṃ sukhaṃ vā yadi vāsukham || 59-52 || iti dvandvapadādyairyad vastu kiṃcid vikalpyate | sudarśanasamunmeṣaṃ tattad viddhi munīśvara || 59-53 || śāstrārthasaṃkṣepaḥ leśato bhagavānuktaḥ svarūpaguṇavaibhavaiḥ | taddharmadharmiṇī śaktistasya tattvena varṇitā || 59-54 || tasyā atyalpa unmeṣo bhūtirbhāvyā ta īritā | śuddhāśuddhamayī vyaktistasyāstattvena varṇitā || 59-55 || bhāvakaścāpi śaktyaṃśaḥ saṃkalpo vaiṣṇavaḥ paraḥ | rūpato varṇitaḥ samyak sudarśanaparāhvayaḥ || 59-56 || deśakālādikā vyāptistasya tattvena varṇitā | p. 604) prāṇakriyā balaṃ tejaḥ saṃkalpo vaiṣṇavaṃ yaśaḥ || 59-57 || sudarśanaṃ parodyogaḥ prāṇo viṣṇusamudyamaḥ | avyāhato mahāyogo yogātmā yogabhāvanaḥ || 59-58 || ityādibhirmahāśabdaistattadarṇavigāhibhiḥ | kriyāśaktiḥ parā viṣṇoḥ śāstre śāstre nigadyate || 59-59 || yathā kāraṇatāṃ yāti yathaivādhāratāmapi | yathā pramāṇatāṃ yāti yathā yāti tadarthatām || 59-60 || yathā yāti vidhāyābhistattadarthādhikāritām | niṣkalena svarūpeṇa yathā divyo'bhavadvidhiḥ || 59-61 || yathā ca madhyamaṃ rūpaṃ yantraṃ tadubhayātmakam | sakalaṃ yacca tadrūpaṃ śastrāstramayamujjvalam || 59-62 || divyāḥ saudarśanā vyūhā vaiśvarūpyaṃ ca tanmahat | rājño'pi vijayaḥ sarvo rodasīvijayastathā || 59-63 || kṛtsno yogavidhiścaiva nyāsayogavidhistathā | nānopadravaśāntiśca vyavasthā yogagocarā || 59-64 || brahmāstrādisvarūpaṃ ca tattanmantravidhistathā | mahābhiṣecanavidhirastrayogavidhistathā || 59-65 || dhvajādimantrayogāśca setihāsaviniścayāḥ | sthūlasūkṣmaparātmāno divyamantraviniścayāḥ || 59-66 || iti te nikhilenārthā darśitāste munīśvara | p. 605) nidhāya hṛdaye tattvaṃ svastho bhava nirāmayaḥ || 59-67 || vyākṛtāḥ saṃśayāḥ sarve nāradarṣe manaḥsthitāḥ | karāmalakavaccaiva divyā saudarśanī gatiḥ || 59-68 || ādarśanasvarūpeṇa guṇaiḥ saphalavaibhavaiḥ | saṃhiteyaṃ samākhyātā nānāśāstrāvagāhinī || 59-69 || etatsaṃhitopadeśānarhajanaparigaṇanam pañcarātramayī divyā sāṃkhyayogādisaṃmitā | saṃhiteyaṃ mahāguhyā nānāmantramayī parā || 59-70 || nāvāsudevabhaktāya tvayā deyā kathaṃcana | nāstike bhinnamaryāde kṛtaghne'nṛtavādake || 59-71 || niḥsvādhyāyavaṣaṭkāre devabrāhmaṇadūṣake | brahmacaryavratabhraṣṭe pañcayajñaparāṅmukhe || 59-72 || dūṣaṇe'pi ca vedānāṃ brāhmaṇe mantravarjite | yogyādhikāriparigaṇanam vedavidyāvratasnāte śrotriye gṛhamedhini || 59-73 || brahmacāriṇi vā samyag gurusvādhyāyatatpare | vanasthe vā vratopete bhikṣau vā tattvavitpare || 59-74 || karmaṇā manasā vācā bhakte deve janārdane | pañcarātrapriye nityaṃ vedavidyāsuniṣṭhite || 59-75 || vaktavyeyaṃ parā vidyā sarvavedāntabṛṃhaṇī | p. 606) maṅgalācaraṇavyājena śāstraprameyasārānuvādapūrvakaṃ śāstrasamāpanam samastajagadutpattisthitisaṃhārahetave | sudarśanābhidhānāyai namaḥ śaktyai kriyātmane || 59-76 || nāradaḥ - ajñānatimiradhvaṃsabhāskarāyādivedhase | śivaṃkarāya bhūtānāṃ namaḥ śāntāya tejase || 59-77 || iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ puruṣasūktaśrīsūktavārāhamantrārthanirūpaṇaṃ nāma ekonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 59 || āditaḥ ślokāḥ 3853 śāstravaibhavanirūpaṇaṃ nāma ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi || bharadvājaṃ prati durvāsasā vṛttānuvādavyājenāpekṣitayāvadartha- pratipādakatvarūpaśāstravaibhavaprapañcanam durvāsāḥ - ityetannāradāyādau pṛṣṭaḥ provāca śaṃkaraḥ | rahasyaṃ bhagavajjñānaṃ jñānānāmuttamaṃ mahat || 60-1 || śāstrasyāsya prādhānyena jagajjanmādikāraṇabhūtabrahmasvarūparūpaguṇavibhavādipratipā- danapūrvakaṃ paradevatāniṣkarṣakatvam sthityutpattipralayakṛd bhūtānāṃ yatra cintyate | sa viṣṇuścintyate yatra svarūpaguṇavaibhavaiḥ || 60-2 || prādhānyena bhagavadicchāśaktibhūtalakṣmīsvarūparūpaguṇa- vibhavādipratipādakatvam yatra sā śaktisaṃkhyātā viṣṇostaddharmadharmiṇī | śītaraśmeriva jyotsnā bhāvābhāvānugāminī || 60-3 || ananyā cānyarūpā ca jñānānandakriyāmayī | p. 608) mahāvibhūtisaṃsthānā nirvikārā nirañjanā || 60-4 || niḥsaktāsaktasanmatrā pūrṇā riktā ṛtaṃbharā | pratyastamitabhedā sā samunmīlitabhedinī || 60-5 || ṣaḍadhvaviṣayātītā ṣaḍadhvaviṣayātmikā | nimeṣonmeṣarūpā sā bhāvābhāvasvalakṣaṇā || 60-6 || cintyate yatra sā lakṣmīḥ svarūpaguṇavaibhavaiḥ | bhāvyabhāvakarūpā sā śaktiḥ śaktidvayābhidhā || 60-7 || cintyate yatra vispaṣṭaṃ svarūpaguṇavaibhavaiḥ | śuddhāśudhasvarūpā sā viṣṇuśaktirjaganmayī || 60-8 || bhūtirvicintyate yatra bhāvyakā yatra vartate | tathā prādhānyena bhagavatkriyāśaktibhūtasudarśanasvarūpādipratipādakatvam utprekṣārūpiṇī śaktiḥ sudarśanaparāhvayā || 60-9 || sā paṅkajā jagaddhāturbhāvikā yatra cintyate | yatra kāraṇarūpatvaṃ kriyāśaktervicintyate || 60-10 || sākāratākāratā ca śuddhāśuddhavibheditā | cintyate yatra vispaṣṭaṃ viṣṇuśakteḥ kriyātmanaḥ || 60-11 || pramāṇarūpatā yatra trividhā paricintyate | maryādāstraughaśastraughaśāstraughaparibheditā || 60-12 || puruṣārthātmatā śaktestathā tadadhikāritā | p. 609) jagadrakṣaṇarūpatvaṃ mantrayantrāstravistṛtam || 60-13 || iti saudarśanaṃ rūpaṃ niṣkalaṃ yatra cintyate | nānāvyūhasamudbhedaṃ nānāsaṃsthānaśobhitam || 60-14 || cintyate sakalaṃ rūpaṃ yatra saudarśanaṃ mahat | jagadrakṣaṇavidhvaṃsasṛjiśāli mahodayam || 60-15 || sudarśanāṅgasaṃbhūtamastrajātamaśeṣataḥ | svarūpaśabdavikrāntairnipuṇaṃ yatra cintyate || 60-16 || sāṃkhyayogādyarthapratipādakatvarūpavaibhavāntarasūcanam sāṃkhyayogavidhiryatra kārtsnyena paricintyate | vividhā mantrayogāśca mantrāśca vidhayo'khilāḥ || 60-17 || nānāsāmarthyabhedāśca setihāsapravistarāḥ | ātmanyāsavidhiścaiva vidhīnāmuttamo vidhiḥ || 60-18 || mantrārthā vividhāścaiva sthūlasūkṣmaparātmakāḥ | cintyante yatra vispaṣṭaṃ viṣṇusaṃkalpajṛmbhitāḥ || 60-19 || etacchāstrādhikārinirūpaṇam tadetadupaśāntena śāntena gurusevinā | adhyeyaṃ tantrasārākhyamāhirbudhnyaṃ hi śāsanam || 60-20 || anadhikārinirdeśapūrvakaṃ tebhyaḥ śāstrapradānaniṣedhaḥ nāśrotriyāya nājñāya nāprātaḥsnāyine tathā | p. 610) na śaṭhāya na dṛptāya na kūṭavidhisevine || 60-21 || nānantevāsine caiva nāsaṃvatsaravāsine | naiva deyaṃ kṛtaghnāya nāsūyānalaśāyine || 60-22 || yogyādhikārinirdeśapūrvakaṃ tebhyaḥ śāstrapradānābhyanujñā suputrāya suśiṣyāya sarvasvaprāṇadāyine | guhyagopanaśīlāya śāstrārthasthāpakāya ca || 60-23 || ūhāpohasudakṣāya mantravat saṃskṛtāya ca | deyametat trivarṇāya nityamadhyātmaśāline || 60-24 || śāstravaibhavanigamanam ṣaṣṭyadhyāyaiḥ samuddiṣṭā saṃhitā seyamuttamā | yāṃ jñātvā puruṣaḥ śaśvat sarvajñatvamavāpnuyāt || 60-25 || parā ca madhyamā caiva ye hi te saṃhite smṛte | tadarthaḥ sakalo'pyatra saṃkṣepeṇa pradarśitaḥ || 60-26 || p. 611) granthasamāpanam namaḥ śivāya śāntāya nāradāya maharṣaye | namaḥ sudarśanāyātha viṣṇoḥ saṃkalparūpiṇe || 60-27 || iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ śāstravaibhavanirūpaṇaṃ nāma ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 60 || āditaḥ ślokāḥ 3880 samāptā ceyamahirbudhnyasaṃhitā iti śrīkauśikāparaparyāyaśrīmadbāladhanvikulāvataṃsaśrīmannṛ- siṃhāryatanayasya śrīśeṣāryavaṃśamuktāphalaśrīmatpāṭa- rāryatanūbhavaśrīveṅkaṭāryacaraṇayugalasevāsamujjṛm- bhitavedāntadvayatattvavaiśadyasya vādhūlavaṃśakala- śodadhipūrṇacandratarkatīrthapaṇḍitaratnaśrīmatka- stūriraṅganāthāryakṛpāsamuttīrṇasāhitī- dharmaśāstrapūrvamīmāṃsādipārā- vārasya śrīdevaśikhāmaṇeḥ rāmā- nujāryasya kṛtiṣu siddhāñjanaṃ nāma ahirbudhnyasaṃhitā- viṣayavivecanaṃ samāptam | jijñāsante tu ye tattvamahirbudhnyārthagocaram | niyataṃ te'bhivīkṣantāṃ siddhāñjanamidaṃ muhuḥ || siddhāñjānamidaṃ bhūyād viduṣāṃ modavṛddhaye | prīyatāṃ tena bhagavān vāsudevaḥ śriya patiḥ || ahirbudhnyasaṃhitāpariśiṣṭaṃ sudarśana sahasranāmastotram (1) sudarśanasahasranāmastotram praṇamya śirasā devaṃ nārāyaṇamaśeṣagam | ramāvakṣojakastūrīpaṅkamudritavakṣasam || 1 || sarvaśāstrārthatattvajñaḥ pārāśaryastapodhanaḥ | hitāya sarvajagatāṃ nāradaṃ munimabravīt || 2 || jñānavidyāviśeṣajñaṃ karpūradhavalākṛtim | vīṇāvādanasaṃtuṣṭamānasaṃ marutāṃ param || 3 || hiraṇyagarbhasaṃbhūtaṃ hiraṇyākṣādisevitam | puṇyarāśiṃ purāṇajñaṃ pāvanīkṛtadiktaṭam || 4 || vyāsa uvāca - devarṣe nārada śrīman sākṣād brahmāṅgasaṃbhava | ___________________ 1 yadyapīdaṃ stotraṃ ṣaṣṭyadhyāyātmikāyāmasyāmahirbudhnya- saṃhitāyāṃ nāntarbhāvayituṃ śakyaṃ, vināpyanena ṣaṣṭyadhyāyānāṃ pūrṇatvāt; athāpi prathamādhyāyopadarśitarītyā viṃśatyuttaraśatādhyāyātmakatayā catvāriṃśaduttaraśatadvayādhyāyātmakatayā cāvagamyamānayoḥ ahirbudhnyasaṃhitayoranyataratra śakyamantarbhāvayitum, stotrasyāsyā- hirbudhnyasaṃhitāntarbhāvasyaivopadeśaparamparayāvagatatvāt, ante tathaiva lekhadarśanācca | yadyapīdaṃ paramarahasyabhūtaṃ stotraṃ, tathāpi vikrīte kariṇi kimaṅkuśe vivādaḥ iti nyāyena saṃhitāyāmeva tantrarahasyabhūtāyāṃ kārtsnyena prakāśitāyāṃ kimanenāprakāśiteneti samīkṣikayā kulaparamparayā samāgatamekameva tālapatramayaṃ pustakamādarśīkṛtya samārabdhaṃ mudraṇam | atrāntare aḍayārpustakālayasthaṃ devanāgarākṣaralikhitaṃ pustakāntaramapyatra sahāyo'bhūditi yuktamasyāhirbudhnyasaṃhitāpariśiṣṭatvena mudraṇamiti kṛtvātra prakāśyate | ___________________ p. 616) bhavānaśeṣavidyānāṃ pāragastapasāṃ nidhiḥ || 5 || vedāntapāragaḥ sarvaśāstrārthapratibhojjvalaḥ | parabrahmaṇi niṣṇātaḥ saccidānandavigrahaḥ || 6 || jagaddhitāya janitaḥ sākṣādeva caturmukhāt | hanyante bhavatā daityā daityāribhujavikramaiḥ || 7 || kālo'nugrahakartā tvaṃ trailokyaṃ tvadvaśe'nagha | manuṣyā ṛṣayo devāstvayā jīvanti sattama || 8 || kartṛtve lokakāryāṇāṃ varatve pariniṣṭhita | pṛcchāmi tvāmaśeṣajñaṃ nidānaṃ sarvasaṃpadām || 9 || sarvasaṃsāranirmuktaṃ cidghanaṃ śāntamānasam | yaḥ sarvalokahitakṛdyaṃ praśaṃsanti yoginaḥ || 10 || idaṃ carācaraṃ viśvaṃ dhṛtaṃ yena mahāmune | spṛhayanti ca yatprītyā yasmai brahmādidevatāḥ || 11 || nirmāṇasthitisaṃhārā yato viśvasya sattama | yasya prasādād brahmādyā labhante vāñchitaṃ phalam || 12 || dāridryanāśo jāyeta yasmin śrutipathaṃ gate | vivakṣitārthanirvāhā mukhānniḥsaratīha gīḥ || 13 || nṛpāṇāṃ rājyahīnānāṃ yena rājyaṃ bhaviṣyati | aputraḥ putravān yena vandhyā putravatī bhavet || 14 || śatrūṇāmacirānnāśo jñānaṃ jñānaiṣiṇāmapi | cāturvargaphalaṃ yasya kṣaṇād bhavati suvrata || 15 || p. 617) bhūtapretapiśācādyā yakṣarākṣasapannagāḥ | bhūtajvarādirogāśca yasya smaraṇamātrataḥ || 16 || mucyante muniśārdūla yenākhilajagaddhṛtam | tadetaditi niścitya sarvaśāstraviśārada || 17 || sarvalokahitārthāya brūhi me sakalaṃ guro | ityuktastena muninā vyāsenāmitatejasā || 18 || baddhāñjalipuṭo bhūtvā sādaraṃ nārado muniḥ | namaskṛtya jaganmūlaṃ lakṣmīkāntaṃ parāt param || 19 || uvāca paramaprītaḥ karuṇāmṛtadhārayā | āpyāyayan munīn sarvān vyāsādīn brahmatatparān || 20 || nāradaḥ - bahirantastamaśchedi jyotirvande sudarśanam | yenāvyāhatasaṃkalpaṃ vastu lakṣmīdharaṃ viduḥ || 21 || oṃ asya śrīsudarśanasahasranāmastotramahāmantrasya ahirbudhnyo bhagavānṛṣiḥ, anuṣṭup chandaḥ, śrīsudarśanamahāviṣṇurdevatā, raṃ bījam, huṃ śaktiḥ, phaṭ kīlakam, rāṃ rīṃ rūṃ raiṃ rauṃ raḥ iti mantraḥ, śrīsudarśanaprasādasiddhyarthe jape viniyogaḥ | oṃ rāṃ aṅguṣṭhābhyāṃ namaḥ, oṃ rīṃ tarjanībhyāṃ namaḥ, oṃ rūṃ madhyamābhyāṃ namaḥ, oṃ raiṃ anāmikābhyāṃ namaḥ, oṃ rauṃ kaniṣṭhikābhyāṃ, oṃ raḥ karatalakarapṛṣṭhābhyāṃ namaḥ | p. 618) evaṃ hṛdayādinyāsaḥ - oṃ rāṃ jñānāya hṛdayāya namaḥ, o rīṃ aiśvaryāya śirase svāhā, oṃ rūṃ śaktyai śikhāyai vaṣaṭ, oṃ raiṃ balāya kavacāya huṃ, oṃ rauṃ vīryāyāstrāya phaṭ, oṃ raḥ tejase netrābhyāṃ vauṣaṭ | atha digbandhaḥ - oṃ ṭhaṃ ṭhaṃ pūrvāṃ diśaṃ cakreṇa badhnāmi namaścakrāya huṃ phaṭ svāhā, oṃ ṭhaṃ ṭhaṃ āgneyīṃ diśaṃ 0, oṃ ṭhaṃ ṭhaṃ yāmyāṃ diśaṃ 0, oṃ ṭhaṃ ṭhaṃ nair-ṛtīṃ diśaṃ 0, oṃ ṭhaṃ ṭhaṃ vāruṇīṃ diśaṃ 0, oṃ ṭhaṃ ṭhaṃ vāyavīṃ diśaṃ 0, oṃ ṭhaṃ ṭhaṃ kauberīṃ diśaṃ 0, oṃ ṭhaṃ ṭhaṃ aiśānīṃ diśaṃ 0, oṃ ṭhaṃ ṭhaṃ ūrdhvāṃ diśaṃ 0, oṃ ṭhaṃ ṭhaṃ adharāṃ diśaṃ 0, oṃ ṭhaṃ ṭhaṃ sarvāṃ diśaṃ cakreṇa badhnāmi namaścakrāya huṃ phaṭ svāhā | iti digbandhaḥ | dhyānam - kalpāntārkaprakāśaṃ tribhuvanamakhilaṃ tejasā pūrayantaṃ raktākṣaṃ piṅgakeśaṃ ripukulabhayadaṃ bhīmadaṃṣṭrāṭṭahāsam | śaṅkhaṃ cakraṃ gadābjaṃ pṛthutaramusalaṃ cāpapāśāṅkuśādīn bibhrāṇaṃ dorbhirādyaṃ manasi murariporbhāvaye cakrarājam || śaṅkhaṃ cakraṃ gadābjaṃ śaramasimiṣudhiṃ cāpapāśāṅkuśādīn bibhrāṇaṃ vajrakheṭaṃ halamusalalasatkuntamatyugradaṃṣṭram | jvālākeśaṃ trinetraṃ jvaladanalanibhaṃ hārakeyūrabhūṣaṃ dhyāyet ṣaṭkoṇasaṃsthaṃ sakalaripujanaprāṇasaṃhāracakram || kakārādīni ṣoḍaśa nāmāni p. 619) kalyāṇaguṇasaṃpannaḥ kalyāṇavasanojjvalaḥ | kalyāṇācalagambhīraḥ kalyāṇajanarañjakaḥ || 1 || kalyāṇadoṣanāśaśca kalyāṇarucirāṅgakaḥ | kalyāṇāṅgadasaṃpannaḥ kalyāṇākārasaṃnibhaḥ || 2 || karālavadano'trāsī karālāṅgo'bhayaṃkaraḥ | karālatanujoddāmaḥ karālatanubhedakaḥ || 3 || karañjavanamadhyasthaḥ karañjadadhibhojanaḥ | karañjāsurasaṃhartā karañjamadhurāṅgakaḥ || 4 || khakārādīni daśa khañjanānandajanakaḥ khañjanāhārajūṣitaḥ | khañjanāyudhabhṛd divyakhañjanākhaṇḍagarvahṛt || 5 || kharāntakaḥ khararuciḥ kharaduḥkhairasevitaḥ | kharāntakaḥ kharodāraḥ kharāsuravibhañjanaḥ || 6 || gakārādīni dvādaśa gopālo gopatirgoptā gopastrīnātharañjakaḥ | gojāruṇatanurgojo gojāratikṛtotsavaḥ || 7 || gambhīranābhirgambhīro gambhīrārthasamanvitaḥ | gambhīravaidyamaruto gambhīraguṇabhūṣitaḥ || 8 || ghakārādīnyekādaśa ghanarāvo ghanarucirghanagambhīranisvanaḥ | p. 620) ghanāghanaughanāśī ca ghanasaṃtānadāyakaḥ || 9 || ghanarocirghanacaro ghanacandanacarcitaḥ | ghanahetirghanabhujo ghano'khilasurārcitaḥ || 10 || ṅakārādīni catvāri ṅakārāvadhivibhavo ṅakāro munisaṃmataḥ | ṅakāravītasahito ṅakārākārabhūṣitaḥ || 11 || cakārādīni ṣaṭpañcāśat cakrarājaścakrapatiścakrādhīśaḥ sucakrabhūḥ | cakrasevyaścakradharaścakrabhūṣaṇabhūṣitaḥ || 12 || cakrarājaruciścakraścakrapālanatatparaḥ | cakradhṛccakravaradaścakrabhūṣaṇabhūṣitaḥ || 13 || sucakradhīḥ sucakrākhyaḥ sucakraguṇabhuṣitaḥ | vicakraścakranirataścakrasaṃpannavaibhavaḥ || 14 || cakradoścakradaścakraścakrarājaparākramaḥ | cakranādaścakracaraścakragaścakrapāśakṛt || 15 || cakravyāpī cakraguruścakrahārī vicakrabhṛt | cakrāṅgaścakramahitaścakravākaguṇākaraḥ || 16 || ācakraścakradharmajñaścakrakaścakramardanaḥ | ācakraniyamaścakraḥ sarvapāpavidhūnanaḥ || 17 || cakrajvālaścakradharaścakrapālitavigrahaḥ | p. 621) cakravartī cakradāyī cakrakārī madāpahaḥ || 18 || cakrakoṭimahānādaścakrakoṭisamaprabhaḥ | cakrarājāvanacaraścakrarājāntarojjvalaḥ || 19 || cañcalārātidamanaścañcalasvāntaromakṛt | cañcalo mānasollāsī cañcalācalabhāsuraḥ || 20 || cañcalārātinirataścañcalādhikacañcalaḥ | chakārādīni nava chāyayākhilatāpaghnaśchāyāmadavibhañjanaḥ || 21 || chāyāpriyo'dhikaruciśchāyāvṛkṣasamāśrayaḥ | chāyānvitaśchāyayārcyaśchāyādhikasukhapradaḥ || 22 || chāyāmbaraparīdhānaśchāyātmajanamuñcitaḥ | jakārādīni ṣoḍaśa jalajākṣīpriyakaro jalajānandadāyakaḥ || 23 || jalajāsiddhiruciro jalajālasamo bharaḥ | jalajālāpasaṃstutyo jalajātāya modakṛt || 24 || jalajāhāracaturo jalajārādhanotsukaḥ | janakastutisaṃtuṣṭo janakārādhitādhikaḥ || 25 || janakāmodanaparo janakānandadāyakaḥ | janakādhyānasaṃtuṣṭahṛdayo janakārcitaḥ || 26 || janakānandajanano janakṛddhṛdayāmbujaḥ | p. 622) jhakārādīni catvāri jhañjhāmārutavegāḍhyo jhañjhāmārutasaṃgaraḥ || 27 || jhañjhāmārutasaṃrāvo jhañjhāmārutavikramaḥ | ñakārādinī dve ñakārāmbujamadhyastho ñakārakṛtasaṃnidhiḥ || 28 || ṭakārādīni nava ṭaṅkadhārī ṭaṅkavapuṣṭaṅkasaṃhārakārakaḥ | ṭaṅkacchinnasuvarṇābhaṣṭaṅkāradhanurujjvalaḥ || 29 || ṭaṅkārāgnisamākāraṣṭaṅkāraravameduraḥ | ṭaṅkārakīrtibharitaṣṭaṅkārānandavardhanaḥ || 30 || ḍakārādīnyekonaviṃśatiḥ ḍambhasaṃhatisaṃhartā ḍambhasaṃtativardhanaḥ | ḍambhadhṛg ḍambhahṛdayo ḍambhadaṇḍanatatparaḥ || 31 || ḍimbhadhṛg ḍimbhakṛḍḍimbho ḍimbhasūdanatatparaḥ | ḍimbhapāpaharo ḍimbhasaṃbhāvitapadāmbujaḥ || 32 || ḍimbharodyatkaṭambājo ḍamarudhyānatatparaḥ | ḍamarūdbhavasaṃhartā ḍamarūdbhavanandanaḥ || 33 || ḍāḍimīvanamadhyastho ḍāḍimīkusumapriyaḥ | ḍāḍimīphalasaṃtuṣṭo ḍāḍimīphalavarjitaḥ || 34 || p. 623) ḍhakārādīnyaṣṭau ḍhakkāmanoharavapurḍhakkāravavirājitaḥ | ḍhakkāvādyeṣu nirato ḍhakkādhāraṇatatparaḥ || 35 || ḍhakārabījasaṃpanno ḍhakārākṣarameduraḥ | ḍhakāramadhyasadano ḍhakāravihitāntrakaḥ || 36 || ṇakārādīni catvāri ṇakārabījavasatirṇakāravasanojjvalaḥ | ṇakārātigabhīrāṅgo ṇakārārādhanapriyaḥ || 37 || takārādīni caturdaśa taralākṣīmahāhartā tārakāsurahṛttariḥ | taralojjvalahārāḍhyastaralasvāntarañjakaḥ || 38 || tārakāsurasaṃsevyastārakāsuramānitaḥ | turaṅgavadanastotrasaṃtuṣṭahṛdayāmbujaḥ || 39 || turaṅgavadanaḥ śrīmāṃsturaṅgavadanastutaḥ | tamaḥ paṭalasaṃchannastamaḥ saṃtatimardanaḥ || 40 || tamonudo jalaśayastamaḥsaṃvardhano haraḥ | thakārādīni catvāri thavarṇamadhyasaṃvāsī thavarṇavarabhūṣitaḥ || 41 || thavarṇabījasaṃpannasthavarṇarucirālayaḥ | p. 624) dakārādīni daśa darabhṛd darasārākṣo darahṛd daravañcakaḥ || 42 || daraphullāmbujarucirdaracakravirājitaḥ | dadhisaṃgrahaṇavyagro dadhipāṇḍarakīrtibhṛt || 43 || dadhyannapūjanarato dadhivāmanamodakṛt | dhakārādīni caturviṃśatiḥ dhanvī dhanapriyo dhanyo dhanādhipasamañcitaḥ || 44 || dharo dharāvanarato dhanadhānyasamṛddhidaḥ | dhanaṃjayo dhānādhyakṣo dhanado dhanavarjitaḥ || 45 || dhanagrahaṇasaṃpanno dhanasaṃmatamānasaḥ | dhanarājavanāsakto dhanarājayaśobharaḥ || 46 || dhanarājamadāhartā dhanarājasamīḍitaḥ | dharmakṛddharmaghṛddharmī dharmanandanasaṃnutaḥ || 47 || dharmarājo dhanāsakto dharmajñākalpitastutiḥ | nakārādīni ṣoḍaśa nararājavanāyatto nararājāya nirbharaḥ || 48 || nararājastutaguṇo nararājasamujjvalaḥ | navatāmarasodāro navatāmarasekṣaṇaḥ || 49 || navatāmarasāhāro navatāmarasāruṇaḥ | navasauvarṇavasano navanāthadayāparaḥ || 50 || p. 625) navanāthastutanado navanāthasamākṛtiḥ | nālikānetramahito nālikāvalirājitaḥ || 51 || nālikāgatimadhyastho nālikāsanasevitaḥ | pakārādīninyaṣṭādaśa puṇḍarīkākṣarucitaḥ puṇḍarīkamadāpahaḥ || 52 || puṇḍarīkamunistutyaḥ puṇḍarīkasuhṛddyutiḥ | puṇḍarīkaprabhāramyaḥ puṇḍarīkanibhānanaḥ || 53 || puṇḍarīkākṣasanmānaḥ puṇḍarīkadayāparaḥ | paraḥ parāgativapuḥ parānandaḥ parāt paraḥ || 54 || paramānandajanakaḥ paramānnādhikapriyaḥ | puṣkarākṣakarodāraḥ puṣkarākṣaḥ śivaṃkaraḥ || 55 || puṣkaravrātasahitaḥ puṣkarāravasaṃyutaḥ | atha phakārādīni nava phaṭkārataḥ stūyamānaḥ phaṭkārākṣaramadhyagaḥ || 56 || phaṭkāradhvastadanujaḥ phaṭkārāsanasaṃgataḥ | phalahāraḥ stutaphalaḥ phalapūjākṛtotsavaḥ || 57 || phaladānarato'tyantaphalasaṃpūrṇamānasaḥ | bakārādīni ṣoḍaśa balastutirbalādhāro balabhadrapriyaṃkaraḥ || 58 || balavān balahārī ca balayugvairibhañjanaḥ | baladātā baladharo balarājitavigrahaḥ || 59 || balādbalo balakaro balāsuraniṣūdanaḥ | balarakṣaṇaniṣṇāto balasaṃmodadāyakaḥ || 60 || balasaṃpūrṇahṛdayo balasaṃhāradīkṣitaḥ | bhakārādīni caturviṃśatiḥ bahvastuto bhavapatirbhavasaṃtānadāyakaḥ || 61 || bhavadhvaṃsī bhavaharo bhavastambhanatatparaḥ | bhavarakṣaṇaniṣṇāto bhavasaṃtoṣakārakaḥ || 62 || bhavasāgarasaṃchettā bhavasindhusukhapradaḥ | bhadrado bhadrahṛdayo bhadrakāryasamāśritaḥ || 63 || bhadraśrīcarcitatanurbhadraśrīdānadīkṣitaḥ | bhadrapādapriyo bhadro hyabhadravanabhañjanaḥ || 64 || bhadraśrīgānasaraso bhadramaṇḍalamaṇḍitaḥ | bharadvājastutapado bharadvājasamāśritaḥ || 65 || bharadvājāśramarato bharadvājadayākaraḥ | makārādīni tripañcāśat masāranīlaruciro masāracaraṇojjvalaḥ || 66 || masārasārasatkāryo masārāṃśukabhūṣitaḥ | mākandavanasaṃcārī mākandajanarañjakaḥ || 67 || mākandānandamandāro mākandānandabandhuraḥ | p. 627) maṇḍalo maṇḍalādhīśo maṇḍalātmā sumaṇḍalaḥ || 68 || maṇḍeśo maṇḍalāntamaṇḍalārcitamaṇḍalaḥ | maṇḍalāvananṣṇāto maṇḍalāvaraṇī ghanaḥ || 69 || maṇḍalastho maṇḍalalāgryo maṇḍalābharaṇāṅkitaḥ | madhudānavasaṃhartā madhumañjulavāgbharaḥ || 70 || madhudānādhikarato madhumaṅgalavaibhavaḥ | madhujetā madhukaro madhuro madhurādhipaḥ || 71 || madhuvāraṇasaṃhartā madhusaṃtānakārakaḥ | madhumāsātiruciro madhumāsavirājitaḥ || 72 || madhupuṣṭo madhutanurmadhugo madhusaṃvaraḥ | madhuro madhurākāro madhurāmbarabhūṣitaḥ || 73 || madhurānagarīnātho madhurāsurabhañjanaḥ | madhurāhāranirato madhurāhlādadakṣiṇaḥ || 74 || madhurāmbhojanayano madhuradhipasaṃgataḥ | madhurānandacaturo madhurārātisaṃgataḥ || 75 || madhurābharaṇollāsī madhurāṅgadabhūṣitaḥ | mṛgarājavanīsakto mṛgamaṇḍalamaṇḍitaḥ || 76 || mṛgādaro mṛgapatirmṛgārātividāraṇaḥ | yakārādīni daśa yajñapriyo yajñavapuryajñasaṃprītamānasaḥ || 77 || p. 628) yajñasaṃtānanirato yajñasaṃbhārasaṃbhramaḥ | yajñayajño yajñapado yajñasaṃpādanotsukaḥ || 78 || yajñaśālākṛtāvāso yajñasaṃbhāvitānnakaḥ | rephādīni viṃśatiḥ rasendro rasasaṃpanno rasa rājo rasotsukaḥ || 79 || rasānvito rasadharo rasacelo rasākaraḥ | rasajetā rasaśreṣṭho rasarājābhirañjitaḥ || 80 || rasatattvasamāsakto rasadāraparākramaḥ | rasarājo rasadharo raseśo rasavallabhaḥ || 81 || rasanetā rasāvāso rasotkaravirājitaḥ | lakārādīnyaṣṭau lavaṅgapuṣpasaṃtuṣṭo lavaṅgakusumocitaḥ || 82 || lavaṅgavanamadhyastho lavaṅgakusumotsukaḥ | latāvalisamāyukto latārasamarcitaḥ || 83 || latābhirāmatanubhṛllatātilakabhūṣitaḥ | vakārādīni saptadaśa vīrastutapadāmbhojo virājagamanotsukaḥ || 84 || virājapatramadhyastho virājarasasevitaḥ | varado varasaṃpanno varasamunnataḥ || 85 || varastutirvardhamāno varadhṛd varasaṃbhavaḥ | p. 629) varadānarato varyo varadānasamutsukaḥ || 86 || varadānārdrahṛdayo varavāraṇasaṃyutaḥ | śakārādīni pañcaviṃśatiḥ śāradāstutapādābjaḥ śāradāmbhojakīrtibhṛt || 87 || śāradāmbhojanayanaḥ śāradādhyakṣasevitaḥ | śāradāpīṭhavasatiḥ śāradādhipasaṃnutaḥ || 88 || śāradāvāsadamanaḥ śāradāvāsabhāsuraḥ | śatakratustūyamānaḥ śatakratuparākramaḥ || 89 || śatakratusamaiśvaryaḥ śatakratumadāpahaḥ | śaracāpadharaḥ śrīmān śarasaṃbhavavaibhavaḥ || 90 || śarapāṇḍarakīrtiśrīḥ śaratsārasalocanaḥ | śarasaṃgamasaṃpannaḥ śaramaṇḍalamaṇḍitaḥ || 91 || śarātigaḥ śaradharaḥ śaralālanalālasaḥ | śarodbhavasamākāraḥ śarayuddhaviśārada || 92 || śarabṛndāvanaratiḥ śarasaṃmatavikramaḥ | ṣakārādīni ṣoḍaśa ṣaṭpadaḥ ṣaṭpadākāraḥ ṣaṭpadāvalisevitaḥ || 93 || ṣaṭpadākāramadhuraḥ ṣaṭpadī ṣaṭpadoddhataḥ | ṣaḍaṅgavedavinutaḥ ṣaḍaṅgapadameduraḥ || 94 || ṣaṭpadmakavitāvāsaḥ ṣaḍbinduracitadyutiḥ | ṣaḍbindumadhyavasatiḥ ṣaḍbinduviśadīkṛtaḥ || 95 || p. 630) ṣaḍāmnāyastṛyamānaḥ ṣaḍāmnāyāntarasthitaḥ | ṣaṭchaktimaṅgalavṛtaḥ ṣaṭcakrakṛtaśekharaḥ || 96 || sakārādīni viṃśatiḥ sārasārasaraktāṅgaḥ sārasārasalocanaḥ | sāradīptiḥ sāratanuḥ sārasākṣakarapriyaḥ || 97 || sāradīpī sārakṛpaḥ sārasāvanakṛjjvalaḥ | sāraṅgasāradamanaḥ sārakalpitakuṇḍalaḥ || 98 || sārasāraṇyavasatiḥ sārasāravameduraḥ | sāragānapriyaḥ sāraḥ sārasārasupaṇḍitaḥ || 99 || sadrakṣakaḥ sadāmodī sadānandanadeśikaḥ | sadvaidyavandyacaraṇaḥ sadvaidyojjvalamānasaḥ || 100 || hakārādīni catuḥṣaṣṭiḥ harijetā hariratho harisevāparāyaṇaḥ | harivarṇo haricaro harigo harivatsalaḥ || 101 || haridro harisaṃstotā haridhyānaparāyaṇaḥ | harikalpāntasaṃhartā harisārasamujjvalaḥ || 102 || haricandanaliptāṅgo harimānasasaṃmataḥ | harikāruṇyanirato haṃsamocanalālasaḥ || 103 || hariputrābhayakaro hariputrasamañcitaḥ | haridhāraṇasāṃnidhyo harisaṃmodadāyakaḥ || 104 || hetirājo hetidharo hetināyakasaṃstutaḥ | p. 631) hetirharirhetivapurhetihā hetivardhanaḥ || 105 || hetihantā hetiyuddhakaro hetivibhūṣaṇaḥ | hetidātā hetiparo hetimārgapravartakaḥ || 106 || hetisaṃtatisaṃpūrṇo hetimaṇḍalamaṇḍitaḥ | hetidānaparaḥ sarvahetyugraparibhūṣitaḥ || 107 || haṃsarūpī haṃsagatirhaṃsasaṃnutavaibhavaḥ | haṃsamārgarato haṃsarakṣako haṃsanāyakaḥ || 108 || haṃsadṛggocaratanurhaṃsasaṃgītatoṣitaḥ | haṃsajetā haṃsapatirhaṃsago haṃsavāhanaḥ || 109 || haṃsajo haṃsagamano haṃsarājasupūjitaḥ | haṃsavego haṃsadharo haṃsasundaravigrahaḥ || 110 || haṃsavat sundaratanurhaṃsasaṃgatamānasaḥ | haṃsasvarūpasārajño haṃsasaṃnatamānasaḥ || 111 || haṃsasaṃstutasāmarthyo harirakṣaṇatatparaḥ | haṃsasaṃstutamāhātmyo haraputraparākramaḥ || 112 || kṣakārādīni dvādaśa nāmāni kṣīrārṇavasamudbhūtaḥ kṣīrasaṃbhavabhāvitaḥ | kṣīrābdhināthasaṃyuktaḥ kṣīrakīrtivibhāsuraḥ || 113 || kṣaṇadāravasaṃhartā kṣaṇadāravasaṃmataḥ | kṣaṇadādhīśasaṃyuktaḥ kṣaṇadānakṛtotsavaḥ || 114 || kṣīrābhiṣekasaṃtuṣṭa kṣīrapānābhilāṣukaḥ | p. 632) kṣīrājyabhojanāsaktaḥ kṣīrasaṃbhavavarṇakaḥ || 115 || phalaśrutiḥ ityetat kathitaṃ divyaṃ sarvapāpapraṇāśanam | sarvaśatrukṣayakaraṃ sarvasaṃpatpradāyakam || 116 || sarvasaubhāgyajanakaṃ sarvamaṅgalakārakam | sarvādāridryaśamanaṃ sarvopadravanāśanam || 117 || sarvaśāntikaraṇ guhyaṃ sarvaroganivāraṇam | atibandhagrahaharaṃ sarvaduḥkhanivārakam || 118 || nāmnāṃ sahasraṃ divyānāṃ cakrarājasya tatpateḥ | nāmāni hetirājasya ye paṭhantīha mānavāḥ | teṣāṃ bhavanti sakalāḥ saṃpado nātra saṃśayaḥ || 119 || ityahirbudhnyasaṃhitāyāṃ tantrarahasye vyāsanāradasaṃvāde śrīsudarśanasahasranāmastotraṃ saṃpūrṇam (1) ________________ 1 yathoktānāṃ nāmnāṃ parigaṇane, teṣāṃ saṃkhyā ṣaṣṭyuttarāṇi pañcaśatāni nātikrāmati | tatra kimetāvatsveva nāmasu sahasranāmaśabda aupacārikaḥ prayuktaḥ, uta madhye madhye granthalopānnāmasahasrasaṃkhyāyā apūrtiriti | prabalatareṇa pramāṇena vinā sahasranāmaśabdasyaupacārikatvakalpanānaucityaṃ granthalopāvaśyakatāmudbhāvayati | ādarśīkṛtayorajñātaparaspara- vṛttāntayorbhinnadeśādānītayordvayormātṛkākośayordaivādāpatita- maikarūpyaṃ tu granthalopasadbhāvaśaṅkāṃ pratiruṇaddhi | ________________ ########### END OF FILE #######