#################################################### MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00658 Uniform title: ajaḍapramātṛsiddhiḥ Author : utpaladeva Description: Copied from volume 34 of the K.S.T.S. series Notes: Data-entered by the staff of Muktabodha under the supervision of Anirban Dash. Revision 0: Apr. 6, 2024 Diplomatic transcription Publisher : Publication year : 1921 Publication city : Publication country : India #################################################### oṃ kāśmīra-saṃskṛtagranthāvaliḥ | granthāṅkaḥ 34 siddhitrayī īśvarapratyabhijñākārikāvṛttiśca śrīmanmahāmāheśvarācāryavarya-rājānaka-utpaladevaviracite śrībhāratadharmamārtaṇḍa-kaśmīramahārāja- śrīpratāpasiṃhavara-pratiṣṭhāpite pratnavidyāprakāśa- (risarca) kāryālaye tadadhyakṣa-paṇḍita-madhusūdanakaula-śāstriṇā uddiṣṭhakāryālayasthetarapaṇḍitasahāyena pāścātyavidvatparipatsaṃmatādhunikasugamaśuddharītyupanyāsādisaṃskāraiḥ pariṣkṛtya śrīnagare kaśmīra pratāpa sṭīma presa mudraṇālaye mudrayāpayitvā prākāśyamupanīte vikramābdaḥ 1978 khaistābdaḥ 1921 kāśmīra-śrīnagara atha ajaḍapramātṛsiddhiḥ mahāmāheśvarācāryotpaladevaviracitā savṛttiḥ | pṛ0 1) yathā sadasatāṃ naiva viśeṣo'sti nijātmani | jaḍājaḍānāmapyevaṃ nāstyasāviti niścayaḥ || 1 || vijñānasaṃtānavādināṃ mate sarveṣāṃ bhāvānāṃ kṣaṇikatvāt svalakṣaṇātmake prātisvike svarūpe viśeṣābhāvaḥ saṃtānina ekasyānusaṃdhāturanabhyupagatatvāt | evaṃ cetanācetanānāmapi svātmani nirviśeṣatvam || 1 || prakhyopākhyā ca sattā ya- dyadasattā viparyayaḥ | naitatsvarūpaṃ spṛśati vastuno jñātṛgāmyadaḥ || 2 || pṛ0 2) prakāśavimarśalakṣaṇābhyāṃ prakhyopākhyābhyāṃ tadabhāvena ca bhāvānāṃ sadasattayorvyavasthāpayitumiṣṭayorapi vastunaḥ svarūpasparśābhāvaḥ, yatastatprakhyādi jñāturdharmastatastatsvarūpavyavasthānābhāvaḥ || 2 || prakhyopākhyāviṣayatā- pyarthasyātmā na yujyate | parāpekṣitayā naika- rūpatve sattvalaṅghanāt || 3 || na ca prakhyādiviṣayatve'pi padārthasvarūpatopapadyate paraprakāśādhīnatvāttasya | kiṃ cānekākāratve'pi vastusattāyā apratiṣṭhānāt | tasmādanyonyaṃ vastutadabhāvayornirviśeṣatvam || 3 || mā bhūdviśeṣaḥ prakhyādi- bhāvābhāvau tataḥ punaḥ | siddhyatyeva viśeṣo'tra tāvatā ca prayojanam || 4 || nirviśeṣatvābhyupagame'pi sadasatorvastunoḥ prakhyādibhāvābhāvāvavikalāveva tadavalambya punarviśeṣavattvasya siddheḥ, tataḥ sākalyena bhāveṣvarthakriyāpi siddhyedeva || 4 || evamapyavabhāsānu- ṣaktā sattocitā bhavet | pṛ0 3) tadapekṣāṃ vinā bhāvā- bhāvayoraviśiṣṭatā || 5 || itthaṃ ca vastusattāyāḥ prakāśalagnāyā evaucityaṃ prakāśamānatālakṣaṇaṃ saṃbhāvyate'nyathā saṃvidanuṣaṅgaṃ vinā sadasatoranyonyanirapekṣatvāt svasvarūpaniṣṭhayorviśeṣānupapatteḥ || 5 || kathaṃ syādaviśeṣo'tra yāvatārthakriyāṃ hi san | kuryānnānyastathāpyartho nirviśeṣo nijātmani || 6 || yasmātsata eva vastuno'rthakriyākāritvamasatastadabhāva iti kathamaviśiṣṭatvamarthakriyayaiva tadbhāvopapādanāt, ityākṣepaḥ | tatrāha tathāpyarthakriyāyāstattatpramātradhīnatayā naisargikatvābhāvādvinā saṃvidāśrayatāmarthasya svātmani viśeṣādhāyakatvāsiddheḥ || 6 || evamarthakriyābhāso- pādhisaṃbhedamāgataḥ | sannarthaḥ syātsvarūpeṇa nāsatastu viśiṣyate || 7 || uktaprakāreṇa saṃvidyapratiṣṭhānādarthakriyākāribhistattadābhāsopādhibhiḥ saṃbhinnasyārthasyārthasvarūpeṇa sattāsaṃpattāvapi punarasato'rthādviśeṣo na siddhyet || pṛ0 4) tatrāpyarthakriyā siddha- sattākārthe na varṇitā | samamevānayostena pratiṣṭhā saṃvidāśrayā || 8 || tayorubhayoḥ sadasatormadhye'pi prāgasiddhe'rthe'rthakriyāyā avyavasthitatvāt, atha ca pūrvasiddhe'rthe tatsiddhernārthakriyaiva vastvātmā; tasmādbhāvābhāvayorakramameva saṃvidadhīnaiva siddhiḥ tanniṣṭhatvādeva bhāvavyavasthitīnām || 8 || saṃvidapyaparāmarśa- rūpā cettadasāvapi | abhāvena jaḍenātha tulyaiva prāgvadātmani || 9 || nirvimarśasya prakāśasyāpi sphaṭikādivadviśvāvabhāsane'pi asvatantratvātsvātmanyasatā jaḍena ca bhāvena sādṛśyameva syāt parasparavṛttaparijñāne'nelamūkaprāyatvāt, etena śāntabrahmavādanirāsaḥ kaṭākṣitaḥ || 9 || saivaṃ bhūtātmanā svenā- pyalabdhapariniṣṭhitiḥ | kathamanyasya bhāvasya pratiṣṭhāspadatāmiyāt || 10 || nirvimarśā saṃvitsvato'labdhasattākā paraṃ vyavasthāpayituṃ nālaṃ gaganakusumamiva saurabhādijanane || 10 || pṛ0 5) idamityucitaḥ saṃvi- tprakāśo'nyasya vastunaḥ | pratiṣṭhātmakatāṃ gacche- dahamityātmanā punaḥ || 11 || bhinnaṃ vastu idantāvimarśena prakāśanārhaṃ satpunarahantātmanā vyavasthāmiyāt | saṃvideva viśvasphurattāmayī svasvātantryādeva vicitrārthātmanāvibhinnaprakāśamayena prasphurantī viśvajīvitaṃ, tadahantāviśrāntiṃ vinā svato'siddhaṃ kathaṃ vyavahāryaṃ syāt || 11 || vyatireketarābhyāṃ hi niścayo'nyajaḍātmanoḥ | vyavasthitiḥ pratiṣṭhā ca siddhirnirvṛttirucyate || 12 || jñātari vyavasthitatve san jaḍo'nyathāsan, svātmānyasaṃrambhatve svaprakāśatvaṃ tadabhāve nāstītyanvayavyatirekābhyāṃ hi svaparatvaniścayaḥ, sa ca vyavasthāpratiṣṭhādiśabdairucyate || 12 || evamātmanyasatkalpāḥ prakāśasyaiva santyamī | jaḍāḥ prakāśa evāsti svātmanaḥ svaparātmabhiḥ || 13 || pṛ0 6) itthaṃ jaḍabhāvānāṃ saṃvidviśrāntiṃ vināsatkalpatvāt svātmanyasatsvabhāvānāṃ jñātuḥ prakāśasvabhāvasya saṃbandhitayaiva sattvaṃ, tasmātsaṃvitprakāśa eva svātmocchalattayā svamāyāśaktyullāsite viśvavaicitrye jaḍājaḍabhāvarāśidvayena vedyavedakātmakena svarūpānatiriktenātirikteneva prasphuret,- iti svātantryavādasya pronmīlanaṃ sūcitavānācāryaḥ || 13 || nacaivānubhavo'pyasti bhinnābhinnaviniścayam | muktvānvayasya prakāśasya vimarśarahitātmanaḥ || 14 || saṃyojanaviyojanātmakaṃ svātantryaṃ vihāya sato jaḍaprakāśasya naiva saṃrambhātmānubhavo nirvimarśātmakatvāt | etadeva hi pratyavamarśasya māhātmyaṃ yadviśvaṃ svātmaikyenāntaḥsthitaṃ bahiridantayodbhāsayan udbhāsyamānamapi punaḥ pūrṇāhantāviśrāntyābhedamāpādayet || 14 || idamityasya vicchinna- vimarśasya kṛtārthatā | yā svasvarūpe viśrānti- rvimarśaḥ so'hamityayam || 15 || idamiti vicchinnatayā vimṛśyasyāsya jaḍasya yā saṃvitsvarūpaviśrāntilakṣaṇā kṛtārthatā so'yamahameva tattadbhāvavaicitryātmanā prakāśe iti caitanyaprakāśatādātmyāda- pṛ0 7) haṃpratyavamarṣātmā jīvitasthānīyo, yadāśrayājjaḍamapi vastu vimraṣṭṛsvabhāvapramātraikyādahaṃbhāvaviśrānterajaḍatvamāyāti | ajaḍāśca vastutaḥ parapramātrekasvabhāvāḥ,- ityadvaito'jaḍapramātṛbhāva eva sarvataḥ pāripūrṇyena vijṛmbhate iti tātparyam || 15 || dvidhā sa eṣa evātmā mito'parimitastathā | prāṇādinā niruddho'ṇuḥ paramātmā tvakhaṇḍitaḥ || 16 || sa eva saṃvidātmā parameśvaraḥ svecchayā viśvakrīḍollilāsayiṣāyāṃ prāṇādyātmatāmavabhāsya tatpramātṛtvena saṃkucitībhūya jīvatāmeti, prāṇādyaniruddhastu viśvanirbharitātmatayā pūrṇaḥ svatantraścidātmaiveti parimitāparimitatvena dvividhatvam || 16 || ubhayo'pyeṣa paryanta- bhūmiḥ sarvārthasaṃvidām | eka evānusaṃdhānā- dato'nyo nopapadyate || 17 || dvividhasyāpyasya prakāśātmanaḥ samastabhāvābhāvātmikānāmarthasaṃvidāṃ viśrāntyāspadatvam | sa ca paurvāparyānusaṃdhātṛtayā saṃvinmātrasphurattaikarūpa eva yasmādato bhedānupapattiḥ || 17 || pṛ0 8) na cāpyavyatirekātma- vimarśātmanyahaṃvidi | bhāti paryantavartinyāṃ bhāsanādadhikaṃ jaḍam || 18 || na ca viśvābhinnapratyavamarśasvarūpe'haṃprakāśe sarvajñānaviśrāntibhūmau tatprakāśādhikyena jaḍasya sattā, tasya saṃvitprakāśādbhedābhedavikalpairupahatatvāt, ata eka evājaḍapramātā svasvātantryeṇa svābhinnaṃ bhāvajātaṃ svātmanyevodbhāsayanvilāpayaṃścāpracyutasvātmasthitiḥ prasphuratītyarthaḥ || 18 || na siddho'prathanādeva jñānādisamavāyyapi | tatprāṇādi prameyaṃ syā- nna pramātānyato bhramāt || 19 || jñānādiguṇaiḥ samaveto'pi parimitapramātā vimarśavaidhuryādeva na siddhyati nirvimarśatve jāḍyaprasaṅgāt, tasmādvyavacchinnāṃ bhrāntimāśritya prāṇapuryaṣṭakamāturvedyatvaṃ syāt na paramārthapramātṛbhāvaḥ saṃbhāvyate || 19 || yadyapyarthasthitiḥ prāṇa- puryaṣṭakaniyantrite | jīve niruddhā tatrāpi paramātmani sā sthitā || 20 || pṛ0 9) māyāvyavahārātmani lokayātrāyāṃ yadyapi prāṇādi saṃkocavati jīve sarveṣāṃ bāhyābhyantarāṇāṃ viṣayāṇāṃ vyavasthitirniyantritā tathāpi saṃkucitātmani tatra mitapramātari saṃkocāpahastanena parapramātrekātmatayā śivātmanyeva sā tiṣṭhati prāṇādeścitprakāśādavyatirekitvāt, śivasyaiva svecchayā samullāsitāyāḥ paśubhūmikāyā grahaṇenāṇubhāvābhyupagamāt || 20 || tadātmanaiva tasya syā- tkathaṃ prāṇena yantraṇā | sādhitā pratyabhijñāyā- makhyāterjīvatā param || 21 || tasmādvastutaḥ śivasvabhāvābhinnena prāṇādipramātrā saṃkucitaśuktikena kathamanavacchinnaprakāśānandamayapūrṇāhantāsphurattātmanaḥ śivasyāvabhāsananirodhaḥ syāt tathātve tasya svayaṃ sthātumaśakyatvāt kevalamaparicchinnasvaśaktivikāsasyāprathanameva bandhakatvaparyāyaṃ jīvatvaṃ, tasya ceśvarapratyabhijñāyāṃ śāstre savistaraṃ nirṇītatvāditi tata eva vivecyam || 21 || nārthavyavasthā prāṇādā- vahaṃbhāvanirodhataḥ | prakāśasyātmaviśrānti- rahaṃbhāvo hi kīrtitaḥ || 22 || pṛ0 10) uktā saiva ca viśrāntiḥ sarvāpekṣānirodhataḥ | svātantryamatha kartṛtvaṃ mukhyamīśvaratāpi ca || 23 || prāṇādau parimitapramātrāspade jaḍe svātmamātrasphurattātmanaḥ parāmarśasya nirodhānnaiva vastuvyavasthā tasyāḥ saṃvinniṣṭhatvāt, yato yā saṃvidaḥ svātmamātraviśrāntiḥ sa eva pūrṇāhantāvimarśasvabhāvo'haṃbhāvo'rthavyavasthāpako gīyate | saiva viśvabhāvānāṃ paryantapratiṣṭhābhūmikatvādviśrāntiḥ, viśvaprasaraṇe svavyatiriktasāmagrīnirapekṣatvāt svātantryaṃ, tadeva kartṛtvaṃ mukhyamaiśvaryamapyāgameṣūdghoṣyate || 23 || māyābhidhāyāstacchakte- reva cānyāprasiddhitaḥ | tadakhyātimayaṃ hyeta- jjagannirmātṛteśitā || 24 || māyā nāma śaktiḥ śivasya śaktimato'vyatirekiṇī svarūpagopanātmikā krīḍā, tannimittādeva yasmādakhyātimayametadviśvaṃ bhāsate vyatiriktakāraṇasya bhedābhedavikalpopahatatvenāprasiddhatvāt, tasmādviśvābhāsānāṃ nirmātṛtvamīśvaratvam || 24 || ekaiva cānusaṃdhānā- tsā proktā sarvasaṃvidām | pṛ0 11) svasaṃvedanaparyāya- mātṛtattvamanādi tat || 25 || saiśvarī parāśaktiḥ samastānāṃ vicchinnanīlādisaṃvidāṃ saṃyojanaviyojanādau kārye pūrvāparādikoṭāvaikyānusaṃdhānamāśritya tadādhārabhūtānavacchedinī ekaiva, tadeva svasaṃvedanaparyāyaṃ māturanādi tattvamucyate || 25 || bhāvavyavasthā yanniṣṭhā tasyāhaṃbhāvabhāginaḥ | vyāpitvamanusaṃdhānaṃ tajjaḍasya na yujyate || 26 || yatra sarvārthānāṃ vyavasthitiḥ pratiṣṭhitā tasya saṃvidātmanaḥ pūrṇāhantāparāmarśasārasyājaḍapramātuḥ svātantryāvinābhāvavattvātsarvatrānusaṃdhānātmakaṃ vyāpitvamasti, taccāsvatantrasya jaḍasya na ghaṭate vimarśasāratvābhāvāt || 26 || tato bhede tu bhāsasya ghaṭate bhāsamānatā | tenoktaṃ pratyabhijñāyāṃ tadadvayamayaṃ jagat || 27 || ajaḍatvamāśritya punaretāvati bhedollāsātmake viśvasmin nīlasukhāderbhāsyasyāparikṣīṇāntaḥsthitereva jñānaśaktyā bahirbhāsinaḥ prakāśamānatāyā ghaṭanāt; atha cābhe- pṛ0 12) damavalambya jaḍasya punaḥ prakāśanopapatteranyathā tvaprakāśanāt | tena hetunā śrīmadīśvarapratyabhijñāyāṃ saṃvidadvayaprakṛti viśvamuktaṃ bhavatīti śivam || 27 || pramātṛsiddhāvācāryotpaladevakṛtau manāk | candrābdhyaṣṭendu 1841 śākābde śāstrī vṛttiṃ haro vyadhāt || ityajaḍapramātṛsiddhau śrīmanmahāmāheśvarācāryotpaladevapādaviracitāyāṃ vṛttiḥ samāptā || śrīmatpratāpabhūbharturājñayā prītaye satām | madhusūdanakaulena saṃpādyeyaṃ prakāśitā || ayaṃ granthaḥ paṇḍita viśvanātha eṃḍa sansa phoṭogrāpharsa proprāiṭarsa ityādi ityetaiḥ svakīye kāśmīra pratāpa sṭīpa presa śrīnagara ityākhyākhyāte mudraṇāyantre sammudritaḥ ########### END OF FILE #######