#################################################### MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00243 Uniform title: haṭhayogapradīpikā Main title: haṭhayogapradīpika with commentary called jyotsna Author : svātmārāma Commentator : brahmānanda Description: Notes: Data entered by the staff of Muktabodha under the supervision of Mark S. G. Dyczkowski. Refision 0: Sept. 18, 2011 Publisher : Bombay Publication year : Pre-1900 Publication city : Publication country : India #################################################### haṭhayogapradīpikā | by ṣvātmārāma with commentary called jyotsna by Brahmānanda Printed in Bombay in 1882 CE || śrīḥ || haṭhayogapradīpikā | sā ca sahajānaṃdasaṃtānaciṃtāmaṇisvātmārāmayogīndraviracitā brahmānandakṛtajyotsnā'bhidhayā ṭīkayā samalaṃkṛtā dadhyaṅkulotpannajaṭāśaṃkarātmajaśrīdharakṛtayā mano'bhilāṣi *? bhāṣāvyākhyayopetā | mumba-īnagare nirṇayasāgarasamākhye mudraṇamaṃtrālaye veda 4 viya0 dvasu 8 vasudhā 1 pramite śālīvāhanaśake 1804 savā-ījayapuranivāsinā dadhyaṅkulotpannena jyotirvidā śrīdhareṇa khaṃḍūbhā-īnāgarabhā-īdesā-īsāhāyyena mudrāpayitvā prakāśitā | imāṃ ca 1867 saṃkhyākarājaniyamasya 25 saṃkhyāṃśānusāreṇa lekhārūḍhāṃ kṛtvā graṃthakartrā sarve'dhikārāḥ svādhīnāḥ sthāpitāḥ | maulyaṃ sārdhaṃ rūpyakadvayam || 2 || || śrīḥ || || haṭhayogapradīpikā || || ṭīkābhāṣābhyāṃ sametā || prathamopadeśaḥ | || mūla || śrī-ādināthāya namo'stu tasmai yenopadiṣṭā haṭhayogavidyā || vibhrājate pronnatarājayogamāroḍhumicchoradhirohiṇīva || 1 || || ṭīkā || śrīgaṇeśāya namaḥ || guruṃ natvā śivaṃ sākṣādbrahmānaṃdena tanyate || haṭhapradīpikājyotsnā yogamārgaprakāśikā || 1 || idānīṃtanānāṃ subodhārthamasyāḥ suvijñāya gorakṣasiddhāṃtahārdam | mayā meruśāstripramukhyābhiyogātsphuṭaṃ kathyate'tyaṃtagūḍhopi bhāvaḥ || 2 || mumukṣujanahitārthaṃ rājayogadvārā kaivalyaphalāṃ haṭhapradīpikāṃ vidhitsuḥ paramakāruṇikaḥ svātmārāmayogīṃdrastatpratyūhanivṛttaye haṭhayogapravartakaśrīmadādināthanamaskāralakṣaṇaṃ maṃgalaṃ tāvadācarati || śrī-ādināthāyetyādinā || tasmai śrī-ādināthāya namostvityanvayaḥ | ādiścāsau nāthaśca ādināthaḥ sarveśvaraḥ śiva ityarthaḥ | śrīmān ādināthaḥ tasmai śī-ādināthāya | śrīśabda ādiryasya saḥ śrī-ādiḥ śrī-ādiścāsau nāthaśca śrī-ādināthaḥ tasmai śrī-ādināthāya | śrīnāthāya viṣṇava iti vārthaḥ | śrī-ādināthāyetyatra yaṇābhāvastu | api māsamaghaṃ kuryācchaṃdobhaṃgaṃ tyajedgirāmiti chaṃdovidāṃ saṃpradāyāduccāraṇasauṣṭhavācceti bodhyaṃ | vastutastu asaṃhitapāṭhasvīkāropakṣayā śrī-ādināthāyeti pāṭhasvīkāre'pravṛttanityavidhyuddeśyatāvacchedakānākrāṃtatv ena p. 2) || mūla || praṇamya śrīguruṃ nāthaṃ svātmārāmeṇa yoginā || kevalaṃ rājayogāya haṭhavidyopadiśyate || 2 || || ṭīkā || pariniṣṭhitatvasaṃbhavāt saṃpratyudātdṛtadṛṣṭāṃtadvayasyāpīdṛgviṣayavaiṣamyānnityas āhitya-bhaṃgajanitadoṣasya śābdikānanumatatvāccāsaṃmṛṣṭavidheyāṃśatārūpadoṣasya sāhityakārairuktatve'pi kvacittairapi svīkṛtatvena śābdikācāryairekājityādau karmadhārayasvīkāreṇa sarvathānādṛtatvācca lāghavātiśaya iti sudhiyo vibhāvayaṃtu | namaḥ pravhībhāvo'stu | prārthanāyāṃ loṭ | tasmai kasmai ityapekṣāyāmāha || yeneti || yena ādināthena upadiṣṭā girijāyai haṭhayogavidyā haśca ṭhaśca haṭhau sūryacaṃdrau tayoryogo haṭhayogaḥ etena haṭhaśabdavācyayoḥ sūryacaṃdrākhyayoḥ prāṇāpānayoraikyalakṣaṇaḥ prāṇāyāmo haṭhayoga iti haṭhayogasya lakṣaṇaṃ siddhaṃ | tathācoktaṃ gorakṣanāthena siddhasiddhāṃtapaddhatau | hakāraḥ kīrtitaḥ sūryaṣṭhakāraścaṃdra ucyate | sūryāccaṃdramasoryogāddhaṭhayogo nigadyata iti | tatpratipādikā vidyā haṭhayogavidyā haṭhayogaśāstramiti yāvat | girijāyai ādināthakṛto haṭhavidyopadeśo mahākālayogaśāstrādau prasiddhaḥ | prakarṣeṇa unnataḥ pronnataḥ maṃtrayogahaṭhayogādīnāmadharabhūmināmuttarabhūmitvādrājayogas ya pronnatatvaṃ | rājayogaśca sarvavṛttinirodhalakṣaṇo'saṃprajñātayogaḥ | tamicchormumukṣoradhirohiṇīva | adhiruhyate'nayetyadhirohiṇī niḥśreṇīva vibhrājate viśeṣeṇa bhrājate śobhate | yathā pronnatasaudhamāroḍhumicchoradhirohiṇyanāyāsena saudhaprāpikā bhavati evaṃ haṭhadīpikāpi pronnatarājayogamāroḍhumicchoranāyāsena rājayogaprāpikā bhavatīti | upamālaṃkāraḥ | iṃdravajrākhyaṃ vṛttam || 1 || evaṃ paramagurunamaskāralakṣaṇaṃ maṃgalaṃ kṛtvā vighnabāhulye maṃgalabāhulyasyāpyapekṣitatvātsvagurunamaskārātmakaṃ p. 3) || mūla || bhrāṃtyā bahumatadhvāṃte rājayogamajānatām || || ṭīkā || maṃgalamācarannasya graṃthasya viṣayaprayojanādīnpradarśayati | śrīmaṃtaṃ guruṃ śrīguruṃ nāthaṃ śrīgurunāthaṃ svagurumiti yāvat | praṇamya prakarṣeṇa bhaktipūrvakaṃ natvā svātmārāmeṇa yoginā yogo'syāstīti tena | kevalaṃ rājayogāya kevalaṃ rājayogārthaṃ haṭhavidyopadiśyata ityanvayaḥ | haṭhavidyāyā rājayoga eva mukhyaṃ phalaṃ na siddhaya iti kevalapadasyābhiprāyaḥ | siddhayastvānuṣaṃgikyaḥ | etena rājayogaphalasahito haṭhayogo'sya graṃthasya viṣayaḥ | rājayogadvārā kaivalyaṃ cāsya phalaṃ | tatkāmaścādhikārī | graṃthaviṣayayoḥ pratipādyapratipādakabhāvaḥ saṃbaṃdhaḥ | graṃthasya kaivalyasya ca prayojyaprayojakabhāvaḥ saṃbaṃdhaḥ | graṃthābhidheyasya saphalayogasya kaivalyasya ca sādhyasādhanabhāvaḥ saṃbaṃdha ityuktam || 2 || nanu maṃtrayogasaguṇadhyānanirguṇadhyānamudrādibhireva rājayogasiddhau kiṃ haṭhavidyopadeśenetyāśaṃkya vyutthitacittānāṃ maṃtrayogādibhī rājayogāsiddherhaṭhayogādeva rājayogasiddhiṃ vadan graṃthaṃ pratijānīte || bhrāṃtyeti || maṃtrayogādibahumatarūpe dhvāṃte gāḍhāṃdhakāre yā bhrāṃtirbhramastayā | taistairupāyai rājayogārthaṃ pravṛttasya tatratatra tadalābhāt | vakṣyati ca | vinārājayoga ityādinā | tathā rājayogaṃ ajānatāṃ na jānaṃtī'tyajānaṃtaḥ teṣāṃ ajānatāṃ puṃsāṃ rājayogajñānamiti śeṣaḥ | karotīti karaḥ kṛpāyāḥ karaḥ kṛpākaraḥ kṛpāyā ākara iti vā tādṛśaḥ | anena haṭhapradīpikākaraṇe ajñānukaṃpaiva heturityuktaṃ | svātmanyāramate iti svātmārāmaḥ haṭhasya haṭhayogasya pradīpikeva prakāśakatvāt haṭhapradīpikā tāṃ | athavā haṭha eva pradīpikā rājayogaprakāśakatvāt tāṃ dhatte vidhatte karotīti yāvat | svātmārāma ityanena jñānasya saptamabhūmikāṃ prāpto p. 4) || mūla || haṭhapradīpikāṃ dhatte svātmārāmaḥ kṛpākaraḥ || 3 || || ṭīkā || brahmavidvariṣṭha ityuktaṃ | tathā ca śrutiḥ | ātmakrīḍa ātmaratiḥ kriyāvāneṣa brahmavidāṃ variṣṭha iti | sapta bhūmayaścoktā yogavāsiṣṭhe | jñānabhūmiḥ śubhecchākhyā prathamā samudāhṛtā | vicāraṇā dvitīyā syāttṛtīyā tanumānasā | satvāpattiścaturthī syāttato'saṃsaktināmikā | parārthābhāvinī ṣaṣṭhī saptamī turyagā smṛtā | asyārthaḥ | śubhecchā ityākhyā yasyāḥ sā śubhecchākhyā | vivekavairāgyayutā śamādipūrvikā tīvramumukṣā prathamā jñānasya bhūmiḥ bhūmikā udāhṛtā kathitā yogibhiriti śeṣaḥ || 1 || vicāraṇā śravaṇamananātmikā dvitīyā jñānabhūmiḥ syāt || 2 || anekārthagrāhakaṃ mano yadā'nekārthānparityajya sadekārthavṛttipravāhavadbhavati tadā tanu mānaseṃ yasyāṃ sā tanumānasā nididhyāsanarūpā tṛtīyā jñānabhūmiḥ syāditi śeṣaḥ || 3 || imāstisraḥ sādhanabhūmikāḥ | āsu bhūmiṣu sādhaka ityucyate | tisṛbhirbhūmikābhiḥ śuddhasatveṃ'taḥkaraṇe'haṃ brahmā'smītyākārikā'parokṣavṛttirūpā satvāpattināmikā caturthī jñānabhūmiḥ syāt | caturthīyaṃ phalabhūmiḥ | asyāṃ yogī brahmavidityucyate | iyaṃ saṃprajñātayogabhūmikā || 4 || vakṣyamāṇāstisro'saṃprajñātayogabhūmayaḥ | satvāpatteranaṃtarā satvāpattisaṃjñikāyāṃ bhūmāvupasthitāsu siddhiṣu asaṃsaktasyāsaṃsaktināmikā paṃcamī jñānabhūmiḥ syāt | asyāṃ yogī svayameva vyuttiṣṭhate | etāṃ bhūmiṃ prāpto brahmavidvara ityucyate || 5 || parabrahmātiriktamarthaṃ na bhāvayati yasyāṃ sā parārthābhāvinī ṣaṣṭhī jñānabhūmiḥ syāt | asyāṃ yogī paraprabodhita eva vyutthito bhavati | etāṃ prāpto brahmavidvarīyānityucyate || 6 || turyagā nāma saptamī bhūmiḥ smṛtā | asyāṃ yogī svataḥ parato vā na vyutthānaṃ prāpnoti | etāṃ prāpto brahmavidvariṣṭha ityucyate | tatra pramāṇabhūtā śrutiratraivoktā | pūrvamayameva jīvanmukta ityucyate sa evā'tra svātmārāmapadenokta ityalaṃ bahūktena || 3 || p. 5) || mūla || haṭhavidyāṃ hi matsyeṃdragorakṣādyā vijānate || svātmārāmo'thavā yogī jānīte tatprasādataḥ || 4 || || ṭīkā || mahatsevitatvāddhaṭhavidyāṃ praśaṃsansvasyāpi mahatsakāśāddhaṭhavidyālābhādgauravaṃ dyotayati || haṭhavidyāṃ hīti || hīti prasiddhaṃ matsyeṃdraśca gorakṣaśca tau ādyau yeṣāṃ te matsyeṃdragorakṣādyāḥ ādyaśabdena jālaṃdharanāthabhartṛharigopīcaṃdraprabhṛtayo grāhyāḥ | te haṭhavidyāṃ haṭhayogavidyāṃ vijānate viśeṣeṇa sādhanalakṣaṇabhedaphalairjānaṃtītyarthaḥ | svātmārāmaḥ svātmārāmanāmā | athavā śabdasamuccaye | yogī yogavān tatprasādataḥ gorakṣaprasādājjānīta ityanvayaḥ | paramamahatā brahmaṇāpīyaṃ vidyā sevitetyatra yogiyājñavalkyasmṛtiḥ | hiraṇyagarbho yogasya vaktā nānyaḥ purātanaḥ | vaktṛtvaṃ ca mānasavyāpārapūrvakaṃ bhavatīti mānaso vyāpāro'rthādāgamaḥ | tathā ca śrutiḥ | yanmanasā dhyāyati tadvācā vadatīti | bhagavateyaṃ vidyā bhāgavatānuddhavādīn pratyuktā | śivastu yogī prasiddha eva | evaṃ ca sarvottamairbrahmaviṣṇuśivaiḥ seviteyaṃ vidyā | na ca brahmasūtrakṛtā vyāsena yogī nirākṛta iti śaṃkanīyaṃ | prakṛtisvātaṃtryavidbhirbhedāṃśamātrasya nirākaraṇāt | na tu bhāvanāviśeṣarūpayogasya | bhāvanāyāśca sarvasaṃmatatvāttāṃ p. 6) || mūla || śrī-ādināthamatsyeṃdraśābarānaṃdabhairavāḥ || cauraṃgī mīnagorakṣavirūpākṣabileśayāḥ || 5 || || ṭīkā || vinā sukhasyāpyasaṃbhavāt | tathoktaṃ bhagavadgītāsu | nāsti buddhirayuktasya na cāyu'ktasya bhāvanā | na cābhāvayataḥ śāṃtiraśāṃtasya kutaḥ sukhamiti | nārāyaṇatīrthairapyuktaṃ | svātaṃtryasatyatvamukhaṃ pradhāne satyaṃ cacidbhedagataṃ ca vākyaiḥ | vyāso nirācaṣṭa na bhāvanākhyaṃ yogaṃ svayaṃ nirmitabrahmasūtraiḥ | api cātmapradaṃ yogaṃ vyākaronmatimānsvayaṃ | bhāṣyādiṣu tatastatra ācāryapramukhairmataḥ | mato yogo bhagavatā gītāyāmadhiko'nyataḥ | kṛtaḥ śukādibhistasmādatra saṃto'tisādarā iti | vedeṣu yajñeṣu tapaḥsu caiva dāneṣu yatpuṇyaphalaṃ pradiṣṭaṃ | atyeti tatsarvamidaṃ viditvā yogī paraṃ sthānamupaiti cādyamiti bhagavadukteḥ | kiṃ bahuna | jijñāsurapi yogasya śabdabrahmātivartata iti vadatā bhagavatā yogajijñāsorapyautkṛṣṭyaṃ varṇitaṃ kimuta yoginaḥ | nāradādibhaktaśreṣṭhairyājñavalkyādijñānimukhyaiścāsyāḥ sevanādbhaktajñānināmapyaviruddhetyuparamyate || 4 || haṭhayoge pravṛttiṃ janayituṃ haṭhavidyayā prāptaiśvaryān siddhānāha || śrī-ādināthetyādinā || ādināthaḥ śivaḥ sarveṣāṃ nāthānāṃ prathamo nāthaḥ | tato nāthasaṃpradāyaḥ pravṛtta iti nāthasaṃpradāyino vadaṃti | matsyeṃdrākhyaśca ādināthaśiṣyaḥ | atraivaṃ kiṃvadaṃtī | kadācidādināthaḥ kasmiṃściddvīpe sthitaḥ | tatra vijanamiti matvā girijāyai yogamupadiṣṭavān | tīrasamīpanīrasthaḥ kaścana matsyaḥ taṃ yogopadeśaṃ śrutvā ekāgracitto niścalakāyo'vatasthe | taṃ tādṛśaṃ dṛṣṭvānena yogaḥ śruta iti taṃ matvā kṛpālurādinātho p. 7) || mūla || maṃthāno bhairavo yogī siddhirbuddhaśca kaṃthaḍiḥ || koraṃṭakaḥ surānaṃdaḥ siddhapādaśca carpaṭiḥ || 6 || kānerī pūjyapādaśca nityanātho niraṃjanaḥ || kapālī biṃdunāthaśca kākacaṃḍīśvarāhvayaḥ || 7 || || ṭīkā || jalena prokṣitavān | sa ca prokṣaṇamātrāddivyakāyo matsyeṃdraḥ siddho'bhūt | tameva matsyeṃdranātha iti vadaṃti | śābaranāmā kaścitsiddhaḥ ānaṃdabhairavanāmānyaḥ | eteṣāmitaretaradvaṃdvaḥ | chinnahastapādaṃ puṃstvaṃ hiṃdusthānabhāṣāyāṃ cauraṃgīti vadaṃti | kadācidādināthāllabdhayogasya bhuvaṃ paryaṭato matsyeṃdranāthasya kṛpāvalokanamātrātkutracidaraṇye sthitaścauraṃgyaṃkuritahastapādo babhūva | sa ca tatkṛpayā saṃjātahastapādo'hamiti matvā tatpādayoḥ praṇipatya mamānugrahaṃ kurviti prārthitavān | matsyeṃdro'pi tamanugṛhītavān tasyānugrahāccauraṃgīti prasiddhaḥ siddhaḥ so'bhūt | mīno mīnanāthaḥ gorakṣo gorakṣanāthaḥ virūpākṣanāmā bileśayanāmā ca | cauraṃgīprabhṛtīnāṃ dvaṃdvasamāsaḥ || 5 || maṃthānaḥ bhairavaḥ yogīti maṃthānaprabhṛtīnāṃ sarveṣāṃ viśeṣaṇaṃ || 6 || kākacaṃḍīśvara ityāhvayo nāma yasya sa tathā | anye spaṣṭāḥ || 7 || p. 8) || mūla || allāmaḥ prabhudevaśca ghoḍā colī ca ṭiṃṭiṇiḥ || bhānukī nāradevaśca khaṇḍaḥ kāpālikastathā || 8 || ityādayo mahāsiddhā haṭhayogaprabhāvataḥ || khaṇḍayitvā kāladaṃḍaṃ brahmāṃḍe vicaraṃti te || 9 || aśeṣatāpataptānāṃ samāśrayamaṭho haṭhaḥ || aśeṣayogayuktānāmādhārakamaṭho haṭhaḥ || 10 || || ṭīkā || tathāśabdaḥ samuccaye || 8 || iti pūrvoktā ādayo yeṣāṃte tathā | ādiśabdena tārānāthādayo grāhyāḥ | mahāṃtaśca te siddhāśca apratihataiśvaryā ityarthaḥ | haṭhayogasya prabhāvātsāmarthyāditi haṭhayogaprabhāvataḥ | paṃcamyāstasil | kālo mṛtyuḥ tasya daṃḍanaṃ daṃḍaḥ dehaprāṇaviyogānukūlo vyāpāraḥ taṃ khaṃḍayitvā chitvā mṛtyuṃ jitvetyarthaḥ | brahmāṃḍamadhye vicaraṃti viśeṣeṇāvyāhatagatyā caraṃtītyarthaḥ | taduktaṃ bhāgavate | yogeśvarāṇāṃ gatimāhuraṃtarbahistrilokyāḥ pavanāṃtarātmanāmiti || 9 || haṭhasyāśeṣatāpanāśakatvamaśeṣayogasādhakatvaṃ ca maṭhakamaṭharūpakeṇāha || aśeṣeti || aśeṣāḥ ādhyātmikādhibhautikādhidaivikabhedena trividhāḥ | tatrādhyātmikaṃ dvividhaṃ | śārīraṃ mānasaṃ ca | tatra śārīraṃ duḥkhaṃ vyādhijaṃ mānasaṃ duḥkhaṃ kāmādijaṃ | ādhibhautikaṃ vyāghrasarpādijanitaṃ ādhidaivikaṃ grahādijanitaṃ | te ca te tāpāśca taistaptānāṃ saṃtaptānāṃ puṃsāṃ haṭho haṭhayogaḥ samyagāśrayata iti samāśrayaḥ āśrayaḥ āśrayabhūto maṭhaḥ maṭha eva | tathā haṭhaḥ aśeṣayogayuktānāṃ aśeṣayogayuktāḥ maṃtrayogakarmayogādiyuktāsteṣāmādhārabhūtaḥ kamaṭhaḥ evaṃ | trividhatāpataptānāṃ puṃsāṃ āśrayo haṭhaḥ | yathā ca viśvādhāraḥ kamaṭhaḥ evaṃ nikhilayogināmādhāro haṭha ityarthaḥ || 10 || p. 9) || mūla || haṭhavidyā paraṃ gopyā yoginā siddhimicchatā || bhavedvīryavatī guptā nirvīryā tu prakāśitā || 11 || || ṭīkā || athākhilavidyāpekṣayā haṭhavidyāyā atigopyatvamāha || haṭhavidyeti || siddhimaṇimādyaiśvaryamicchatā yadvā siddhiṃ kaivalyasiddhimicchatā vāṃchatā yoginā haṭhayogavidyā paramatyaṃtaṃ gopyā gopanīyā gopanārhāstīti | tatra hetumāha | yato guptā haṭhavidyā vīryavatyapratihataiśvaryajananasamarthā syāt | kaivalyajananasamarthā kaivalyasiddhijananasamarthā vā syāt | atha yogādhikārī | jitākṣāya śāṃtāya saktāya muktau vihīnāya doṣairasaktāya muktau | ahīnāya doṣetarairuktakartre pradeyo na deyo haṭhaścetarasmai | yājñavalkyaḥ | vidhyuktakarmasaṃyuktaḥ kāmasaṃkalpavarjitaḥ | yamaiśca niyamairyuktaḥ sarvasaṃgavivarjitaḥ | kṛtavidyo jitakrodhaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ | guruśuśrūṣaṇarataḥ pitṛmātṛparāyaṇaḥ | svāśramasthaḥ sadācāro vidvadbhiśca suśikṣita iti | śiśnodararatāyaiva na deyaṃ veṣadhāriṇa iti kutracit | atra yogaciṃtāmaṇikārāḥ | yadyapi | brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ strī śūdrāṇāṃ ca pāvanaṃ | śāṃtaye karmaṇāmanyadyogānnāsti vimuktaya ityādi purāṇavākyeṣu prāṇimātrasya yoge'dhikāra upalabhyate | tathāpi mokṣarūpakaṃ phalaṃ yoge viraktasyaiva bhavati | atastasyaiva yogādhikāra ucitaḥ | tathā ca vāyusaṃhitāyāṃ | dṛṣṭe tathānuśravike viraktaṃ viṣaye manaḥ | yasya tasyādhikāro'sminyoge nānyasya kasyacit | sureśvarācāryaḥ | ihāmutra viraktasya saṃsāraṃ prajihāsataḥ | jijñāsoreva kasyāpi yoge'sminnadhikāritetyāhuḥ | vṛddhairapyuktaṃ | naitaddeyaṃ durvinītāya jātu p. 10) || mūla || surājye dhārmike deśe subhikṣe nirupadrave || dhanuḥpramāṇaparyaṃtaṃ śilāgnijalavarjite || ekāṃte maṭhikāmadhye sthātavyaṃ haṭhayoginā || 12 || || ṭīkā || jñānaṃ guptaṃ taddhi samyakphalāya | asthāne hi sthāpyamānaiva vācāṃ devī kopānnirdahenno cirāyeti || 11 || aha haṭhābhyāsayogyaṃ deśamāha sārdhena || surājya iti || rājñaḥ karma bhāvo vā rājyaṃ tacchobhanaṃ yasminsa surājyastasminsurājye | yathā rājā tathā prajeti mahadukteḥ | rājñaḥ śobhanatvātprajānāmapi śobhanatvaṃ sūcitaṃ | dhārmike dharmavati | anena haṭhābhyāsino'nukūlāhārādilābhaḥ sūcitaḥ | subhikṣa ityanenānāyāsena tallābhaḥ sūcitaḥ | nirupadrave cauravyāghrādyupadravarahite | etena deśasya dīrghakālavāsayogyatā sūcitā | dhanuṣaḥ pramāṇaṃ dhanuḥpramāṇaṃ caturhastamātraṃ tatparyaṃtaṃ śilāgnijalavarjite śilā prastaraḥ agnirvahniḥ jalaṃ toyaṃ tairvarjite rahite | yatrāsanaṃ tataścaturhastamātre śilāgnijalāni na syurityarthaḥ | tena śītoṣṇavikārābhāvaḥ sūcitaḥ | ekāṃte vijane | anena janasamāgamābhāvātkalahādyabhāvaḥ sūcitaḥ | janasaṃmarde p. 11) || mūla || alpadvāramaraṃdhragartavivaraṃ nātyuccanīcāyataṃ samyag gomayasāṃdraliptamamalaṃ niḥśeṣajaṃtūjhjhitam || bātdye maṃḍapavedikūparuciraṃ prākārasaṃveṣṭitaṃ proktaṃ yogamaṭhasya lakṣaṇamidaṃ siddhairhaṭhābhyāsibhiḥ || 13 || || ṭīkā || tu kalahādikaṃ syādeva | taduktaṃ bhāgavate | vāse bahūnāṃ kalaho bhavedvārtā dvayorapīti | tādṛśe maṭhikāmadhye | alpo maṭho maṭhikā | alpīyasi kan | tasyāḥ madhye haṭhayoginā haṭhābhyāsī yogī haṭhayogī tena | śākapārthivādivatsamāsaḥ | sthātavyaṃ sthātuṃ yogyaṃ | maṭhikāmadhya ityanena śītātapādijanitakleśābhāvaḥ sūcitaḥ | atra yuktāhāravihāreṇa haṭhayogasya siddhaye | ityardhaṃ kenacitkṣiptatvānnavyākhyātaṃ | mūlaślokānāmeva vyākhyānaṃ | evamagre'pi ye mayā na vyākhyātāḥ ślokā haṭhapradīpikāyāmupalabhyeraṃste sarve kṣiptā iti boddhavyaṃ || 12 || atha maṭhalakṣaṇamāha | alpadvāramiti | alpadvāraṃ yasmiṃstattādṛśaṃ | raṃdhro gavākṣādiḥ garto nimnapradeśaḥ vivaro mūṣakādibilaṃ te na saṃti yasmiṃstattāddaśaṃ | atyuccaṃ ca tannīcaṃ cātyuccanīcaṃ tacca tadāyataṃ cātyuccanīcāyataṃ | viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇa bahulamityatra bahulagrahaṇādviśeṣaṇānāṃ karmadhārayaḥ | nanūccanīcāyataśabdānāṃ bhinnārthakānāṃ kathaṃ karmadhārayaḥ | tatpuruṣaḥ samānādhikaraṇaḥ karmadhāraya iti tallakṣaṇāditi cenna | maṭhe teṣāṃ sāmānādhikaraṇyāsaṃbhavāt | na cātyuccanīcāyataṃ nātyuccanīcāyataṃ naśabdena samāsānnalopābhāvaḥ neti pṛthakpadaṃ vā | atyucce ārohaṇe śramaḥ syādatinīce'varohaṇe śramo bhavet | atyāyate dūraṃ dṛṣṭirgacchettannirākaraṇārthamuktaṃ nātyuccanīcāyatamiti | samyaksamīcīnatayā gomayena gopurīṣeṇa sāṃdraṃ yathā bhavati tathā liptaṃ | amalaṃ nirmalaṃ niḥśeṣā nikhilā ye jaṃtavo maśakamatkuṇādyāstairujhjhitaṃ tyaktaṃ rahitaṃ bāhye maṭhādbahiḥpradeśe maṃḍapaḥ śālāviśeṣaḥ vediḥ pariṣkṛtā bhūmiḥ kūpo jalāśayaviśeṣaḥ tai ruciraṃ ramaṇīyaṃ prākāreṇa varaṇena samyagveṣṭitaṃ parito p. 12) || mūla || evaṃvidhe maṭhe sthitvā sarvaciṃtāvivarjitaḥ | gurūpadiṣṭamārgeṇa yogameva samabhyaset || 14 || || ṭīkā || bhittiyuktamityarthaḥ | haṭhābhyāsibhiḥ haṭhayogābhyasanaśīlaiḥ siddhaiḥ | idaṃ pūrvoktamalpadvārādikaṃ yogamaṭhasya lakṣaṇaṃ svarūpaṃ proktaṃ kathitaṃ | naṃdikeśvarapurāṇe tvevaṃ maṭhalakṣaṇamuktaṃ | maṃdiraṃ ramyavinyāsaṃ manojñaṃ gaṃdhavāsitaṃ | dhūpāmodādisurabhi kusumotkaramaṃḍitaṃ | munitīrthanadīvṛkṣapadminīśailaśobhitaṃ | citrakarmanibaddhaṃ ca citrabhedavicitritaṃ | kuryādyogagṛhaṃ dhīmānsuramyaṃ śubhavartmanā | dṛṣṭvā citragatāṃśchāṃtānmunīnyāti manaḥ śamaṃ | siddhāndṛṣṭvā citragatānmatirabhyudyame bhavet | madhye yogagṛhasyātha likhetsaṃsāramaṃḍalaṃ | śmaśānaṃ ca mahāghoraṃ narakāṃśca likhetkvacit | tāndṛṣṭvā bhīṣaṇākārānsaṃsāre sāravarjite | anavasādo bhavati yogī siddhyabhilāṣukaḥ | paśyaṃśca vyādhitān jaṃtūnnatānmattāṃścaladvraṇān || 13 || maṭhalakṣaṇamuktvā maṭhe yatkartavyaṃ tadāha || evaṃvidha iti || evaṃ pūrvoktā vidhā prakāro yasya sa tathā pūrvoktalakṣaṇa ityarthaḥ | tasmiṃsthitvā sthitiṃ kṛtvā sarvā yāściṃtāstābhirviśeṣeṇa varjito rahito'śeṣacintārahitaḥ | guruṇopadiṣṭo yo mārgaḥ haṭhābhyāsaprakārarūpastena sadā nityaṃ yogamevābhyaset | evaśabdenābhyāsāṃtarasya yoge vighnakaratvaṃ sūcitaṃ | taduktaṃ yogabīje | marujjayo yasya siddhastaṃ seveta guruṃ sadā | guruvaktraprasādena kuryātprāṇajayaṃ budhaḥ | rājayoge | vedāṃtatarkoktibhirāgamaiśca nānāvidhaiḥ śāstrakadaṃbakaiśca | dhyānādibhiḥ satkaraṇairna gamyaściṃtāmaṇirtdyekaguruṃ vihāya | skaṃdapurāṇe | ācāryādyogasarvasvamavāpya sthiradhīḥ svayaṃ | yathoktaṃ labhate p. 13) || mūla || atyāhāraḥ prayāsaśca prajalpo niyamagrahaḥ || janasaṃgaśca laulyaṃ ca ṣaḍbhiryogo vinaśyati || 15 || utsāhātsāhasāddhairyāttattvajñānācca niścayāt || janasaṃgaparityāgāt ṣaḍbhiryogaḥ prasiddhyati || 16 || || ṭīkā || tena prāpnotyapi ca nirvṛtiṃ | sureśvarācāryaḥ | guruprasādāllabhate yogamaṣṭāṃgasaṃyutaṃ | śivaprasādāllabhate yogasiddhiṃ ca śāśvatīṃ | śrutiśca | yasya deve parā bhaktiryathādeve tathā gurau | tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśaṃte mahātmana iti | ācāryavānpuruṣo vedeti ca || 14 || atha yogābhyāsapratibaṃdhakānāha || atyāhāra iti || atiśayita āhāro'tyāhāraḥ kṣudhāpekṣayādhikabhojanaṃ | prayāsaḥ śramajananānukūlo vyāpāraḥ prakṛṣṭojalpaḥ prajalpo bahubhāṣaṇaṃ śītodakena prātaḥsnānanaktabhojanaphalāhārādirūpaniyamasya grahaṇaṃ niyamagrahaḥ | janānāṃ saṃgo janasaṃgaḥ | kāmādijanakatvāt | lolasya bhāvaḥ laulyaṃ cāṃcalyaṃ | ṣadbhiratyāhārādibhirabhyāsapratibaṃdhāt | yogo vinaśyati viśeṣeṇa naśyati || 15 || atha yogasiddhikarānāha || utsāhāditi || viṣayapravaṇaṃ citaṃ nirotsyāmyevetyudyama utsāhaḥ | sādhyatvāsādhyatve paribhāvya sahasā pravṛttiḥ sāhasaṃ | yāvajjīvanaṃ setsyatyevetyakhedo dhairyaṃ | viṣayā mṛgatṛṣṇājalavadasaṃtaḥ brahmaivasatyamiti vāstavikaṃ p. 14) atha yamaniyamāḥ || ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ kṣamā dhṛtiḥ || dayārjavaṃ mitāhāraḥ śaucaṃ caiva yamā daśa || 1 || tapaḥ saṃtoṣa āstikyaṃ dānamīśvarapūjanam || siddhāṃtavākyaśravaṇaṃ hīmatī ca tapo hutam || 2 || niyamā daśa saṃproktā yogaśāstraviśāradaiḥ || haṭhasya prathamāṃgatvādāsanaṃ pūrvamucyate || kuryāttadāsanaṃ sthairyamārogyaṃ cāṃgalāghavam || 17 || || ṭīkā || jñānaṃ tattvajñānaṃ yogānāṃ vāstavikaṃ jñānaṃ vā | śāstraguruvākyeṣu viśvāso niścayaḥ śraddheti yāvat | janānāṃ yogābhyāsapratikūlānāṃ yaḥ saṃgastasya parityāgāt | ṣadbhirebhiryogaḥ prakarṣeṇāvilaṃbena siddhyatītyarthaḥ || 16 || ādāvāsanakathane saṃgatiṃ sāmānyatastatphalaṃ cāha || haṭhasyeti || haṭhasya | āsanaṃ kuṃbhakaṃ citraṃ mudrākhyaṃ karaṇaṃ tathā | atha nādānusaṃdhānamiti vakṣyamāṇāni catvāryaṃgāni | pratyāhārādisamādhyaṃtānāṃ nādānusaṃdhāneṃ'tarbhāvaḥ | tanmadhye āsanasya prathamāṃgatvātpūrvamāsanamucyata iti saṃbaṃdhaḥ | tadāsanasthairyaṃ dehasya manasaścāñcalyarūparajodharmanāśakatvena sthiratāṃ kuryāt | āsanena rajo haṃtīti vākyāt | ārogyaṃ cittavikṣepakarogābhāvaḥ | rogasya cittavikṣepakatvamuktaṃ pātaṃjalasūtre | vyādhirutthānasaṃśayapramādālasyāviratibhrāṃtidarśanālabdhabh ūmi-katvā'navasthitatvāni p. 15) || mūla || vasiṣṭhādyaiśca munibhirmatsyeṃdrādyaiśca yogibhiḥ || aṃgīkṛtānyāsanāni kathyaṃte kānicinmayā || 18 || jānūrvoraṃtare samyak kṛtvā pādatale ubhe || ṛjukāyaḥ samāsīnaḥ svastikaṃ tatpracakṣate || 19 || || ṭīkā || cittavikṣepāsteṃ'tarāyā iti | aṃgānāṃ lāghavaṃ laghutvaṃ gauravarūpatamodharmanāśakatvamapyetenoktaṃ | cakārātkṣudvṛddhyādikamapi bodhyaṃ || 17 || vasiṣṭhādisaṃmatāsanamadhye śreṣṭhāni mayocyaṃta ityāha || vasiṣṭhādyairiti || vasiṣṭha ādyo yeṣāṃ yājñavalkyādīnāṃ tairmunibhirmananaśīlaiḥ | cakārānmaṃtrādiparaiḥ | matsyeṃdra ādyo yeṣāṃ jālaṃdharanāthādīnāṃ taiḥ | ryogibhiḥ haṭhābhyāsibhiḥ | cakārānmudrādiparaiḥ | aṃgīkṛtāni caturaśītyāsanāni tanmadhye kānicit śreṣṭhāni mayā kathyaṃte | yadyapyubhayorapi mananahaṭhābhyāsaustastathāpi vasiṣṭhādīnāṃ mananaṃ mukhyaṃ matsyeṃdrādīnāṃ haṭhābhyāso mukhya iti pṛthaggrahaṇaṃ || 18 || tatra sukaratvātprathamaṃ svastikāsanamāha || jānūrvoriti || jānu ca ūruśca | atra jānuśabdena jānusaṃnihito jaṃghāpradeśo grāhyaḥ | jaṃghorvoriti pāṭhastu sādhīyān | tayoraṃtare madhye ubhe pādayostale talapradeśau kṛtvā ṛjukāyaḥ samakāyaḥ | yatra samāsīno bhavettadāsanaṃ svastikaṃ svastikākhyaṃ pracakṣate vadaṃti yogina iti śeṣaḥ | śrīdhareṇoktaṃ | ūrūjaṃghāṃtarādhāya prapade jānumadhyage | yogino yadavasthānaṃ svastikaṃ tadvidurbudhāḥ || 19 || p. 16) || mūla || savye dakṣiṇagulphaṃ tu pṛṣṭhapārśve niyojayet || dakṣiṇe'pi tathā savyaṃ gomukhaṃ gomukhākṛti || 20 || ekaṃ pādaṃ tathaikasminvinyaseduruṇi sthitam || itarasmiṃstathā coruṃ vīrāsanami'tīritam || 21 || gudaṃ niruddhya gulphābhyāṃ vyutkrameṇa samāhitaḥ || kūrmāsanaṃ bhavedetaditi yogavido viduḥ || 22 || || ṭīkā || gomukhāsanamāha || savya iti || savye vāme pṛṣṭhasya pārśve saṃpradāyātkaṭeradhobhāge dakṣiṇaṃ gulphaṃ nitarāṃ yojayet | gomukhasyākṛtiryasya tattādṛśaṃ gomukhasaṃjñakamāsanaṃ bhavet || 20 || vīrāsanamāha || ekamiti || ekaṃ dakṣiṇaṃ pādaṃ | tathā pādapūraṇe | ekasminvāmoruṇi sthitaṃ vinyaset | itarasminvāme pāde ūruṃ dakṣiṇaṃ vinyaset | tadvīrāsanamitīritaṃ kathitaṃ || 21 || kūrmāsanamāha || gudamiti || gulphābhyāṃ gudaṃ niruddhya niyamya vyutkrameṇa yatra samyagāhitaḥ sthito bhavet | etatkūrmāsanaṃ bhavet | iti yogavido vidurityanvayaḥ || 22 || p. 17) || mūla || padmāsanaṃ tu saṃsthāpya jānūrvoraṃtare karau || niveśya bhūmau saṃsthāpya vyomasthaṃ kukkuṭāsanam || 23 || kukkuṭāsanabaṃdhastho dorbhyāṃ saṃbadhya kaṃdharām || bhavetkūrmavaduttāna etaduttānakūrmakam || 24 || pādāṃguṣṭhau tu pāṇibhyāṃ gṛhītvā śravaṇāvadhi || dhanurākarṣaṇaṃ kuryāddhanurāsanamucyate || 25 || || ṭīkā || kukkuṭāsanamāha || padmāsanaṃ tviti || padmāsanaṃ tu ūrvorupari uttānacaraṇasthāpanarūpaṃ samyak sthāpayitvā | jānupadena jānusaṃnihito jaṃghāpradeśaḥ | tacca ūruśca jānūrū tayoraṃtare madhye karau niveśya bhūmau saṃsthāpya | karāvityatrāpi saṃbadhyate | vyomasthaṃ khasthaṃ padmāsanasadṛśaṃ yattatkukkuṭāsanaṃ || 23 || uttānakūrmāsanamāha || kukkuṭāsaneti || kukkuṭāsanasya yo baṃdhaḥ pūrvaślokoktastasmin sthitaḥ dorbhyāṃ bāhubhyāṃ grīvāṃ saṃbadhya kūrmavaduttāno yasminbhavedetadāsanamuttānakūrmakaṃ nāma || 24 || dhanurāsanamāha || pādāṃguṣṭhau tviti || pāṇibhyāṃ pādayoraṃguṣṭhau gṛhītvā śravaṇāvadhi karṇaparyaṃtaṃ dhanuṣa ākarṣaṇaṃ yathā bhavati tathā kuryāt | gṛhītāṃguṣṭhamekaṃ pāṇiṃ prasāritaṃ kṛtvā gṛhītāṃguṣṭhamitaraṃ pāṇiṃ karṇaparyaṃtamākuṃcitaṃ kuryādityarthaḥ | etaddhanurāsanamucyate || 25 || p. 18) || mūla || vāmorumūlārpitadakṣapādaṃ jānorbahirveṣṭitavāmapādam || pragṛhya tiṣṭhetparivartitāṃgaḥ śrīmatsyanāthoditamāsanaṃ syāt || 26 || matsyeṃdrapīṭhaṃ jaṭharapradīptiṃ pracaṃḍarugmaṃḍalakhaṃḍanāstram || abhyāsataḥ kuṃḍalinīprabodhaṃ caṃdrasthiratvaṃ ca dadāti puṃsām || 27 || || ṭīkā || matsyeṃdrāsanamāha || vāmorumūle'rpitaḥ sthāpito yo dakṣapādaḥ taṃ saṃpradāyātpṛṣṭhatogatavāmapāṇinā gulphasyoparibhāge parigṛhya | jānordakṣiṇapādajānorbahiḥpradeśe veṣṭito yo vāmapādastaṃ vāmapādajānorbahirveṣṭitadakṣiṇapāṇināṃguṣṭhe pragṛhya | parivartitāṃgaḥ vāmabhāgena pṛṣṭhato mukhaṃ yathā syādevaṃ parivartitaṃ parāvartitamaṃgaṃ yena sa tathā tādṛśo yatra tiṣṭhet sthitiṃ kuryāttadāsanaṃ matsyeṃdranāthenoditaṃ kathitaṃ syāt | taduditatvāttannāmakameva vadaṃti | evaṃ dakṣorumūlārpitavāmapādaṃ pṛṣṭhatogatadakṣiṇapāṇinā pragṛhya vāmajānorbahirveṣṭitadakṣapādaṃ dakṣiṇapādajānorbahirveṣṭitavāmapāṇinā pragṛhya | dakṣabhāgena pṛṣṭhato mukhaṃ yathā syādevaṃ parivartitāṃgaścābhyaset || 26 || matsyeṃdrāsanasya phalamāha || matsyeṃdreti || pracaṃḍaṃ duḥsahaṃ rujāṃ rogāṇāṃ maṃḍalaṃ samūhaḥ tasya khaṃḍane chedane'stramastramiva tādṛśaṃ matsyeṃdrapīṭhaṃ matsyeṃdrāsanaṃ | abhyāsataḥ pratyahamāvartanarūpādabhyāsāt p. 19) || mūla || prasārya pādau bhuvi daṃḍarūpau dorbhyāṃ padāgradvitayaṃ gṛhītvā || jānūpari nyastalalāṭadeśo vasedidaṃ paścimatānamāhuḥ || 28 || iti paścimatānamāsanāgryaṃ pavanaṃ paścimavāhinaṃ karoti || udayaṃ jaṭharānalasya kuryādudare kārśyamarogatāṃ ca puṃsām || 29 || || ṭīkā || puṃsāṃ jaṭharasya jaṭharāgneḥ prakṛṣṭāṃ dīptiṃ vṛddhiṃ dadāti | tathā kuṃḍalinyā ādhāraśakteḥ prabodhaṃ nidrābhāvaṃ tathā caṃdrasya tāluna uparibhāge sthitasya nityaṃ kṣarataḥ sthiratvaṃ kṣaraṇābhāvaṃ ca dadātītyarthaḥ || 27 || paścimatānāsanamāha || prasāryeti || bhuvi bhūmau daṃḍasya rūpamiva rūpaṃ yayostau daṃḍākārau śliṣṭagulphau prasārya prasāritau kṛtvā | dorbhyāmākuṃcitatarjanībhyāṃ bhujābhyāṃ padoḥ padayoścāgre'grabhāgau tayordvitayaṃ dvayamaṃguṣṭhapradeśayugmaṃ balādākarṣaṇapūrvakaṃ yathā jānvadhobhāgasya bhūmerutthānaṃ na syāttathā gṛhītvā | jānorupari nyasto lalāṭadeśo yena tādṛśo yatra vaset | idaṃ paścimatānanāmakamāsanamāhuḥ || 28 || atha tatphalaṃ || itīti || iti pūrvoktamāsaneṣvagryaṃ mukhyaṃ paścimatānaṃ pavanaṃ prāṇaṃ paścimavāhinaṃ paścimena paścimamārgeṇa suṣumnāmārgeṇa vahatīti paścimavāhī taṃ tādṛśaṃ karoti | jaṭharānalasya jaṭhare yo'nalo'gnistasyodayaṃ vṛddhiṃ kuryāt | udare madhyapradeśe kārśyaṃ kṛśatvaṃ kuryāt | arogatāmārogyaṃ cakārānnāḍāvalanādisāmyaṃ kuryāt || 29 || p. 20) || mūla || dharāmavaṣṭabhya karadvayena tatkūrparasthāpitanābhipārśvaḥ || uccāsano daṃḍavadutthitaḥ syānmayūrametatpravadaṃti pīṭham || 30 || harati sakalarogānāśu gulmodarādīnabhibhavati ca doṣānāsanaṃ śrīmayūram || bahu kadaśanabhuktaṃ bhasma kuryādaśeṣaṃ janayati jaṭharāgniṃ jārayetkālakūṭam || 31 || || ṭīkā || atha mayūrāsanamāha || dharāmiti || karadvayena karayordvayaṃ yugmaṃ tena dharāṃ bhūmiṃ avaṣṭabhyāvalaṃbya prasāritāṃgulī bhūmisaṃlagnatalau sannihitau karau kṛtvetyarthaḥ | tasya karadvayasya kūrparayorbhujamadhyasaṃdhibhāgayoḥ sthāpite dhṛte nābheḥ pārśve pārśvabhāgau yena sa uccāsana uccamunnatamāsanaṃ yasyaitādṛśaḥ khe śūnye daṃḍavaddaṃḍena tulyamutthita ūrdhvaṃ sthito yatra bhavati | tanmāyūraṃ mayūrasyedaṃ tatsaṃbaṃdhitvāttannāmakaṃ pravadaṃti yogina iti śeṣaḥ || 30 || mayūrāsanaguṇānāha || haratīti || gulmo rogaviśeṣaḥ udaraṃ jalodaraṃ te ādī yeṣāṃ plīhādīnāṃ te tathā tānsakalarogān sakalā ye rogāstānāśu jhaṭiti harati nāśayati | śrīmayūramāsanamiti sarvatra saṃbadhyate | doṣānvātapittakaphānālasyadāṃścābhibhavati tiraskaroti | bahvatiśayitaṃ kadaśanaṃ kadannaṃ yadbhuktaṃ tadaśeṣaṃ samastaṃ bhasma kuryātpācayedityarthaḥ | jaṭharāgniṃ jaṭharānalaṃ janayati prādurbhāvayati | kālakūṭaṃ viṣaṃ kālakūṭavadapakārakānnaṃ parastaṃ jārayejjīrṇaṃ kuryātpācayedityarthaḥ || 31 || p. 21) || mūla || uttānaṃ śavavadbhūmau śayanaṃ tacchavāsanam || śavāsanaṃ śrāṃtiharaṃ cittaviśrāṃtikārakam || 32 || caturaśītyāsanāni śivena kathitāni ca || tebhyaścatuṣkamādāya sārabhūtaṃ bravīmyaham || 33 || siddhaṃ padmaṃ tathā siṃhaṃ bhadraṃ ceti catuṣṭayam || śreṣṭhaṃ tatrāpi ca sukhe tiṣṭhetsiddhāsane sadā || 34 || || ṭīkā || śavāsanamāhārdhena || uttānamiti || śavena mṛtaśarīreṇa tulyaṃ śavavaduttānaṃ bhūmisaṃlagnaṃ pṛṣṭhaṃ yathā syāttathā śayanaṃ nidrāyāmiva sanniveśo yattacchavāsanaṃ śavākhyamāsanaṃ | śavāsanaprayojanamāha | uttarārdhena | śavāsanaṃ śrāṃtiharaṃ śrāṃtiṃ haṭhābhyāsaśramaṃ haratīti śrāṃtiharaṃ cittasya viśrāṃtirviśrāmastasyāḥ kārakaṃ || 32 || vakṣyamāṇāsanacatuṣṭayasya śreṣṭhatvaṃ vadannāha || caturaśītīti || śiveneśvareṇa caturadhikāśītisaṃkhyākānyāsanāni kathitāni cakārāccaturaśītilakṣāṇi ca | taduktaṃ gorakṣanāthena | āsanāni ca tāvaṃti yāvaṃtyo jīvajātayaḥ | eteṣāmakhilānbhedānvijānāti maheśvaraḥ | caturaśītilakṣāṇi ekaikaṃ samudātdṛtaṃ | tataḥ śivena pīṭhānāṃ ṣoḍaśonaṃ śataṃ kṛtamiti | tebhyaḥ śivoktaṃcaturaśītilakṣāsanānāṃ madhye praśastāni yāni caturaśītyāsanāni tebhya ādāya gṛhītvā | sārabhūtaṃ śreṣṭhabhūtaṃ catuṣkamahaṃ bravīmītyanvayaḥ || 33 || tadeva catuṣkaṃ nāmnā nirdiśati || siddhamiti || siddhaṃ siddhāsanaṃ | padmaṃ p. 22) || mūla || yonisthānakamaṃghrimūlaghaṭitaṃ kṛtvā dṛḍhaṃ vinyasenmeṃḍhre pādamathaikamevatdṛdaye kṛtvā hanuṃ susthiram || sthāṇuḥ saṃyamiteṃdriyo'caladṛśā paśyedbhruvoraṃtaraṃ hyetanmokṣakapāṭabhedajanakaṃ siddhāsanaṃ procyate || 35 || || ṭīkā || padmāsanaṃ | siṃhaṃ siṃhāsanaṃ | bhadraṃ bhadrāsanaṃ | iti catuṣṭayaṃ śreṣṭhamatiśayena praśasyaṃ tatrāpi catuṣṭaye sukhe sukhakare siddhāsane sadā tiṣṭhet | etena siddhāsanaṃ catuṣṭayepyutkṛṣṭamiti sūcitaṃ || 34 || āsanacatuṣṭayepyutkṛṣṭatvātprathamaṃ siddhāsanamāha || yonisthānakamiti || yonisthānameva yonisthānakaṃ svārthe kapratyayaḥ | gudopasthayormadhyamapradeśe padaṃ yonisthānaṃ tat | aṃghrirvāmaścaraṇastasya mūlena pārṣṇibhāgena ghaṭitaṃ saṃlagnaṃ kṛtvā | sthānāṃtaraṃ ekaṃ pādaṃ dakṣiṇaṃ pādaṃ meḍhreṃdriyasyoparibhāge dṛḍhaṃ yathā syāttathā vinyaset hṛdaye hṛdayasamīpe hanuṃ cibukaṃ susthiraṃ samyaksthiraṃ kṛtvā hanuhṛdayayoścaturaṃgulamaṃtaraṃ yathā bhavati tathā kṛtveti rahasyaṃ | saṃyamitāni viṣayebhyaḥ parāvṛttānīṃdriyāṇi yena sa tathā | acalā yā dṛk dṛṣṭistathā bhruvoraṃtaraṃ madhyaṃ paśyet | hi prasiddhaṃ mokṣasya yatkapāṭaṃ pratibaṃdhakaṃ tasya bhedaṃ nāśaṃ janayatīti tādṛśaṃ siddhānāṃ yogināṃ | āste'trāsyate'neneti vā āsanaṃ siddhāsananāmakamidaṃ bhavedityarthaḥ || 35 || p. 23) || mūla || matāṃtare tu || meṃḍhrādupari vinyasya savyaṃ gulphaṃ tathopari || gulphāṃtaraṃ ca nikṣipya siddhāsanamidaṃ bhavet || 36 || etatsiddhāsanaṃ prāhuranye vajrāsanaṃ viduḥ || muktāsanaṃ vadaṃtyeke prāhurguptāsanaṃ pare || 37 || yameṣviva mitāhāramahiṃsāṃ niyameṣviva || mukhyaṃ sarvāsaneṣvekaṃ siddhāḥ siddhāsanaṃ viduḥ || 38 || || ṭīkā || matsyeṃdrasaṃmataṃ siddhāsanamuktvā'nyasaṃmataṃ vaktumāha || matāṃtare tviti || tadeva darśayati || meṃḍhrāditi || meṃḍhrādupasthāduparyūrdhvabhāge savyaṃ vāmagulphaṃ vinyasya tathā savyavadupari mukhyapādasyopari na tu savyagulphasya | gulphāṃtaraṃ dakṣiṇagulphaṃ ca nikṣipya vasediti śeṣaḥ | idaṃ siddhāsanaṃ matāṃtarābhimatamityabheda ityarthaḥ || 36 || tatra prathamaṃ mahāsiddhasaṃmatamiti spaṣṭīkartumasyaiva matabhedānnāmabhedānāha || etaditi || etatpūrvoktaṃ siddhāsanaṃ siddhāsananāmakaṃ prāhuḥ | kecidityadhyāhāraḥ | anye vajrāsanaṃ vajrāsanasaṃjñakaṃ viduḥ jānaṃti | eke muktāsanaṃ muktāsanābhidhaṃ vadaṃti | pare guptāsanaṃ guptāsanākhyaṃ prāhuḥ | atrāsanābhijñā | yatra vāmapādapārṣṇiṃ yonisthāne niyojya dakṣiṇapādapārṣṇirmeṃḍhrādupari sthāpyate tatsiddhāsanaṃ | yatra vāmapādapārṣṇiṃ yonisthāne niyojya dakṣiṇapādapārṣṇimeṃḍhrādupari sthāpyate tadvajrāsanaṃ | yatra tu dakṣiṇasavyapārṣṇidvayamuparyadhobhāgena saṃyojya yonisthānena saṃyojyate tanmuktāsanaṃ | yatra ca pūrvavatsaṃyuktaṃ pārṣṇidvayaṃ meṃḍhrādupari nidhīyate tadguptāsanamiti || 37 || atha saptabhiḥ ślokaiḥ siddhāsanaṃ praśaṃsaṃti || yameṣvityādibhiḥ || yameṣu mitāhāramiva | p. 24) || mūla || caturaśītipīṭheṣu siddhameva sadābhyaset || dvāsaptatisahasrāṇāṃ nāḍīnāṃ malaśodhanam || 39 || ātmadhyāyī mitāhārī yāvadvādaśavatsaram || sadā sidhāsanābhyāsādyogī niṣpattimāpnuyāt || 40 || kimanyairbahubhiḥ pīṭhaiḥ siddhe siddhāsane sati || prāṇānile sāvadhāne baddhe kevalakuṃbhake || 41 || || ṭīkā || mitāhāro vakṣyamāṇaḥ | susnigdhamadhurāhāra ityādinā | niyameṣu ahiṃsāmiva | sarvāṇi yānyāsanāni teṣu siddhāḥ ekaṃ siddhāsanaṃ mukhyaṃ viduriti saṃbaṃdhaḥ || 38 || || caturaśītīti || caturadhikāśītisaṃkhyākāni yāni pīṭhāni teṣu siddhameva siddhāsanameva sadā sarvadābhyaset | siddhāsanasya sadābhyāse hetugarbhaṃ viśeṣaṇaṃ dvāsaptatisahasrāṇāṃ nāḍīnāṃ malaśodhanaṃ śodhakaṃ || 39 || ātmadhyāyīti || ātmānaṃ dhyāyatītyātmadhyāyī mitāhāro'syāstīti mitāhārī yāvaṃto dvādaśa vatsarāḥ yāvaddvādaśavatsaraṃ | yāvadavadhāraṇa ityavyayībhāvaḥ samāsaḥ | dvādaśavatsaraparyaṃtamityarthaḥ | sadā sarvadā siddhāsanasyābhyāsādyogī yogābhyāsī niṣpattiṃ yogasiddhimāpnuyātprāpnuyāt yogāṃtarābhyāsamaṃtareṇa siddhāsanābhyāsamātreṇa siddhiṃ prāpnuyādityarthaḥ || 40 || kimanyairiti || siddhāsane siddhe satyanyairbahubhiḥ pīṭhairāsanaiḥ kiṃ na kimapītyarthaḥ p. 25) || mūla || utpadyate nirāyāsātsvayamevonmanī kalā || tathaikasminneva dṛḍhe siddhe siddhāsane sati baṃdhatrayamanāyāsātsvayamevopajāyate || 42 || nāsanaṃ siddhasadṛśaṃ na kuṃbhaḥ kevalopamaḥ || na khecarīsamā mudrā na nādasadṛśo layaḥ || 43 || atha padmāsanaṃ || vāmorūpari dakṣiṇaṃ ca caraṇaṃ saṃsthāpya vāmaṃ tathā dakṣorūpari paścimena vidhinā dhṛtvā karābhyāṃ dṛḍham || || ṭīkā || sāvadhāne prāṇānile prāṇavāyau kevalakuṃbhake baddhe sati || 41 || unmanī unmanyavasthā sā kalevāhlādakatvāccaṃdralekheva nirāyāsādanāyāsātsvayamevotpadyata udeti || tatheti || tathoktaprakāreṇaikasminneva siddhe dṛḍhe baddhe sati baṃdhatrayaṃ mūlabaṃdhoḍḍīyānabaṃdhajālaṃdharabaṃdharūpamanāyāsāt | pārṣṇimārgeṇa saṃmīḍya yonimākuṃcayedgudamityādivakṣyamāṇamūlabaṃdhādiṣvāyāsastaṃ vinaiva svayamevopajāyate svata evotpadyata ityarthaḥ || 42 || nāsanamiti || siddhena siddhāsanena sadṛśamāsanaṃ nāstīti śeṣaḥ | kevalena kevalakuṃbhakenopamīyata iti kevalopamaḥ kuṃbhaḥ kuṃbhako nāsti | khecarīmudrāsamā mudrā nāsti nadasadṛśo layo layaheturnāsti || 43 || yamāsanaṃ vaktumupakramate || atheti || padmāsanamāha || vāmorūparīti || vāmo ya ūrustasyopari dakṣiṇaṃ | cakāraḥ pādapūraṇe | saṃsthāpya samyaguttānaṃ sthāpayitvā p. 26) || mūla || aṃguṣṭhautdṛdaye nidhāya cibukaṃ nāsāgramālokayedetadvyādhivināśakāri yamināṃ padmāsanaṃ procyate || 44 || uttānau caraṇau kṛtvā ūrusaṃsthau prayatnataḥ || ūrumadhye tathottānau pāṇī kṛtvā tato dṛśau || 45 || nāsāgre vinyasedrājadaṃtamūle tu jihvayā || || ṭīkā || vāmaṃ savyaṃ caraṇaṃ tathā dakṣiṇacaraṇavaddakṣo dakṣiṇo ya ūrustasyopari saṃsthāpya paścimena bhāgena pṛṣṭhabhāgeneti | vidhirvidhānaṃ karayorityarthāt | tena karābhyāṃ hastābhyāṃ dṛḍhaṃ yathā syāttathā pādāṃguṣṭhau dhṛtvā gṛhītvā | dakṣiṇaṃ karaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā | vāmorusthitadakṣiṇacaraṇāṃguṣṭhaṃ gṛhītvā vāmakaraṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā | dakṣiṇorusthitavāmacaraṇāṃguṣṭhaṃ gṛhītvetyarthaḥ | hṛdaye hṛdayasamīpe | sāmīpikādhāre saptamī | cibukaṃ hanuṃ nidhāyorasaścaturaṃgulāṃtare cibukaṃ nidhāyeti rahasyaṃ | nāsāgraṃ nāsikāgramālokayetpaśyedyatraitadyamināṃ yogināṃ vyādhervināśaṃ karotīti vyādhivināśakāri padmāsanametannāmakaṃ procyate siddhairiti śeṣaḥ || 44 || matsyeṃdranāthābhimataṃ padmāsanamāha || uttānāviti || uttānau urusaṃlagnapṛṣṭhabhāgau caraṇau pādau prayatnataḥ prakṛṣṭādyatnādūrusaṃsthāvūrvoḥ samyak tiṣṭhata ityūrusaṃsthau tādṛśau kṛtvā | ūrvormadhye urumadhye | tathā cārthe | pāṇī karāvuttānau kṛtvā | ūrusaṃsthottānapādobhayapārṣṇisaṃlagnapṛṣṭhaṃ savyaṃ pāṇimuttānaṃ kṛtvā tadupari dakṣiṇaṃ pāṇiṃ cottānaṃ kṛtvetyarthaḥ | tatastadanaṃtaraṃ dṛśau dṛṣṭī || 45 || nāsāgre nāsikāgre vinyasedviśeṣeṇa niścalatayā nyasedityarthaḥ || rājadaṃtānāṃ p. 27) || mūla || uttaṃbhya cibukaṃ vakṣasyutthāpya pavanaṃ śanaiḥ || 46 || idaṃ padmāsanaṃ proktaṃ sarvavythāpya pavanaṃ śanaiḥ || 46 || ḥ || rājadaṃtānāṃ dṛṣṭī- || 45 || nimuttānaṃ ādhivināśanam || durlabhaṃ yena kenāpi dhīmatā labhyate bhuvi || 47 || kṛtvā saṃpuṭitau karau dṛḍhataraṃ badhvā tu padmāsanaṃ gāḍhaṃ vakṣasi sannidhāya cibukaṃ dhyāyaṃśca taccetasi || vāraṃ vāramapānamūrdhvamanilaṃ protsārayanpūritaṃ nyaṃcanprāṇamupaiti bodhamatulaṃ śaktiprabhāvānnaraḥ || 48 || || ṭīkā || daṃṣṭrāṇāṃ savyadakṣiṇabhāge sthitānāṃ mūle ubhe mūlasthāne jihvayā uttaṃbhya ūrdhvaṃstaṃbhayitvā | gurumukhādavagaṃtavyo'yaṃ jihvābaṃdhaḥ cibukuṃ vakṣasi nidhāyeti śeṣaḥ | śanairmaṃdaṃmaṃdaṃ pavanaṃ vāyumutthāpya | anena mūlabaṃdhaḥ proktaḥ | mūlabaṃdho'pi gurumukhādevāvagaṃtavyaḥ | vastutastu jihvābaṃdhenaivāyaṃ caritārtha iti haṭharahasyavidaḥ || 46 || evaṃ yatrāsyate tadidaṃ padmāsanaṃ padmāsanābhidhānaṃ proktaṃ | āsanajñairiti śeṣaḥ | kīdṛśaṃ sarveṣāṃ vyādhīnāṃ viśeṣeṇa nāśanaṃ yenakenāpi bhāgyahīnena durlabhaṃ | dhīmatā bhuvi bhūmau labhyate prāpyate || 47 || etacca mahāyogisaṃmatamiti spaṣṭayitumanyadapi padmāsane kṛtyaviśeṣamāha || kṛtveti || saṃpuṭitau saṃpuṭīkṛtau karāvutsaṃgasthāviti śeṣaḥ | dṛḍhataramatiśayena dṛḍhaṃ susthiraṃ padmāsanaṃ badhvā kṛtvetyarthaḥ | cibukaṃ hanuṃ gāḍhaṃ dṛḍhaṃ yathā syāt tathā vakṣasi vakṣaḥsamīpe sannidhāya saṃnihitaṃ kṛtvā caturaṃgulāṃtareṇeti yogisaṃpradāyājjñeyaṃ | jālaṃdharabaṃdhaṃ kṛtvetyarthaḥ | tatsvasveṣṭadevatārūpaṃ brahma vā | oṃtatsaditi nirdeśo p. 28) || mūla || padmāsane sthito yogī nāḍīdvāreṇa pūritam || mārutaṃ dhārayedyastu sa mukto nātra saṃśayaḥ || 49 || atha siṃhāsanaṃ || gulphau ca vṛṣaṇasyādhaḥ sīvanyāḥ pārśvayoḥ kṣipet || dakṣiṇe savyagulphaṃ tu dakṣagulphaṃ tu savyake || 50 || || ṭīkā || brahmaṇastrividhaḥ smṛta iti bhagavadukteḥ | cetasi citte dhyāyan ciṃtayan | apānamanilaṃ apānavāyuṃ ūrdhvaṃ protsārayanmūlabaṃdhaṃ kṛtvā suṣumnāmārgeṇa prāṇamūrdhvaṃ nayan pūritaṃ pūrakeṇa aṃtardhāritaṃ prāṇaṃ nyaṃcannīcairadhoṃ'can gamayan | aṃtarbhāvitaṇyarthaṃ'catiḥ | prāṇāpānayoraikyaṃ kṛtvetyarthaḥ | naraḥ pumānatulaṃ bodhaṃ nirupamajñānaṃ śaktiprabhāvācchaktirādhāraśaktiḥ kuṃḍalinī tasyāḥ prabhāvātsāmarthyādupaiti prāpnoti | prāṇāpānayoraikye kuṇḍalinībodho bhavati | kuṇḍalinībodhe suṣumnāmārgeṇa prāṇo brahmaraṃdhraṃ gacchati | tatra gate cittasthairyaṃ bhavati | cittasthairye saṃyamādātmasākṣātkāro bhavatītyarthaḥ || 48 || padmāsana iti || padmāsane sthito yogī yogābhyāsī pūritaṃ pūrakeṇāṃtarnītaṃ mārutaṃ vāyuṃ suṣumnāmārgeṇa mūrdhānaṃ nītveti śeṣaḥ | dhārayet sthirī kuryāt sa muktaḥ atra saṃśayo nāstītyanvayaḥ || 49 || siṃhāsanamāha || gulphau ceti || vṛṣaṇasyādhaḥ adhobhāge sīvanyāḥ pārśvayoḥ sīvanyā ubhayabhāgayoḥ kṣipet prerayet sthāpayed iti yāvat | gulphasthāpanaprakāramevāha || p. 29) || mūla || hastau tu jānvoḥ saṃsthāpya svāṃgulīḥ saṃprasārya ca || vyāttavaktro nirīkṣeta nāsāgraṃ susamāhitaḥ || 51 || siṃhāsanaṃ bhavedetatpūjitaṃ yogipuṃgavaiḥ || baṃdhatritayasaṃdhānaṃ kurute cāsanottamam || 52 || atha bhadrāsanaṃ || gulphau ca vṛṣaṇasyādhaḥ sīvanyāḥ pārśvayoḥ kṣipet || savyagulphaṃ tathā savye dakṣagulphaṃ tu dakṣiṇe || 53 || || ṭīkā || dakṣiṇa iti sīvanyā dakṣiṇe bhāge savyagulphaṃ sthāpayet | savyake sīvanyāḥ savyabhāge dakṣiṇagulphaṃ sthāpayet || 50 || hastāviti || jānvorupari hastau tu saṃsthāpya samyak jānusaṃlagnatalau yathā syātāṃ tathā sthāpayitvā | svāṃgulīḥ hastāṃgulīḥ saṃprasārya samyak prasārayitvā | vyāktavakraḥ saṃprasāritalalajjihvamukhaḥ susamāhitaḥ ekāgracittaḥ nāsāgraṃ nāsikāgraṃ yasminnirīkṣeta || 51 || etat siṃhāsanaṃ bhavet | kīdṛśaṃ yogipuṃgavaiḥ yogiśreṣṭhaiḥ pūjitaṃ prastutamāsaneṣūttamaṃ siṃhāsanaṃ baṃdhānāṃ mūlabaṃdhādīnāṃ tritayaṃ tasya saṃdhānaṃ saṃnidhānaṃ kurute || 52 || bhadrāsanamāha || gulphāviti || vṛṣaṇasyādhaḥ sīvanyāḥ pārśvayoḥ sīvanyā ubhayataḥ | gulphau pādagraṃthī kṣipet | kṣepaṇaprakāramevāha | savyagulphamiti | savye sīvanyāḥ pārśve savyagulphaṃ kṣipet | tathā pādapūraṇe | dakṣagulphaṃ tu dakṣiṇe sīvanyāḥ pārśve kṣipet || 53 || p. 30) || mūla || pārśvapādau ca pāṇibhyāṃ dṛḍhaṃ badhvā suniścalam || bhadrāsanaṃ bhavedetatsarvavyādhivināśanam || 54 || gorakṣāsanamityāhuridaṃ vai siddhayoginaḥ || evamāsanabaṃdheṣu yogīṃdro vigataśramaḥ || 55 || abhyasennāḍikāśuddhiṃ mudrādipavanakriyām || āsanaṃ kuṃbhakaṃ citraṃ mudrākhyaṃ karaṇaṃ tathā || 56 || || ṭīkā || pārśvapādau ca pārśvasamīpagatau pādau pāṇibhyāṃ bhujābhyāṃ dṛḍhaṃ badhvā | parasparasaṃlagnāṃgulibhyāmudarasaṃlagnatalābhyāṃ pāṇibhyāṃ badhvetyarthaḥ | etadbhadrāsanaṃ bhavet | kīdṛśaṃ sarveṣāṃ vyādhīnāṃ viśeṣeṇa nāśanaṃ || 54 || gorakṣeti || siddhāśca te yoginaśca siddhayoginaḥ idaṃ bhadrāsanaṃ gorakṣāsanamityāhuḥ | gorakṣeṇa prāyaśo'bhyastatvādgorakṣāsanamitti vadaṃti | āsanānyuktāni | teṣu yatkartavyaṃ tadāha | evamiti | evamukteṣvāsanabaṃdheṣu baṃdhanaprakāreṣu vigataḥ śramo yasya sa vigataśrama āsanānāṃ baṃdheṣu śramarahitaḥ | yogināmiṃdro yogīṃdraḥ || 55 || nāḍikānāṃ nāḍīnāṃ śuddhiṃ | prāṇaṃ cediḍayā pibenniyamitamiti vakṣyamāṇarūpā mudrā ādiryasyāḥ sūryabhedādestādṛśīṃ | pavanasya prāṇavāyoḥ kriyāṃ prāṇāyāmarūpāṃ cābhyaset | atha haṭhābhyasanakramamāha || āsanamiti || āsanamuktalakṣaṇaṃ citraṃ nānāvidhaṃ kuṃbhakaṃ sūryabhedanamujjāpītyādivakṣyamāṇaṃ | mudrā ityākhyā yasya tanmudrākhyaṃ | mahāmudrādirūpakaraṇaṃ haṭhasiddhau prakṛṣṭopakārakaṃ | tathācārthe || 56 || p. 31) || mūla || atha nādānusaṃdhānamabhyāsānukramo haṭhe || brahmacārī mitāhārī tyāgī yogaparāyaṇaḥ || abdādūrdhvaṃ bhavet siddho nātra kāryā vicāraṇā || 57 || susnigdhamadhurāhāraścaturthāṃśavivarjitaḥ || bhujyate śivasaṃprītyai mitāhāraḥ sa ucyate || 58 || || ṭīkā || athaitattrayānuṣṭhānānaṃtaraṃ nādasyānāhatadhvaneranusaṃdhānamanuciṃtanaṃ haṭhe haṭhayoge'bhyāso'bhyāsanaṃ tasyānukramaḥ paurvāparyakramaḥ | haṭhasiddheravadhimāha || brahmacārīti || brahmacaryavān mitāhāro vakṣyamāṇaḥ so'syāstīti mitāhārī tyāgī dānaśīlo viṣayaparityāgī vā yogaparāyaṇaḥ yogābhyāsanaparaḥ | abdādvarṣādūrdhvaṃ siddhaḥ siddhahaṭho bhavet | atrokte'rthe vicāraṇā syānna veti saṃśayaprayuktā na kāryā | etanniścitamevetyarthaḥ || 57 || pūrvaśloke mitāhārītyuktaṃ tatra yogināṃ kīdṛśo mitāhāra ityapekṣāyāmāha || susnigdheti || susnigdho'tisnigdhaḥ sa cāsau madhuraśca tādṛśa āhāraścaturthāṃśavivarjitaścaturthabhāgarahitaḥ | taduktamabhiyukte | dvau bhāgau pūrayedannaistoyenaikaṃ prapūrayet | vāyoḥ saṃcaraṇārthāya caturthamavaśeṣayediti | śivo jīvaḥ īśvaro vā | bhoktā devo maheśvara iti vacanāt | tasya saṃprītyai samyak prītyarthaṃ yo bhujyate sa mitāhāra ityucyate || 58 || p. 32) || mūla || kaṭvamlatīkṣṇalavaṇoṣṇaharītaśākasauvīratailatilasarṣapamady amatsyān || ājādimāṃsadadhitakrakulatthakolapiṇyākahiṃgulaśunādyamapathyama ahuḥ || 59 || bhojanamahitaṃ vidyātpunarasyoṣṇīkṛtaṃ rukṣam || atilavaṇamamlayuktaṃ kadaśanaśākotkaṭaṃ varjyam || 60 || || ṭīkā || atha yogināmapathyamāha dvābhyāṃ || kaṭvīti || kaṭu kāravella ityādi amlaṃ ciṃcāphalādi tīkṣṇaṃ marīcādi lavaṇaṃ prasiddhaṃ uṣṇaṃ guḍādi harītaśākaṃ patraśākaṃ sauvīraṃ kāṃjikaṃ tailaṃ tilasarṣapādisnehaḥ tilāḥ prasiddhāḥ sarṣapāḥ siddhārthāḥ madyaṃ surā matsyo jhaṣaḥ | eṣābhitaretaradvaṃdvaḥ | etānapathyānāhuḥ | ajasyedamājaṃ tadādiryasya saukarādestadājādi tacca tanmāṃsaṃ cājādimāṃsaṃ dadhi dugdhapariṇāmaviśeṣaḥ takraṃ gṛhītasāraṃ dadhi kulatthādirdvidalaviśeṣaḥ kolaṃ kolyāḥ phalaṃ badaraṃ | karkaṃdhūrbadarī kolirityamaraḥ | piṇyākaṃ tilapiṃḍaṃ hiṃgu rāmaṭhaṃ laśunaṃ | eṣāmitaretaradvaṃdvaḥ | etānyādyāni yasya ttatathā | ādyaśabdena palāṃḍugṛṃjanamādakadravyamāṣānnādikaṃ grāhyaṃ | apathyamahitaṃ | yogināmiti śeṣaḥ | āhuryogina ityadhyāhāraḥ || 59 || bhojanamiti || paścādagnisaṃyogenoṣṇīkṛtaṃ yadbhojanaṃ sūpodanaroṭikādi rukṣaṃ ghṛtādihīnaṃ atiśayitaṃ lavaṇaṃ yasmiṃstadatilavaṇaṃ yadvā lavaṇamatikrāṃta matilavaṇaṃ cākūvā iti loke prasiddhaṃ śākaṃ yavakṣārādikaṃ ca | lavaṇasya sarvathā varjanīyatvāduttarapakṣaḥ p. 33) || mūla || vahnistrīpathisevānāmādau varjanamācaret || tathāhi gorakṣavacanaṃ || varjayeddurjanaprāṃtaṃ vahnistrīpathisevanam || prātaḥsnānopavāsādi kāyakleśavidhiṃ tathā || 61 || || ṭīkā || sādhuḥ | tathā ca dattātreyaḥ | atha varjyāni vakṣyāmi yogavighnakarāṇi ca | lavaṇaṃ sarṣapaṃ cāmlamugraṃ tīkṣṇaṃ ca rukṣakaṃ | atīva bhojanaṃ tyājyamatinidrātibhāṣaṇamiti | skaṃdapurāṇe'pi | tyajetkaṭvamlalavaṇaṃ kṣīrabhojī sadā bhavediti | amlayuktamamladravyeṇa yuktaṃ | amladravyeṇa yuktamapi tyājyaṃ kimuta sākṣādamlaṃ | atra tṛtīyapadaṃ palalaṃ vā tilapiṃḍamiti kecitpaṭhaṃti tasyāyamarthaḥ | palalaṃ māṃsaṃ tilapiṃḍaṃ piṇyākaṃ kadaśanaṃ kadannaṃ yāvanālakodravādi śākaṃ vihitetaraśākamātraṃ utkaṭaṃ vidāhi miracīti loke prasiddhaṃ | miracā iti hiṃdusthānabhāṣāyāṃ | kadaśanādīnāṃ samāhāradvaṃdvaḥ | atilavaṇādikaṃ varjyaṃ varjanārhaṃ | duṣṭamiti pāṭhe duṣṭaṃ pūtiparyuṣitādi | ahitamiti yojanīyaṃ || 60 || evaṃ yogināṃ sadā varjyānyuttkābhyāsakāle varjyānyāhārdhena || vahnīti || vahniśca strī ca paṃthāśca teṣāṃ sevā vahnisevanastrīsaṃgatīrthayātrāgamanādirūpāstāsāṃ varjanamādāvabhyāsakāla ācaret | siddhe'bhyāse tu kadācit | śīte vahnisevanaṃ gṛhasthasya ṛtau svabhāryāgamanaṃ tīrthayātrādau mārgagamanaṃ ca na niṣiddhamityādipadena sūcyate | tatra pramāṇaṃ gorakṣavacanamavatārayati || tathāhīti || tatpaṭhati || varjayediti || durjanaprāṃtaṃ durjanasamīpavāsaṃ | durjanaprītimiti kvacitpāṭhaḥ | vahnistrīpathisevanaṃ vyākhyātaṃ prātaḥsnānaṃ upavāsaścādiryasya phalāhārādeḥ tacca tayoḥ samāhāradvaṃdvaḥ | prathamābhyāsinaḥ prātaḥsnāne śītavikārotpatteḥ | upavāsādinā pittādyutpatteḥ | kāyakleśavidhiṃ kāyakleśakaraṃ vidhiṃ kriyāṃ bahusūryanamaskārādirūpāṃ bahubhārodvahanādirūpāṃ ca | tathā samuccaye | atra pratipadaṃ varjayediti kriyāsaṃbaṃdhaḥ || 61 || p. 34) || mūla || godhūmaśāliyavaṣāṣṭikaśobhanānnaṃ kṣīrājyakhaṃḍanavanītasitāmadhūni || śuṃṭhīpaṭolakaphalādikapaṃcaśākaṃ mudgādidivyamudakaṃ ca yamīṃdrapathyam || 62 || puṣṭaṃ sumadhuraṃ snigdhaṃ gavyaṃ dhātuprapoṣaṇam || manobhilaṣitaṃ yogyaṃ yogī bhojanamācaret || 63 || || ṭīkā || atha yogipathyamāha || godhūmetyādinā || godhūmāśca śālayaśca yavāśca ṣāṣṭikāḥ ṣaṣṭyā dinairye pacyaṃte taṃdulaviśeṣāste śobhanamannaṃ pavitrānnaṃ śyāmākanīvārādi taccaiteṣāṃ samāhāradvaṃdvaḥ | kṣīraṃ dugdhamājyaṃ ghṛtaṃ khaṇḍaḥ śarkarā navanītaṃ mathitadadhisāraḥ sitā tīvrapadī khaṃḍaśarkareti loke prasiddhā misarīti hiṃdusthānabhāṣāyāṃ | madhu kṣaudraṃ eṣāmitaretaradvaṃdvaḥ | śuṃṭhī prasiddhā paṭolaphalaṃ paravara iti bhāṣāyāṃ prasiddhaṃ śākaṃ tadādiryasya kośātakyādestatpaṭolakaphalādikaṃ śeṣādvibhāṣeti kapratyayaḥ | paṃcānāṃ śākānāṃ samāhāraḥ paṃcaśākaṃ | taduktaṃ vaidyake | sarvaśākamacākṣuṣyaṃ cākṣuṣyaṃ śākapaṃcakaṃ | jīvaṃtīvāstumūlyākṣī meghanādapunarnavā iti | mudgā dvidalaviśeṣā ādiryasya tanmudgādi | ādipadena āḍhakī grāhyā | divyaṃ nirdoṣamudakaṃ jalaṃ | yama eṣāmastīti yaminaḥ teṣviṃdro devaśreṣṭho yo yogīṃdrastasya pathyaṃ hitaṃ || 62 || atha yogino bhojananiyamamāha || puṣṭamiti || puṣṭaṃ dehapuṣṭikaramodanādi p. 35) || mūla || yuvā vṛddho'tivṛddho vā vyādhito durbalo'pi vā || abhyāsātsiddhimāpnoti sarvayogeṣvataṃdritaḥ || 64 || kriyāyuktasya siddhiḥ syādakriyasya kathaṃ bhavet || na śāstrapāṭhamātreṇa yogasiddhiḥ prajāyate || 65 || || ṭīkā || sumadhuraṃ śarkarādisahitaṃ snigdhaṃ saghṛtaṃ gavyaṃ godugdhaghṛtādiyuktaṃ gavyālābhe māhiṣaṃ dugdhādi grāhyaṃ | dhātuprapoṣaṇaṃ laḍḍukāpūpādi manobhilaṣitaṃ puṣṭādiṣu yanmanorucikaraṃ tadeva yoginā bhoktavyaṃ | manobhilaṣitamapi kimavihitaṃ bhoktavyaṃ netyāha | yogyamiti | vihitamevetyarthaḥ | yogī bhojanaṃ pūrvoktaviśeṣaṇaviśiṣṭamācaretkuryādityarthaḥ | na tu saktubharjitānnādinā nirvāhaṃ kuryāditi bhāvaḥ || 63 || yogābhyāsino vayoviśeṣārogyādyapekṣā nāstītyāha || yuveti || yuvā taruṇaḥ vṛddho vṛddhāvasthāṃ prāptaḥ ativṛddho'tivārddhakaṃ gato vā | abhyāsādāsanakuṃbhakādīnāmabhyasanātsiddhiṃ samādhitatphalarūpāmāpnoti | abhyāsaprakārameva vadanviśinaṣṭi || sarvayogeṣviti || sarveṣu yogeṣu yogāṃgeṣvataṃdrito'nalasaḥ | yogāṃgābhyāsātsiddhimāpnotītyarthaḥ | jīvanasādhane kṛṣivāṇijyādau jīvanaśabdaprayogavatsākṣātparaṃparayā vā yogasādhaneṣu yogāṃgeṣu yogaśabdaprayogaḥ || 64 || abhyāsādeva siddhirbhavatīti dṛḍhayannāha dvābhyāṃ || kriyāmuktasyeti || kriyā yogāṃgānuṣṭhānarūpā tayā yuktasya siddhiryogasiddhiḥ syāt | akriyasya yogāṃgānuṣṭhānarahitasya kathaṃ bhavenna kathamapītyarthaḥ | nanu yogaśāstrādhyayanena yogasiddhiḥ p. 36) || mūla || na veṣadhāraṇaṃ siddheḥ kāraṇaṃ na ca tatkathā || kriyaiva kāraṇaṃ siddheḥ satyametanna saṃśayaḥ || 66 || pīṭhāni kuṃbhakāścitrā divyāni karaṇāni ca || sarvāṇyapi haṭhābhyāse rājayogaphalāvadhi || 67 || || iti śrīsahajānaṃdasaṃtānaciṃtāmaṇisvātmārāmayogīṃdraviracitāy āṃ haṭhapradīpikāyāmāsanavidhikathanaṃnāma prathamopadeśaḥ || 1 || || ṭīkā || syānnetyāha || neti || śāstrasya yogaśāstrasya pāṭhamātreṇa kevalena pāṭhena yogasya siddhirna prajāyate naiva jāyata ityarthaḥ || 65 || neti || veṣasya kāṣāyavastrādeḥ dhāraṇaṃ siddheryogasiddheḥ kāraṇaṃ na | tasya yogasya kathā vā kāraṇaṃ na | kiṃ tarhi siddheḥ kāraṇamityata āha || kriyaiveti || 66 || yogāṃgānuṣṭhānasyāvadhimāha || pīṭhānīti || pīṭhānyāsanāni citrā anekavidhāḥ kuṃbhakāḥ sūryabhedādayaḥ divyānyutkṛṣṭāni kāraṇāni mahāmudrādīni haṭhasiddhau prakṛṣṭopakārakatvaṃ kāraṇatvaṃ haṭhābhyāse sarvāṇi pīṭhakuṃbhakakaraṇāni rājayogaphalāvadhi rājayoga eva phalaṃ tadavadhi tatparyaṃtaṃ kartavyānīti śeṣaḥ || 67 || iti śrīhaṭhapradīpikāyāṃ jyotsnābhidhāyāṃ brahmānaṃdakṛtāyāṃ prathamopadeśaḥ || 1 || dvitīyopadeśaḥ || mūla || athāsane dṛḍhe yogī vaśī hitamitāśanaḥ || gurūpadiṣṭamārgeṇa prāṇāyāmānsamabhyaset || 1 || cale vāte calaṃ cittaṃ niścale niścalaṃ bhavet || yogī sthāṇutvamāpnoti tato vāyuṃ nirodhayet || 2 || yāvadvāyuḥ sthito dehe tāvajjīvanamucyate || maraṇaṃ tasya niṣkrāṃtistato vāyuṃ nirodhayet || 3 || || ṭīkā || athāsanopadeśānaṃtaraṃ prāṇāyāmānvaktumupakramate || atheti || atheti maṃgalārthaḥ | āsane dṛḍhe sati vaśī jitākṣaḥ hitaṃ pathyaṃ ca tanmitaṃ ca pūrvopadeśoktalakṣaṇaṃ tattā dṛśamaśanaṃ yasya sa hitamitāśanaḥ guruṇopadiṣṭo yo mārgaḥ prāṇāyāmābhyāsaprakārastena prāṇāyāmān vakṣyamāṇānsamyagutsāhasāhasadhairyādibhirabhyaset | dṛḍhe sthire kukkuṭādivivarjite siddhāsanādāviti vā yojanā || 1 || prayojanamanuddiśya na maṃdo'pi pravartata iti mahadukteḥ prayojanābhāvena pravṛtyabhāvātprāṇāyāmaprayojanamāha || cale vāta iti || vāte cale sti citaṃ calaṃ bhavet | niścale vāte niścalaṃ bhaveccittamityatrāpi saṃbadhyate | vāte citte ca niścale yogī sthāṇutvaṃ sthiradīrghajīvitvamiti yāvat | īśatvaṃ vāpnoti | tatastasmādvāyuṃ prāṇaṃ nirodhayetkuṃbhayet || 2 || yāvad iti || dehe śarīre yāvat kālaṃ vāyuḥ prāṇaḥ sthitaḥ tāvatkālaparyaṃtaṃ jīvanamucyate lokaiḥ | p. 38) || mūla || malākulāsu nāḍīṣu māruto naiva madhyagaḥ || kathaṃ syādunmanībhāvaḥ kāryasiddhiḥ kathaṃ bhavet || 4 || śuddhimeti yadā sarvaṃ nāḍīcakraṃ malākulam || tadaiva jāyate yogī prāṇasaṃgrahaṇe kṣamaḥ || 5 || prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryānnityaṃ sātvikayā dhiyā || || ṭīkā || dehaprāṇasaṃyogasyaiva jīvanapadārthatvāt | tasya prāṇasya niṣkrāṃtirdehādviyoge maraṇamucyate | tatastasmādvāyuṃ nirodhayet || 3 || malaśuddherhaṭhasiddhijanakatvaṃ vyatirekeṇāha || malākulāsviti || nāḍīṣu malairākulāsu vyāptāsu satīṣu mārutaḥ prāṇo madhyagaḥ suṣumnāmārgavāhī naiva syāt | api tu śuddhamalāsveva madhyago bhavatītyarthaḥ | unmanībhāva unmanyā bhāvo bhavanaṃ kathaṃ syānna kathamapītyarthaḥ | kāryasya kaivalyarūpasya siddhirniṣpatiḥ kathaṃ bhavenna kathaṃcidapītyarthaḥ || 4 || anvayenāpi malaśuddherhaṭhasiddhihetutvamāha || śuddhimetīti || yadā yasminkāle malairākulaṃ vyāptaṃ sarvaṃ samastaṃ nāḍīnāṃ cakraṃ samūhaḥ śuddhiṃ malarāhityameti prāpnoti tadaiva tasminneva kāle yogī yogābhyāsī prāṇasya grahaṇe kṣamaḥ samartho jāyate || 5 || malaśuddhiḥ kathaṃ bhavatītyākāṃkṣāyāṃ tacchodhakaṃ prāṇāyāmamāha || prāṇāyāmamiti | yato malaśuddhiṃvinā prāṇasaṃgrahaṇe kṣamo na bhavati tatastasmādīśvarapraṇidhānotsāhasāhasādi p. 39) || mūla || yathā suṣumnānāḍīsthā malāḥ śuddhiṃ prayāṃti ca || 6 || baddhapadmāsano yogī prāṇaṃ caṃdreṇa pūrayet || dhārayitvā yathāśakti bhūyaḥ sūryeṇa recayet || 7 || prāṇaṃ sūryeṇa cākṛṣya pūrayedudaraṃ śanaiḥ || vidhivatkuṃbhakaṃ kṛtvā punaścaṃdreṇa recayet || 8 || || ṭīkā || prayatnābhibhūtavikṣepālasyādirājasatāmasadharmayā sātvikayā prakāśaprasādaśīlayā dhiyā buddhyā nityaṃ prāṇāyāmaṃ kuryāt | yathā yena prakāreṇa suṣumnānāḍyāṃ sthitā malāḥ śuddhimapagamaṃ prayāṃti naśyaṃtītyarthaḥ || 6 || malaśodhakaprāṇāyāmaprakāramāha dvābhyāṃ || baddhapadmāsana iti || baddhaṃ padmāsanaṃ yena tādṛśo yogī prāṇaṃ prāṇavāyuṃ caṃdreṇa caṃdranāḍyeḍayā pūrayet | śaktimanatikramya yathāśakti dhārayitvā kuṃbhayitvā | bhūyaḥ punaḥ sūryeṇa sūryanāḍyā piṃgalayā recayet | bāhyavāyoḥ prayatnaviśeṣādupādānaṃ pūrakaḥ | jālaṃdharādibaṃdhapūrvakaṃ prāṇanirodhaḥ kuṃbhakaḥ | kuṃbhitasya vāyoḥ prayatnaviśeṣādgamanaṃ recakaḥ | prāṇāyāmāṃgarecakapūrakayoreveme lakṣaṇe iti | bhastrāvallohakārasya recapūrau sasaṃbhramāviti gauṇarecakapūrakayornāvyāptiḥ | tayorlakṣyatvābhāvāt || 7 || prāṇamiti || sūryeṇa sūryanāḍyā piṃgalayā prāṇamākṛṣya gṛhītvā śanairmaṃdaṃmaṃdamudaraṃ jaṭharaṃ pūrayet | vidhivadbaṃdhapūrvakaṃ kuṃbhakaṃ kṛtvā punarbhūyaścaṃdreṇeḍayā recayet || 8 || p. 40) || mūla || yena tyajettena pītvā dhārayedatirodhataḥ || recayecca tato'nyeṃna śanaireva na vegataḥ || 9 || prāṇaṃ cediḍayā pibenniyamitaṃ bhūyo'nyayārecayetpītvā piṃgalayā samīraṇamatho badhvā tyajedvāmayā || sūryācaṃdramasoranena vidhinābhyāsaṃ sadā tanvatāṃ śuddhā nāḍigaṇā bhavaṃti yaminā māsatrayādūrdhvataḥ || 10 || || ṭīkā || ukte prāṇāyāme viśeṣamāha || yeneti || yena caṃdreṇa sūryeṇa vātyajedrerecayettena pītvā tenaiva pūrapitvā | atirodhato'tiśāyitena rodhena svedakaṃpādijananaparyaṃtena | sārvavibhaktikastasil | yena pūrakastato'nyena śanai recayenna tu vegataḥ | vegādrecane balahāniḥ syāt | yena pūrakaḥ kṛtastena recako na kartavyaḥ | yena recakaḥ kṛtastenaiva pūrakaḥ kartavya iti bhāvaḥ || 9 || baddhapadmāsana ityādyuktamarthaṃ piṃḍīkṛtyānuvadan prāṇāyāmasyāvāṃtaraphalamāha || prāṇamiti || cediḍayā vāmanāḍyā prāṇaṃ pibet pūrayet tarhi niyamitaṃ kuṃbhitaṃ prāṇaṃ bhūyaḥ punaranyayā piṃgalayā recayet | piṃgalayā dakṣanāḍyā samīraṇaṃ vāyuṃ pītvā pūrayitvātho pūraṇānaṃtaraṃ badhvā kuṃbhayitvā vāmayeḍayā tyajedrerecayet | sūryaśca caṃdramāśca sūryācaṃdramasau tayoḥ | devatādvaṃdvecetyānaṅ | anenoktena vidhinā prakāreṇa sadā nityamabhyāsaṃ caṃdreṇāpūrya kuṃbhayitvā sūryeṇa recayetsūryeṇāpūrya kuṃbhayitvā caṃdreṇa recayedityākārakaṃ tanvatāṃ vistārayatāṃ yamināṃ yamavatāṃ nāḍīgaṇā nāḍīsamūhā māsatrayādūrdhvato māsānāṃ trayaṃ tasmādupari śuddhā malarahitā bhavaṃti || 10 || || bhāṣā || p. 41) || mūla || prātarmadhyaṃdine sāyamardharātre ca kuṃbhakān || śanairaśītiparyaṃtaṃ caturvāraṃ samabhyaset || 11 || kanīyasi bhavet svedaḥ kaṃpo bhavati madhyame || || ṭīkā || atha prāṇāyāmābhyāsakālaṃ tadavadhiṃ cāha || prātariti || prātararuṇodayamārabhya sūryodayāddhaṭikātrayaparyaṃte prātaḥkāle madhyaṃdine madhyāhne paṃcadhā vibhaktasya dinasya madhyabhāge sāyaṃsaṃdhyā trināḍīpramitārkāstādadhastādūrdhvaṃ cetyuktalakṣaṇe saṃdhyākāle rātrerardhamardharātraṃ tasminnardharātre rātrermadhye mūhūrtadvaye ca śanairaśītiparyaṃtamaśītisaṃkhyāvadhi caturvāraṃ vāracatuṣṭayaṃ kālādhvanoratyaṃtasaṃyoge iti dvitīyā | caturṣu kāleṣvekaikasminkāle'śītiprāṇāyāmāḥ kāryāḥ | ardharātre kartumaśaktaścettrisaṃdhyaṃ kartavyā iti saṃpradāyaḥ | caturvāraṃ kṛtāśceddinedine 320 viṃśatyadhikaśatatrayaparimitāḥ prāṇāyāmā bhavaṃti || vāratrayaṃ kṛtāśceccatvāriṃśadadhikaśatadvaya 240 parimitā bhavaṃti || 11 || kaniṣṭhamadhyamottamānāṃ prāṇāyāmānāṃ krameṇa vyāpakaviśeṣamāha || kanīyasīti || kanīyasi kaniṣṭhe prāṇāyāme svedaḥ prasvedo bhavedbhavati | svedānumeyaḥ kaniṣṭhaḥ | madhyame prāṇāyāme kaṃpo bhavati | kaṃpānumeyo madhyamaḥ | uttame prāṇāyāme sthānaṃ p. 42) || mūla || uttame sthānamāpnoti tato vāyuṃ nibaṃdhayet || 12 || || ṭīkā || brahmaraṃdhramāpnoti | sthānaprāptyanumeya uttamaḥ | tatastasmādvāyuṃ prāṇaṃ nibaṃdhayennitarāṃ baṃdhayet | kaniṣṭhādīnāṃ lakṣaṇamuktaṃ liṃgapurāṇe | prāṇāyāmasya mānaṃ tu mātrādvādaśakaṃ smṛtaṃ | nīco dvādaśamātrastu sakṛdudghāta īritaḥ | madhyamastu dvirudghātaścaturviṃśatimātrakaḥ | mukhyastu yastrirudghātaḥ ṣaṭtriṃśanmātra ucyate | prasvedakaṃpanotthānajanakaśca yathākramaṃ | ānaṃdo jāyate cātra nidrā dhūmastathaiva ca | romāṃco dhvanisaṃvijñiraṃgamoṭanakaṃpanaṃ | śravaṇasvedajalpādyaṃ saṃvinmūrchāṃ jayedyadā || tadottama iti proktaḥ prāṇāyāmaḥ suśobhana iti | dhūmaścittāṃdolanaṃ | gorakṣo'pi | adhame dvādaśa proktā madhyame dviguṇāḥ smṛtāḥ | uttame triguṇā mātrāḥ prāṇāyāme dvijottamaiḥ | udghātalakṣaṇaṃ tu | prāṇenotsaryamāṇena apānaḥ pīḍyate yadā | gatvā cordhvaṃ nivarteta etadudghātalakṣaṇaṃ | mātrāmāha yājñavalkyaḥ | aṃguṣṭhāṃgulimokṣaṃ tristrirjānuparimārjanaṃ | tālatrayamapi prājñā mātrāsaṃjñāṃ pracakṣate | skaṃdapurāṇe | ekaśvāsamayī mātrā prāṇāyāmo nigadyate | etadvyākhyātaṃ yogaciṃtāmaṇau | nidrāvaśaṃgatasya puṃso yāvatā kālenaikaḥ śvāso gacchatyāgacchati ca tāvatkālaprāṇāyāmasya mātretyucyata iti | ardhaśvāsādhikadvādaśaśvāsāvacchinnaḥ kālaḥ prāṇāyāmakālaḥ | ṣadbhiḥ śvāsairekaṃ palaṃ bhavati | evaṃ ca sārdhaśvāsapaladvayātmakaḥ kālaḥ prāṇāyāmakālaḥ siddhaḥ | sārdhadvādaśamātrāmitaḥ prāṇāyāmo yaḥ sa evottamaḥ prāṇāyāma ityucyate | na ca pūrvodātdṛtaliṃgapurāṇagorakṣavākyavirodhaḥ | tatra dvādaśamātrakasya prāṇāyāmasyādhamatvokteriti śaṃkanīyaṃ | jānuṃ pradakṣiṇīkuryānnadrutaṃ na vilaṃbitaṃ | pradadyācchoṭikāṃ yāvattāvanmātreti gīyata iti skaṃdapurāṇāt | aṃguṣṭhāṃgulimokṣaṃ ca jānośca parimārjanaṃ | pradadyācchoṭikāṃ yāvat tāvanmātreti gīyate iti ca skaṃdapurāṇāt | aṃguṣṭho mātrā saṃkhyāyate tadeti dattātreyavacanācca | liṃgapurāṇagorakṣādivākyeṣvekacchoṭikāvacchinnasya kālasya mātrātvena vivakṣitatvāt | yājñavalkyādivākyeṣu choṭikātrayāvacchinnasya p. 43) || mūla || jalena śramajātena gātramardanamācaret || dṛḍhatā laghutā caiva tena gātrasya jāyate || 13 || || ṭīkā || kālasya mātrātvena vivakṣaṇāt triguṇasyādhamasyottamatvaṃ tatrāpyuktamityavirodhaḥ | sarveṣu yogasādhaneṣu prāṇāyāmo mukhyastatsiddhau pratyāhārādīnāṃ siddheḥ | tadasiddhau pratyāhārādyasiddheśca | vastutastu prāṇāyāma eva pratyāhārādiśabdairnigadyate | tathā coktaṃ yogaciṃtāmaṇau | prāṇāyāma evābhyāsakrameṇa vardhamānaḥ pratyāhāradhyānadhāraṇāsamādhiṃśabdairucyata iti | taduktaṃ skaṃdapurāṇe | prāṇāyāmadviṣaṭkena pratyāhāra udāhṛtaḥ | pratyāhāradviṣaṭkeṇa dhāraṇā parikīrtitā | bhavedīśvarasaṃgatyai dhyānaṃ dvādaśadhāraṇaṃ | dhyānadvādaśakenaiva samādhirabhidhīyate | yatsamādhau paraṃ jyotiranaṃtaṃ svaprakāśakaṃ | tasmindṛṣṭe kriyākāṃḍayātāyātaṃ nivartata iti | tathā | dhāraṇā paṃcanāḍībhirdhyānaṃ syāt ṣaṣṭināḍikaṃ | dinadvādaśakena syātsamādhiḥ prāṇasaṃyamāditi ca | gorakṣādibhirapyevamevoktaṃ | atraivaṃ vyavasthā | kiṃcidūnadvicatvāriṃśadvipalātmakaḥ kaniṣṭhaprāṇāyāmakālaḥ | ayamevaikacchoṭikāvacchinnasya kālasya mātrātvavivakṣayā dvādaśamātrakaḥ kālaḥ | kiṃcidūnacaturaśītivipalātmako madhyamaprāṇāyāmakālaḥ | ayamekacchoṭikāvacchinnasya kālasya mātrātvavivakṣayā caturviṃśatimātrakaḥ | paṃcaviṃśatyuttaraśatavipalātmaka uttamaḥ prāṇāyāmakālaḥ | ayamekacchoṭikāvacchinnasya kālasya mātrātvavivakṣayā ṣaṭtriṃśanmātrakakālaḥ | choṭikātrayāvacchinnasya kālasya mātrātvavivakṣayā tu dvādaśamātraka eva | baṃdhapūrvakaṃ paṃcaviṃśatyuttaraśatavipalaparyaṃtaṃ yadā prāṇāyāmasthairyaṃ bhavati tadā prāṇo brahmaraṃdhraṃ gacchati | brahmaraṃdhraṃ gataḥ prāṇo yadā paṃcaviṃśatipalaparyaṃtaṃ tiṣṭhati tadā pratyāhāraḥ | yadā paṃcaghaṭikāparyaṃtaṃ tiṣṭhati tadā dhāraṇā | yadā ṣaṣṭighaṭikāparyaṃtaṃ tiṣṭhati tadā dhyānaṃ | yadā dvādaśadinaparyaṃtaṃ tiṣṭhati tadā samādhirbhavatīti sarvaṃ ramaṇīyaṃ || 12 || prāṇāyāmānabhyasataḥ svede jāte viśeṣamāha || jaleneti || śramātprāṇāyāmābhyāsaśramājjātaṃ p. 44) || mūla || abhyāsakāle prathame śastaṃ kṣīrājyabhojanam || tato'bhyāse dṛḍhībhūte na tādṛṅniyamagrahaḥ || 14 || yathā siṃho gajo vyāghro bhavedvaśyaḥ śanaiḥ śanaiḥ || tathaiva sevito vāyuranyathā haṃti sādhakam || 15 || prāṇāyāmādiyuktena sarvarogakṣayo bhavet || ayuktābhyāsayogena sarvarogasamudbhavaḥ || 16 || || ṭīkā || tena jalena prasvedena gātrasya śarīrasya mardanaṃ tailābhyaṃgavadācaretkuryāt | tena mardanena gātrasya dṛḍhatā dārḍhyaṃ laghutā jāḍyābhāvo jāyate prādurbhavati || 13 || atha prathamottarābhyāsayoḥ kṣīrādiniyamānāha || abhyāsakāla iti || kṣīraṃ dugdhamājyaṃ ghṛtaṃ tadyuktaṃ bhojanaṃ kṣīrājyabhojanaṃ | śākapārthivādivatsamāsaḥ | kevale kuṃbhake siddhe'bhyāso dṛḍho bhavati spaṣṭamanyat || 14 || siṃhādivacchanaireva prāṇaṃ vaśayenna sahasetyāha || yatheti || yathā yena prakāreṇa siṃho mṛgeṃdro gajo vanahastī vyāghraḥ śārdūlaḥ śanaiḥ śanaireva vaśyaḥ svādhīno bhavenna sahasā tathaiva tenaiva prakāreṇa sevito'bhyasto vāyuḥ prāṇo vaśyo bhavet | anyathā sahasā gṛhyamāṇaḥ sādhakamabhyāsinaṃ haṃti siṃhādivat || 15 || yuktāyuktayoḥ phalamāha || prāṇāyāmeneti || āhārādiyuktipūrvako jālaṃdharādibaṃdhayuktiviśiṣṭaḥ prāṇāyāmo yukta ityucyate | tena sarvarogakṣayaḥ sarveṣāṃ rogāṇāṃ p. 45) || mūla || hikkā śvāsaśca kāsaśca śiraḥkarṇākṣivedanāḥ || bhavaṃti vividhā rogāḥ pavanasya prakopataḥ || 17 || yuktaṃ yuktaṃ tyajedvāyuṃ yuktaṃ yuktaṃ ca pūrayet || yuktaṃ yuktaṃ ca badhnīyādevaṃ siddhimavāpnuyāt || 18 || yadā tu nāḍīśuddhiḥ syāt tathā cihnāni bāhyataḥ || kāyasya kṛśatā kāṃtistadā jāyeta niścitam || 19 || || ṭīkā || kṣayo nāśo bhavet | atyukta uktayuktirahito yo'bhyāsastadyuktena prāṇāyāmena sarvarogasamudbhavaḥ sarveṣāṃ rogāṇāṃ samyagudbhava utpattirbhavet || 16 || ayuktena prāṇāyāmena ke rogā bhavaṃtītyapekṣāyāmāha || hikketi || hikkāśvāsakāsā rogaviśeṣāḥ śiraśca karṇau cākṣiṇī ca śiraḥkarṇākṣi śiraḥkarṇākṣiṇi vedanāḥ śiraḥkarṇākṣivedanā vividhā nānāvidhā rogā jvarādayaḥ | pavanasya vāyoḥ prakopato bhavaṃti || 17 || yataḥ pavanasya prakopato vividhā rogā bhavaṃtyataḥ || yuktaṃyuktamiti || vāyuṃ prāṇaṃ yuktaṃ yuktaṃ tyajet | recanakāle śanaiḥśanaireva recayenna vegata ityarthaḥ | yuktaṃ yuktaṃ na cālpaṃ nādhikaṃ ca pūrayet | yuktaṃ yuktaṃ ca jālaṃdharabaṃdhādiyuktaṃ badhnīyātkuṃbhayet | evamabhyaseccetsiddhiṃ haṭhasiddhimavāpnuyāt || 18 || yuktaṃ prāṇāyāmamabhyasato jāyamānāyā nāḍīśuddherlakṣaṇamāha dvābhyāṃ || yadātviti || yadā tu yasmin kāle tu nāḍīnāṃ śuddhirmalarāhityaṃ syāt tadā bāhyato bāhyāni | p. 46) || mūla || yatheṣṭadhāraṇaṃ vāyoranalasya pradīpanam || nādābhivyaktirārogyaṃ jāyate nāḍiśodhanāt || 20 || medaśleṣmādhikaḥ pūrvaṃ ṣaṭ karmāṇi samācaret || anyastu nācarettāni doṣāṇāṃ samabhāvataḥ || 21 || dhautirbastistathā netistrāṭakaṃ naulikaṃ tathā || kapālabhātiścaitāni ṣaṭ karmāṇi pracakṣate || 22 || karmaṣaṭkamidaṃ gopyaṃ ghaṭaśodhanakārakam || || ṭīkā || sārvavibhaktikastasiḥ | cihnāni lakṣaṇāni tathāśabdenāṃtarāṇyapi cihnāni bhavaṃtītyarthaḥ | tānyevāha || kāyasyeti || kāyasya dehasya kṛśatā kārśyaṃ kāṃtiḥ surucirniścitaṃ jāyeta || 19 || vāyoḥ prāṇasya yatheṣṭaṃ bahuvāraṃ dhāraṇaṃ kuṃbhakeṣu | analasya jaṭharāgneḥ pradīpanaṃ prakṛṣṭā dīptirnādasya dhvanerabhivyaktiḥ prākaṭyamārogyamarogatā nāḍiśodhanānnāḍīnāṃ śodhanānmalarāhityājjāyate || 20 || medādyādhikye upāyāṃtaramāha || medaśleṣmādhika iti || medaśca śleṣmā ca medaśleṣmāṇau tāvadhikau yasya sa tādṛśaḥ puruṣaḥ | pūrvaṃ prāṇāyāmābhyāsātprāṅnatu prāṇāyāmābhyāsakāle ṣaṭ karmāṇi vakṣyamāṇāni samācaretsamyagācaret | anyastu medaśleṣmādhikyarahitastu tāni ṣaṭ karmāṇi nācaret | tatra hetumāha | doṣāṇāṃ vātapittakaphānāṃ samasya bhāvaḥ samabhāvaḥ samatvaṃ tasmāddoṣāṇāṃ samatvādityarthaḥ || 21 || ṣaṭkarmāṇyupadiśati || dhautiriti || spaṣṭaṃ || 22 || || bhāṣā || p. 47) || mūla || vicitraguṇasaṃdhāyi pūjyate yogipuṃgavaiḥ || 23 || tatra dhautiḥ || caturaṃgulavistāraṃ hastapaṃcadaśāyatam || gurūpadiṣṭamārgeṇa siktaṃ vastraṃ śanairgraset || 24 || punaḥ pratyāhareccaitaduditaṃ dhautikarma tat || || ṭīkā || idaṃ rahasyamityāha || karmaṣaṭkamiti || ghaṭasya śarīrasya śodhanaṃ malāpanayanaṃ karotīti ghaṭaśodhanakārakamidamuddiṣṭaṃ karmaṇāṃ ṣaṭkaṃ dhautyādikaṃ gopyaṃ gopanīyaṃ | yataḥ || vicitraguṇasaṃdhāyīti || vicitraṃ vilakṣaṇaṃ guṇaṃ ṣaṭkarmarūpaṃ saṃdhātuṃ kartuṃ śīlamasyeti vicitraguṇasaṃdhāyi yogipuṃgavairyogiśreṣṭhaiḥ pūjyate satkriyate | gopanābhāve tu ṣaṭkarmakamanyairapi vihitaṃ syāditi yoginaḥ pūjyatvabhāvaḥ prasajjeteti bhāvaḥ | etenedameva karmaṣaṭkasya mukhyaṃ phalamiti sūcitaṃ | medaśleṣmādināśasya prāṇāyāmairapi saṃbhavāt | taduktaṃ | ṣaṭkarmayogamāpnoti pavanābhyāsatatpara iti pūrvottaragraṃthasyāpyevameva svārasyācca || 23 || dhautikarmāha || caturaṃgulamiti || caturṇāmaṃgulānāṃ samāhāraścaturaṃgulaṃ caturaṃgulaṃ vistāro yasya tādṛśaṃ hastānāṃ paṃcadaśairāyataṃ dīrghaṃ siktaṃ jalārdraṃ kiṃciduṣṇaṃ vastraṃ paṭaṃ tacca sūkṣmaṃ nūtanoṣṇīṣādeḥ khaṃḍaṃ grāhyaṃ | guruṇopadiṣṭo yo mārgo vastragrasanaprakārastena śanairmaṃdaṃmaṃdaṃ kiṃcitkiṃcidgraset | dvitīye dine hastadvayaṃ tṛtīye dine hastatrayaṃ | evaṃ dinavṛddhyā hastamātramadhikaṃ graset || 24 || tasya prāṃtaṃ rājadaṃtamadhye haṭhe saṃlagnaṃ kṛtvā naulīkarmaṇodarasthavastraṃ samyak cālayitvā | punaḥ śanaiḥ pratyāharecca tadvastramudgirenniṣkāsayecca | taddhautikarmoditaṃ kathitaṃ siddhaiḥ | p. 48) || mūla || kāsaśvāsaplīhakuṣṭhaṃ kapharogāṃśca viṃśatiḥ || 25 || dhautikarmaprabhāvena prayāṃtyeva na saṃśayaḥ || nābhidaghnajale pāyau nyastanālotkaṭāsanaḥ || 26 || || ṭīkā || dhautikakarmaṇaḥ phalamāha || kāsaśvāseti || kāsaśca śvāsaśca plīhaśca kuṣṭhaṃ ca | samāhāradvaṃdvaḥ | kāsādayo rogaviśeṣāḥ viṃśatisaṃkhyākāḥ kapharogāśca 25 || dhautikakarmaṇaḥ prabhāvena gacchaṃtyeva na saṃśayaḥ niścitametadityarthaḥ | atha bastikarmāha || nābhidaghneti || nābhiparimāṇaṃ nābhidaghnaṃ | parimāṇe daghnac pratyayaḥ | tasminnābhidaghne nābhiparimāṇe jale nadyāditoye pāyurgudaṃ tasmiṃnyasto nālo vaṃśanālo yena kaniṣṭhikāpraveśayogyaraṃdhrayuktaṃ ṣaḍaṃguladīrghaṃ vaṃśanālaṃ gṛhītvā caturaṃgulaṃ pāyau praveśayet | aṃgulidvayamitaṃ bahiḥ sthāpayet | utkaṭamāsanaṃ yasya sa utkaṭāsanaḥ | pārṣṇidvaye sphicau vinyasya pādāṃgulibhiḥ sthitirutkaṭāsanaṃ | ādhārasyākuṃcanaṃ yathā jalamaṃtaḥ praviśettathā saṃkocanaṃ kuryāt | aṃtaḥ praviṣṭaṃ jalaṃ naulikakarmaṇā cālayitvā tyajet | kṣālanaṃ bastikarmocyate | dhautibastikarmadvayaṃ bhojanātprāgeva kartavyaṃ | tadanaṃtaraṃ bhojane vilaṃbo'pi na kāryaḥ | kecittu | pūrvaṃmūlādhāreṇa vāyorākarṣaṇamabhyastajale sthitvā pāyau nālapraveśanamaṃtareṇaiva bastikarmābhyasaṃti | tathā karaṇe sarvaṃ jalaṃ bahirnāyāti | ato nānārogadhātukṣayādisaṃbhavācca tathā bastikarma naiva vidheyaṃ | kimanyathā svātmārāmaḥ pāyau nyastanāla iti brūyāt || 26 || p. 49) || mūla || ādhārākuṃcanaṃ kuryāt kṣālanaṃ bastikarma tat || gulmaplīhodaraṃ cāpi vātapittakaphodbhavāḥ || bastikarmaprabhāvena kṣīyaṃte sakalāmayāḥ || 27 || dhātviṃdriyāṃtaḥkaraṇaprasādaṃ dadyācca kāṃtiṃ dahanapradīptim || aśeṣadoṣopacayaṃ nihanyādabhyasyamānaṃ jalabastikarma || 28 || || ṭīkā || bastikarmaguṇānāha dvābhyāṃ || gulmaplīhodaramiti || gulmaśca plīhaśca rogaviśeṣāvudaraṃ jalodaraṃ ca teṣāṃ samāhāradvaṃdvaḥ | vātaśca pittaṃ ca kaphaśca tebhya udbhavā ekaikasmāddvābhyāṃ sarvebhyo vā jātāḥ sakalāḥ sarva āmayā rogā bastikarmaṇaḥ prabhāvaḥ sāmarthyaṃ tena kṣīyaṃte naśyaṃti || 27 || dhātviti || abhyasyamānamanuṣṭhīyamānaṃ jale bastikarma jalabastikarma kartṛ dadyādanuṣṭhāturiti śeṣaḥ | dhātavo rasāsṛṅmāṃsamedosthimajjāśukrāṇi dhātava ityuktā iṃdriyāṇi vākpāṇipādayāyūpasthāni paṃca karmeṃdriyāṇi śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇāni paṃca jñāneṃdriyāṇi ca antaḥkaraṇāni manobuddhicittāhaṃkārarūpāṇi teṣāṃ paritāpavikṣepaśokamohagauravāvaraṇadainyādirājasatāmasadharma-v inivartanena sukhaprakāśalāghavādisātvikadharmāvirbhāvaḥ prasādastaṃ kāṃtiṃ dyutiṃ dahanasya jaṭharāgneḥ pradīptiṃ prakṛṣṭāṃ dīptiṃ ca | tathā | aśeṣāḥ samastā ye doṣā vātapittakaphāsteṣāmupacayaṃ | etadapacayasyāpyupalakṣaṇaṃ | upacayāpacayau nihanyānnitarāṃ hanyāt | doṣasāmyarūpamārogyaṃ kuryādityarthaḥ || 28 || p. 50) || mūla || atha netiḥ || sūtraṃ vitasti susnigdhaṃ nāsānāle praveśayet || mukhānnirgamayeccaiṣā netiḥ siddhairnigadyate || 29 || kapālaśodhinī caiva divyadṛṣṭipradāyinī || jatrūrdhvajātarogaughaṃ netirāśu nihaṃti ca || 30 || || ṭīkā || atha netikarmāha || sūtramiti || vitasti vitastimitaṃ vitastirityupalakṣaṇamadhikasyāpi | yāvatā sūtreṇa samyak netikarma bhavet tāvad grāhyaṃ | susnigdhaṃ suṣṭhu snigdhaṃ graṃthyādirahitaṃ sūtraṃ tacca navadhā daśadhā paṃcadaśadhā vā guṇitaṃ sudṛḍhaṃ grāhyaṃ | nāsā nāsikā saiva nālaḥ sacchidratvāttasminpraveśayet | mukhānnirgamayenniṣkāsayet | tatprakārastvevaṃ | sūtraprāṃtaṃ nāsānāle praveśyetaranāsāpuṭamaṃgulyā nirudhya pūrakaṃ kuryāt | punaśca mukhena recayet | punaḥpunarevaṃ kurvato mukhe sūtraprāṃtamāyāti | tatsūtraprāṃtaṃ nāsābahiḥsthasūtraprāṃtaṃ ca gṛhītvā śanaiścālayediti | cakārādekasminnāsānāle praveśyetarasminnirgamayedityuktaṃ tatprakārastvekasminnāsānāle sūtraprāṃtaṃ praveśyetaranāsāpuṭamaṃgulyā nirudhya pūrakaṃ kuryātpaścāditaranāsānālena recayet | punaḥpunarevaṃ kurvata itaranāsānālesūtraprāṃtamāyāti tasya pūrvavaccālanaṃ kuryāditi | ayaṃ prakārastu bahuvāraṃ kurvataḥ kadācidbhavati | eṣoktā siddhairaṇimādiguṇasaṃpannaiḥ | taduktaṃ | avāptāṣṭaguṇaiśvaryāḥ siddhāḥ sadbhirnirūpitā iti netirnigadyate netiriti kathyate || 29 || netiguṇānāha || kapālaśodhinīti || kapālaṃ śodhayati śuddhaṃ malarahitaṃ karotīti kapālaśodhinī | cakārānnāsānālādīnāmapi | evaśabdo'vadhāraṇe | divyāṃ p. 51) || mūla || nirīkṣenniścaladṛśā sūkṣmalakṣyaṃ samāhitaḥ || aśrusaṃpātaparyaṃtamācāryaistrāṭakaṃ smṛtam || 31 || mocanaṃ netrarogāṇāṃ taṃdrādīnāṃ kapāṭakam || yatnatastrāṭakaṃ gopyaṃ yathā hāṭakapeṭakam || 32 || || ṭīkā || sūkṣmapadārthagrāhiṇīṃ dṛṣṭiṃ prakarṣeṇa dadātīti divyadṛṣṭipradāyinī netikriyā jatruṇoḥ skaṃdhasaṃdhyorūrdhvamuparibhāge jāto jatrūrdhvajātaḥ sa cāsau rogāṇāmoghaśca tamāśu jhaṭiti nihaṃti | cakāraḥ pādapūraṇe | skaṃdho bhujaśiroṃ'so'strī saṃdhī tasyaiva jatruṇītyamaraḥ || 30 || trāṭakamāha || nirīkṣediti || samāhitaḥ ekāgracittaḥ niścalā cāsau dṛkca dṛṣṭistayā sūkṣmaṃ ca tallakṣyaṃ ca sūkṣmalakṣyamaśrūṇāṃ samyak pātaḥ patanaṃ tatparyaṃtaṃ | anena nirīkṣaṇasyāvadhiruktaḥ | nirīkṣyet paśyet | ācāryairmatsyeṃdrādibhiridaṃ trāṭakaṃ trāṭakakarma smṛtaṃ kathitaṃ || 31 || trāṭakaguṇānāha || mocanamiti || netrasya rogā netrarogāsteṣāṃ mocanaṃ nāśakaṃ taṃdrā ādiryeṣāmālasyādīnāṃ teṣāṃ kapāṭakaṃ kapāṭavadaṃtardhāyakamabhibhāvakamityarthaḥ | taṃdrā tāmasaścittavṛttiviśeṣaḥ | trāṭakaṃ trāṭakākhyaṃ karma yatnataḥ prayatnataḥ prayatnādgopyaṃ gopanīyaṃ | gopane dṛṣṭāṃtamāha || yatheti || hāṭakasya suvarṇasya peṭakaṃ peṭī iti loke prasiddhaṃ yathā yena prakāreṇa gopyate tadvat || 32 || p. 52) || mūla || athanauliḥ || amaṃdāvartavegena tuṃdaṃ savyāpasavyataḥ || natāṃso bhrāmayedeṣā nauliḥ siddhaiḥ pracakṣyate || 33 || maṃdāgnisaṃdīpanapācanādisaṃdhāpikānaṃdakarī sadaiva || aśeṣadoṣāmayaśoṣaṇī ca haṭhakriyāmauliriyaṃ canauliḥ || 34 || bhastrāvallohakārasya recapūrau sasaṃbhramau || || ṭīkā || naulikarmāha || amaṃdeti || natau namrībhūtāvaṃsau skaṃdhau yasya sa natāṃsaḥ pumānamaṃdo'tiśayito ya āvartastasyeva jalabhramasyeva vego javastena tuṃdamudaraṃ | picaṃḍakukṣī jaṭharodaraṃ tuṃdaṃ stanau kucāvityamaraḥ | savyaṃ cāpasavyaṃ ca savyāpasavye dakṣiṇavāmabhāgau tayoḥ savyāpasavyataḥ | saptamyarthe tasiḥ | bhrāmayedbhramaṃtaṃ prerayet | siddhaireṣā nauliḥ pracakṣyate kathyate || 33 || nauliguṇānāha || maṃdāgnīti || maṃdaścāsāvagnirjaṭharāgnistasya dīpanaṃ samyagdīpanaṃ ca pācanaṃ ca bhuktānnaparipākaśca maṃdāgnisaṃdīpanapācane te ādinī yasya tanmaṃdāgnisaṃdīpanapācanādi tasya saṃdhāpikā vidhātrī | ādiśabdena malaśudhyādi | sadaiva sarvadaivānaṃdakarī sukhakarī | aśeṣāḥ samastāśca te doṣāśca vātādaya āmayāśca rogāsteṣāṃ śoṣaṇī śoṣaṇakartrī haṭhasya kriyāṇāṃ dhautyādīnāṃ maulirmaulirivottamā dhautibastyornaulisāpekṣatvāt | iyamuktā nauliḥ || 34 || kapālabhātiṃ tadguṇaṃ cāha || bhastrāvaditi || lohakārasya bhastrāgnerdhamanasādhanībhūtaṃ p. 53) || mūla || kapālabhātirviravyātā kaphadoṣaviśoṣaṇī || 35 || ṣaṭkarmanirgatasthaulyakaphadoṣamalādikaḥ || prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryādanāyāsena siddhyati || 36 || prāṇāyāmaireva sarve praśuṣyaṃti malā iti || ācāryāṇāṃ tu keṣāṃ cidanyatkarma na saṃmatam || 37 || || ṭīkā || carma tadvatsaṃbhrameṇa sahavartamānau sasaṃbhramāvamaṃdau yau recapūrau recakapūrakau kapālabhātiriti vikhyātā | kīdṛśī kaphadoṣaviśoṣaṇī kaphasya doṣā viṃśatibhedabhinnāḥ | taduktaṃ nidāne | kapharogāśca viṃśatiriti | teṣāṃ viśoṣaṇī vināśinī || 35 || ṣaṭkarmaṇāṃ prāṇāyāmatvopakārakatvamāha || ṣaṭkarmeti || ṣaṭkarmabhirdhautiprabhṛtibhirnirgatāḥ | sthaulyaṃ sthūlasya bhāvaḥ sthūlatvaṃ | kaphadoṣā viṃśatisaṃkhyākā malādayaśca yasya sa tathā | śeṣādvibhāṣeti kapratyayaḥ | ādiśabdena pittādayaḥ | prāṇāyāmaṃ kuryāt | tatastasmātṣaṭkarmapūrvakātprāṇāyāmādanāyāsenāśrameṇa siddhyati yoga iti śeṣaḥ | ṣaṭkarmākaraṇe tu prāṇāyāme śramādhikyaṃ syāditi bhāvaḥ || 36 || matabhedena ṣaṭkarmaṇāmanupayogamāha || prāṇāyāmairiti || prāṇāyāmaireva | evaśabdaḥ ṣaṭkarmavyavacchedārthaḥ | sarve malāḥ praśuṣyaṃti | malā ityupalakṣaṇaṃ sthaulyakaphapittādīnāmiti hetoḥ keṣāṃcidācāryāṇāṃ yājñavalkyādīnāmanyatkarma ṣaṭkarma na saṃmataṃ nābhimataṃ | ācāryalakṣaṇamuktaṃ vāyupurāṇe | ācinoti ca śāstrārthamācāretsthāpayedapi | svayamācarate yasmādācāryastena cocyata iti || 37 || p. 54) || mūla || udaragatapadārthamudvamaṃti pavanamapānamudīrya kaṃṭhanāle || kramaparicayavaśyanāḍicakrā gajakaraṇīti nigadyate haṭhajñaiḥ || 38 || brahmādayo'pi tridaśāḥ pavanābhyāsatatparāḥ || abhūvannaṃtakabhayāttasmātpavanamabhyaset || 39 || yāvadbaddho maruddehe yāvaccittaṃ nirākulam || yāvaddṛṣṭirbhruvormadhye tāvatkālabhayaṃ kutaḥ || 40 || || ṭīkā || gajakaraṇīmāha || udaragatamiti || apānaṃ pavanamapānavāyuṃ kaṃṭhanāle kaṃṭho nāla iva kaṃṭhanālastasminnudīryotkṣipyodare gataḥ prāptaḥ sa cāsau padārthaśca bhuktapītānnajalādistaṃ parayodvamaṃtyudgiraṃti yayā yogina ityadhyāhāraḥ | krameṇa yaḥ paricayo'bhyāsastenāvaśyaṃ svādhīnaṃ nāḍīnāṃ cakraṃ yasyāṃ sā tathā | sā kriyā haṭhajñairhaṭhayogādyabhijñairgajakaraṇīti nigadyate kathyate | kramaparicayavaśyanāḍimārga iti kvacitpāṭhastasyāyamarthaḥ kramaparicayena vaśyo nāḍyāḥ śaṃkhinyā mārgaḥ kaṃṭhaparyaṃto yasyāṃ sā tathā || 38 || prāṇāyāmo'vaśyamabhyasanīyaḥ sarvottamairabhyastatvānmahāphalatvācceti sūcayannāha caturbhiḥ || brahmādaya iti || brahmā ādiryeṣāṃ te brahmādayaste'pi kimutānya ityarthaḥ || tridaśā devāḥ aṃtayatītyaṃtakaḥ kālastasmādbhayamaṃtakabhayaṃ tasmātpavanasya prāṇavāyorabhyāso recakapūrakakuṃbhakabhedabhinnaprāṇāyāmānuṣṭhānarūpastasmiṃs tatparā avahitā abhūvannāsan | tasmātpavanamabhyasetprāṇamabhyaset || 39 || yāvaditi || yāvadyāvatkālaparyaṃtaṃ marutprāṇānilo dehe śarīre baddhaḥ śvāsocchvāsakriyāśūnyaḥ | p. 55) || mūla || vidhivatprāṇasaṃyāmairnāḍīcakre viśodhite || suṣumnāvadanaṃ bhitvā sukhādviśati mārutaḥ || 41 || mārute madhyasaṃcāre manaḥsthairyaṃ prajāyate || yo manaḥsusthirībhāvaḥ saivāvasthā manonmanī || 42 || tatsiddhaye vidhānajñāścitrānkurvaṃti kuṃbhakān || || ṭīkā || yāvaccittamaṃtaḥkaraṇaṃ nirākulamavikṣiptaṃ samāhitaṃ | yāvadbhruvormadhye dṛṣṭiraṃtaḥkaraṇavṛttiḥ | dṛśiratra jñānasāmānyārthaḥ | tāvattāvatkālaparyaṃtaṃ kalayatīti kāloṃ'takastasmādbhavaḥ kutaḥ | na kuto'pītyarthaḥ | tathā ca vakṣyati | khādyate na ca kālena bādhyate na ca karmaṇā | sādhyate na sa kenāpi yogī yuktaḥ samādhineti svādhīno bhavatī tyarthaḥ || 40 || vidhivaditi || vidhivatprāṇasaṃyāmairāsanajālaṃdharabaṃdhādividhiyuktaprāṇā yā-mairnāḍīcakre nāḍīnāṃ cakraṃ samūhastasminviśodhite nirmale sati māruto vāyuḥ suṣumnā iḍāpiṃgalayormadhyasthā nāḍī tasyā vadanaṃ mukhaṃ bhitvā sukhādanāyāsādviśati suṣumnāṃtariti śeṣaḥ || 41 || māruta iti || madhye suṣumnāmadhyesaṃcāraḥ samyakcaraṇaṃ gamanaṃ mūrdhaparyaṃtaṃ yasya sa madhyasaṃcārastasmin sati manasaḥ sthairyaṃ dhyeyākāravṛttipravāho jāyate prādurbhavati | yo manasaḥ susthirībhāvaḥ suṣṭhusthirībhavanaṃ saiva manonmanyavasthā | manonmanīśabda unmanīparyāyaḥ | tathāgre vakṣyati | rājayogaḥ samādhiścetyādinā || 42 || vicitreṣu kuṃbhakesu pravṛttiṃ janayituṃ teṣāṃ mukhyaphalamavāṃtaraphalaṃ cāha || tatsiddhaya iti || p. 56) || mūla || vicitrakuṃbhakābhyāsādvicitrāṃ siddhimāpnuyāt || 43 || atha kuṃbhakabhedāḥ || sūryabhedanamujjāyī sītkārī sītalī tathā || bhastrikā bhrāmarī mūrcchā plāvinītyaṣṭa kuṃbhakāḥ || 44 || pūrakāṃte tu kartavyo baṃdho jālaṃdharābhidhaḥ || kuṃbhakāṃte recakādau kartavyastūḍḍiyānakaḥ || 45 || || ṭīkā || vidhānaṃ kuṃbhakānuṣṭhānaprakārastajjānaṃtīti vidhānajñāstatsiddhaya unmanyavasthāsiddhaye citrānsūryabhedanādibhedena nānāvidhānkuṃbhakānkurvaṃti vicitrāśca te kuṃbhakāśca vicitrakuṃbhakāsteṣāmabhyāsādanuṣṭhānādvicitrāmaṇimādibhede na nānāvidhāṃ vilakṣaṇāṃ vā janmauṣadhimaṃtratapojātāṃ | taduktaṃ bhāgavate | janmauṣadhitapaumaṃtrairyāvatīriha siddhayaḥ | yogenāpnoti tāḥ sarvānānyairyogagatiṃ vrajediti | āpnuyātpratyāhārādiparaṃparayeti bhāvaḥ || 43 || athāṣṭakuṃbhakānnāmabhirnirdiśati || sūryabhedanamiti || spaṣṭaṃ || 44 || atha haṭhasiddhāvananyasiddhāṃ pāramahaṃsīṃ sarvakuṃbhakasādhāraṇayuktimāha tribhiḥ || pūrakāṃta iti || jālaṃdhara ityabhidhā nāma yasya sa jālaṃdharābhidho baṃdho badhnāti prāṇavāyumiti baṃdhaḥ kaṃṭhākuṃcanapūrvakaṃ cibukasya hṛdi sthāpanaṃ jālaṃdharabaṃdhaḥ pūrakāṃte pūrakasyāṃte pūrakānaṃtaraṃ jhaṭiti kartavyaḥ | tuśabdātkuṃbhakādāvuḍḍiyānakastu kuṃbhakāṃte kubhakasyāṃte kiṃcitkuṃbhakaśeṣe recakasyādau recakādau recakātpūrvaṃ kartavyaḥ | prayatnaviśeṣeṇa p. 57) || mūla || adhastātkuṃcanenāśu kaṃṭhasaṃkocane kṛte || madhye paścimatānena syātprāṇo brahmanāḍigaḥ || 46 || || ṭīkā || nābhipradeśasya pṛṣṭhata ākarṣaṇamuḍḍiyānabaṃdhaḥ || 45 || adhastāditi || kaṃṭhasya saṃkocanaṃ kaṃṭhasaṃkocanaṃ tasminkṛte sati jālaṃdharabaṃdhe kṛte satītyarthaḥ | āśvavyavahitottaramevādhastādadhaḥpradeśādākuṃcanenādhārāku. mcanena mūlabaṃdhenetyarthaḥ | madhye nābhipradeśe paścimataḥpṛṣṭhatastānaṃ tānanamākarṣaṇaṃ tenoḍḍiyānabaṃdhenetyarthaḥ | uktarītyā kṛtena baṃdhatrayeṇa prāṇo vāyurbrahmanāḍīṃ suṣumnāṃ gacchatīti brahmanāḍigaḥ suṣumnānāḍigāmī syādityarthaḥ | atredaṃ rahasyaṃ | yadi śrīgurumukhājjihvābaṃdhaḥ samyak parijñātastarhi jihvābaṃdhapūrvakena jālaṃdharabaṃdhenaiva prāṇāyāmaḥ sidhyati | vāyuprakopenaivamadhātuvapuḥkṛśatvaṃ vadane prasannatetyādīni sarvāṇi lakṣaṇāni jāyaṃta iti mūlabaṃdhoḍḍiyānabaṃdhau nopayuktau | tayorjihvābaṃdhapūrvakeṇa jālaṃdharabaṃdhenānyathā siddhatvāt | jihvābaṃdho na viditaścedadhastātkuṃcaneneti ślokoktarītyā prāṇāyāmāḥ kartavyāḥ | trayo'pi baṃdhā gurumukhājjñātavyāḥ | mūlabaṃdhastu samyagajñāto nānārogotpādakaḥ | tathā hi | yadi mūlabaṃdhe kṛte dhātukṣayo viṣṭaṃbho'gnimāṃdyaṃ nādamāṃdyaṃ guṭikāsamūhākāramajasyeva purīṣaṃ syāt tadā mūlabaṃdhaḥ samyak na jñāta iti bodhyaṃ | yadi tu dhātupuṣṭiḥ samyak malaśuddhiragnidīptiḥ samyak nādābhivyaktiśca syāt tadā jñeyaṃ mūlabaṃdhaḥ samyak jāta iti || 46 || p. 58) || mūla || apānamūrdhvamutthāpya prāṇaṃ kaṃṭhādadho nayet || yogī jarāvimuktaḥ san ṣoḍaśābdavayo bhavet || 47 || āsane sukhade yogī badhvā caivāsanaṃ tataḥ || || ṭīkā || apānamiti || apānamapānavāyumūrdhvamutthāpyādhārākuṃcanena prāṇaṃ prāṇavāyuṃ kaṃṭhādadhaḥ adhobhāge nayetprāpayedyaḥ sa yogī yogo'syāsti abhyasyatveneti yogī yogābhyāsī jarayā vārdhakena vimukto viśeṣeṇa muktaḥ san | ṣoḍaśānāmabdānāṃ samāhāraḥ ṣoḍaśābdaṃ ṣoḍaśābdaṃ vayo yasya sa tādṛśo bhavet | yadyapi pūrakāṃte tu kartavya ityādinā trayāṇāṃ ślokānāmeka evārthaḥ paryavasyati tathāpi pūrakāṃte tu kartavya ityanena baṃdhānāṃ kāla uktaḥ | adhastātkuṃcanenetyanena baṃdhānāṃ svarūpamuktaṃ | apānamūrdhvamutthāpyetyanena baṃdhānāṃ phalamuktamiti viśeṣaḥ | jālaṃdharabaṃdhe mūlabaṃdhe ca kṛte nābheradhobhāga ākarṣaṇākhyo baṃdha uḍḍiyānabaṃdho bhavatyevetyasmin śloke noktaḥ | tathācoktaṃ jñāneśvareṇa gītāṣaṣṭhādhyāyavyākhyāyāṃ | mūlabaṃdhe jālaṃdharabaṃdhe ca kṛte nābheradhobhāga ākarṣaṇākhyo baṃdhaḥ svayameva bhavatīti || 47 || yogābhyāsakramaṃ vakṣye yogināṃ yogasiddhaye | uṣaḥkāle samutthāya prātaḥkāle'thavā budhaḥ || 1 || guruṃ saṃsmṛtya śirasi hṛdaye sveṣṭadevatāṃ | śaucaṃ kṛtvā daṃtaśuddhiṃ vidadhyādbhasmadhāraṇaṃ || 2 || śucau deśe maṭhe ramye pratiṣṭhāpyāsanaṃ mṛdu | tatropaviśya saṃsmṛtya manasā gurumīśvaraṃ || 3 || deśakalau ca saṃkīrtya saṃkalpya vidhipūrvakaṃ | adyetyādi śrīparameśvaraprasādapūrvakaṃ samādhitatphalasiddhyarthamāsanapūrvakān prāṇāyāmādīn kariṣye | anaṃtaṃ praṇamed devaṃ nāgeśaṃ pīṭhasiddhaye || 4 || maṇibhrājatphaṇāsahasravidhṛtaviśvaṃbharāmaṃḍalāyānaṃtāya nāgarājāya namaḥ | tato'bhyasedāsanāni śrame jāte śvāsanaṃ | aṃte samabhyaset tat tu śramābhāve tu nābhyaset || 5 || p. 59) || mūla || dakṣanāḍyā samākṛṣya bahiḥsthaṃ pavanaṃ śanaiḥ || 48 || || ṭīkā || karaṇīṃ viparītākhyāṃ kuṃbhakātpūrvamabhyaset | jālaṃdharaprasādārthaṃ kuṃbhakātpūrvayogataḥ || 6 || vidhāyācamanaṃ kṛtvā karmāṃgaṃ prāṇasaṃyamaṃ | yogīṃdrādīnnamaskṛtya kaurmācca śivavākyataḥ || 7 || kūrmapurāṇe śivavākyaṃ | namaskṛtyātha yogīṃdrānsaśiṣyāṃśca vināyakaṃ | guruṃ caivātha māṃ yogī yuṃjīta susamāhitaḥ || 8 || badhvābhyāse siddhapīṭhaṃ kuṃbhakābaṃdhapūrvakaṃ | prathame daśa kartavyāḥ paṃcavṛdhyā dinedine || 9 || kāryā aśītiparyaṃtaṃ kuṃbhakāḥ susamāhitaiḥ | yogīṃdraḥ prathamaṃ kuryādabhyāsaṃ caṃdrasūryayoḥ || 10 || anulomavilomākhyametaṃ prāhurmanīṣiṇaḥ | sūryabhedanamabhyasya baṃdhapūrvakamekadhīḥ || 11 || ujjāyinaṃ tataḥ kuryāt sītkārīṃ śītalīṃ tataḥ | bhastrikāṃ ca samabhyasya kuryādanyānnavāparān || 12 || mudrāḥ samabhyasedbudhvā guruvaktrādyathākramaṃ | tataḥ padmāsanaṃ badhvā kuryānnādānuciṃtanaṃ || 13 || abhyāsaṃ sakalaṃ kuryādīśvarārpaṇamādṛtaḥ | abhyāsādutthitaḥ snānaṃ kuryāduṣṇena vāriṇā || 14 || snātvā samāpayennityaṃ karma saṃkṣepataḥ sudhīḥ | madhyāhne'pi tathābhyasya kiṃcidviśramya bhojanaṃ || 15 || kurvīta yogināṃ pathyamapathyaṃ na kadācana | elāṃ vāpi lavaṃgaṃ vā bhojanāṃte ca bhakṣayet || 16 || kecitkarpūramicchaṃti tāṃbūlaṃ śobhanaṃ tathā | cūrṇena rahitaṃ śastaṃ pavanābhyāsayogināṃ || 17 || iti ciṃtāmaṇervākyaṃ svārasyaṃ bhajate nahi | kecitpadena yasmāt tu tayoḥ śītoṣṇahetunā || 18 || bhojanānaṃtaraṃ kuryānmokṣaśāstrāvalokanaṃ | purāṇaśravaṇaṃ vāpi nāmasaṃkīrtanaṃ vibhoḥ || 19 || sāyaṃsaṃdhyāvidhiṃ kṛtvā yogaṃ pūrvavadabhyaset | yadā trighaṭikāśeṣo divaso'bhyāsamācaret || 20 || abhyāsānaṃtaraṃ kāryā sāyaṃsaṃdhyā sadā budhaiḥ | ardharātre haṭhābhyāsaṃ vidadhyātpūrvavadyamī || 21 || viparītāṃ tu karaṇīṃ sāyaṃkālārdharātrayoḥ | nābhyasedbhojanādūrdhvaṃ yataḥ sā na praśasyate || 22 || athoddeśānukramaṇaṃ kuṃbhakānvivakṣustatraprathamoditaṃ p. 60) || mūla || ākeśādānakhāgrācca nirodhāvadhi kuṃbhayet || tataḥ śanaiḥ savyanāḍyā recayetpavanaṃ śanaiḥ || 49 || || ṭīkā || sūryabhedanaṃ tadguṇāṃścāha tribhiḥ || āsana iti || sukhaṃ dadātīti sukhadaṃ tasminsukhade | śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ | nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaramityuktalakṣaṇe viviktadeśe sukhāsanasthaḥ śuciḥ samagrīvaśiraḥśarīra iti śruteśca cailājinakuśottara āsane | āste'sminnityāsanaṃ āsyate'neneti vā tasmin yogī yogābhyāsī | āsanaṃ svastikavīrasiddhapadmādyanyatamaṃ mukhyatvātsiddhāsanameva vā badhvaiva baṃdhanena saṃpādyaiva kṛtvaivetyarthaḥ | tata āsanabaṃdhānaṃtaraṃ dakṣā dakṣiṇabhāgasthā yā nāḍī piṃgalā tayā bahiḥsthaṃ dehādbahirvartamānaṃ pavanaṃ vāyuṃ śanairmaṃdaṃmaṃdamākṛṣya piṃgalayā maṃdaṃmaṃdaṃ pūrakaṃ kṛtvetyarthaḥ || 48 || ākeśāditi || keśānāmaryādīkṛtyākeśaṃ tasmānnakhāgrānāmaryādīkṛtyetyānakhāgraṃ tasmācca nirodhasya vāyoravarodhasyāvadhirmaryādā yasminkarmaṇi tattathā kuṃbhayet | keśaparyaṃtaṃ nakhāgraparyaṃtaṃ ca vāyornirodho yathā bhavettathātiprayatnena kuṃbhakaṃ kuryādityarthaḥ | nanu haṭhānniruddhaḥ prāṇo'yaṃ romakūpeṣu niḥsaret | dehaṃ vidārayatyeṣa kuṣṭhādi janayatyapi | tataḥ pratyāpitavyo'sau krameṇāraṇyahastivat | vanyo gajo gajārirvā krameṇa mṛdutāmiyāt | karoti śāstṛnirdeśānna ca taṃ parilaṃghayet | tathā prāṇo hṛdistho'yaṃ yogināṃ kramayogataḥ | gṛhītaḥ sevyamānastu viśraṃbhamupagacchatīti p. 61) || mūla || kapālaśodhanaṃ vātadoṣaghnaṃ kṛmidoṣahṛt || punaḥ punaridaṃ kāryaṃ sūryabhedanamuttamam || 50 || athojjāyī || mukhaṃ saṃyamya nāḍībhyāmākṛṣya pavanaṃ śanaiḥ || yathā lagati kaṃṭhāttu hṛdayāvadhi sasvanam || 51 || || ṭīkā || vākyaviruddhamiti prayatnena kuṃbhakaṃ kuryāditi kathamuktamiti cenna | haṭhānniruddhaḥ prāṇo'yamiti vākyasya balādacireṇa prāṇajayaṃ kariṣyāmīti budhyāraṃbhaḥ || evaṃ ca bahvābhyāsāsaktaparatvātkrameṇāraṇyahastivaditi dṛṣṭāṃtasvārasyācca | ata-eva sūryācaṃdramasorabhyāse dhārayitvā yathāśakti nidhārayediti nirodhata iti coktaṃ saṃgacchate | tasmātkuṃbhakastvatiprayatnapūrvakaṃ kartavyaḥ | yathāyathātiyatnena kuṃbhakaḥ kriyate tathā | tathā tasminguṇādhikyaṃ bhavet | yathāyathā ca śithilaḥ kuṃbhakaḥ syāttathātathā | guṇālpatvaṃ syāt | atra yogināmanubhavo'pi mānaṃ | pūrakastu śanaiḥ śanaiḥ kāryaḥ vegādvā kartavyaḥ | vegādapi kṛte pūrake doṣābhāvāt | recakastu śanaiḥ śanaireva kartavyaḥ | vegātkṛte recake balahāniprasaṃgāt | tataḥ śanaiḥśanaireva recayenna tu vegataḥ | ityādyanekadhā graṃthakārokteśca | tato nirodhāvadhi kuṃbhakānaṃtaraṃ śanaiśanairmaṃdaṃmadaṃ savye vāmabhāge sthitā nāḍī savyanāḍī tayā savyanāḍyā iḍayā pavanaṃ vāyuṃ recayedbahirniḥsārayet | punaḥ śanairityuktistu śanaireva recayedityavadhāraṇārthā | taduktaṃ | vismaye ca viṣādeca dainye caivāvadhāraṇe | tathā prasādane harṣe vākyamekaṃ dvirucyata iti || 49 || kapālaśodhanamiti || kapālasya mastakasya śodhanaṃ śuddhikaraṃ vātajā doṣāvātadoṣā aśītiprakārāstān haṃtīti vātadoṣaghnaṃ kṛmīṇāmudare jātānāṃ doṣo vikārastaṃ haratīti kṛmidoṣahṛt | punaḥpunarbhūryobhūyaḥ kāryaṃ | sūryeṇāpūrya kuṃbhayitvā caṃdreṇa recanamiti rītyedamuttamamutkṛṣṭaṃ sūryabhedanaṃ sūryabhedanākhyamuktaṃ yogibhiriti śeṣaḥ || 50 || ujjāyinamāha sārdhena || mukhamiti || mukhamāsyaṃ saṃyamya saṃyataṃ kṛtvā mudrayitvetyarthaḥ | p. 62) || mūla || pūrvavatkuṃbhayeṃtprāṇaṃ recayediḍayā tataḥ || śleṣmadoṣaharaṃ kaṃṭhe dehānalavivardhanam || 52 || nāḍījalodarādhātugatadoṣavināśanam || gacchatā tiṣṭhatā kāryamujjāyyākhyaṃ tu kuṃbhakam || 53 || || ṭīkā || kaṃṭhāttu kaṃṭhādārabhya hṛdayāvadhi hṛdayamavadhiryasminkarmaṇi tattathā svanena sahitaṃ yathāsyāttathā | ubhe kriyāviśeṣaṇe | lagati śliṣyati pavana ityarthāt | tathā tena prakāreṇa nāḍībhyāmiḍāpiṃgalābhyāṃ pavanaṃ vāyuṃ śanairmaṃdamākṛṣyākṛṣṭaṃ kṛtvā pūrayitvetyarthaḥ || 51 || prāṇaṃ pūrvavatpūrveṇa sūryabhedanena tulyaṃ pūrvavat | ākeśādānakhāgrācca nirodhāvadhi kuṃbhayedityuktarītyā kuṃbhayedrodhayet | tataḥ kuṃbhakānaṃtaramiḍayā vāmanāḍyā recayettyajet | ujjāyiguṇānāha sārdhaślokena || śleṣmadoṣaharamiti || kaṃṭhe kaṃṭhapradeśe śleṣmaṇo doṣāḥ śleṣmadoṣāḥ kāsādayastān haratīti śleṣmadoṣaharastaṃ dehānalasya dehe madhyagatānalasya jāṭharasya vivardhanaṃ viśeṣeṇa vardhanaṃ dīpanamityarthaḥ || 52 || nāḍīti || nāḍī śirā jalaṃ pītamudakamudaraṃ tuṃdamāsamaṃtāddehe vartamānā dhātava ādhātavaḥ | eṣāmitaretaradvaṃdvaḥ | teṣu gataḥ prāpto yo doṣo vikārastaṃ viśeṣeṇa nāśayatīti nāḍījalodarādhātugatadoṣavināśanaṃ | gacchatā gamanaṃ kurvatā tiṣṭhatā sthitena vāpi puṃsā ujjāyyākhyamujjāyītyākhyā yasya tat | tu ityanenāsya vaiśiṣṭyaṃ dyotayati | kāryaṃ kartavyaṃ | ujjāpīti kvacitpāṭhaḥ | gacchatā tiṣṭhatā tu baṃdharahitaḥ kartavyaḥ | kuṃbhakaśabdastriliṃgaḥ | pulliṃgapāṭhe tu viśeṣaṇeṣvapi pulliṃgaḥ pāṭhaḥ kāryaḥ || 53 || p. 63) || mūla || atha sītkārī || sītkāṃ kuryāt tathā vaktre ghrāṇenaiva vijṛṃbhikām || evamabhyāsayogena kāmadevo dvitīyakaḥ || 54 || yoginīcakrasāmānyaḥ sṛṣṭisaṃhārakārakaḥ || na kṣudhā na tṛṣā nidrā naivālasyaṃ prajāyate || 55 || || ṭīkā || sītkārīṃkuṃbhakamāha || sītkāramiti || vaktre mukhe sītkāṃ sīdeva sītkā sīditi śabdaḥ sītkārastāṃ kuryāt | oṣṭhayoraṃtare saṃlagnayā jihvayā sītkārapūrvakaṃ mukhena pūrakaṃ kuryādityarthaḥ | ghrāṇenaiva nāsikayaivetyanenobhābhyāṃ nāsāpuṭābhyāṃ recakaḥ kārya ityuktaṃ | evaśabdena vaktrasya vyavacchedaḥ | vaktreṇa vāyorniḥsāraṇaṃ tvabhyāsānaṃtaramapi na kāryaṃ | balahānikaratvāt | vijṛṃbhikāṃ recakaṃ kuryādityatrāpi saṃbadhyate | kuṃbhakastvanukto'pi sītkāryāḥ kuṃbhakatvādevāvagaṃtavyaḥ | atha sītkāryāḥ praśaṃsā | evamuktaprakāreṇābhyāsaḥ paunaḥ punyenānuṣṭhānaṃ sa eva yogaḥ yogasādhanatvāttena dvitīya eva dvitīyakaḥ kāmadevaḥ kaṃdarpaḥ | rūpalāvaṇyātiśayena kāmadevasādṛśyāt || 54 || yoginīnāṃ cakraṃ yoginīcakraṃ yoginīsamūhaḥ | tasya sāmānyaḥ saṃsevyaḥ sṛṣṭiḥ prapaṃcotpattiḥ saṃhārastallayaḥ tayoḥ kārakaḥ kartā | kṣudhā bhoktumicchā na | tṛṣā jalapānecchā na | nidrā suṣuptirna | ālasyaṃ kāyacittagauravātpravṛtyabhāvaḥ | kāyagauravaṃ kaphādinā cittagauravaṃ tamoguṇena | naiva prajāyate naiva prādurbhavati | evamabhyāsayogeneti prajāyata iti ca prativākyaṃ saṃbadhyate || 55 || p. 64) || mūla || bhavetsatvaṃ ca dehasya sarvopadravavarjitaḥ || anena vidhinā satyaṃ yogīṃdro bhūmimaṃḍale || 56 || atha śītalī || jihvayā vāyumākṛṣya pūrvavatkuṃbhasādhanam || śanakairghrāṇaraṃdhrābhyāṃ recayetpavanaṃ sudhīḥ || 57 || gulmaplīhādikān rogān jvaraṃ pittaṃ kṣudhāṃ tṛṣām || viṣāṇi śītalīnāma kuṃbhikeyaṃ nihaṃti hi || 58 || || ṭīkā || bhavediti || dehasya śarīrasya satvaṃ balaṃ ca bhavet | anenoktena vidhinābhyāsavidhinā yogīṃdro yogināmiṃdra iva yogīṃdro bhumimaṃḍale sarvairupadravairvarjitaḥ sarvopadravavarjito bhavetsatyaṃ | sarvavākyaṃ sāvadhāraṇamiti nyāyāt | yaduktaṃ phalaṃtatsatyamevetyarthaḥ || 56 || śītalīkuṃbhakamāha || jihvayeti jihvayoṣṭhayorbahirnirgatayā vihaṃgamādharacaṃcusadṛśayā vāyumākṛṣya śanaiḥ pūrakaṃ kṛtvetyarthaḥ | pūrvavatsūryabhedanavatkuṃbhasya kuṃbhakasya sādhanaṃ vidhānaṃ kṛtvetyadhyāhāraḥ | sudhīḥ śobhanā dhīryasya saḥ ghrāṇasya raṃdhre tābhyāṃ nāsāpuṭavivarābhyāṃ śanakaiḥ śanaireva | avyayasarvanāmnāmityakac | pavanaṃ vāyuṃ recayet || 57 || śītalīguṇānāha || gulmaśca plīhaśca gulmaplīhau rogaviśeṣāvādī yeṣāṃ te gulmaplīhādikāstān rogānāmayān jvaraṃ jvarākhyaṃ rogaṃ pittaṃ pittavikāraṃ kṣudhāṃ bhoktumicchāṃ tṛṣāṃ jalapānecchāṃ viṣāṇi sarpādiviṣajanitavikārān | śītalīnāmeti prasiddhārthikamavyayaṃ | iyamuktā kuṃbhikā nihaṃti nitarāṃ haṃti | kuṃbhaśabdaḥ strīliṃgo'pi | p. 65) || mūla || atha bhastrikā || ūrvorupari saṃsthāpya śubhe pādatale ubhe || padmāsanaṃ bhavedetatsarvapāpapraṇāśanam || 59 || samyak padmāsanaṃ badhvā samagrīvodaraṃ sudhīḥ || mukhaṃ saṃyamya yatnena ghrāṇaṃ ghrāṇena recayet || 60 || yathā lagati hṛtkaṃṭhe kapālāvadhi sasvanam || vegena pūrayeccāpi hṛtpadmāvadhi mārutam || 61 || || ṭīkā || liṃgo'pi | tathāca śrīharṣaḥ | udasya kuṃbhīrathaśātakuṃbhajā iti || 58 || bhastrākuṃbhakasya padmāsanapūrvakamevānuṣṭhānāttadādau padmāsanamāha || ūrvoriti || uparyuttāne śubhe śuddhe ubhe dve pādayostale'dhaḥpradeśe ūrvoḥ saṃsthāpya samyak sthāpapitvā vaset | etatpadmāsanaṃ bhavet | kīdṛśaṃ sarveṣāṃ pāpānāṃ prakarṣeṇa nāśanaṃ | atroparītyavyayamuttānavācakaṃ | tathā ca kārakeṣu manoramāyāṃ uparyupari buddhīnāmityatropari buddhīnāmityasyottānabuddhīnāmiti vyākhyānaṃ kṛtaṃ || 59 || bhastrikākuṃbhakamāha || samyagiti || grīvā ca udaraṃ ca grīvodaraṃ | prāṇyaṃgatvādekavadbhāvaḥ | samaṃ grīvodaraṃ yasya sa samagrīvodaraḥ susthitā dhīryasya sa sudhīḥ padmāsanaṃ samyak sthiraṃ badhvā mukhaṃ saṃyamya saṃyataṃ kṛtvā yatnena prayatnena ghrāṇena ghrāṇasyaikatareṇa raṃdhreṇa prāṇaṃ śarīrāṃtaḥ sthitaṃ vāyuṃ recayet || 60 || recakaprakāramāha || yatheti || hṛcca kaṃṭhaśca hṛtkaṃṭhaṃ tasmin hṛtkaṃṭhe | samāhāradvaṃdvaḥ | kapālāvadhi kapālaparyaṃtaṃ svanena sahitaṃ sasvanaṃ yathā syāt tathā yena prakāreṇa p. 66) || mūla || punarvirecayettadvatpūrayecca punaḥ punaḥ || yathaiva lohakāreṇa bhastrā vegena cālyate || 62 || tathaiva svaśarīrasthaṃ cālayetpavanaṃ dhiyā || yadā śramo bhaved dehe tadā sūryeṇa pūrayet || 63 || yathodaraṃ bhavet pūrṇamanilena tathā laghu || dhārayennāsikāṃ madhyātarjanībhyāṃ vinā dṛḍham || 64 || || ṭīkā || lagati prāṇa iti śeṣaḥ tathā recayet | hṛtpadmamavadhiryasmin karmaṇi tat hṛtpadmāvadhi vegena tarasā mārutaṃ vāyuṃ pūrayet | cāpīti pādapūraṇārthaṃ || 61 || || punariti || tadvat pūrvavat punarvirecayet punaḥ punaḥ pūrayeccetyanvayaḥ | ukte'rthe dṛṣṭāṃtamāha || yathaiveti || lohakāreṇa lohavikārāṇāṃ kartrā bhastrāgnerdhamanasādhanībhūtaṃ carma yathaiva yena prakāreṇa vegena cālyate || 62 || tathaiva tenaiva prakāreṇa svaśarīrasthaṃ svaśarīre sthitaṃ pavanaṃ prāṇaṃ dhiyā budhyā cālayet | recakapūrakayorniraṃtarāvartanena cālanasyāvadhimāha || yadā śrama iti || yadā yasmin kāle dehe śarīre śramo recakapūrakayorniraṃtarāvartanenāyāso bhavet tadā tasmin kāle | yathā yena prakāreṇa pavanena laghu kṣipramevodaraṃ pūrṇaṃ bhavet tathā tena prakāreṇa sūryanāḍyā pūrayet | laghukṣipramaraṃ drutamityamaraḥ || 63 || pūrakānaṃtaraṃ yatkartavyaṃ tadāha || dhārayediti || madhyatarjanībhyāṃ madhyamātarjanībhyāṃ vināṃguṣṭhānāmikākaniṣṭhikābhirnāsikāṃ dṛḍhaṃ dhārayet | aṃguṣṭhena dakṣiṇanāsāpuṭaṃ nirudhyānāmikākaniṣṭhikābhyāṃ vāmanāsāpuṭaṃ nirudhya nāsikāṃ dṛḍhaṃ gṛhṇīyādityarthaḥ || 64 || p. 67) || mūla || vidhivatkuṃbhakaṃ kṛtvā recayediḍayānilam || vātapittaśleṣmaharaṃ śarīrāgnivivardhanam || 65 || || ṭīkā || vidhivaditi || baṃdhapūrvakaṃ kuṃbhakaṃ kṛtveḍayā caṃdranāḍyā'nilaṃ vāyuṃ recayet | bhastrākuṃbhakasyevaṃ paripāṭī | vāmanāsikāpuṭaṃ dakṣiṇabhujānāmikākaniṣṭhikābhyāṃ nirudhya dakṣiṇanāsikāpuṭena bhastrāvadvegena recakapūrakāḥ kāryāḥ | śrame jāte tenaiva nāsāpuṭena pūrakaṃ kṛtvāṃguṣṭhena dakṣiṇaṃ nāsāpuṭaṃ nirudhya yathāśakti kuṃbhakaṃ dhārayet | paścādiḍayā recayet | punardakṣiṇanāsāpuṭamaṃguṣṭhena nirudhya vāmanāsikāpuṭena bhastrāvajhjhaṭiti recakapūrakāḥ kartavyāḥ | śrame jāte tenaiva nāsikāpuṭena pūrakaṃ kṛtvānāmikākaniṣṭhikābhyāṃ vāmanāsikāpuṭaṃ nirudhya yathāśakti kuṃbhakaṃ kṛtvā piṃgalayā recayedityekā rītiḥ | vāmanāsikāpuṭamanāmikākaniṣṭhikābhyāṃ dakṣiṇānāsikāpuṭena pūrakaṃ kṛtvā jhaṭityaṃguṣṭhena nirudhya vāmanāsāpuṭena recayet | evaṃ śatadhā kṛtvā śrame jāte tenaiva pūrayet | baṃdhapūrvakaṃ kṛtveḍayā recayet | punardakṣiṇanāsāpuṭamaṃguṣṭhena nirudhya vāmanāsāpuṭena pūrakaṃ kṛtvā jhaṭiti vāmanāsikāpuṭamanāmikākaniṣṭhikābhyāṃ nirudhya piṃgalayā recayed bhastrāvat | punaḥpunarevaṃ kṛtvā recakapūrakāvṛttiśrame jāte vāmanāsāpuṭena pūrakaṃ kṛtvānāmikākaniṣṭhikābhyāṃ dhṛtvā kuṃbhakaṃ kṛtvā piṃgalayā recayediti dvitīyā rītiḥ | bhastrikāguṇānāha || vātapitteti || vātaśca pittaṃ ca śleṣmā ca vātapittaśleṣmāṇastān haratīti tādṛśaṃ śarīre dehe yo'gnirjaṭharānalastasya viśeṣeṇa vardhanaṃ dīpanaṃ || 65 || p. 68) || mūla || kuṃḍalībodhakaṃ kṣipraṃ pavanaṃ sukhadaṃ hitam || brahmanāḍīmukhe saṃsthakaphādyargalanāśanam || 66 || || ṭīkā || kṣipraṃ śīghraṃ kuṃḍalyāḥ suptāyā bodhakaṃ bodhakartṛ punātīti pavanaṃ pavitrakārakaṃ sukhaṃ dadātīti sukhadaṃ hitaṃ tridoṣaharatvātsarveṣāṃ hitaṃ sarvadā ca hitaṃ sarveṣāṃ kuṃbhakānāṃ sarvadā hitatve'pi sūryabhedanojjāyināvuṣṇau prāyeṇa śīte hitau | śītkārī śītalyau śītale prāyeṇoṣṇe hite | bhastrākuṃbhakaḥ samaśītoṣṇaḥ sarvadā hitaḥ sarveṣāṃ kuṃbhakānāṃ sarvarogaharatve'pi sūryabhedanaṃ prāyeṇa vātaharaṃ | ujjāyī prāyeṇa śleṣmaharaḥ | sītkārī śītalyauprāyeṇa pittahare | bhastrākhyaḥ kuṃbhakaḥ tridoṣahara iti bodhyaṃ | brahmanāḍī suṣumnā brahmaprāpakatvāt | tathā ca śrutiḥ | śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍayastāsāṃ mūrdhānamabhiniḥsṛtaikā | tayordhvamāyannamṛtatvameti viṣvaganyā utkramaṇe bhavaṃti | tasyā mukhe'grabhāge saṃsthaḥ samyak sthito yaḥ kaphādirūpo'rgalaḥ prāṇagatipratibaṃdhakastasya nāśanaṃ nāśakartṛ || 66 || p. 69) || mūla || samyaggātrasamudbhūtagraṃthitrayavibhedakam || viśeṣeṇaiva kartavyaṃ bhastrākhyaṃ kuṃbhakaṃ tvidam || 67 || atha bhrāmarī || vegādghoṣaṃ pūrakaṃ bhṛṃganādaṃ bhṛṃgīnādaṃ recakaṃ maṃdamaṃdam || yogīṃdrāṇāmevamabhyāsayogāccitte jātā kācidānaṃdalīlā || 68 || || ṭīkā || samyak dṛḍhībhūtaṃ gātre gātramadhye suṣumnāyāmeva samyagudbhūtaṃ samudbhūtaṃ jātaṃ yadgraṃthīnāṃ trayaṃ graṃthitrayaṃ brahmagraṃthiviṣṇugraṃthirudragraṃthirūpaṃ tasya viśeṣeṇa bhedajanakaṃ | ata-eva idaṃ bhastrā ityākhyā yasyeti bhastrākhyaṃ kuṃbhakaṃ tu viśeṣeṇaiva kartavyaṃ avaśya kartavyamityarthaḥ | sūryabhedanādayastu yathāsaṃbhavaṃ kartavyāḥ || 67 || bhrāmarīkuṃbhakamāha || vegāditi || vegāttarasā ghoṣaṃ saśabdaṃ yathā syāt tathā bhṛṃgasya bhramarasya nāda iva nādo yasminkarmaṇi ttattathā pūrakaṃ kṛtvā | bhṛṃgyo bhramaryastāsāṃ nāda iva nādo yasmiṃstattathā maṃdaṃmaṃdaṃ recakaṃ kuryāt | pūrakānaṃtaraṃ kuṃbhastu bhrāmaryāḥ kuṃbhakatvādeva siddho viśeṣācca noktaḥ | pūrakarecakayostu viśeṣo'stīti tāvevoktau | evamuktarītyābhyasanamabhyāsastasya yogo yuktistasmādyogīṃdrāṇāṃ citte kācidanirvācyā ānaṃde līlā krīḍā ānaṃdalīlā jātotpannā bhavati || 68 || p. 70) || mūla || atha mūrchā || pūrakāṃte gāḍhataraṃ badhvā jālaṃdharaṃ śanaiḥ || recayenmūrchanākhyeyaṃ manomūrchā sukhapradā || 69 || atha plāvinī || aṃtaḥ pravartitodāramārutāpūritodaraḥ || payasyagādhe'pi sukhātplavate padmapatravat || 70 || prāṇāyāmastridhā prokto recapūrakakuṃbhakaiḥ | sahitaḥ kevalaśceti kuṃbhako dvividho mataḥ || 71 || || ṭīkā || mūrchākuṃbhakamāha || pūrakāṃta iti || pūrakasyāṃte'vasāne'tiśayena gāḍhataraṃ jālaṃdharākhyaṃ baṃdhaṃ badhvā śanairmaṃdaṃmaṃdaṃ recayet | iyaṃ kubhikā mūrchanākhyā mūrchanā ityākhyā yata iti mūrchanākhyā kīdṛśī mano mūrchayatīti manomūrchā etena mūrchanāyā vigrahadarśanapūrvakaṃ phalamuktaṃ | punaḥ kīdṛśī sukhapradā sukhaṃ pradadātīti sukhapradā || 69 || plāvinīkuṃbhakamāhā || aṃtariti || aṃtaḥ śarīrāṃtaḥ pravartitaḥ pūrita udāro'tiśayito yo mārutaḥ samīrastenāsamaṃtātpūritamudaraṃ yena sa pumānagādhe'pyatalasparśe'pi payasi jale padmapatravatpadmapatreṇa tulyaṃ sukhādanāyāsāt plavate tarati gacchati || 70 || atha prāṇāyāmabhedānāha || prāṇāyāma iti || prāṇasya śarīrāṃtaḥsaṃcārivāyorāyamanaṃ nirodhanamāyāmaḥ prāṇāyāmaḥ | prāṇāyāmalakṣaṇamuktaṃ gorakṣanāthena | prāṇaḥ svadehajīvāyurāyāmastannirodhanamiti | recakaśca pūrakaśca kuṃbhakaśca tairbhedaistridhā p. 71) || mūla || yāvat kevalasiddhiḥ syāt sahitaṃ tāvadabhyaset || recakaṃ pūrakaṃ muktā sukhaṃ yadvāyudhāraṇam || 72 || || ṭīkā || triprakārakaḥ recakaprāṇāyāmaḥ pūrakaprāṇāyāmaḥ kuṃbhakaprāṇāyāmaśceti | recakalakṣaṇamāha | yājñavalkyaḥ | vahiryadrecanaṃ vāyorudarādrecakaḥ smṛta iti recakaprāṇāyāmalakṣaṇaṃ | niṣkramya nāsāvivarādaśeṣaṃ prāṇaṃ bahiḥ śūnyamivānilena | nirudhya saṃtiṣṭhati ruddhavāyuḥ sa recakonāma mahānirodhaḥ | pūrakalakṣaṇaṃ | bāhyādāpūraṇaṃ vāyorudare pūrako hi saḥ | pūrakaprāṇāyāmalakṣaṇaṃ | bāhye sthitaṃ prāṇapuṭena vāyumākṛṣya tenaiva śanaiḥ samaṃtāt | nāḍīśca sarvāḥ paripūrayedyaḥ sa pūrako nāma mahānirodhaḥ | kuṃbhakalakṣaṇaṃ | saṃpūrya kuṃbhavadvāyordhāraṇaṃ kuṃbhako bhavet | ayaṃ kuṃbhakastu pūrakaprāṇāyāmādabhinnaḥ bhinnastu | na recako naiva ca pūrako'tra nāsāpuṭe saṃsthitameva vāyuṃ | suniścalaṃ dhārayate krameṇa kuṃbhākhyametatpravadaṃti tajjñāḥ || atha prakārāṃtareṇa prāṇāyāmaṃ vibhajate || sahita iti || kuṃbhako dvividhaḥ | sahitaḥ kevalaśceti | mato'bhimato yogināmiti śeṣaḥ | tatra sahito dvividhaḥ | recakapūrvakaḥ kuṃbhakapūrvakaśca | taduktaṃ | ārecyāpūrya vā kuryāt sa vai sahitakuṃbhakaḥ | tatra recakapūrvako recakaprāṇāyāmādabhinnaḥ | pūrakapūrvakaḥ kuṃbhakaḥ pūrakaprāṇāyāmādabhinnaḥ kevalakuṃbhakaḥ kuṃbhakaprāṇāyāmādabhinnaḥ | prāguktāḥ sūryabhedanādayaḥ pūrakapūrvakasya kuṃbhakasya jñātavyāḥ || 71 || sahitakuṃbhakābhyāsasyāvadhimāha || yāvaditi || kevalasya kevalakuṃbhakasya siddhiḥ p. 72) || mūla || prāṇāyāmo'yamityuktaḥ sa vai kevalakuṃbhakaḥ || kuṃbhake kevale siddhe recapūrakavarjite || 73 || na tasya durlabhaṃ kiṃcittriṣu lokeṣu vidyate || śaktaḥ kevalakuṃbhena yatheṣṭaṃ vāyudhāraṇāt || 74 || rājayogapadaṃ cāpi labhate nātra saṃśayaḥ || kuṃbhakātkuṃḍalībodhaḥ kuṃḍalībodhato bhavet || 75 || || ṭīkā || kevalasiddhiryāvatparyaṃtaṃ syāttāvatparyaṃtaṃ sahitakuṃbhakaṃ sūryabhedādikamabhyasedanutiṣṭhet | suṣumnābhedānaṃtaraṃ yadā suṣumnāṃtarghaṭaśabdā bhavaṃti tadā kevalakuṃbhakaḥ siddhyati tadanaṃtaraṃ sahitakuṃbhakā daśa viṃśati vā kāryāḥ aśītisaṃkhyāpūrtiḥ kevalakuṃbhakaireva kartavyā | sati sāmarthye kevalakuṃbhakā aśīteradhikāḥ kāryāḥ | kevalakuṃbhakasya lakṣaṇamāha || recakamiti || recakaṃ pūrakaṃ muktā tyaktā sukhamanāyāsaṃ yathā syāt tathā vāyordhāraṇaṃ vāyudhāraṇaṃ yat || 72 || || savā iti || miśritaḥ kevalakuṃbhakaḥ prāṇāyāma ityayamuktaḥ kevalaṃ praśaṃsaṃti || kevala iti || reco recakaḥ recaśca pūrakaśca recapūrakau tābhyāṃ varjite rahite kevale kuṃbhake siddhe sati || 73 || tasya yoginastriṣu lokeṣu durlabhaṃ duṣprāpaṃ kiṃcitkimapi yatheṣṭaṃ yathecchaṃ vāyordhāraṇaṃ vāpi na vidyate tasya sarvaṃ sulabhamityarthaḥ || śakta iti || kevalakuṃbhakena kuṃbhakābhyāsena śaktaḥ samartho yatheṣṭaṃ yathecchaṃ vāyordhāraṇaṃ tasmādvāyudhāraṇāt || 74 || rājayogapadaṃ rājayogātmakaṃ padaṃ labhate | atra saṃśayo na | niścitametadityarthaḥ | kuṃbhakābhyāsasya paraṃparayā kaivalyahetutvamāha || kuṃbhakāditi || kuṃbhakātkuṃbhakābhyāsātkuṃḍalyādhāraśaktistasyā p. 73) || mūla || anargalā suṣumnā ca haṭhasiddhiśca jāyate || haṭhaṃ vinā rājayogo rājayogaṃ vinā haṭhaḥ || na sidhyati tato yugmamāniṣpatteḥ samabhyaset || 76 || kuṃbhakaprāṇarodhāṃte kuryāccittaṃ nirāśrayam || evamabhyāsayogena rājayogapadaṃ vrajet || 77 || || ṭīkā || bodho nidrābhaṃgo bhavet | kuṃḍalyā bodhaḥ kuṃḍalībodhastasmātkuṃḍalībodhataḥ || 75 || suṣumnānāḍyanargalā kaphādyargalarahitā bhavet | haṭhasya haṭhābhyāsasya siddhiḥ pratyāhārādiparaṃparayā kaivalyarūpā siddhirjāyate | haṭhayogarājayogasādhanayoḥ parasparopakāryopakārakatvamāha || haṭhaṃ vineti || haṭhaṃ haṭhayogaṃ vinā rājayogo na sidhyati rājayogaṃ vinā haṭho na sidhyati tato'nyaratasya siddhirnāsti | tasmānniṣpattiṃ rājayogasiddhimāmaryādīkṛtya yā niṣpattistasyā rājayogasiddhiparyaṃtaṃ yugmaṃ haṭhayogarājayogadvayamabhyasedanutiṣṭhet | haṭhātirikte sākṣātparaṃparayā vā rājayogasādhane'tra rājayogaśabdaḥ | jīvanasādhane lāṃgale jīvanaśabdaprayogavat | rājayogasādhanaṃ caturthopadeśe vakṣyamāṇamunmanīśāṃbhavīmudrādirūpamaparokṣānubhūtāvukta. m paṃcadaśāṃgarūpaṃ daśāṃgarūpaṃ ca | vākyasudhāyāmuktaṃ dṛśyānuviddhādirūpaṃ ca || 76 || haṭhābhyāsādrājayogaprāptiprakāramāha || kuṃbhaketi || kuṃbhakena prāṇasya yo rodhastasyāṃte madhye cittamaṃtaḥkaraṇaṃ nirāśrayaṃ kuryāt | saṃprajñātasamādhau jātāyāṃ brahmākārasthiteḥ paraṃ vairāgyeṇa vilayaṃ kuryādityarthaḥ | evamuktarītyābhyāsasya yogo yuktistena | yogaḥ saṃhananopāyadhyānasaṃgatiyuktiṣviti kośaḥ | rājayogapadaṃ rājayogātmakaṃ padaṃ vrajetprāpnuyāt || 77 || p. 74) || mūla || vapuḥ kṛśatvaṃ vadaneprasannatā nādasphuṭatvaṃ nayane sunirmale || arogatā biṃdujayo'gnidīpanaṃ nāḍīviśuddhirhaṭayogalakṣaṇam || 78 || iti haṭhapradīpikāyāṃ dvitīyopadeśaḥ || 2 || || ṭīkā || haṭhasiddhijñāpakamāha || vapuḥkṛśatvamiti || vapuṣo dehasya kṛśatvaṃ kārśyaṃ vadane mukhe prasaṃnnatā prasādo nādasya dhvaneḥ sphuṭatvaṃ prākaṭyaṃ nayane netre suṣṭu nirmale arogasya bhāvo'rogatā ārogyaṃ biṃdordhātorjayaḥ kṣayābhāvarūpaḥ agneraudaryasya dīpanaṃ dīptirnāḍīnāṃ viśeṣeṇa śuddhirmalāpagamaḥ etaddhaṭhasya haṭhābhyāsasiddherbhāvinyā lakṣyate'neneti lakṣaṇaṃ || 78 || || iti śrīhaṭhapradīpikāvyākhyāyāṃ'jyotsnābhidhāyāṃ brahmānaṃdakṛtāyāṃ dvitīyopadeśaḥ || 2 || tṛtīyopadeśaḥ || mūla || saśailavanadhātrīṇāṃ yathādhāro'hināyakaḥ || sarveṣāṃ yogataṃtrāṇāṃ tathādhāro hi kuṃḍalī || 1 || suptā guruprasādena yadā jāgarti kuṃḍalī || tadā sarvāṇi padmāni bhidyaṃte graṃthayo'pi ca || 2 || prāṇasya śūnyapadavī tathā rājapathāyate || tadā cittaṃ nirālaṃbaṃ tadā kālasya vaṃcanam || 3 || || ṭīkā || athakuṃḍalyāḥ sarvayogāśrayatvamāha || saśaileti || śailāśca vanāni ca śailavanāni taiḥ sahavartamānāḥ saśailavanāstāśca tā dhātryaśca bhūmayastāsāṃ | dhātryā ekatve'pi deśabhedādbhedamādāya bahuvacanaṃ | ahīnāṃ sarpāṇāṃ nāyako netāhināyakaḥ śeṣo yathā yadvadādhāra āśrayastathā tadvat | sarveṣāṃ yogasya taṃtrāṇi yogataṃtrāṇi yogopāyāsteṣāṃ kuṃḍalyādhāraśaktirāśrayaḥ | kuṃḍalībodhaṃ vinā sarvayogopāyānāṃ vaiyyarthyāditi bhāvaḥ || 1 || kuṃḍalībodhasya phalamāha dvābhyāṃ || supteti || suptā kuṃḍalī guroḥ prasādena yadā jāgarti budhyate tadā sarvāṇi padmāni ṣaṭcakrāṇi bhidyaṃte bhinnāni bhavaṃti | graṃthayo'pi ca brahmagraṃthiviṣṇugraṃthirudragraṃthayo bhidyaṃte bhedaṃ prāpnuvaṃtītyanvayaḥ || 2 || prāṇasyeti || tadā śūnyapadavī suṣumnā prāṇasya vāyo rājñāṃ paṃthā rājapathaṃ rājapathamivācarati rājayathāyate rājamārgāyate | sukhena gamanasaṃbhavāt | tadā cittamālaṃbanamāśrayastasmānnirgataṃ nirālaṃbaṃ nirviṣayaṃ bhavati | tadā kālasya mṛtyorvaṃcanaṃ pratāraṇaṃ bhavati || 3 || p. 76) || mūla || suṣumnā śūnyapadavī brahmaraṃdhraṃ mahāpathaḥ || śmaśānaṃ śāṃbhavī madhyamārgaścetyekavācakāḥ || 4 || tasmāt sarvaprayatnena prabodhayitumīśvarīm || brahmadvāramukhe suptāṃ mudrābhyāsaṃ samācaret || 5 || mahāmudrā mahābaṃdho mahāvedhaśca khecarī || uḍyānaṃ mūlabaṃdhaśca baṃdho jālaṃdharābhidhaḥ || 6 || karaṇī viparītākhyā vajrolī śakticālanam || idaṃ hi mudrādaśakaṃ jarāmaraṇanāśanam || 7 || || ṭīkā || suṣumnāparyāyānāha || suṣumneti || ityuktāḥ śabdā ekasya ekārthasya vācakāḥ ekavācakāḥ | paryāyā ityarthaḥ | spaṣṭaḥ ślokārthaḥ || 4 || tasmāditi || yasmātkuṃḍalībodhenaiva ṣaṭcakrabhedādikaṃ bhavati tasmāt sarvaprayatnena sarveṇa prayatnena brahma saccidānaṃdalakṣaṇaṃ tasya dvāraṃ prāptyupāyaḥ suṣumnā tasyā mukhe'grabhāge mukhena suṣumnādvāraṃ pidhāya suptāmīśvarīṃ kuṃḍalīṃ prabodhayituṃ prakarṣeṇa bodhayituṃ mudrāṇāṃ mahāmudrādīnāmabhyāsamāvṛttiṃ samācaretsamyagācaret || 5 || mudrā uddiśati | mahāmudretyādinā sārdhena || sārdhārthaḥ spaṣṭaḥ || 6 || mudrāphalamāha sārdhadvābhyāṃ || idamiti || idamuktaṃ mudrāṇāṃdaśakaṃ jarā ca maraṇaṃ ca p. 77) || mūla || ādināthoditaṃ divyamaṣṭaiśvaryapradāyakam || vallabhaṃ sarvasiddhānāṃ durlabhaṃ marutāmapi || 8 || || ṭīkā || jarāmaraṇe tayornāśanaṃ nivārakaṃ || 7 || ādināthena śaṃbhunoditaṃ kathitaṃ | divi bhavaṃ divyamuttamaṃ | aṣṭau ca tānyaiśvaryāṇi cāṣṭaiśvaryāṇi aṇimāmahimāgarimālaghimāprāptiprākāmyeśatāvaśitākhyāni | tatrāṇimā saṃkalpamātreṇa prakṛtyapagame paramāṇuvaddehasya sūkṣmatā | 1 | mahimā prakṛtyāpūreṇākāśādivanmahadbhāvaḥ | 2 | garimā laghutarasyāpi tūlādeḥ parvatādivadgurubhāvaḥ | 3 | laghimā gurutarasyāpi parvatādestūlādivallaghubhāvaḥ | 4 | prāptiḥ sarvabhāvasānnidhyaṃ | yathā bhūmistha evāṃgulyagreṇa spṛśati caṃdramasaṃ | 5 | prākāmyamicchānabhighātaḥ | yathā udaka iva bhūmau nimajjatyunmajjati ca | 6 | īśatā bhūtabhautikānāṃ prabhavāpyayasaṃsthānaviśeṣasāmarthyaṃ | 7 | vaśitvaṃ bhūtabhautikānāṃ svādhīnakaraṇaṃ | 8 | teṣāṃ pradāyakaṃ prakarṣeṇa dadātīti tathā taṃ sarve ca te siddhāśca kapilādayasteṣāṃ vallabhaṃ priyaṃ marutāṃ devānāmapi durlabhaṃ duṣprāpaṃ kimutānyeṣāmityarthaḥ || 8 || p. 78) || mūla || gopanīyaṃ prayatnena yathā ratnakaraṃḍakam || kasyacinnaiva vaktavyaṃ kulastrīsurataṃ yathā || 9 || atha mahāmudrā || pādamūlena vāmena yoniṃ saṃpīḍya dakṣiṇaṃ || prasāritaṃ padaṃ kṛtvā karābhyāṃ dhārayed dṛḍham || 10 || kaṃṭhe baṃdhaṃ samāropya dhārayedvāyumūrdhvataḥ || yathā daṃḍahataḥ sarpo daṃḍākāraḥ prajāyate || 11 || || ṭīkā || gopanīyamiti || prayatnena prakṛṣṭena yatnena gopanīyaṃ | gopanīyatve dṛṣṭāṃtamāha || yatheti || ratnānāṃ hīrakādīnāṃ karaṃḍakaṃ ratnakaraṃḍakaṃ yathā yena prakāreṇa gopyate tadvat | kasyāpi janamātrasya yadvā kasyāpi brahmaṇo'pi naiva vaktavyaṃ naiva vācyaṃ kimutānyasya | tatra dṛṣṭāṃtaḥ | kulastriyaḥ surataṃ kulastrīsurataṃ saṃgamanaṃ yathā yadvat || 9 || mudrādiṣu prathamoddiṣṭatvena mahāmudrāṃ tāvadāha || pādamūleneti || vāmena savyena pādasya mūlaṃ pādamūlaṃ pārṣṇistena pādamūlena vāmapādapārṣṇinetyarthaḥ | yoniṃ yonisthānaṃ gudameṃḍhrayormadhyabhāgaṃ saṃpīḍyākuṃcitavāmapādapārṣṇinā yonisthānaṃ dṛḍhaṃ saṃyojyetyarthaḥ | dakṣiṇaṃ savyetaraṃ padaṃ caraṇaṃ prasāritaṃ bhūmisaṃlagnapārṣṇikamūrdhvāṃgulikaṃ daṃḍavatkṛtvā karābhyāṃ saṃpradāyādākuṃcitakaratarjanībhyāṃ dṛḍhaṃ gāḍhaṃ dhārayedaṃguṣṭhapradeśe gṛhṇīyāt || 10 || kaṃṭhe kaṃṭhadeśe baṃdhanaṃ samyagāropya kṛtvā | jālaṃdharabaṃdhaṃ kṛtvetyarthaḥ | vāyuṃ pavanamūrdhvata p. 79) || mūla || ṛjvībhūtā tathā śaktiḥ kuṃḍalī sahasā bhavet || tadā sā maraṇāvasthā jāyate dvipuṭāśrayā || 12 || tataḥ śanaiḥśanaireva recayennaiva vegataḥ || mahāmudrāṃ ca tenaiva vadaṃti vibudhottamāḥ || 13 || iyaṃ khalu mahāmudrā mahāsiddhaiḥ pradarśitā || mahākleśādayo doṣāḥ kṣīyaṃte maraṇādayaḥ || || ṭīkā || upari suṣumnāyāṃ dhārayet | anena mūlabaṃdhaṃ sūcitaḥ | sa tu yonisaṃpīḍanena jihvābaṃdhanena caritārtha iti sāṃpradāyikāḥ | yathā daṃḍena hatastāḍito daṃḍahataḥ sarpaḥ kuṇḍalī daṃḍākāraḥ daṃḍasyākāra ivākāro yasya sa tādṛśaḥ | daṃḍākāraṃ tyaktā sarala ityarthaḥ | prakarṣeṇa jāyate bhavati || 11 || tathā kuṃḍalyādhāraśaktiḥ sahasā śīghrameva | ṛjvī saṃpadyate tathābhūtā ṛjvībhūtā saralā bhavet | tadāseti || dve puṭe iḍāpiṃgale āśrayo yasyāḥ sā maraṇāvasthā jāyate | kuṃḍalībodhe sati suṣumnāyāṃ praviṣṭe prāṇe dvayoḥ prāṇaviyogāt || 12 || tatastadanaṃtaraṃ śanaiḥśanaireva recayet | vāyumiti saṃbadhyate | vegatastu vegānna recayet | vegato recane balahāniprasaṃgāt | khalviti vākyālaṃkāre | iyaṃ mahāmudrā mahāsiddhairādināthādibhiḥ pradarśitā prakarṣeṇa darśitā || 13 || mahāmudrāyā anvarthamāha | mahāṃtaśca te kleśāśca mahākleśā avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ p. 80) || mūla || mahāmudrāṃ ca tenaiva vadaṃti vibudhottamāḥ || 14 || caṃdrāṃge tu samabhyasya sūryāṃge punarabhyaset || yāvattulyā bhavet saṃkhyā tato mudrāṃ visarjayet || 15 || || ṭīkā || paṃca ta ādayo yeṣāṃ te tatkāryāṇāṃ śokamohādīnāṃ te doṣāḥ kṣīyaṃte | maraṇamādiryeṣāṃ jarādīnāṃ te'pi ca kṣīyaṃte naśyaṃti | yatastenaiva hetunā viśiṣṭā budhā vibudhāsteṣūttamā vibudhottamā mahāmudrāṃ vadaṃti | mahākleśānmaraṇādīṃśca doṣānmudrayati śamayatīti mahāmudreti vyutpatterityarthaḥ || 14 || mahāmudrābhyāsakramamāha || caṃdrāṃga iti || caṃdreṇa caṃdranāḍyopalakṣitamaṃgaṃ caṃdrāṃgaṃ tasmin caṃdrāṃge vāmāṃge | tu śabdaḥ pādapūraṇe | samyagabhyasya sūryeṇa piṃgalayopalakṣitamaṃgaṃ sūryāṃgaṃ tasmin sūryāṃge dakṣāṃge punarvāmāṃgābhyāsānaṃtaraṃ yāvadyāvatkālaparyaṃtaṃ tulyā vāmāṃge kuṃbhakābhyāsasaṃkhyāsamā saṃkhyā bhavettāvadabhyaset | tataḥ saṃkhyāsāmyānaṃtaraṃ mudrāṃ mahāmudrāṃ visarjayet | atrāyaṃ kramaḥ | ākuṃcitavāmapādapārṣṇi yonisthāne saṃyojya prasāritadakṣiṇapādāṃguṣṭhamākuṃcitatarjanībhyāṃ gṛhītvābhyāso vāmāṃge'bhyāsaḥ | asminnabhyāse pūrito vāyurvāmāṃge tiṣṭhati | ākuṃcitadakṣapādapārṣṇi yonisthāne saṃyojya prasāritavāmapādāṃguṣṭhamākuṃcitatarjanībhyāṃ gṛhītvābhyāso dakṣāṃge'bhyāsaḥ | asminnabhyāse pūrito vāyurdakṣāṃge tiṣṭhati || 15 || p. 81) || mūla || nahi pathyamapathyaṃ vā rasāḥ sarve'pi nīrasāḥ || api bhuktaṃ viṣaṃ ghoraṃ pīyūṣamapi jīryati || 16 || kṣayakuṣṭhagudāvartagulmājīrṇapurogamāḥ || tasya doṣāḥ kṣayaṃ yāṃti mahāmudrāṃ tu yo'bhyaset || 17 || kathiteyaṃ mahāmudrā mahāsiddhikarā nṛṇām || gopanīyā prayatnena na deyā yasyakasyacit || 18 || || ṭīkā || mahāmudrāguṇānāha tribhiḥ || nahīti || hiyasmānmahāmudrābhyāsina ityadhyāhāraḥ | pathyamapathyaṃ vā na | pathyāpathyavicāro nāstītyarthaḥ | tasmāt sarve bhuktā rasāḥ kaṭvamlādayo jīryaṃta iti vibhaktivipariṇāmenānvayaḥ | nīrasāḥ nirgato raso yebhyaste yātayāmāḥ padārthā jīryaṃte | ghoramiti durjaraṃ bhuktamannaṃ viṣaṃ kṣveḍamapi pīyūṣamivāmṛtamiva jīryati jīrṇaṃ bhavati | kimutānyaditi bhāvaḥ || 16 || yaḥ pumān mahāmudrāmabhyasettasya kṣayo rājarogaḥ kuṣṭhagudāvartagulmā rogaviśeṣāḥ | ajīrṇaṃ bhuktānnāparipākastāni purogamānyagresarāṇi yeṣāṃ mahodarajvarādīnāṃ tathā tādṛśā doṣā doṣajanitā rogāḥ kṣayaṃ nāśaṃ yāṃti prāpnuvaṃti || 17 || mahāmudrāmupasaṃharan tasyā gopyatvamāha || kathiteti || iyameṣā mahāmudrā kathitoktā | p. 82) || mūla || pārṣṇiṃ vāmasya pādasya yonisthāne niyojayet || vāmorūpari saṃsthāpya dakṣiṇaṃ caraṇaṃ tathā || 19 || iti mahābaṃdhaḥ || pūrayitvā tato vāyuṃ hṛdaye cubukaṃ dṛḍham || niṣpīḍya vāyumākuṃcya mano madhye niyojayet || 20 || dhārayitvā yathāśakti recayedanilaṃ śanaiḥ || savyāṃge tu samabhyasya dakṣāṃge punarabhyaset || 21 || || ṭīkā || mayeti śeṣaḥ | kīdṛśī nṛṇāmabhyasatāṃ narāṇāṃ mahatyaśca tāḥ siddhayaścāṇimādyāstāsāṃ karī kartrīyaṃ | prakṛṣṭo yatnaḥ prayatnastena prayatnena gopanīyā gopanārhā yasyakasyacidyasyakasyāpyanadhikāriṇo'saṃbaṃdhasya | sāmānye ṣaṣṭhī | na deyā dātuṃ yogyā na bhavatītyarthaḥ || 18 || mahābaṃdhamāha || pārṣṇimiti || vāmasya savyasya pādasya caraṇasya pārṣṇi gulphayoradhobhāgaṃ | tadgraṃthī gulphau pumān pārṣṇistayoradha ityamaraḥ | yonisthāne gudameṃḍhrayoraṃtarāle niyojayennitarāṃ yojayet | vāmaḥ savyo ya ūrustasyopari dakṣiṇaṃ caraṇaṃ pādaṃ saṃsthāpya samyak sthāpayitvā | tathāśabdaḥ pādapūraṇe || 19 || pūrayitveti || tatastadanaṃtaraṃ vāyuṃ pūrayitvā hṛdaye cubukaṃ dṛḍhaṃ niṣpīḍya gāḍhaṃ saṃsthāpya | etena jālaṃdharabaṃdhaḥ proktaḥ | yoniṃ gudameṃḍhrayoraṃtarālamākuṃcya | anena mūlabaṃdhaḥ sūcitaḥ | sa tu jihvābaṃdhena gatārthatvānna kartavyaḥ | manaḥ svāṃtaṃ madhye madhyanāḍyāṃ niyojayetpravartayet || 20 || dhārayitveti || śaktimanatikramya yathāśakti dhārayitvā kuṃbhayitvā śanairmaṃdaṃmaṃdamanilaṃ p. 83) || mūla || matamatra tu keṣāṃcitkaṃṭhabaṃdhaṃ vivarjayet || rājadaṃtasthajihvāyā baṃdhaḥ śasto bhavediti || 22 || ayaṃ tu sarvanāḍīnāmūrdhvaṃ gatinirodhakaḥ || ayaṃ khalu mahābaṃdho mahāsiddhipradāyakaḥ || 23 || kālapāśamahābaṃdhavimocanavicakṣaṇaḥ || || ṭīkā || vāyuṃ recayet | savyāṃge vāmāṃge samabhyasya samyagāvartya dakṣāṃge dakṣiṇāṃge punaryāvattulyāmeva saṃkhyāṃ tāvadabhyaset || 21 || atha jālaṃdharabaṃdhe kaṃṭhasaṃkocasyānupayogamāha || matamiti || keṣāṃcittvācāryāṇāmidaṃ mataṃ | kiṃtadityāha | atra jālaṃdharabaṃdhe kaṃṭhasya baṃdhanaṃ baṃdhaḥ | saṃkocastaṃvivarjayedviśeṣeṇa varjayet | kutaḥ yato daṃtānāṃrājāno daṃtarājāno rājadaṃtā rājadaṃteṣu tiṣṭhaṃtīti rājadaṃtasthā rājadaṃtasthā cāsau jihvā ca tasyāṃ rājadaṃtasthajihvāyāṃ baṃdhastaduparibhāgasya saṃbaṃdhaḥ śastaḥ | kaṃṭhākuṃcanāpekṣayā praśasto bhavediti hetoḥ || 22 || ayaṃtviti || ayaṃ tu rājadaṃtasthajihvāyāṃ baṃdhastu sarvāśca tā nāḍyaśca sarvanāḍyo dvāsaptatisahasrasaṃkhyākāstāsāṃ suṣumnātiriktānāmūrdhvamupari vāyorgatirūrdhvagatistasyā nirodhakaḥ pratibaṃdhakaḥ | etena badhnāti hi śirājālamiti jālaṃdharoktaṃ phalamanenaiva siddhamiti sūcitaṃ | mahābaṃdhasya phalamāha || ayaṃ khalviti || ayamuktaḥ khalu prasiddhaḥ mahāsiddhīḥ prakarṣeṇa dadātīti tathā || 23 || kālasya mṛtyoḥ pāśo vāgurā tena yo mahābaṃdho baṃdhanaṃ tasya viśeṣeṇa mocane p. 84) || mūla || triveṇīsaṃgamaṃ dhatte kedāraṃ prāpayenmanaḥ || 24 || rūpalāvaṇyasaṃpannā yathā strī puruṣaṃ vinā || mahāmudrāmahābaṃdhau niṣphalau vedhavarjitau || 25 || atha mahāvedhaḥ || mahābaṃdhasthito yogī kṛtvā pūrakamekadhīḥ || vāyūnāṃ gatimāvṛtya nibhṛtaṃ kaṃṭhamudrayā || 26 || || ṭīkā || mokṣaṇe vicakṣaṇaḥ pravīṇaḥ | tisṛṇāṃ nadīnāṃ veṇī samudāyaḥ sa eva saṃgamaḥ prayāgastaṃ dhatte vidhatte | kedārabhruvormadhye śivasthānaṃ kedāraśabdavācyaṃ taṃ manaḥ svāṃtaṃ prāpayet | gatibuddhītyādinā aṇau karturmanaso ṇau karmatvaṃ || 24 || mahāvedhaṃ vaktumādau tasyotkarṣatāvadāha || rūpeti || rūpaṃ sauṃdaryaṃ cakṣuḥpriyo guṇo lāvaṇyaṃ kāṃtiviśeṣaḥ | taduktaṃ | muktāphaleṣu chāyāyāstaralatvamivāṃtaraṃ | pratibhāti yadaṃgeṣu tallāvaṇyamihocyata iti | tābhyāṃ saṃpannā viśiṣṭā strī yuvatī puruṣaṃ bhartāraṃ vinā yathā yādṛśī niṣphalā tathā mahāmudrā ca mahābaṃdhaśca tau mahāvedhena | vināpi pratyayapūrvottarapadayorlopo vaktavya iti bhāṣyakāroktermahacchabdasya lopaḥ | varjitau rahitau niṣphalau vyarthāvityarthaḥ || 25 || mahāvedhamāha || mahābaṃdheti || mahābaṃdhe mahābaṃdhamudrāyāṃ sthito mahābaṃdhasthitaḥ ekā ekāgrā dhīryasya sa ekāgradhīryogī yogābhyāsī pūrakaṃ nāsāpuṭābhyāṃ vāyorgrahaṇam kṛtvā kaṃṭhe mudrā kaṃṭhamudrā tayā jālaṃdharamudrayā vāyūnāṃ prāṇādīnāṃ gatimūrdhvādhogamanādirūpāṃ p. 85) || mūla || samahastayugo bhūmau sphicau saṃtāḍayecchanaiḥ || puṭadvayamatikramya vāyuḥ sphurati madhyagaḥ || 27 || somasūryāgnisaṃbaṃdho jāyate cāmṛtāya vai || mṛtāvasthā samutpannā tato vāyuṃ virecayet || 28 || mahāvedho'yamabhyāsānmahāsiddhipradāyakaḥ || || ṭīkā || nibhṛtaṃ niścalaṃ yathā bhavati tathāvṛtya nirudhya kuṃbhakaṃ kṛtvetyarthaḥ || 26 || samahasteti || bhūmau bhuvi hastayoryugaṃ hastayugaṃ samaṃ hastayugaṃ yasya sa samahastayugaḥ bhūmisaṃlagnatalau saralau hastau yasya tādṛśaḥ sannityarthaḥ | sphicau kaṭiprothau | striyāṃ sphicau kaṭiprothāvityamaraḥ | bhūmisaṃlagnatalayorhastayoravalaṃbanena yonisthānasaṃlagnapārṣṇinā vāmapādena saha bhūmeḥ kiṃcidutthāpitau śanairmaṃdaṃ saṃtāḍayetsamyak tāḍayet | bhūmāveva puṭayordvayamiḍāpiṃgalayoryugmamatikramyollaṃghya madhye suṣumnāmadhye gacchatīti madhyago vāyuḥ sphurati || 27 || somaśca sūryaścāgniśca somasūryāgnayaḥ somasūryāgniśabdaistadadhiṣṭhitā nāḍya iḍā piṃgalāsuṣumnā grāhyāsteṣāṃ saṃbaṃdhaḥ | tadvāyusaṃbaṃdhātteṣāṃ saṃbaṃdhaḥ | amṛtāya mokṣāya jāyate | vai iti niścaye'vyayaṃ | mṛtasya prāṇaviyuktasyāvasthā mṛtāvasthā samutpannā bhavati | iḍāpiṃgalayoḥ prāṇasaṃcārābhāvāt | tatastadanaṃtaraṃ vāyuṃ virecayennāsikāpuṭābhyāṃ śanaistyajet || 28 || mahāvedha iti || ayaṃ mahāvedho'bhyāsātpunaḥpunarāvartanānmahāsiddhayo'ṇimādyāstā sāṃ p. 86) || mūla || valīpalītavepaghnaḥ sevyate sādhakottamaiḥ || 29 || etattrayaṃ mahāguhyaṃ jarāmṛtyuvināśanam || vahnivṛddhikaraṃ caiva hyaṇimādiguṇapradam || 30 || aṣṭadhā kriyate caiva yāme yāme dine dine || puṇyasaṃbhārasaṃdhāyi pāpaughabhiduraṃ sadā || || ṭīkā || pradāyakaḥ prakarṣeṇa samardhakaḥ | valī jarayā carmasaṃkocaḥ palitaṃ jarasā keśeṣu śauklyaṃ vepaḥ kaṃpastān haṃtīti valīpalitavepaghnaḥ | ata-eva sādhakeṣvabhyāsiṣūttamāḥ sādhakottamāstaiḥ sevyate'bhyasyata ityarthaḥ || 29 || mahāmudrādīnāṃ tisṛṇāmatigopyatvamāha || etaditi || etattrayaṃ mahāmudrāditrayaṃ mahāguhyamatirahasyaṃ | atra hetugarbhāṇi viśeṣaṇāni hiyasmājjarā vārdhakaṃ mṛtyuścaramaḥ prāṇadehaviyogaḥ tayorviśeṣeṇa nāśanaṃ vahnerjāṭharasya vṛddhirdīptistasyāḥ karaṃ kartṛ aṇimā ādiryeṣāṃ te'ṇimādayaste ca te guṇāśca tān prakarṣeṇa dadātītyaṇimādiguṇapradaṃ | cakāra ārogyabiṃdujayādisamuccayārthaḥ evaśabdo'vadhāraṇārthaḥ || 30 || athaitattrayasya pṛthak sādhanaviśeṣamāha || aṣṭadheti || dine dine pratidinaṃ | yāme yāme prahare prahare paunaḥpunye dvirvacanaṃ | aṣṭabhiḥ prakārairaṣṭadhā kriyate | caśabdo'vadhāraṇe | etattrayamityatrāpi saṃbadhyate | kīdṛśaṃ puṇyasaṃbhāraḥ samūhastasya saṃdhāyi vidhāyi punaḥ kīdṛśaṃ pāpānāmoghaḥ pūraḥ samūha iti yāvat | tasya bhiduraṃ kuliśamiva nāśanaṃ sadā sarvadā yadābhyastaṃ tadaiva pāpanāśanaṃ || p. 87) || mūla || samyak śikṣāvatāmevaṃ svalpaṃ prathamasādhanam || 31 || atha khecarī || kapālakuhare jihvā praviṣṭā viparītagā || bhruvoraṃtargatā dṛṣṭirmudrā bhavati khecarī || 32 || chedanacālanadohaiḥ kalāṃ krameṇa vardhayet tāvat || sā yāvadbhrūmadhyaṃ spṛśati tadā khecarīsiddhiḥ || 33 || || ṭīkā || samyak saṃpradāyikī śikṣā gurūpadeśo vidyate yeṣāṃ te tathā | evaṃ dine dine yāme yāme'ṣṭadhetyuktarītyā pūrvasādhanaṃ svalpasvalpameva kāryaṃ || 31 || khecarīṃ vivakṣurādau tatsvarūpamāha || kapāleti || kapāle mūrdhni kuharaṃ suṣiraṃ tasminkapālakuhare viparītaṃ pratīpaṃ gacchatīti viparītagā parāṅmukhībhūtā jihvā rasanā syāt | bhruvoraṃtargatā bhruvormadhye praviṣṭā dṛṣṭirdarśanaṃ syāt | sā khecarī mudrā bhavati | kapālakuhare jihvāpraveśapūrvakaṃ bhruvoraṃtardarśanaṃ khecarīti lakṣaṇaṃ siddhaṃ || 32 || khecarīsiddherlakṣaṇamāha || chedaneti || chedanaṃ anupadameva vakṣyamāṇaṃ | cālanaṃ hastayoraṃguṣṭhatarjanībhyāṃ rasanāṃ gṛhītvā savyāpasavyataḥ parivartanaṃ dohaḥ karayoraṃguṣṭhatarjanībhyāṃ godohanavattaddohanaṃ taiḥ kalāṃ jihvāṃ tāvadvardhayeddīrghāṃ kuryāt tāvat | kiyat | yāvat sā kalā bhrūmadhyaṃ bahirbhruvormadhyaṃ spṛśati yadā tadā khecaryāḥ siddhiḥ khecarīsiddhirbhavati || 33 || p. 88) || mūla || snuhīpatranibhaṃ śastram sutīkṣṇaṃ snigdhanirmalam || samādāya tatastena romamātraṃ samucchinet || 34 || tataḥ saiṃdhavapathyābhyāṃ cūrṇitābhyāṃ prakarṣayet || punaḥ saptadine prāpte romamātraṃ samucchinet || 35 || evaṃ krameṇa ṣaṇmāsaṃ nityaṃ yuktaḥ samācaret || ṣaṇmāsādrasanāmūlaśilābaṃdhaḥ praṇaśyati || 36 || || ṭīkā || tatsādhanamāha || snuhīti || snuhī guḍā tasyāḥ patraṃ dalaṃ snuhīpatreṇa sadṛśaṃ snuhīpatranibhaṃ sutīkṣṇamatitīkṣṇaṃ snigdhaṃ ca tannirmalaṃ ca snigdhanirmalaṃ śastraṃ chedanasādhanaṃ samādāya samyagādāya gṛhītvā tataḥ śastragrahaṇānaṃtaraṃ tena śastreṇa romapramāṇaṃ romamātraṃ samucchinnetsamyagucchinecchidyāt | rasanāmūlaśirāmiti karmādhyāhāraḥ | miśreyāpyatha siṃhuṃḍo vajrasruk strī snuhī guḍetyamaraḥ || 34 || tataśchedanānaṃtaraṃ cūrṇitābhyāṃ cūrṇīkṛtābhyāṃ saiṃdhavaṃ siṃdhudeśodbhavaṃ lavaṇaṃ pathyaṃ harītakīṃ tābhyāṃ pragharṣayetprakarṣeṇa gharṣayecchinnaṃ śirāpradeśaṃ | saptadinaparyaṃtaṃ chedanaṃ saiṃdhavapathyābhyāṃ gharṣaṇaṃ ca sāyaṃprātarvidheyaṃ | yogābhyāsino lavaṇaniṣedhātkhadirapathyācūrṇaṃ gṛhṇaṃti | mūle saiṃdhavoktistu haṭhābhyāsātpūrvaṃ khecarīsādhanābhiprāyeṇa | saptānāṃ dinānāṃ samāhāraḥ saptadinaṃ tasmin prāpte gate sati aṣṭame dina ityarthāt | ye prāptyarthāste gatyarthāḥ | pūrvaṃ chedanāpekṣayādhikaṃ romamātraṃ samucchinet || 35 || evamiti || evaṃ krameṇa pūrvaṃ romamātracchedanaṃ saptadinaparyaṃtaṃ tāvadeva sāyaṃprātaśchedanaṃ p. 89) || mūla || kalāṃ parāṅmukhīṃ kṛtvā tripathe pariyojayet || sā bhavet khecarī mudrā vyomacakraṃ taducyate || 37 || rasanāmūrdhvagāṃ kṛtvā kṣaṇārdhamapi tiṣṭhati || viṣairvimucyate yogī vyādhimṛtyujarādibhiḥ || 38 || || ṭīkā || gharṣaṇaṃ ca | aṣṭame dine'dhikaṃ chedanamityuktakrameṇa ṣaṇmāsaṃ ṣaṇmāsaparyaṃtaṃ nityayuktaḥ san samācaretsamyagācaret | chedanagharṣaṇe iti karmādhyāhāraḥ | ṣaṇmāsādanaṃtaraṃ rasanā jihvā tasyā mūlamadhobhāgo rasanāmūlaṃ tatra yā śirā kapālakuhararasanāsaṃyoge pratibaṃdhikābhūtā nāḍī tayā baṃdho baṃdhanaṃ praṇaśyati prakarṣeṇa naśyati || 36 || chedanādinā jihvāvṛddhau yatkartavyaṃ tadāha || kalāmiti || kalāṃ jihvāṃ parāṅmukhamāsyaṃ yasyāḥ sā tathā tāṃ parāṅmukhīṃ pratyaṅmukhīṃ kṛtvā tisṛṇāṃ nāḍīnāṃ paṃthāḥ tripathastasmin tripathe kapālakuhare pariyojayetsaṃyojayet | sā tripathe pariyojanarūpā khecarī mudrā tadvyomacakramityucyate | vyomacakraśabdenocyate || 37 || atha khecarīguṇāḥ || rasanāmiti || ūrdhvaṃ tālūpari vivaraṃ gacchatīti tāṃ tādṛśīṃ rasanāṃ jihvāṃ kṛtvā kṣaṇārdhaṃ kṣaṇasya muhūrtasya ardhaṃ kṣaṇārdhaṃ ghaṭikāmātramapi khecarī mudrā tiṣṭhati cettarhi yogī viṣaiḥ sarpavṛścikādiviṣairvimucyate viśeṣeṇa mucyate | vyādhirdhātuvaiṣamyaṃ mṛtyuścaramaḥ prāṇadehaviyogo jarā vṛddhāvasthā tā ādayo yeṣāṃ valyādīnāṃ taiśca vimucyate | utsave ca prakoṣṭhe ca muhūrte niyame tathā | kṣaṇaśabdo vyavasthāyāṃ samaye'pi nigadyata iti nānārthaḥ || 38 || p. 90) || mūla || na rogo maraṇaṃ taṃdrā na nidrā na kṣudhā tṛṣā || na ca mūrchā bhavet tasya yo mudrāṃ vetti khecarīm || 39 || pīḍyate na sa rogeṇa lipyate na ca karmaṇā || bādhyate na sa kālena yo mudrāṃ vetti khecarīm || 40 || cittaṃ carati khe yasmājjihvā carati khe gatā || tenaiṣā khecarī nāma mudrā siddhairnirūpitā || 41 || khecaryā mudritaṃ yena vivaraṃ laṃbikordhvataḥ || na tasya kṣarate biṃduḥ kāminyāśleṣitasya ca || 42 || || ṭīkā || na roga iti || yaḥ khecarīṃ mudrāṃ vetti tasya rogo na maraṇaṃ na taṃdrā tāmasāṃtaḥkaraṇavṛttiviśeṣaḥ na nidrā na kṣudhā na tṛṣā pipāsā na mūrchā cittasya tamasābhibhūtāvasthāviśeṣaśca na bhavet || 39 || pīḍyata iti || yaḥ khecarīṃ mudrāṃ vetti sa rogeṇa jvarādinā na yojyate || 40 || cittamiti || yasmāddhetościttamaṃtaḥkaraṇaṃ khe bhruvoraṃtaravakāśe carati jihvā khe tatraiva gatā satī carati | tena hetunā eṣā kathitā mudrā khecarī nāma khecarīti prasiddhā | nāmeti prasiddhāvavyayaṃ | siddhaiḥ kapilādibhirnirūpitā | khe bhruvoraṃtarvyomni carati gacchati cittaṃ jihvā ca yasyāṃ sā khecarītyavayavaśaḥ sā vyutpāditā | ukteṣu triṣu ślokeṣu vyādhyādīnāṃ punaruktistu teṣāṃ ślokānāṃ saṃgṛhītatvānna doṣāya || 41 || khecaryeti || yena yoginā khecaryā mudrayā laṃbikāyā ūrdhvamiti laṃbikordhvataḥ || p. 91) || mūla || calito'pi yadā biṃduḥ saṃprāpto yonimaṃḍalam || vrajatyūrdhvaṃ hṛtaḥ śaktyā nibaddho yonimudrayā || 43 || ūrdhvajihvaḥ sthiro bhūtvā somapānaṃ karoti yaḥ || māsārdhena na saṃdeho mṛtyuṃ jayati yogavit || 44 || nityaṃ somakalāpūrṇaṃ śarīre yasya yoginaḥ || || ṭīkā || sārvavibhaktikastasiḥ | laṃbikā tālū tasyā ūrdhvata uparibhāge sthitaṃ vivaraṃ chidraṃ mudritaṃ pihitaṃ | kāminyā yuvatyāśleṣitasyāliṃgitasyāpi | ca śabdo'pyarthe | tasya biṃdurvīryaṃ na kṣarate na skhalati || 42 || calita iti || calito'pi skhalito'pi biṃduryadā yasmin kāle yonimaṃḍalaṃ yonisthānaṃ saṃprāptaḥ saṃgatastadaiva yonimudrayā meḍhrākuṃcanarūpayā | etena vajrolī mudrā sūcitā | nibaddho nitarāṃ baddhaḥ śaktyākarṣaṇaśaktyāhṛtaḥ prakṛṣṭa ūrdhvaṃ vrajati | suṣumnāmārgeṇa biṃdusthānaṃ gacchati || 43 || ūrdhvajihva iti || ūrdhvālaṃbikordhvavivaronmukhā jihvā yasya sa ūrdhvajihvaḥ sthiro niścalo bhūtvā | somasya laṃbikordhvavivaragalitacaṃdrāmṛtasya pānaṃ somapānaṃ yaḥ pumān karoti | yogaṃ vettīti yogavit sa māsasyārdhaṃ māsārdhaṃ tena māsārdhena pakṣeṇa mṛtyuṃ maraṇaṃ jayati abhibhavati | na saṃdehaḥ niścitametadityarthaḥ || 44 || nityamiti || yasya yoginaḥ śarīraṃ nityaṃ pratidinaṃ somakalāpūrṇaṃ caṃdrakalāmṛtapūrṇaṃ p. 92) || mūla || takṣakeṇāpi daṣṭasya viṣaṃ tasya na sarpati || 45 || iṃdhanāni yathā vahnistailavarttiṃ ca dīpakaḥ || tathā somakalāpūrṇaṃ dehī dehaṃ na muṃcati || 46 || gomāṃsaṃ bhakṣayennityaṃ pibedamaravāruṇīm || kulīnaṃ tamahaṃ manye itare kulaghātakāḥ || 47 || || ṭīkā || tasya takṣakeṇa sarpaviśeṣeṇāpi daṣṭasya daṃśitasya yoginaḥ śarīre viṣaṃ garalaṃ tajjanyaṃ duḥkhaṃ na sarpati na prasarati || 45 || yathā vahniḥ iṃdhanāni kāṣṭhādīni na muṃcati dīpako dīpaḥ tailavartiṃ ca tailayuktāṃ vartīṃ na muṃcati | tathā somakalāpūrṇaṃ caṃdrakalāmṛtāpūrṇaṃ dehaṃ śarīraṃ dehī jīvoma muṃcati na tyajati || 46 || gomāṃsamiti || gomāṃsaparibhāṣikaṃ vakṣyamāṇaṃ yo bhakṣayennityaṃ pratidinamamaravāruṇīmapi vakṣyamāṇāṃ pibettaṃ yoginaṃ | ahamiti graṃthakāroktiḥ | kule jātaḥ kulīnaḥ taṃ satkulotpannaṃ manye | taduktaṃ brahmavaivarte | kṛtārthau pitarau tena dhanyo deśaḥ kulaṃ ca tat | jāyate yogavān yatra dattamakṣayyatāṃ vrajet || dṛṣṭaḥ saṃbhāṣitaḥ spṛṣṭaḥ puṃprakṛtyorvivekavān | bhavakoṭiśatāpātaṃ punāti vṛjinaṃ nṛṇāṃ || brahmāṃḍapurāṇe | gṛhasthānāṃ sahasreṇa vānaprasthaśatena ca | brahmacārisahasreṇa yogābhyāsī viśiṣyate || rājayoge vāmadevaṃprati śivavākyaṃ | rājayogasya māhātmyaṃ ko vijānāti tattvataḥ | tajjñānī vasate yatra sa deśaḥ puṇyabhājanaṃ || darśanādarcanādasya trisaptakulasaṃyutāḥ | ajñā muktipadaṃ yāṃti kiṃpunastatparāyaṇāḥ || aṃtaryogaṃ bahiryogaṃ yo jānāti viśeṣataḥ | p. 93) || mūla || gośabdenoditā jihvā tatpraveśo hi tāluni || gomāṃsabhakṣaṇaṃ tattu mahāpātakanāśanam || 48 || jihvāpraveśasaṃbhūtavahninotpāditaḥ khalu || caṃdrātsravati yaḥ sāraḥ sa syādamaravāruṇī || 49 || cuṃbaṃtī yadi laṃbikāgramaniśaṃ jihvārasaspaṃdinī sakṣārā || ṭīkā || tvayā mayāpyasau baṃdhaḥ śeṣairvedyastu kiṃ punariti | kūrmapurāṇe | ekakālaṃ dvikālaṃ vā trikālaṃ nityameva vā | ye yuṃjate mahāyogaṃ vijñeyāste maheśvarā iti || itare vakṣyamāṇagomāṃsabhakṣaṇāmaravāruṇīpānarahitā ayoginaste kulaghātakāḥ kulanāśakāḥ satkule jātasya janmano vaiyyarthyāt || 47 || gomāṃsaśabdārthamāha || gośabdeneti | gośabdena go-ityākārakena śabdena gopadenetyarthaḥ | jihvā rasanoditā kathitā | tālunīti sāmīpikādhāre saptamī | tālusamīpordhvavivare tasyā jihvāyāḥ praveśo gomāṃsabhakṣaṇaṃ gomāṃsabhakṣaṇaśabdavācyaṃ tattu tādṛśaṃ gomāṃsabhakṣaṇaṃ tu mahāpātakānāṃ svarṇasteyādīnāṃ nāśanaṃ || 48 || amaravāruṇīśabdārthamāha || jihveti || jihvāyāḥ praveśo laṃbikordhvavivare praveśanaṃ tasmāt saṃbhūto yo vahniruṣmā tenotpādito niṣpāditaḥ | atra vahniśabdenauṣṇyamupalakṣyate | yaḥ sāraḥ caṃdrādbhruvoraṃtarvāmabhāgasthātsomātsravati galati sā amaravāruṇī syādamaravāruṇīpadavācyā bhavet || 49 || cuṃbaṃtīti || yadi cellaṃbikāgraṃ laṃbikordhvavivaraṃ cuṃbaṃtī spṛśaṃtī | aniśaṃ niraṃtaraṃ | p. 94) || mūla || kaṭukāmladugdhasadṛśī madhvājyatulyā tathā || vyādhīnāṃ haraṇaṃ jarāṃtakaraṇaṃ śastrāgamodīraṇaṃ tasya syādamaratvamaṣṭaguṇitaṃ siddhāṃganākarṣaṇam || 50 || mūrdhnaḥ ṣoḍaśapatrapadmagalitaṃ prāṇādavāptaṃ haṭhādūrdhvāsyo rasanāṃ niyamya vivare śaktiṃ parāṃ ciṃtayan || utkallolakalājalaṃ ca vimalaṃ dhārāmayaṃ yaḥ pibennirvyādhiḥ sa mṛṇālakomalavapuryogī ciraṃ jīvati || 51 || || ṭīkā || ata-eva rasasya somakalāmṛtasya spaṃdaḥ spaṃdanaṃ prasravaṇamasyāmastītirasaspaṃdinī yasya jihvā | kṣāreṇa lavaṇarasena sahitā sakṣārā kaṭukaṃ maricādi āmlaṃ ciṃcāphalādi dugdhaṃ payastaiḥ sadṛśī samānā | madhu kṣaudramājyaṃ ghṛtaṃ tābhyāṃ tulyā samā | tathāśabdaḥ samuccaye | etairviśeṣaṇai rasasyānekarasatvānmadhuratvātsnigdhatvācca jihvāyā api rasaspaṃdane tathātvamuktaṃ | tarhi tasya vyādhīnāṃ rogāṇāṃ haraṇamapagamo jarāyā vṛddhāvasthāyā aṃtakaraṇaṃ nāśanaṃ śastrāṇāmāyudhānāmāgamaḥ svāmimukhāgamanaṃ tasyodīraṇaṃ nivāraṇaṃ | aṣṭau guṇā āṇimādayaste asya saṃjātā ityaṣṭaguṇitamamaratvamamarabhāvaḥ siddhānāmaṃganāḥ siddhāṃganāḥ siddhāśca tā aṃganāśceti vā tāsāmārṣaṇamākarṣaṇaśaktiḥ syāt || 50 || mūrdhna iti || rasanāṃ jihvāṃ vivare kapālakuhare niyamya saṃyojya | urdhvamuttānamāsyaṃ yasya saḥ | p. 95) || mūla || yatprāleyaṃ prahitasuṣiraṃ merumūrdhāṃtarasthaṃ tasmiṃstatvaṃ pravadati sudhīstanmukhaṃ nimnagānām || caṃdrātsāraḥ sravati vapuṣastena mṛtyurnarāṇāṃ tadbadhnīyātsukaraṇamatho nānyathā kāyasiddhiḥ || 52 || || ṭīkā || ūrdhvāsya ityanena viparītakaraṇī sūcitā | parāṃ śaktiṃ kuṃḍalinīṃ ciṃtayan dhyāyan san prāṇānsādhanabhūtān | ṣoḍaśa patrāṇi dalāni yasya tat ṣoḍaśapatraṃ tacca tatpadmaṃ kaṃṭhasthāne vartamānaṃ tasmin galitaṃ haṭhāddhaṭhayogādavāptaṃ prāptaṃvimalaṃ nirmalaṃ dhārāmayaṃ dhārārūpamutkallolamuttaraṃgaṃ ca tatkalājalaṃ somakalārasaṃ yaḥ pumān pibet dhayetsa yogī nirgatā vyādhayo jvarādayo yasmāt sa nirvyādhiḥ san yadvā nirgatā vividhā ādhirmānasī vyathā yasmātsa tādṛśaḥ san mṛṇālaṃ visamiva komalaṃ mṛdu vapuḥ śarīraṃ yasya sa mṛṇālakomalavapuśca san ciraṃ dīrghakālaṃ jīvati prāṇān dhārayati | haṭhāddhaṭhayogāt | prāṇātsādhanabhūtādavāptamiti vā yojanā | prāṇairiti kvacitpāṭhaḥ || 51 || yatprāleyeti || maruvatsarvonnatā suṣumnā merustasya mūrdhoparibhāgastasyāṃtare madhye tiṣṭhatīti merumūrdhāṃtarasthaṃ yatprāleyaṃ somakalājalaṃ prahitaṃ nihitaṃ yasmiṃstattathā tacca tatsuṣiraṃ vivaraṃ tasminvivare sudhīḥ śobhanā rajastamobhyāmanabhibhūtasatvā dhīrbuddhiryasya saḥ | tatvamātmatatvaṃ pravadati prakarṣeṇa vadati | tasyāḥ śikhāyā madhye paramātmā vyavasthita iti śruteḥ | ātmano vibhutve khecarīmudrāyāṃ tatrābhivyaktistasmiṃstatvamityuktaṃ | p. 96) || mūla || suṣiraṃ jñānajanakaṃ paṃcasrotaḥ samanvitam || tiṣṭhate khecarī mudrā tasmin śūnye niraṃjane || 53 || ekaṃ sṛṣṭimayaṃ bījamekā mudrā ca khecarī || eko devo nirālaṃba ekāvasthā manonmanī || 54 || || ṭīkā || nimnagānāṃ gaṃgāyamunāsarasvatīnarmadādiśabdavācyānāmiḍāpiṃgalā suṣumnāgāṃdhārīprabhṛtīnāṃ tattasminvivare tatsamīpe mukhamagramasti caṃdrātsomādvapuṣaḥ śarīrasya sāraḥ sravati kṣarati tena caṃdrasārakṣaraṇena narāṇāṃ manuṣyāṇāṃ mṛtyurmaraṇaṃ bhavati | atohetostatpūrvoditaṃ sukaraṇaṃ śobhanaṃ karaṇaṃ khecarīmudrākhyaṃ badhnīyāt | sukaraṇe baddhe caṃdrasārasravaṇābhāvānmṛtyurna syāditi bhāvaḥ | anyathā sukaraṇabaṃdhanābhāve kāyasya dehasya siddhī rūpalāvaṇyabalavajrasaṃhananarūpā na syāt || 52 || suṣiramiti || paṃca yāni srotāṃsīḍādīnāṃ pravāhāstaiḥ samanvitaṃ samyaganugataṃ | saptasrotaḥsamanvitamiti kvacitpāṭhaḥ | jñānajanakamalaukikabodhitātmasākṣātkārajanakaṃ yatsuṣiraṃ vivaraṃ tasminsuṣireṃ'janamavidyā tatkāryaṃ śokamohādi ca nirgataṃ yasmāttanniraṃjanaṃ tasminniraṃjane śūnye suṣirāvakāśe khecarī mudrā tiṣṭhate sthirībhavati | prakāśanastheyākhyayoścetyātmanepadaṃ || 53 || ekamiti || sṛṣṭimayaṃ sṛṣṭirūpaṃ praṇavākhyaṃ bījamekaṃ mukhyaṃ | taduktaṃ māṃḍūkyopaniṣadi | omityetadakṣaramidaṃ sarvamiti | khecarī mudrā ekā mukhyā | nirālaṃba ālaṃbanaśūnya eko mukhyo devaḥ | ālaṃbanaparityāgenātmanaḥ svarūpāvasthānāt | unmanyavasthaikā mukhyā | eke mukhyānyakevalā ityamaraḥ | bījādiṣu praṇavādivanmudrāsu khecarī mukhyetyarthaḥ || 54 || p. 97) || mūla || athoḍḍīyānabaṃdhaḥ || baddho yena suṣumnāyāṃ prāṇastūḍḍīyate yataḥ || tasmāduḍḍīyanākhyo'yaṃ yogibhiḥ samudāhṛtaḥ || 55 || uḍḍīnaṃ kurute yasmādaviśrāṃtaṃ mahākhagaḥ || uḍḍīyānaṃ tadeva syāttatra baṃdho'bhidhīyate || 56 || udare paścimaṃ tānaṃ nābherūrdhvaṃ ca kārayet || uḍḍīyāno hyasau baṃdho mṛtyumātaṃgakesarī || 57 || || ṭīkā || uḍḍīyānabaṃdhaṃ vivakṣustāvaduḍḍīyānaśabdārthamāha || baddha iti || yato yasmāddhetoryena baṃdhena baddho niruddhaḥ prāṇaḥ suṣumnāyāṃ madhyanāḍyāmuḍḍīyate suṣumnāṃ vihāyasā gacchati tasmātkāraṇādayaṃ baṃdho yogibhirmatsyeṃdrādibhiruḍḍīyanamākhyābhidhā yasya sa uḍḍīyanākhyaḥ samudātdṛtaḥ samyagvyutpatyodātdṛtaḥ kathitaḥ | suṣumnāyāmuḍḍīyate'nena baddhaḥ prāṇa ityuḍḍīyanaṃ | utpūrvāḍḍīṅvihāyasā gatāvityasmātkaraṇe lyuṭ || 55 || uḍḍīnamiti || mahāṃścāsau khagaśca mahākhagaḥ prāṇaḥ | sarvadā dehāvakāśe gatimatvāt | yasmādbaṃdhādaviśrāṃtaṃ yathā syāttathoḍḍīnaṃ vihaṃgamagatiṃ kurute | suṣumnāyāmityadhyāhāryaṃ | tadeva baṃdhaviśeṣamuḍḍīyānamuḍḍīyānanāmakaṃ syāt | tatra tasminviṣaye baṃdho'bhidhīyate baṃdhasvarūpaṃ kathyate mayeti śeṣaḥ || 56 || uḍḍiyānabaṃdhamāha || udara iti || udare tuṃde nābherūrdhvaṃ cakārādadhaḥ uparibhāge'dhobhāge ca paścimaṃ tānaṃ paścimamākarṣaṇaṃ nābherūrdhvādhobhāgau yathā pṛṣṭhasaṃlagnau syātāṃ tathā tānaṃ tānanaṃnāmākarṣaṇaṃ kārayetkuryāt | ṇijartho'vivakṣitaḥ | asau nābherūrdhvādhobhāgayostānanarūpa uḍḍīyāna uḍḍīyānākhyo baṃdhaḥ | kīdṛśaḥ mṛtyureva mātaṃgo gajastasya kesarī siṃhaḥ siṃha iva nivartakaḥ || 57 || p. 98) || mūla || uḍḍiyānaṃ tu sahajaṃ guruṇā kathitaṃ sadā || abhyasetsatataṃ yastu vṛddho'pi taruṇāyate || 58 || nābherūrdhvamadhaścāpi tānaṃ kuryātprayatnataḥ || ṣaṇmāsamabhyasenmṛtyuṃ jayatyeva na saṃśayaḥ || 59 || sarveṣāmeva baṃdhānāmuttamo hyuḍḍiyānakaḥ || uḍḍiyāne dṛḍhe baṃdhe muktiḥ svābhāvikī bhavet || 60 || || ṭīkā || uḍḍīyānaṃ tviti || gururhitopadeṣṭā tena guruṇā uḍḍīyānaṃ tu sadā sarvadā sahajaṃ svābhāvikaṃ kathitaṃ prāṇasya bahirgamanaṃ | sarvadā sarvasyaiva jāyamānatvāt | yastu yaḥ puruṣastu satataṃ niraṃtaramabhyaset | uḍḍīyānamityatrāpi saṃbadhyate | sa tu vṛddho'pi sthaviro'pi taruṇāyate taruṇa ivācarati taruṇāyate || 58 || nābheriti || nābherurdhvamuparibhāge'dhaścāpyadhobhāge'pi prayatnataḥ prakṛṣṭo yatnaḥ prayatnastasmātprayatnataḥ | yatnaviśeṣāttānaṃ paścimatānaṃ kuryāt | pūrvārdhenoḍḍīyānasvarūpamuktaṃ | atha tatpraśaṃsā | ṣaṇmāsaṃ ṣaṇmāsaparyaṃtaṃ | uḍḍīyānamityadhyāhāraḥ | abhyasetpunaḥpunaranuṣṭhetsa mṛtyuṃ jayatyeva saṃśayo na | atra saṃdeho nāstītyarthaḥ || 59 || sarveṣāmiti || sarveṣāṃ baṃdhānāṃ madhye uḍḍiyānakaḥ uḍḍiyānabaṃdha eva | svārthe kapratyayaḥ | uttamaḥ utkṛṣṭaḥ hiyasmāduḍḍiyāne baṃdhe dṛḍhe sati svābhāvikī svabhāvasiddhaiva muktirbhavet | uḍḍiyānabaṃdhe kṛte vihaṃgamagatyā suṣumnāyāṃ prāṇasya mūrdhni gamanāt | samādhau mokṣamāpnotīti vākyātsahajaiva muktiḥ syāditi bhāvaḥ || 60 || p. 99) || mūla || atha mūlabaṃdhaḥ || pārṣṇibhāgena saṃpīḍya yonimākuṃcayedgudam || apānamūrdhvamākṛṣya mūlabaṃdho'bhidhīyate || 61 || adhogatimapānaṃ vā ūrdhvagaṃ kurute balāt || ākuṃcanena taṃ prāhurmūlabaṃdhaṃ hi yoginaḥ || 62 || gudaṃ pārṣṇyā tu saṃpīḍya vāyumākuṃcayedbalāt || || ṭīkā || mūlabaṃdhamāha || pārṣṇibhāgeneti || pārṣṇerbhāgo gulphayoradhaḥpradeśastena yoniṃ yonisthānaṃ gudameḍhrayormadhyabhāgaṃ saṃpīḍya samyak pīḍayitvā gudaṃ pāyumākuṃcayetsaṃkocayet | apānamadhogatiṃ vāyumūrdhvamuparyākṛṣyākṛṣṭaṃ kṛtvā mūlabaṃdho'bhidhīyate kathyate | pārṣṇibhāgena yonisthānasaṃpīḍanapūrvakaṃ gudasyākuṃcanaṃ mūlabaṃdha ityucyata ityarthaḥ || 61 || adhogatimiti || yaḥ adhogatiṃ adho'rvāggatiryasyasa tathā tamapānamapānavāyumākuṃcanena mūlādhārasya saṃkocanena balāddhaṭhādūrdhvaṃ gacchatītyūrdhvagastamūrdhvagaṃ suṣumnāyāmūrdhvagamanaśīlaṃ kurute | vai iti niścaye'vyayaṃ | yogino yogābhyāsinastaṃ mūlabaṃdhaṃ mūlasya mūlasthānasya baṃdhanaṃ mūlabaṃdhastaṃ mūlabaṃdhamityanvarthaṃ prāhuḥ | anena mūlabaṃdhaśabdārtha uktaḥ | pūrvaślokena tu tasya baṃdhanaprakāra ukta ityapaunaruktyaṃ || 62 || atha yogabījoktarītyā mūlabaṃdhamāha || gudamiti || pārṣṇyorgulphayoradhobhāgena gudaṃ vāyuṃ saṃpīḍya samyak pīḍayitvā saṃyojyetyarthaḥ | tuśabdaḥ pūrvasmādasya p. 100) || mūla || vāraṃvāraṃ yathā cordhvaṃ samāyāti samīraṇaḥ || 63 || prāṇāpānau nādabiṃdū mūlabaṃdhena caikatām || gatvā yogasya saṃsiddhiṃ yacchato nātra saṃśayaḥ || 64 || apānaprāṇayoraikyaṃ kṣayo mūtrapurīṣayoḥ || || ṭīkā || viśeṣatvadyotakaḥ | yathā yena prakāreṇa samīraṇo vāyurūrdhvaṃ suṣumnāyā uparibhāge yāti gacchati tathā tena prakāreṇa balāddhaṭhādvāraṃvāraṃ punaḥpunarvāyumapānamākuṃcayedgudasyākuṃcanenākarṣayet | ayaṃ mūlabaṃdha iti vākyādhyāhāraḥ || 63 || atha mūlabaṃdhaguṇānāha || prāṇāpānāviti || prāṇaścāpānaśca prāṇāpānāvūrdhvādhogatī vāyū | nādo'nāhatadhvaniḥ biṃduranusvārastau mūlabaṃdhenaikatāṃ gatvaikībhūya yogasya saṃsiddhiḥ samyak siddhistāṃ yogasaṃsiddhiṃ yacchato dadataḥ | abhyāsina iti śeṣaḥ | atrāsminnarthe saṃśayo na | saṃdeho nāstītyarthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ | mūlabaṃdhe kṛte'pānaḥ prāṇena sahaikībhūya suṣumnāyāṃ praviśati | tato nādābhivyaktirbhavati tato nādena saha prāṇāpānau hṛdayopari gatvā nādasya biṃdunā sahaikyaṃ biṃdunādhāya mūrdhni gacchataḥ | tato yogasiddhiḥ || 64 || apānaprāṇayoriti || satataṃ mūlabaṃdhanānmūlabaṃdhamudrākaraṇādapānaprāṇayoraikyaṃ p. 101) || mūla || yuvā bhavati vṛddho'pi satataṃ mūlabaṃdhanāt || 65 || apāne ūrdhvage jāte prayāte vahnimaṃḍalam || tadā'nalaśikhā dīrghā jāyate vāyunā'hatā || 66 || tato yāto vahnyapānau prāṇamuṣṇasvarūpakam || tenātyaṃtapradīptastu jvalano dehajastathā || 67 || || ṭīkā || bhavati | mūtrapurīṣayoḥ saṃcitayoḥ kṣayaḥ patanaṃ bhavati | vṛddho'pi sthaviro'pi yuvā taruṇo bhavati || 65 || apāna iti || mūlabaṃdhanādapāne adhogamanaśīle vāyau ūrdhvage ūrdhvaṃgacchatītyūrdhvagastasmintādṛśe sati vahnimaṃḍale vahnermaṃḍalaṃ trikoṇaṃ nābheradhobhāge'sti | taduktaṃ yājñavalkyena | dehamadhye śikhisthānaṃ taptajāṃbūnadaprabhaṃ | trikoṇaṃ tu manuṣyāṇāṃ caturasraṃ catuṣpadāṃ | maṃḍalaṃ tu pataṃgānāṃ satyametadbravīmi te | tanmadhye tu śikhā tanvī sadā tiṣṭhati pāvake iti | tadā tasmin kāle vāyunā apānenāhatā saṃgatā satyanalaśikhā jaṭharāgniśikhā dīrghā āyatā jāyate | vardhata iti kvacitpāṭhaḥ || 66 || tata iti || tatastadanaṃtaraṃ vahniścāpānaśca vahnyapānau | uṣṇaṃ svarūpaṃ yasya sa tathā tamanalaṃ śikhādairghyāduṣṇasvarūpaṃ prāṇamūrdhvagatimanilaṃ yāto gacchataḥ | tato'nalaśikhādairghyāduṣṇasvarūpakāditi vā yojanā | tena prāṇasaṃgamanena dehe jāto dehajo jvalano'gniratyaṃtamadhikaṃ dīpto bhavati | tatheti pādapūraṇe | apānasyordhvagamane dīpta eva jvalanaḥ prāṇasaṃgatyā'tyaṃtaṃ pradīpto bhavatītyarthaḥ || 67 || p. 102) || mūla || tena kuṃḍalinī suptā saṃtaptā saṃprabudhyate || daṃḍāhatā bhujaṃgīva niśvasya ṛjutāṃ vrajet || 68 || bilaṃ praviṣṭeva tato brahmanāḍyaṃtaraṃ vrajet || tasmānnityaṃ mūlabaṃdhaḥ kartavyo yogibhiḥ sadā || 69 || kaṃṭhamākuṃcya hṛdaye sthāpayeccibukaṃ dṛḍham || baṃdho jālaṃdharākhyo'yaṃ jarāmṛtyuvināśakaḥ || 70 || || ṭīkā || teneti || tena jvalanasyātyaṃtaṃ pradīpanena saṃtaptā samyak taptā satī suptā nidritā kuṃḍalinī śaktiḥ saṃprabudhyate samyak prabuddhā bhavati | daṃḍenāhatā daṃḍāhatā cāsau bhujaṃgīva sarpiṇīva niśvasya niśvāsaṃ kṛtvā ṛjutāṃ saralatāṃ vrajedgacchet || 68 || bilaṃ praviṣṭeti || tato ṛjutāprāptyanaṃtaraṃ bilaṃ vivaraṃ praviṣṭā bhujaṃgīva brahmanāḍī suṣumnā tasyā aṃtaraṃ madhyaṃ gacchettasmāddhetoryogibhiryogābhyāsibhirmūlabaṃdho nityaṃ pratidinaṃ sadā sarvasmin kāle kartavyaḥ kartuṃ yogyaḥ || 69 || jālaṃdharabaṃdhamāha || kaṃṭhamiti || kaṃṭhe gale bilamākuṃcya hṛdaye vakṣaḥsamīpe caturaṃgulāṃtaritapradeśe cubukaṃ hanuṃ dṛḍhaṃ sthiraṃ sthāpayet sthitaṃ kuryāt | ayaṃ kaṃṭhākuṃcanapūrvakaṃ caturaṃgulāṃtaritahṛdayasamīpe'dhonamanayatnapūrvakaṃ cubukasthāpanarūpo jālaṃdhara ityākhyā yata iti jālaṃdharākhyo jālaṃdharanāmā baṃdhaḥ | kīdṛśaḥ jarā vṛddhāvasthā mṛtyurmaraṇaṃ tayorvināśako viśeṣeṇa nāśayatīti vināśako vināśakartā || 70 || p. 103) || mūla || badhnāti hi śirājālamadhogāmi nabhojalam || tato jālaṃdharo baṃdhaḥ kaṃṭhaduḥkhaughanāśanaḥ || 71 || jālaṃdhare kṛte baṃdhe kaṃṭhasaṃkocalakṣaṇe || na pīyūṣaṃ patatyagnau na cā vāyuḥ prakupyati || 72 || kaṃṭhasaṃkocanenaiva dve nāḍyau staṃbhayeddṛḍham || || ṭīkā || jālaṃdharapadasyārthamāha || badhnātīti || hiyasmācchirāṇāṃ nāḍīnāṃ jālaṃ samudāyaṃ badhnāti | adho gaṃtuṃ śīlamasyetyadhogāmī nabhasaḥ kapālakuharasya jalamamṛtaṃ ca badhnāti pratibadhnāti | tatastasmājjālaṃdharo jālaṃdharanāmako'nvartho baṃdhaḥ jālaṃ daśājālaṃ jalānāṃ samūho jālaṃ dharatīti jālaṃdharaḥ | kidṛśaḥ kaṃṭhe galapradeśe yo duḥkhaugho vikārajāto duḥkhasamūhastasya nāśano nāśakartā || 71 || jālaṃdharaguṇānāha || jālaṃdhara iti || kaṃṭhasya galabilasya saṃkocanaṃ saṃkoca ākuṃcanaṃ tadeva lakṣaṇaṃ svarūpaṃ yasya sa kaṃṭhasaṃkocalakṣaṇaḥ tasmin tādṛśe jālaṃdhare jālaṃdharasaṃjñake baṃdhe kṛte sati pīyūṣamamṛtamagnau jāṭhare'nale na patati na sarati | vāyuśca prāṇaśca na kupyati nāḍyaṃtare vāyorgamanaṃ prakopastaṃ na karotītyarthaḥ || 72 || kaṃṭhasaṃkocaneneti || dṛḍhaṃ gāḍhaṃ kaṃṭhasaṃkocanenaiva kaṃṭhasaṃkocanamātreṇa dve nāḍyau iḍāpiṃgale staṃbhayedayaṃ jālaṃdhara iti kartṛpadādhyāhāraḥ | idaṃ kaṃṭhasthāne sthitaṃ p. 104) || mūla || madhyacakramidaṃ jñeyaṃ ṣoḍaśādhārabaṃdhanam || 73 || mūlasthānaṃ samākuṃcya uḍḍiyānaṃ tu kārayet || iḍāṃ ca piṃgalāṃ badhvā vāhayetpaścime pathi || 74 || anenaiva vidhānena prayāti pavano layam || tato na jāyate mṛtyurjarārogādikaṃ tathā || 75 || || ṭīkā || viśuddhākhyaṃ cakraṃ madhyacakraṃ madhyamaṃ cakraṃ jñeyaṃ | kīdṛśaṃ ṣoḍaśādhārabaṃdhanaṃ ṣoḍaśasaṃkhyākā ye ādhārā aṃguṣṭhādhārādibrahmaraṃdhrāṃtāsteṣāṃ baṃdhanaṃ baṃdhanakārakaṃ | aṃguṣṭhagulphajānūrusīvanīliṃganābhayaḥ | hṛdgrīvā kaṃṭhadeśaśca laṃbikā nāsikā tathā | bhrūmadhyaṃ ca lalāṭaṃ ca mūrdhā ca brahmaraṃdhrakaṃ | aite hi ṣoḍaśādhārāḥ kathitā yogipuṃgavaiḥ | teṣvādhāreṣu dhāraṇāyāḥ phalaviśeṣastu gorakṣasiddhāṃtādavagaṃtavyaḥ || 73 || uktasya baṃdhatrayasyopayogamāha | mūlasthānamiti || mūlasthānamādhārabhūtamādhārasthānaṃ samākuṃcya samyagākuṃcya uḍḍiyānaṃ paścimatānarūpaṃ baṃdhaṃ kārayet kuryāt | ṇijartho'vivakṣitaḥ | iḍāṃ piṃgalāṃ gaṃgāṃ yamunāṃ ca badhvā | jālaṃdharabaṃdhenetyarthaḥ | kaṃṭhasaṃkocanenaiva dve nāḍyau staṃbhayedityukteḥ | paścime pathi suṣumnāmārge vāhayedgamayetprāṇamiti śeṣaḥ || 74 || aneneti || anenaivoktenaiva vidhānenaiva pavanaḥ prāṇo layaṃ sthairyaṃ prayāti | gatyabhāvapūrvakaṃ raṃdhre sthitiḥ prāṇasya layaḥ | tataḥ prāṇasya layānmṛtyurjarārogādikaṃ | p. 105) || mūla || baṃdhatrayamidaṃ śreṣṭhaṃ mahāsiddhaiśca sevitam || sarveṣāṃ haṭhataṃtrāṇāṃ sādhanaṃ yogino viduḥ || 76 || yatkiṃcitsravate caṃdrādamṛtaṃ divyarūpiṇaḥ || tatsarvaṃ grasate sūryastena piṃḍo jarāyutaḥ || 77 || || ṭīkā || tathā cārthe | na jāyate nodbhavati | ādipadena valīpalitataṃdrālasyādikaṃ grāhyaṃ || 75 || baṃdhatrayamiti || idaṃ pūrvoktaṃ baṃdhatrayaṃ śreṣṭhaṃ ṣoḍaśādhārabaṃdhe'tipraśastaṃ mahāsiddhairmatsyeṃdrādibhiścakārādvasiṣṭhādimunibhiḥ sevitaṃ sarveṣāṃ haṭhataṃtrāṇāṃ haṭhopāyānāṃ sādhanaṃ siddhijanakaṃ yogino gorakṣādyā vidurjānaṃti || 76 || viparītakaraṇīṃ vivakṣustadupoddhātatvena piṃḍasya jarākaraṇaṃ tāvadāha || yatkiṃciditi || divyamutkṛṣṭaṃ sudhāmayaṃ rūpaṃ yasya sa tathā tasmāddivyarūpiṇaścaṃdrātsomāttālumūlasthādyatkiṃcidyatkimapy amṛtaṃ pīyūṣaṃ sravate patati tatsarvaṃ sarvaṃ tatpīyūṣaṃ sūryo nābhistho'nalātmakaḥ grasate grāsīkaroti | taduktaṃ gorakṣanāthena | nābhideśe sthito nityaṃ bhāskaro dahanātmakaḥ | amṛtātmā sthito nityaṃ tālumūle ca caṃdramāḥ | varṣatyadhomukhaścaṃdro grasatyūrdhvamukho raviḥ | karaṇaṃ tacca kartavyaṃ yena pīyūṣamāpyata iti | tena sūryakartṛkāmṛtagrāsanena piṃḍo deho jarāyutaḥ jarasā yukto bhavati || 77 || p. 106) || mūla || tatrāsti karaṇaṃ divyaṃ sūryasya mukhavaṃcanam || gurūpadeśato jñeyaṃ na tu śāstrārthakoṭibhiḥ || 78 || ūrdhvaṃ nābheradhastālorūrdhvaṃ bhānuradhaḥ śaśī || karaṇī viparītākhyā guruvākyena labhyate || 79 || nityamabhyāsayuktasya jaṭharāgnivivardhinī || āhāro bahulastasya saṃpādyaḥ sādhakasya ca || 80 || || ṭīkā || tatreti || tatra tadviṣaye sūryasya nābhisthānalasya mukhaṃ vaṃcyate'neneti tādṛśaṃ divyamuttamaṃ karaṇaṃ vakṣyamāṇamudrākhyamasti tadgurūpadeśataḥ gurūpadeśājjñeyaṃ jñātuṃ śakyaṃ | śāstrārthānāṃ koṭibhiḥ na tu naiva jñātuṃ śakyaṃ || 78 || viparītakaraṇīmāha || ūrdhvaṃ nābheriti || ūrdhvamuparibhāge nābhiryasya sa ūrdhvanābhistasyordhvanābheradhaḥ adhobhāge tālu tālusthānaṃ yasya so'dhastālustasyādhastāloryogina ūrdhvamuparibhāge bhānurdahanātmakaḥ sūryo bhavati | adhaḥ adhobhāge śaśyamṛtātmā caṃdro bhavati | prathamāṃtapāṭhe tu yadā ūrdhvanābhiradhastāluryogī bhavati tadordhvaṃ bhānuradhaḥ śaśī bhavati | yadātadāpadayoradhyāhāreṇānvayaḥ | iyaṃ viparītākhyā viparītanāmikā karaṇī | ūrdhvādhaḥsthitayoścaṃdrasūryayoradha-ūrdhvakaraṇenānvarthā guruvākyena gurorvākyenaiva labhyate prāpyate nānyathā || 79 || nityamiti || nityaṃ pratidinamabhyāsoṁabhyasanaṃ tasmin yuktasyāvahitasya jaṭharāgnirudarāgnistasya p. 107) || mūla || alpāhāro yadi bhavedagnirdahati tatkṣaṇāt || adhaḥśirāścordhvapādaḥ kṣaṇaṃ syātprathame dine || 81 || kṣaṇācca kiṃcidadhikamabhyasecca dine dine || valitaṃ palitaṃ caiva ṣaṇmāsordhvaṃ na dṛśyate || yāmamātraṃ tu yo nityamabhyasetsa tu kālajit || 82 || || ṭikā || vivardhinī viśeṣeṇa vardhinīti viparītakaraṇīviśeṣaṇaṃ | tasya sādhakasya viparītakaraṇyabhyāsina āhāro bhojanaṃ bahulo yathecchaḥ saṃpādyaḥ saṃpādanīyaḥ | capādapūraṇe || 80 || alpāhāra iti || yadyalpāhāraḥ alpo bhoktumiṣṭānnasyāhāro bhojanaṃ yasya tādṛśo bhavet syāt tadā'gnirjaṭharānalo dehaṃ kṣaṇamātrād dahet | śīghraṃ dahedityarthaḥ ūrdhvādhaḥsthitayoścaṃdrasūryayoradha-ūrdhvakaraṇakriyāmāha || adhaḥśirā iti || adhaḥ adhobhāge bhūmau śiro yasya so'dhaḥśirāḥ karābhyāṃ kaṭipradeśamavalaṃvya bāhumūlādārabhya kūrparaparyaṃtābhyāṃ bāhubhyāṃ skaṃdhābhyāṃ galapṛṣṭhabhāgaśiraḥpṛṣṭhabhāgābhyāṃ ca bhūmimavaṣṭabhyādhaḥ śirā bhavet | ūrdhvamuparyaṃtarikṣe pādau yasya sa ūrdhvapādaḥ prathamadine āraṃbhadine kṣaṇaṃ kṣaṇamātraṃ syāt || 8 || dine dine pratidinaṃ kṣaṇātkiṃcidadhikaṃ dvikṣaṇaṃ trikṣaṇaṃ ekadinavṛdhyā'bhyasedabhyāsaṃ kuryāt || viparītakaraṇīguṇānāha || valitamiti || valitaṃ carmasaṃkocaḥ palitaṃ keśeṣu śauklyaṃ ca | ṣaṇṇāṃ māsānāṃ samāhāraḥ ṣaṇmāsaṃ tasmādūrdhvamupari naiva p. 108) || mūla || atha vajrolī || svecchayā vartamāno'pi yogoktairniyamairvinā || vajrolīṃ yo vijānāti sa yogī siddhibhājanam || 83 || tatra vastudvayaṃ vakṣye durlabhaṃ yasya kasyacit || kṣīraṃ caikaṃ dvitīyaṃ tu nārī ca vaśavartinī || 84 || || ṭīkā || dṛśyate naivāvalokyate | sādhakasya deha iti vākyādhyāhāraḥ || yastu sādhako yāmamātraṃ praharamātraṃ nityamabhyasetsa tu kālajitkālaṃ mṛtyuṃ jayatīti kālajinmṛtyujetā bhavet | etena yogasya prārabdhakarmapratibaṃdhakatvamapi sūcitaṃ | taduktaṃ viṣṇudharme | svadehāraṃbhakasyāpi karmaṇaḥ saṃkṣayāvahaḥ | yo yogaḥ pṛthivīpāla śṛṇu tasyāpi lakṣaṇamiti vidyāraṇyairapi jīvanmuktāvuktaṃ | yathā prārabdhakarmatattvajñānātprabalaṃ tathā tasmādapi karmaṇo yogābhyāsaḥ prabalaḥ | ata-eva yogināmuddālakavītahavyādīnāṃ svecchayā dehatyāga upapadyata iti | bhāgavate'pyuktaṃ | dehaṃ jahyātsamādhineti || 82 || vajrolyāṃ pravṛttiṃ janayitumādau tatphalamāha || svecchayeti || yo'bhyāsī vajrolīṃ vajrolīmudrāṃ vijānāti viśeṣeṇa svānubhavena jānāti sa yogī yoge yogaśāstre uktā yogoktāstairyogoktairniyamairbrahmacaryādibhirvinā ṛte svecchayā nijecchayā vartamāno'pi vyavaharannapi siddhibhājanaṃ siddhīnāmaṇimādīnāṃ bhājanaṃ pātraṃ bhavati || 83 || tatsādhanopayogi vastudvayamāha || tatreti || tatra vajrolyabhāse vastunordvayaṃ vastudvayaṃ p. 109) || mūla || mehanena śanaiḥ samyagūrdhvākuṃcanamabhyaset || puruṣo'pyathavā nārī vajrolīsiddhimāpnuyāt || 85 || yatnataḥ śastanālena phūtkāraṃ vajrakaṃdare || śanaiḥ śanaiḥ prakurvīta vāyusaṃcārakāraṇāt || 86 || || ṭīkā || vakṣye kathayiṣye | kīdṛśaṃ vastudvayaṃ yasyakasyacit yasyakasyāpi dhanahīnasya durlabhaṃ duḥkhena labdhuṃ śakyaṃ duḥkhenāpi labdhumaśakyamiti vā | duḥsyātkaṣṭaniṣedhayoriti kośāt || kiṃ tadvastudvayamityapekṣāyāmāha || kṣīramiti || ekaṃ vastu kṣīraṃ pānārthaṃ mehanānaṃtaramiṃdriyanairbalyāttadbalārthaṃ kṣīrapānaṃ yuktaṃ | kecittu abhyāsakāle ākarṣaṇārthamityāhuḥ | tasyāṃtargatasya ghanībhāve nirgamanāsaṃbhavāttadayuktaṃ | dvitīyaṃ tu vastu vaśavartinī svādhīnā nārī vanitā || 84 || vajrolīmudrāprakāramāha || mehaneneti || mehanena strīsaṃgānaṃtaraṃ biṃdoḥ kṣaraṇena sādhanabhūtena puruṣaḥ pumānathavā nāryapi yoṣidapi śanairmaṃdaṃ samyak yatnapūrvakamūrdhvākuṃcanamūrdhvamuparyākuṃcanaṃ meḍhrākuṃcanena viṃdorūparyākarṣaṇamabhyasedvajrolīmudrāsiddhimāpnuyātsiddhiṃ gacchet || 85 || atha vajrolyāḥ pūrvāṃgaprakriyāmāha || yatnata iti || śastaḥ praśasto yo nālastena śastanālena sīsakādinirmitena nālena śanaiḥ śanairmaṃdaṃ yathāgnerdhamanārthaṃ phutkāraḥ kriyate tādṛśaṃ phūtkāraṃ vajrakaṃdare meṃḍhravivare vāyoḥ saṃcāraḥ samyagvajrakaṃdare caraṇaṃ gamanaṃ tatkāraṇāttaddhetoḥ prakurvīta prakarṣeṇa punaḥ punaḥ kurvīta | atha vajrolīsādhanaprakriyā || p. 110) || mūla || nārībhage patadbiṃdumabhyāsenordhvamāharet || calitaṃ ca nijaṃ bindumūrdhvamākṛkṛṣya rakṣayet || 87 || || ṭīkā || sīsakanirmitāṃ snigdhāṃ meṃḍhrapraveśayogyāṃ caturdaśāṃgulamātrāṃ śalākāṃ kārayitvā tasyā meṃḍhre praveśanamabhyaset | prathamadine ekāṃgulamātrāṃ praveśayet | dvitīyadine dvyaṃgulamātrāṃ tṛtīyadine tryaṃgulamātrāṃ | evaṃ krameṇa vṛddhau dvādaśāṃgulamātrapraveśe meṃḍhramārgaḥ śuddho bhavati | punastādṛśīṃ caturdaśāṃgulamātrāṃ dvyaṃgulamātravakrāmūrdhvamukhāṃ kārayitvā tāṃ dvādaśāṃgulamātrāṃ praveśayet | vakramūrdhvamukhaṃ dvyaṃgulamātraṃ bahiḥ sthāpayet | tataḥ suvarṇakārasya agnidhamanasādhanībhūtanālasadṛśaṃ nālaṃ gṛhītvā tadagraṃ meṃḍhrapraveśitadvādaśāṃgulasya nālasya vakrordhvamukhadvyaṃgulamadhye praveśya phūtkāraṃ kuryāt | tena samyak mārgaśuddhirbhavati | tato jalasya meṃḍhreṇākarṣaṇamabhyaset | jalākarṣaṇe siddhe pūrvoktaślokarītyā biṃdorūrdhvākarṣaṇamabhyaset | biṃdvākarṣaṇe siddhe vajrolīmudrāsiddhiḥ | iyaṃ jitaprāṇasyaiva siddhyati nānyasya | khecarīmudrāprāṇajayobhayasiddhau tu samyak bhavati || 86 || evaṃvajrolyabhyāse siddhe taduttaraṃ sādhanamāha || nārībhaga iti || nārībhage strīyonau p. 111) || mūla || evaṃ saṃrakṣayedbiṃduṃ mṛtyuṃ jayati yogavit || maraṇaṃ biṃdupātena jīvanaṃ biṃdudhāraṇāt || 88 || sugaṃdho yogino dehe jāyate biṃdudhāraṇāt || yāvadbiṃduḥ sthiro dehe tāvatkālabhayaṃ kutaḥ || 89 || || ṭīkā || patatītipatan pataṃścāsau biṃduśca patadbiṃdustaṃ patadbiṃduṃ ratikāle pataṃtaṃ biṃdumabhyāsena vajrolīmudrābhyāsenordhvamuparyāharedākarṣayet | patanātpūrvameva | yadi patanātpūrvaṃ biṃdorākarṣaṇaṃ na syāt tarhi patitamākarṣayedityāha || calitaṃ ceti || calitaṃ nārībhage patitaṃ nijaṃ svakīyaṃ biṃduṃ cakārāttadrajaḥ ūrdhvamuparyākṛṣyāhṛtya rakṣayet sthāpayet || 87 || vajrolīguṇānāha || evamiti || evamuktarītyā biṃduṃ yaḥ saṃrakṣayet samyak rakṣayet sa yogavidyogābhijño mṛtyuṃ jayatyabhibhavati | yato biṃdoḥ śukrasya pātena patanena maraṇaṃ bhavati | biṃdordhāraṇaṃ biṃdudhāraṇaṃ tasmādbiṃdudhāraṇājjīvanaṃ bhavati | tasmādbiṃduṃ saṃrakṣayedityarthaḥ || 88 || sugandha iti || yogino vajrolyābhyāsino dehe biṃdoḥ śukrasya dhāraṇaṃ biṃdudhāraṇaṃ tasmāt sugaṃdhaḥ śobhano gaṃdho jāyate prādurbhavati | dehe yāvadbiṃduḥ sthirastāvatkālabhayaṃ mṛtyubhayaṃ kutaḥ | na kuto'pītyarthaḥ || 89 || p. 112) || mūla || cittāyataṃ nṛṇāṃ śukraṃ śukrāyataṃ ca jīvitam || tasmācchukraṃ manaścaiva rakṣaṇīyaṃ prayatnataḥ || 90 || ṛtumatyā rajo'pyevaṃ bījaṃ biṃduṃ ca rakṣayet || meṃḍhreṇākarṣayedūrdhvaṃ samyagabhyāsayogavit || 91 || sahajoliścāmarolirvajrolyā bheda ekataḥ || jale subhasma nikṣipya dagdhagomayasaṃbhavam || 92 || || ṭīkā || cittāyatamiti || hiyasmānnṛṇāṃ śukraṃ vīryaṃ cittāyataṃ citte cale calatvāccitte sthire sthiratvāccittādhīnaṃ jīvitaṃ jīvanaṃ śukrāyataṃ śukre sthire jīvanācchukre naṣṭe maraṇaṃ śukrādhīnaṃ tasmācchukraṃ biṃduṃ manaśca mānasaṃ ca prakṛṣṭādyatnāditi prayatnataḥ rakṣaṇīyameva | avaśyaṃ rakṣaṇīyamityarthaḥ | evaśabdo bhinnakramaḥ || 90 || ṛtumatyā iti || evaṃ pūrvoktenābhyāsena ṛturvidyate yasyāḥ sā-ṛtumatī tasyā ṛtumatyā ṛtusnātāyāḥ striyo retaḥ nijaṃ svakīyaṃ biṃduṃ ca rakṣayet | pūrvoktābhyāsaṃ darśayati || meṃḍhreṇeti || abhyāso vajrolyabhyāsaḥ sa eva yogo yogasādhanatvāttaṃ vettītyabhyāsayogavit meṃḍhreṇa guhyeṃdriyeṇa samyagyatnapūrvakamūrdhvamuparyākarṣayet | rajo biṃduṃ ceti karmādhyāhāraḥ | ayaṃ ślokaḥ kṣiptaḥ || 91 || sahajolyamarolyau vivakṣustayorvajrolīviśeṣatvamāha || sahajoliśceti || vajrolyā bhedo viśeṣaḥ sahajoliramaroliśca | tatra hetuḥ ekataḥ ekatvādekaphalatvādityarthaḥ | ekaśabdādbhāvapradhānātpaṃcamyāstasiḥ | sahajolimāha || jaleṣviti || goḥ purīṣāṇi gomayāni dagdhāni ca tāni gomayāni ca dagdhagomayāni teṣu saṃbhava p. 13) || mūla || vajrolīmaithunādūrdhvaṃ strīpuṃsoḥ svāṃgalepanam || āsīnayoḥ sukhenaiva muktavyāpārayoḥ kṣaṇāt || 93 || sahajoliriyaṃ proktā śraddheyā yogibhiḥ sadā || ayaṃ śubhakaro yogo bhogayukto'pi muktidaḥ || 94 || ayaṃ yogaḥ puṇyavatāṃ dhīrāṇāṃ tattvadarśinām || nirmatsarāṇāṃ sidhyeta na tu matsaraśālinām || 95 || || ṭīkā || utpattiryasya taddagdhagomayasaṃbhavaṃ śobhanaṃ bhasma vibhūtiḥ tat jale toye nikṣipya toyamiśraṃ kṛtvottara uttaraślokenānveti || 92 || vajrolīti || vajrolīmudrārthaṃ maithunaṃ tasmādūrdhvamanaṃtaraṃ sukhenaivānaṃdenaivāsīnayorupaviṣṭayoḥ kṣaṇādratyutsavānmuktastyakto vyāpāro ratikriyā yābhyāṃ tau muktavyāpārau tayormuktavyāpārayoḥ strī ca pumāṃśca strīpuṃsau tayoḥ strīpuṃsoḥ svāṃgalepanaṃ śobhanānyaṃgāni svāṃgāni mūrdhalalāṭanetrahṛdayaskaṃdhabhujādīni teṣu lepanaṃ || 93 || sahajoliriti || iyamuktā kriyā sahajoliriti proktā kathitā yogibhirmatsyeṃdrādibhiḥ | kīdṛśīṃ sadā śraddheyā sarvadā śraddhātuṃ yogyā | ayaṃ sahajolyākhyo yoga upāyaḥ śubhakaraḥ śubhaṃ śreyaḥ karotīti śubhakaraḥ | yogaḥ saṃhananopāyadhyānasaṃgatiyuktiṣvityabhidhānāt | kīdṛśo yogaḥ bhogena yokto'pi muktido mokṣadaḥ || 94 || ayaṃ yoga iti ayamukto yogaḥ puṇyaṃ vidyate yeṣāṃ te puṇyavaṃtaḥ sukṛtinasteṣāṃ p. 14) || mūla || athāmarolī || pittolbaṇatvātprathamāṃbudhārāṃ vihāya niḥsāratayāṃtyadhārā || niṣevyate śītalamadhyadhārā kāpālike khaṃḍamate'marolī || 16 || amarīṃ yaḥ pibennityaṃ nasyaṃ kurvan dine dine || vajrolīmabhyasetsamyagamarolīti kathyate || 17 || || ṭīkā || puṇyavatāṃ dhīrāṇāṃ dhairyavatāṃ tattvaṃ vāstavikaṃ paśyaṃtīti tattvadarśinasteṣāṃ tattvadarśināṃ matsarānniṣkrāṃtā nirmatsarāsteṣāṃ nirmatsarāṇāmanyaguṇadveṣarahitānāṃ | matsaro'nyaguṇadveṣa ityamaraḥ | tādṛśānāṃ puṃsāṃ sidhyeta siddhiṃ gacchet | matsaraśālināṃ matsaravatāṃ tu na sidhyet || 95 || amarolīmāha || pittolbaṇatvāditi || pittenolbeṇotkaṭā pittolbaṇā tasyā bhāvaḥ pittolvaṇatvaṃ tasmāt | yathā prathamā pūrvā yāṃ'bunaḥ śivāṃbuno dhārā tāṃ vihāya śivāṃbunirgamanasamaye kiṃcitpūrvāṃ dhārāṃ tyaktvā | nirgataḥ sāro yasyāḥ sā niḥsārā tasyā bhāvo niḥsāratā tayā niḥsāratayā nisāratvenāṃtyadhārā aṃtyā caramā yā dhārā tāṃ vihāya kiṃcidaṃtyāṃ dhārāṃ tyaktvā | śītalā pittādidoṣasāratvarahitā yā madhyadhārā madhyamā dhārā sā niṣevyate nitarāṃ sevyate | khaṃḍoyogaviśeṣo mato'bhimato yasya sa khaṃḍamatastasmin khaṃḍamate kāpālikasyāyaṃ kāpālikastasmin kāpālike khaṃḍakāpālikasaṃpradāya ityarthaḥ | amarolī prasiddheti śeṣaḥ || 96 || amarolīmiti || amarīṃ śivāṃbu yaḥ pumān nityaṃ pibet | nasyaṃ kurvan śvāse p. 115) || mūla || abhyāsānniḥsṛtāṃ cāṃdrīṃ vibhūtyā saha miśrayet || dhārayeduttamāṃgeṣu divyadṛṣṭiḥ prajāyate || 98 || puṃso biṃduṃ samākuṃcya samyagabhyāsapāṭavāt || yadi nārī rajo rakṣedvajrolyā sāpi yoginī || 99 || || ṭīkā || nāmaryā ghrāṇāṃtargrahaṇaṃ kurvan san dinedine pratidinaṃ vajrolīṃ mehanena śanairiti ślokenoktāṃ samyagabhyasetsā'marolīti kathyate | kāpālikairiti śeṣaḥ | amarīpātāmarī | nasyapūrvikā vajrolyamarolīśabdenocyata ityarthaḥ || 97 || abhyāsāditi || abhyāsādamarolyabhyāsānniḥsṛtāṃ nirgatāṃ cāṃdrīṃ caṃdrasyeyaṃ cāṃdrī tāṃ cāṃdrīṃ sudhāṃ vibhūtyā bhasmanā saha sākaṃ miśrayetsaṃyojayet | uttamāṃgeṣu śiraḥ kapālanetraskaṃdhakaṃṭhahṛdayabhujādiṣu dhārayet | bhasmamiśritāṃ cāṃdrīmiti śeṣaḥ divyā atītānāgatavartamānavyavahitaviprakṛṣṭapadārthadarśanayogyā dṛṣṭiryasya sadivyadṛṣṭirdivyadṛk prajāyate prakarṣeṇa jāyate | amarīsevanaprakāraviśeṣāḥ śivāṃbukalyādavagaṃtavyāḥ || 98 || puṃso vajrolīsādhanamuktvā nāryāstadāha || puṃso biṃdumiti || samyagabhyāsasya samyagabhyasanasya pāṭavaṃ paṭutvaṃ tasmātpuṃsaḥ puruṣasya biṃduṃ vīryaṃ samākuṃcya samyagākṛṣya nārī strī yadi rajo vajrolyā vajrolīmudrayā rakṣet | sāpi nārī yoginī praśastayogavatī jñeyā | puṃso biṃdusamāyuktamiti pāṭhe tu etadrajaso viśeṣaṇaṃ || 99 || p. 116) || mūla || tasyāḥ kiṃcidrajo nāśaṃ na gacchati na saṃśayaḥ || tasyāḥ śarīre nādaśca biṃdutāmeva gacchati || 100 || sa biṃdustadrajaścaiva ekībhūya svadehagau || vajrolyabhyāsayogena sarvasiddhiṃ prayacchataḥ || 1 || || ṭīkā || nārīkṛtāyā vajrolyāḥ phalamāha || tasyā iti || tasyā vajrolyabhyasanaśīlāyā nāryā rajaḥ kiṃcit kimapi svalpamapi nāśaṃ na gacchati naṣṭaṃ na bhavati patanaṃ na prāpnotītyarthaḥ | atra saṃśayo na saṃdeho na | tasyā nāryāḥ śarīre nādaśca biṃdutāmeva gacchati mūlādhārādutthito nādotdṛdayopari biṃdubhāvaṃ gacchati | bindunāsahaikībhavatītyarthaḥ | amṛtasiddhau | bījaṃ ca pauruṣaṃ proktaṃ rajaśca strīsamudbhavaṃ | anayorbāhyayogena sṛṣṭiḥ saṃjāyate nṛṇāṃ | yadābhyaṃtarayogaḥ syāttadā yogīti gīyate | biṃduścaṃdramayaḥ prokto rajaḥ sūryamayaṃ tathā | anayoḥ saṃgamādeva jāyate paramaṃ padaṃ | svargado mokṣado biṃdurdharmado'dharmadastathā | tanmadhye devatāḥ sarvāstiṣṭaṃte sūkṣmarūpata iti || 100 || biṃduriti || sa puṃso biṃdustadrajo nāryārajaścaiva vajrolīmudrāyā abhyāso vajrolyabhyāsaḥ sa eva yogastenaikībhūya militvā svadehagau svadehe gatau sarvasiddhiṃ prayacchataḥ dattaḥ || 1 || p. 117) || mūla || rakṣedākuṃcanādūrdhvaṃ yā rajaḥ sā hi yoginī || atītānāgataṃ vetti khecarī ca bhaveddhruvam || 2 || dehasiddhiṃ ca labhate vajrolyabhyāsayogataḥ || ayaṃ puṇyakaro yogo bhoge bhukte'pi muktidaḥ || 3 || atha śakticālanaṃ || kuṭilāṃgī kuṇḍalinī bhuṃjaṃgī śaktirīśvarī || kuṇḍalyaruṃdhatī caite śabdāḥ paryāyavācakāḥ || 4 || || ṭīkā || rakṣediti || yā nāryākuṃcanādyonisaṃkocanādūrdhvamuparisthāne nītvā rajo rakṣet | hīti prasiddhaṃ yogaśāstre | sā yoginyatītānāgataṃ bhūtaṃ bhaviṣyaṃ ca vastu vetti jānāti dhruvamiti niścitaṃ kheṃ'tarikṣe caratīti khecaryaṃtarikṣacarī bhavet || 2 || dehasiddhimiti || vajrolyā abhyāsasya yogo yuktistasmāddehasya siddhiṃ rūpalāvaṇyabalavajrasaṃhanatvarūpāṃ labhaṃte | ayaṃ yogovajrolyabhyāsayogaḥ puṇyakaro'dṛṣṭaviśeṣajanakaḥ | kīdṛśo yogaḥ bhujyata iti bhogo viṣayastasmin bhukte'pi muktido mokṣadaḥ || 3 || śakticālanaṃ vivakṣustadupoddhātatayā kuṃḍalīparyāyān tayā mokṣadvāravibhedanādikaṃ cāha saptabhiḥ || kuṭilāṃgīti || kuṭilāṃgī 1 kuṇḍalinī 2 bhujaṃgī 3 śaktiḥ 4 īśvarī 5 kuṇḍalī 6 aruṃdhatī 7 caite sapta śabdāḥ paryāyavācakā ekārthavācakāḥ || 4 || p. 118) || mūla || udghāṭayetkapāṭaṃ tu yathā kuṃcikayā haṭhāt | kuṇḍalīnyā tathā yogī mokṣadvāraṃ vibhedayet || 5 || yena mārgeṇa gaṃtavyaṃ brahmasthānaṃ nirāmayam || mukhenācchādya taddvāraṃ prasuptā parameśvarī || 6 || kaṃdordhvaṃ kuṇḍalī śaktiḥ suptā mokṣāya yoginām || baṃdhanāya ca mūḍhānāṃ yastāṃ vetti sa yogavit || 7 || || ṭīkā || udghāṭayediti || yathā yena prakāreṇa punān kuṃcikayā kapāṭārgalotsāraṇasādhanībhūtayā haṭhādbalātkapāṭamararamudghāṭayedutsārayet | haṭhāditi dehalīdīpanyāyenobhayatra saṃbadhyate | tathā tena prakāreṇa yogī haṭhāddhaṭhābhyāsātkuṇḍalinyā śaktyā mokṣadvāraṃ mokṣasya dvāraṃ prāpakaṃ suṣumnāmārgaṃ vibhedayedviśeṣeṇa bhedayet | tayordhvamāyannamṛtatvametīti śruteḥ || 5 || yeneti || āmayo rogajanyaṃ duḥkhaṃ duḥkhamātropalakṣaṇaṃ tasmānnirgataṃ nirāmayaṃ duḥkhamātrarahitaṃ brahmasthānaṃ brahmāvirbhāvajanakaṃ sthānaṃ brahmasthānaṃ brahmaraṃdhraṃ | tasyāḥ śikhāyā madhye paramātmā vyavasthita iti śruteḥ | yena mārgeṇa suṣumnāmargeṇa gaṃtavyaṃ gamanārhamasti taddvāraṃ tasya mārgasya dvāraṃ praveśamārgaṃ mukhenāsyenācchādya rudhvā parameśvarī kuṇḍalinī | prasuptā nidritāsti || 6 || kaṃdordhva iti || kuṇḍalī śaktiḥ kaṃdordhve kaṃdasyoparibhāge yogināṃ mokṣāya suptā mūḍhānāṃ baṃdhanāya suptā | yoginastāṃ cālayitvā muktā bhavaṃti | mūḍhāstadajñānādbaddhāstiṣṭhaṃtīti bhāvaḥ | tāṃ kuṇḍalinīṃ yo vetti sa yogavit | sarveṣāṃ yogataṃtrāṇāṃ kuṃḍalyāśrayatvādityarthaḥ || 7 || p. 119) || mūla || kuṃḍalī kuṭilākārā sarpavatparikīrtitā || sā śaktiścālitā yena sa yukto nātra saṃśayaḥ || 8 || gaṃgāyamunayormadhye bālaraṃḍā tapasvinī || valātkāreṇa gṛhṇīyāttadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 9 || iḍā bhagavatī gaṃgā piṃgalā yamunā nadī || iḍāpiṃgalayormadhye bālaraṃḍā ca kuṃḍalī || 10 || || ṭīkā || kuṇḍalīti || kuṃḍalī śaktiḥ sarpavadbhujagavatkuṭila ākāraḥ svarūpaṃ yasyāḥ sā kuṭilākārā parikīrtitā kathitā yogibhiḥ | sā kuṃḍalī śaktiryena puṃsā cālitā mūlādhārādūrdhvaṃ nītā sa mukto'jñānabaṃdhānnivṛttaḥ | atrāsminnarthe saṃśayo na saṃdeho nāstītyarthaḥ | tayordhvamāyannamṛtatvametīti śruteḥ || 8 || gaṃgāyamunayoriti || gaṃgāyamunayorādhārādheyabhāvena tayorbhāvanādgaṃgāyamunayorabhedena bhāvanādvā gaṃgāyamune iḍāpiṃgale tayormadhye suṣumnāmārge tapasvinīṃ niraśanasthiteḥ | bālaraṃḍāṃ vālaraṃḍāśabdavācyāṃ kuṇḍalīṃ balātkāreṇa haṭhena gṛhṇīyāt | tattasyā gaṃgāyamunayormadhye grahaṇaṃ viṣṇorharervyāpakasyātmano vā paramaṃ padaṃ paramapadaprāpakaṃ || 9 || gaṃgāyamunādipadārthamāha || iḍeti || iḍā vāmaniḥśvāsā nāḍī bhagavatyaiśvaryādisaṃpannā gaṃgā gaṃgāpadavācyā piṃgalā dakṣiṇaniḥśvāsā yamunā yamunāśabdavācyā p. 120) || mūla || pucche pragṛhya bhujagīṃ suptāmudbodhayecca tām || nidrāṃ vihāya sā śaktirūrdhvamuttiṣṭhate haṭhāt || 11 || avasthitā caiva phaṇāvatī sā prātaśca sāyaṃ praharārdhamātram || prapūrya sūryātparidhānayuktyā pragṛhya nityaṃ paricālanīyā || 12 || ūrdhvaṃ vitastimātraṃ tu vistāraṃ caturaṃgulam || || ṭīkā || naḍī | iḍāpiṃgalayormadhye madhyagatā yā kuṇḍalī sā bālaraṃḍā bālaraṃḍāśabdavācyā || 110 || śakticālanamāha || pucche iti || suptāṃ nidritāṃ bhujaṃgīṃ tāṃ kuṇḍalīnīṃ pucche pragṛhītvodbodhayetprabodhayetsā śaktiḥ kuṇḍalī nidrāṃ vihāya haṭhādūrdhvaṃ tiṣṭhata ityanvayaḥ | etadrahasyaṃ tu gurumukhādavagaṃtavyaṃ || 11 || avasthitā iti || avasthitārvāk sthitā mūlādhārasthitā phaṇāvatī bhujaṃgī sā kuṇḍalī sūryādāpūrya sūryātpūraṇaṃ kṛtvā paridhāne yuktistayā paridhānayuktyā pragṛhya gṛhītvā | sāyaṃ sūryāstasamaye prātaḥ sūryodayavelāyāṃ nityamaharahaḥ praharasya yāmasyārdhaṃ praharārdhaṃ praharārdhameva praharārdhamātraṃ muhurtadvayamātraṃ paricālanīyā paritaścālayituṃ yogyā | paridhānayuktirdeśikādbodhyā || 12 || kaṃdasaṃpīḍanena śakticālanaṃ vivakṣurādau kaṃdasya sthānaṃ svarūpaṃ cāha || ūrdhvamiti || p. 121) || mūla || mṛdulaṃ dhavalaṃ proktaṃ veṣṭitāṃbaralakṣaṇam || 13 || sati vajrāsane pādau karābhyāṃ dhārayeddṛḍham || gulphadeśasamīpe ca kaṃdaṃ tatra prapīḍayet || 14 || vajrāsane sthito yogī cālayitvā ca kuṇḍalīm || || ṭīkā || mūlasthānādvitastimātraṃ vitastipramāṇamūrdhvamupari nābhimeḍhrayormadhye | etena kaṃdasya sthānamuktaṃ | tathācoktaṃ gorakṣaśatake | ūrdhvaṃ meḍhrādadho nābheḥ kaṃdayoniḥ khagāṃḍavat | tatra nāḍyaḥ samutpannāḥ sahasrāṇāṃ dvasaptatiriti | yājñavalkyaḥ | gudāttu dvyaṃgulādūrdhvaṃ meḍhrāttu dvyaṃgulādadhaḥ | dehamadhyaṃ tanormadhyaṃ manujānāmitīritaṃ | kaṃdasthānaṃ manuṣyāṇāṃ dehamadhyānnavāṃgulaṃ | caturaṃgulavistāramāyāmaṃ ca tathā vidhaṃ | aṃḍākṛtivadākārabhūṣitaṃ ca tvagādibhiḥ | catuṣpadāṃ tiraścāṃ ca dvijānāṃ tuṃdamadhyagamiti | gudādvyaṃguloparyekāṃgulaṃ madhyaṃ tasmānnavāṃgulaṃ kaṃdasthānaṃ militvā dvādaśāṃgulapramāṇaṃ vitastimātraṃ jātaṃ | caturṇāmaṃgulīnāṃ samāhāraścaturaṃgulaṃ caturaṃgulapramāṇaṃ vistāraṃ | vistāro dairghyasyāpyupalakṣaṇaṃ | caturaṃgulaṃ dīrgha ca mṛdulaṃ komalaṃ dhavalaṃ śubhraṃ veṣṭitaṃ veṣṭanākārīkṛtaṃ yadaṃbaraṃ vastraṃ tasya lakṣaṇaṃ svarūpamiva lakṣaṇaṃ svarūpaṃ yasya tādṛśaṃ proktaṃ kathitaṃ | kaṃdasvarūpaṃ yogibhiriti śeṣaḥ || 13 || satīti || vajrāsane kṛte sati karābhyāṃ hastābhyāṃ gulphau pādagraṃthī tayordeśau pradeśau tayoḥ samīpe gulphābhyāṃ kiṃcidupari | tadgraṃthī ghuṭike gulphāvityamaraḥ | pādau caraṇau dṛḍhaṃ gāḍhaṃ dhārayet gṛhṇīyāt | cakārāddhṛtābhyāṃ pādābhyāṃ tatra kaṃdasthāne kaṃdaṃ prapīḍayetprakar.eṇa pīḍayet | gulphādūrdhvaṃ karābhyāṃ pādau gṛhītvā nābheradho bhāge kaṃdaṃ pīḍayedityarthaḥ || 14 || vajrāsana iti || vajrāsane sthito yogī kuṇḍalīṃ cālayitvā śakticālanamudrāṃ p. 122) || mūla || kuryādanaṃtaraṃ bhastrāṃ kuṃḍalīmāśu bodhayet || 15 || bhānorākuṃcanaṃ kuryātkuṇḍalīṃ cālayettataḥ || mṛtyuvaktragatasyāpi tasya mṛtyubhayaṃ kutaḥ || 16 || muhūrtadvayaparyaṃtaṃ nirbhayaṃ cālanādasau || ūrdhvamākṛṣyate kiṃcitsuṣumnāyāṃ samudgatā || 17 || tena kuṇḍalīni tasyāḥ suṣumnāyā mukhaṃ dhruvam || jahāti tasmātprāṇo'yaṃ suṣumnāṃ vrajati svataḥ || 18 || || ṭīkā || kṛtvetyarthaḥ | anaṃtaraṃ śakticālanānaṃtaraṃ bhastrāṃ bhastrākhyaṃ kumbhakaṃ kuryāt | evaṃ rītyā kuṇḍalīṃ śaktīmāśu śīghraṃ bodhayetprabuddhāṃ kuryāt | vajrāsane śakticālanasya pūrvaṃ vidhāne'pi punarvajrāsanopapādanaṃ śakticālanānaṃtaraṃ bhastrāyāṃ vajrāsanameva kartavyamiti niyamārthaṃ || 15 || bhānoriti || bhānornābhideśasthasya sūryasyākuṃcanaṃ kuryāt | nābherākuṃcanenaiva tasyākucanaṃ bhavati | tato bhānorākuṃcanātkuṃḍalīṃ śaktiṃ cālayet | mṛtyorvakraṃ mukhaṃ gatasyāpi prāptasyāpi tasya puṃso mṛtyubhayaṃ kālabhayaṃ kutaḥ | na kuto'pītyarthaḥ || 16 || muhūrtadvayamipti || muhūrtayordvayaṃ yugmaṃ ghaṭikācatuṣṭayātmakaṃ tatparyantaṃ tadavadhi nirbhayaṃ niḥśaṃkaṃ cālanādasau śaktiḥ suṣumnāyāṃ samudgatā satī kiṃcidūrdhvamākṛṣyate ākṛṣṭā bhavati || 17 || teneti || tenordhvamākarṣaṇena kuṇḍalī tasyāḥ prasiddhāyāḥ suṣumnāyā mukhaṃ praveśa- p. 123) || mūla || tasmātsaṃcālayennityaṃ sukhasuptāmaruṃdhatīm || tasyāḥ saṃcālanenaiva yogī rogaiḥ pramucyate || 19 || yena saṃcālitā śaktiḥ sa yogī siddhibhājanam || kimatra bahunoktena kālaṃ jayati līlayā || 20 || brahmacaryaratasyaiva nityaṃ hitamitāśinaḥ || maṃḍalāddṛśyate siddhiḥ kuṃḍalyabhyāsayoginaḥ || 21 || || ṭīkā || mārgaṃ dhruvaṃ niścitaṃ jahāti tyajati | tasmānmārgatyāgādayaṃ prāṇavāyuḥ svataḥ svayameva suṣumnāṃ vrajati gacchati | suṣumnāmukhātprāgeva kuṃḍalinyā nirgatatvāditi bhāvaḥ || 18 || tasmāditi || yasmācchakticālanena prāṇaḥ suṣumnāṃ vrajati tasmatsukhena suptā sukhasuptā tāṃ sukhasuptāmaruṃdhatīṃ śaktiṃ nityaṃ pratidinaṃ saṃcālayetsamyak cālayet | tasyāḥ śakteḥ saṃcālanenaiva saṃcālanamātreṇa yogī rogaiḥ kāsaśvāsajarādibhiḥ pramucyate prakarṣeṇa mukto bhavati || 19 || yeneti || yena yoginā śaktiḥ kuṃḍalī saṃcālitā sa yogī siddhīnāmaṇimādīnāṃ bhājanaṃ pātraṃ bhavati | atrāsminnarthe bahūktena bahupraśaṃsanena kiṃ | na kimapītyarthaḥ | kālaṃ mṛtyuṃ līlayā krīḍayānāyāsenaiva jayatyabhibhavatītyarthaḥ || 20 || brahmacaryeti || brahmacaryaṃ śrotrādibhiḥ sahopasthasaṃyamastasmin ratasya tatparasya nityaṃ p. 124) || mūla || kuṃḍalīṃ cālayitvā tu bhastrāṃ kuryādviśeṣataḥ || evamabhyasato nityaṃ yamino yamabhīḥ kutaḥ || 22 || dvāsaptatisahasrāṇāṃ nāḍīnāṃ malaśodhane || kutaḥ prakṣālanopāyaḥ kuṃḍalyabhyasanādṛte || 23 || iyaṃ tu madhyamā nāḍī dṛḍhābhyāsena yoginām || || ṭīkā || sarvadā hitaṃ pathyaṃ mitaṃ caturthāṃśavarjitamaśnātīti tasya kuṃḍalyabhyāsaḥ śakticālanābhyāsaḥ sa eva yogaḥ so'syāstīti sa tathā tasya maṃḍalācatvāriṃśaddinātmakādanaṃtaraṃ siddhiḥ prāṇāyāmasiddhirdṛśyate | nāsādakṣiṇamārgavāhipavanātprāṇo'tidīrghīkṛtaścaṃdrābha. h paripūritāmṛtatanuḥ prāgghaṃṭikāyāstataḥ | chitvā kālaviśālavahnivaśagaṃbhrūraṃdhranāḍīgataṃ tatkāyaṃ kurute punarnavataraṃ chinnaṃ dhruvaṃ skaṃdhavat || 21 || kuṃḍalīmiti || kuṃḍalīṃ cālayitvā śakticālanaṃ kṛtvā | athānaṃtarameva bhastrāṃ bhastrākhyaṃ kuṃbhakaṃ kuryāt | nityaṃ pratidinaṃ | evamuktaprakāreṇābhyasato yamino yogino yamabhīryamādbhayaṃ kutaḥ | nakuto'pītyarthaḥ | yogino dehatyāgasya svādhīnatvāditi tātparyaṃ || 22 || dvāsaptatī dvābhyāmadhikā saptatiḥ dvāsaptatisaṃkhyākāni sahasrāṇi dvāsaptatisahasrāṇi teṣāṃ tatsaṃkhyākānāṃ nāḍīnāṃ malaśodhane kartavye sati kuṃḍalyabhyasanācchakticālanābhyāsādṛte vinā kutaḥ prakṣālanopāyaḥ | na kuto'pi | śakticālanābhyāsenaiva sarvāsāṃ nāḍīnāṃ malaśodhanaṃ bhavatītyabhiprāyaḥ || 23 || iyaṃ tviti || iyaṃ madhyamā nāḍī suṣumnā yogināṃ dṛḍhābhyāsenāsanaṃ svastikādi p. 125) || mūla || āsanaprāṇasaṃyāmamudrābhiḥ saralā bhavet || 24 || abhyāse tu vinidrāṇāṃ mano dhṛtvā samādhinā || rudrāṇī vā yadā mudrā bhadrāṃ siddhiṃ prayacchati || 25 || rājayogaṃ vinā pṛthvī rājayogaṃ vinā niśā || rājayogaṃ vinā mudrā vicitrāpi na śobhate || 26 || || ṭīkā || prāṇasaṃyāmaḥ prāṇāyāmaḥ mudrā mahāmudrādikā taiḥ saralā ṛjvī bhavet || 24 || abhyāsa iti || samādhinetaravṛttinirodharūpeṇaikāgryeṇa mano dhṛtvāṃtaḥkaraṇaṃ dhāraṇāniṣṭhaṃ kṛtvābhyāse manaḥ sthitau yatne vigatā nidrā yeṣāṃ te tathā teṣāṃ | nidrāpadamālasyopalakṣaṇaṃ | analasānāmityarthaḥ | rudrāṇī śāṃbhavī mudrā vā athavā parānyā unmanyādikā bhadrāṃ śubhāṃ siddhiṃ yogasiddhiṃ prayacchati dadāti | etena haṭhayogopakārako rājayogaḥ proktaḥ || 25 || rājayogaṃ vinā āsanādīnāṃ vaiyarthyamaupacārikaśleṣeṇāha || rājayogamiti || vṛtyaṃtaranirodhapūrvakātmagocaradhārāvāhikanirvikalpakavṛtī rājayogaḥ | haṭhaṃ vinārājayoga ityatra sūcitastatsādhanābhyāso vā taṃ vinā tamṛte pṛthvīśabdena sthairyaguṇaḥ rājayogādāsanaṃ lakṣyate | rājayogaṃ vinā paramapuruṣārthaphalāsiddheriti heturagre'pi yojanīyaḥ | rājayogaṃ vinā niśeva niśā kuṃbhako na rājate niśāyāṃ prāyeṇa rājajanasaṃcārābhāvāt | niśāśabdena prāṇasaṃcārābhāvalakṣaṇaḥ kuṃbhako lakṣyate | rājayogaḥ vinā mudrā mahāmudrādirūpā vicitrāpi vividhāpi vilakṣaṇāpi vā na rājate na śobhate | pakṣāṃtare | rājño nṛpasya yogo rājayogo rājasaṃbaṃdhastaṃ vinā pṛthvī bhūmirna rājate | śāstāraṃ vinā bhūmau nānopadravasaṃbhavāt | rājā p.126) || mūla || mārūtasya vidhiṃ sarvaṃ manoyuktaṃ samabhyaset || itaratra na kartavyā manovṛttirmanīṣiṇā || 27 || iti mudrā daśa proktā ādināthena śaṃbhunā || ekaikā tāsu yamināṃ mahāsiddhipradāyinī || 28 || upadeśaṃ hi mudrāṇāṃ yo datte sāṃpradāyikam || sa eva śrīguruḥ svāmī sākṣādīśvara eva saḥ || 29 || || ṭīkā || caṃdraḥ | somo'smākaṃ brāhmaṇānāṃ rājeti śruteḥ | tasya yogaṃ saṃbaṃdhaṃ vinā niśā rātrirna rājate | rājayogaṃ vinā nṛpasaṃbaṃdhaṃ vinā mudrā rājabhiḥ patreṣu kriyamāṇaścinhaviśeṣaḥ | vicitrāpi | pṛthvīpakṣe ratnādijanakatvena vilakṣaṇāpi | niśāpakṣe grahanakṣatrādibhirvicitrāpi | mudrāpakṣe rekhābhirvicitrāpi na rājate || 26 || mārutasyeti || mārutasya vāyoḥ sarvaṃ vidhiṃ kuṃbhakamudrāvidhānaṃ manoyuktaṃ manasā yuktaṃ samabhyasetsamyagabhyaset | manīṣiṇā buddhimatā puṃsā itaratra mārutasya vidheranyasminviṣaye manovṛttirmanaso vṛttiḥ pravṛttirna kartavyā na kāryā || 27 || mudrā upasaṃharati || itīti || ādināthena sarveśvareṇa śaṃbhunā śaṃ sukhaṃ bhavatyasmāditi śaṃbhustena | ityuktarītyā daśa daśasaṃkhyākā mudrāḥ proktāḥ kathitāḥ | tāsu mudrāsu madhye ekaikāpi pratyemakapi yākācana mudrā yamināṃ yamavatāṃ yogināṃ mahāsiddhipradāyinyaṇimādipradātrī vā || 28 || mudropadeṣṭāraṃ guruṃ praśaṃsati || upadeśamiti || yaḥ pumānmudrāṇāṃ mahāmudrādīnāṃ p. 127) || mūla || tasya vākyaparo bhūtvā mudrābhyāse samāhitaḥ || aṇimādiguṇaiḥ sārdhaṃ labhate kālavaṃcanam || 130 || iti śrīsvātmarāmayogīṃdraviracitāyāṃ haṭhapradīpikāyāṃ mudrāvidhānaṃnāma tṛtīyopadeśaḥ || 3 || || ṭīkā || saṃpradāyādyogināṃ guruparaṃparārūpādāgataṃ sāṃpradāyikamupadeśaṃ datte dadāti | sa eva sa pumāneva śrīguruḥ śrīman guruḥ sarvagurubhyaḥ śreṣṭha ityarthaḥ | svāmī prabhuḥ sa eva sākṣātpratyakṣa īśvara eva saḥ | īśvarābhīnna eva sa ityarthaḥ || 29 || tasyeti || tasya mudrāṇāmupadeṣṭurgurorvākyaparo vākyamāsanakuṃbhakādyanuṣṭhānaviṣayakaṃ yuktāhāravihāraceṣṭādiviṣayakaṃ ca tasmin parastatparaḥ tatparaścādaravān | ādaraśca vihitatapaḥkaraṇaṃ bhūtvā saṃbhūya mudrāṇāṃ mahāmudrādīnāmabhyāsaḥ paunaḥpunyenāvartanaṃ tasmin mudrābhyāse samāhitaḥ sāvadhānaḥ puruṣo'ṇimādiguṇairaṇimādisiddhibhiḥ sārdhaṃ sākaṃ kālasya mṛtyorvaṃcanaṃ pratāraṇaṃ labhate prāpnoti || 130 || iti śrīhaṭhapradīpikāvyākhyāyāṃ brahmānaṃdakṛtāyāṃ jyotsnābhidhāyāṃ mudrākathanaṃnāma tṛtīyopadeśaḥ || 3 || caturthopadeśaḥ || mūla || namaḥ śivāya guravenādabiṃdukalātmane || niraṃjanapadaṃ yāti nityaṃ yatra parāyaṇaḥ || 1 || athedānīṃ pravakṣyāmi samādhikramamuttamam || mṛtyughnaṃ ca sukhopāyaṃ brahmānaṃdakaraṃ param || 2 || || ṭīkā || prathamadvitīyatṛtīyopadeśoktānāmāsanakuṃbhakamudrāṇāṃ phalabhūtaṃ rājayogaṃ vivakṣuḥ svātmārāmaḥ śreyāṃsi bahuvighnānīti tatra vighnabāhulyasya saṃbhavāttannivṛttaye śivābhinnagurunamaskārātmakaṃ maṃgalamācarati || nama iti || śivāya sukharūpāyeśvarābhinnāya vā | taduktaṃ | namaste nātha bhagavan śivāya gururūpiṇa iti | gurave deśikāya yadvā gurave sarvāṃtaryāmitayā nikhilopadeṣṭre śivāyeśvarāya | tathā ca pātaṃjalasūtraṃ | sa pūrveṣāmapi guruḥ kālenānavacchedāt | namaḥ pravhībhāvo'stu | kīdṛśāya śivāya gurave nādabiṃdukalātmane kāṃsyaghaṃṭānirhādavadanuraṇaṇaṃ nādaḥ | biṃduranusvārottarabhāvī dhvaniḥ | kalā nādaikadeśastā ātmā svarūpaṃ yasya sa tathā tasmai | nādabiṃdukalātmanā vartamānāyetyarthaḥ | tatra nādabiṃdukalātmani śive gurau nityaṃ pratidinaṃ parāyaṇo'vahitaḥ pumān | etena nādānusaṃdhānaparāyaṇa ityuktaṃ pūrvapādena guruśivayorabhedaśca sūcitaḥ | aṃjanaṃ māyopādhistadrahitaṃ niraṃjanaṃ śuddhaṃ padyate gamyate yogibhiriti padaṃ brahma yāti prāpnoti | tathā ca vakṣyati | nādānusaṃdhānasamādhibhājamityādinā || 1 || samādhikramaṃ pratijānīte || atheti || athāsanakuṃbhakamudrākathanānaṃtaramidānīmasminnavasare samādhikramaṃ pratyāhārādirūpaṃ pravakṣyāmi prakarṣeṇa vivicya vakṣyāmītyanvayaḥ | kīdṛśaṃ samādhikramaṃ | uttamaṃ śrī-ādināthoktasaṃpādanakoṭisamādhiprakāreṣūtkṛṣṭaṃ | punaḥ kīdṛśaṃ mṛtyuṃ kālaṃ haṃti nivārayatīti mṛtyughnaṃ svecchayā dehatyāgajanakaṃ tattvajñānodayamanonāśavāsanākṣayaiḥ sukhasya jīvanmuktimukhasyopāyaṃ prāptisādhanaṃ punaḥ kīdṛśaṃ paraṃ brahmānaṃdakaraṃ prārabdhakarmakṣaye sati jīvabrahmaṇorabhedenātyaṃtikabrahmānaṃdaprāptirūpavidehamuktikar aṃ | tatra nirodhaḥ samādhinā cittasya sasaṃskārāśeṣavṛttinirodhe śāṃtaghoramūḍhāvasthānivṛttau | jīvanneveha vidvān harṣaśokābhyāṃ vimucyata ityādiśrutyuktanirvikārasvarūpāvasthitirūpājīvanmuktirbhavati | paramamuktistu prāptabhogāṃte'ṃtaḥkaraṇaguṇānāṃ pratiprasavenaupādhikarūpātyaṃtikanivṛttāvātyaṃtikaṃ svarūpāvasthānaṃ pratiprasavasiddhaṃ | vyutthānanirodhasamādhisaṃskārā manasi līyaṃte | mano'smitāyāmasmitā mahati mahān pradhāna iti cittaguṇānāṃ pratiprasavaḥ pratisargaḥ svakāraṇe layaḥ | nanuḥ jīvanmuktasya vyutthāne brāhmaṇo'haṃ manuṣyo'hamityādivyavahāradarśanāccittādibhiraupādhikabhāvajana -nādamlena dugdhasyaiva svarūpacyutiḥ syāditi cenna | saṃprajñātasamādhāvanubhūtātmasaṃskārasya tātvikatvaniścayāt | atātvikānyathābhāvasyāvikāritvāprayojakatvāt | amlena dugdhasya dadhibhāvastu tātvika iti | dṛṣṭāṃtavaiṣamyācca puruṣasya tvaṃtaḥkaraṇopādhiko'haṃ brāhmaṇa ityādivyavahāraḥ sphaṭikasya japākusumasannidhānopādhirūpaka eva na tātvikaḥ | japākusumāpagame sphaṭikasya svasvarūpasthitivadaṃtaḥkaraṇasya sakalavṛttinirodhe svarūpāvasthitiracyutaiva puruṣasya || 2 || p. 130) || mūla || rājayogasamādhiśca unmanī ca manonmanī || amaratvaṃ layastatvaṃ śūnyāśūnyaṃ paraṃ padam || 3 || amanaskaṃ tathā dvaitaṃ nirālaṃbaṃ niraṃjanam || jīvanmuktiśca sahajā turyā cetyekavācakāḥ || 4 || salile saiṃdhavaṃ yadvatsāmyaṃ bhajati yogaḥ || tathātmamanasoraikyaṃ samādhirabhidhīyate || 5 || yadā saṃkṣīyate prāṇo mānasaṃ ca pralīyate || tadā samarasatvaṃ ca samādhirabhidhīyate || 6 || tatsamaṃ ca dvayoraikyaṃ jīvātmaparamātmanoḥ || pranaṣṭasarvasaṃkalpaḥ samādhiḥ so'bhidhīyate || 7 || || ṭīkā || samādhiparyāyānviśeṣeṇāha || rājayoga ityādinā ślokadvayena || spaṣṭaṃ || 3 || 4 || tribhiḥ samādhimāha || salila iti || yadvadyathā saiṃdhavaṃ siṃdhudeśodbhavaṃ lavaṇaṃ salile jale yogataḥ saṃyogātsāmyaṃ salilasāmyaṃ salilaikyatvaṃ bhajati prāpnoti tathā tadvadātmā ca manaścātmamanasī tayorātmamanasoraikyamekākāratā | ātmani dhāritaṃ mana ātmākāraṃ sadātmasāmyaṃ bhajati tādṛśamātmamanasoraikyaṃ samādhirabhidhīyate samādhiśabdenocyata ityarthaḥ || 5 || 6 || 7 || p. 131) || mūla || rājayogasya māhātmyaṃ ko vā jānāti tattvataḥ || jñānaṃ muktiḥ sthitiḥ siddhirguruvākyena labhyate || 8 || durlabho viṣayatyāgo durlabhaṃ tattvadarśanam || durlabhā sahajāvasthā sadguroḥ karuṇāṃ vinā || 9 || vividhairāsanaiḥ kuṃbhairvicitraiḥ karaṇairapi || prabuddhāyāṃ mahāśaktau prāṇaḥ śūnye pralīyate || 10 || || ṭīkā || atha rājayogapraśaṃsā || rājayogasyeti || rājayogasyānaṃtaramevoktasya māhātmyaṃ prabhāvaṃ tattvato vastutaḥ ko vā jānāti | na ko'pi jānātītyarthaḥ | tattvato vaktumaśakyatve'pyekadeśena rājayogaprabhāvamāha | jñānaṃ svasvarūpāparokṣānubhave muktirvidehamuktiḥ sthitirnirvikārasvarūpāvasthitirūpā jīvanmuktiḥ siddhiraṇimādirguruvākyena guruvacasā labhyate | rājayogāditi śeṣaḥ || 8 || durlabha iti || viśeṣeṇa piṇvaṃtyavabandhnaṃti pramātāraṃ svasaṃgeneti viṣayā aihikādārādaya āmuṣmikāḥ sudhādayasteṣāṃ tyāgo bhogecchābhāvo durlabhaḥ | tattvadarśanamātmāparokṣānubhavaḥ durlabhaṃ sahajāvasthā turyāvasthā sadguroḥ | dṛṣṭiḥ sthirā yasya vinaiva dṛśyamiti vakṣyamāṇalakṣaṇasya karuṇāṃ dayāṃ vineti sarvatra saṃbaṃdhyate durlabhā labdhumaśakyā duḥ syātkaṣṭaniṣedhayoriti kośaḥ | gurukṛpayā tu sarvaṃ sulabhamiti bhāvaḥ || 9 || vividhairiti || vividhairanekavidhairāsanairmatsyeṃdrādipīṭhaircicitrairnānāvidha iḥ kuṃbhakaiḥ | vicitrairiti kākākṣigolakanyāyenobhayatra saṃbadhyate || vicitrairanekaprakārakaiḥ p.132) || mūla || utpannaśaktibodhasya tyaktaniḥśeṣakarmaṇaḥ || yoginaḥ sahajāvasthā svayameva prajāyate || 11 || suṣumnāvāhini prāṇe śūnye viśati mānase || tadā sarvāṇi karmāṇi nirmūlayati yogavit || 12 || || ṭīkā || karaṇairhaṭhasiddhau prakṛṣṭopakārakairmahāmudrādibhirmahāśaktau kuṇḍalinyāṃ prabuddhāyāṃ gatanidrāyāṃ satyāṃ prāṇo vāyuḥ śūnye brahmaraṃdhre pralīyate pralayaṃ prāpnoti | vyāpārābhāvaḥ prāṇasya pralayaḥ || 10 || utpanneti || utpanno jātaḥ śaktibodhaḥ kuṃḍalībodho yasya tasya tyaktāni parihṛtāni niḥśeṣāṇi samagrāṇi karmāṇi yena tasya yoginaḥ | āsanena kāyikavyāpāre tyakte prāṇeṃdriyeṣu vyāpārastiṣṭhati | pratyāhāradhāraṇādhyānasaṃprajñātasamādhibhirmānasikavyāpār e tyakte buddhau vyāpārastiṣṭhati | asaṃgo hyayaṃ puruṣa iti śruterapariṇāmī śuddhaḥ puruṣaḥ satvaguṇātmikā pariṇāminī buddhiriti || 11 || paravairāgyeṇa dīrghakālasaṃprajñātābhyāsenaiva vā buddhivyāpāre parityakte nirvikārasvarūpāvasthitirbhavati saiva sahajāvasthā turyāvasthā jīvanmuktiḥ svayameva prayatnāṃtaraṃ vinaiva prajāyate prādurbhavati | yena tyajasi tattyajeti niḥsaṃgaḥ prajñayā bhavediti ca śruteḥ | suṣumneti || prāṇe vāyau suṣumnāvāhini madhyanāḍīpravāhini sati p. 133) || mūla || amarāya namastubhyaṃ so'pikālastvayā jitaḥ || patitaṃ vadane yasya jagadetaccarācaram || 13 || citte samatvamāpanne vāyau vrajati madhyame || tadāmarolī vajrolī sahajolī prajāyate || 14 || jñānaṃ kuto manasi saṃbhavatīha tāvatprāṇo'pi jīvati mano mriyate na yāvat || || ṭīkā || mānase'ṃtaḥkaraṇe śūnye deśakālavastuparicchedahīne brahmaṇi viśati sati tadā tasmin kāle yogaviccittavṛttinirodhajñaḥ sarvāṇi karmāṇi saprārabdhāni nirmūlānikaroti nirmūlayati nirmūlaśabdāttatkarotīti ṇic || 12 || samādhyabhyāsena prārabdhakarmaṇo'pyabhibhavājjitakālaṃ yoginaṃ namaskaroti || amarāyeti || na mriyata ityamaraḥ tasmā amarāya ciraṃjīvine tubhyaṃ yogine namaḥ | so'pi durvāro'pi kālo mṛtyustvayā yoginā jito'bhibhūtaḥ idaṃ | vākyaṃ namaskaraṇe hetuḥ | sa kaḥ yasya kālasya vadane mukhe etaddṛśyamānaṃ carācaraṃ sthāvarajaṃgamaṃ jagatsaṃsāraḥ patitaḥ | so'pi jagadbhakṣako'pītyarthaḥ || 13 || pūrvoktamamarolyādikaṃ samādhisiddhāveva siddhyatīti samādhinirūpaṇānaṃtaraṃ samādhisiddhau tatsiddhirityāha || citta iti || citte'ṃntaḥkaraṇe samatvaṃ dhyeyākāravṛttipravāhatvaṃ āpanne prāpte sati vāyau prāṇe madhyame suṣumnāyāṃ vrajati satīti cittasamatve hetuḥ | tadā tasmin kāle amarolī vajrolī sahajolī ca pūrvoktāḥ prajāyaṃte nājitaprāṇasya na cājitacittasya siddhyaṃtīti bhāvaḥ || 14 || haṭhābhyāsaṃ vinā jñānaṃ mokṣaśca na siddhyatītyāha || jñānamiti || yāvatprāṇo p. 134) || mūla || prāṇo mano dvayamidaṃ vilayaṃ nayedyo mokṣaṃ sa gacchati naro na kathaṃcidanyaḥ || 15 || || ṭīkā || jīvati | apiśabdādiṃdriyāṇi jīvaṃti na tu mriyaṃte | yāvanmano na mriyate kiṃtu jīvatyeva | iḍāpiṃgalābhyāṃ vahanaṃ prāṇasya jīvanaṃ svasvaviṣayagrahaṇamiṃdriyāṇāṃ jīvanaṃ nānāviṣayākāravṛttyutpādanaṃ manaso jīvanaṃ tattadbhāvatattanmaraṇamatra vivakṣitaṃ | nanu svarūpatasteṣāṃ nāśastāvanmanasyaṃtaḥkaraṇe jñānamātmāparokṣānubhavaḥ kutaḥ saṃbhavati na | kartāpi prāṇeṃdriyamanovṛttīnāṃ jñānapratibaṃdhakatvāditi bhāvaḥ | prāṇo manaḥ idaṃ dvayaṃ yo yogī vilayaṃ nāśaṃ nayetsa mokṣamātyaṃtikasvarūpāvasthānalakṣaṇaṃ gacchati prāpnoti | brahmaraṃdhre nirvyāpārasthitiḥ prāṇasya layaḥ | dhyeyākārāveśāt | viṣayāṃtareṇāpāreṇa manaso layo'nyaḥ | alīnaprāṇo'līnamanāśca kathaṃcidupāyaśatenāpi na mokṣaṃ prāpnotītyarthaḥ | taduktaṃ yogabīje | nānāvidhairvicāraistu na sādhyaṃ jāyate manaḥ | tasmāttasya jayaḥ prāyaḥ prāṇasya jaya eva hīti | nānāmārgaiḥ sukhaduḥkhaprāyaṃ kaivalyaṃ paramaṃ padaṃ siddhamārgeṇa labhyeta nānyathā śivabhāṣitamiti ca | siddhamārgo yogamārgaḥ | etena yogaṃ vinā jñānaṃ mokṣaśca na siddhyatīti siddhaṃ śrutismṛtītihāsapurāṇādiṣu cedaṃ prasiddhaṃ | tathāhi atha taddarśanābhyupāyo yoga iti taddarśanamātmadarśanaṃ | adhyātmayogādhigamena devaṃ matvā dhīro harṣaśokau jahātīti | śraddhābhaktidhyānayogādaveda iti yadā paṃcāvatiṣṭhaṃte jñānāni manasā saha | buddhiśca na viceṣṭeta tāmāhuḥ paramāṃ gatiṃ | tāṃ yogamiti manyaṃte sthirāmiṃdrayadhāraṇāṃ || apramattastadā bhavatīti | yadātmatatvena tu brahmatatvaṃ dayopameneha yuktaḥ prapaśyet | ajaṃ dhruvaṃ sarvatattvairviśuddhaṃ jñātvā devaṃ mucyate sarvapāśaiḥ | brahmaṇe tvā mahasa omityātmānaṃ yuṃjīteti trirunnataḥ sthāpya samaśarīraḥ tdṛdīṃdriyāṇi manasā sanniveśya brahmāvhayena pratareta p. 135) vadvān srotā si sarvāṇi bhayāvahānīti | omityevaṃ dhyāyatha ātmānamityādyāḥ śrutayaḥ | yatidharmaprakaraṇe manuḥ | bhūtabhāvyānavekṣeta yogena paramātmanaḥ | dehadvayaṃ vihāyāśu mukto bhavati baṃdhanāt | yājñavalkyasmṛtau | ijyācāradamāhiṃsādānasvādhyāyakarmaṇāṃ | ayaṃ tu paramo dharmo yadyogenātmadarśanaṃ | maharṣimātaṃgaḥ | agniṣṭomādikān sarvān vihāya dvijasattamaḥ | yogābhyāsarataḥ śāṃtaḥ paraṃ brahmādhigacchati | brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ strīśudrāṇāṃ ca pāvanaṃ | śāṃtaye karmaṇāmanyadyogānnāsti vimuktaye | dakṣasmṛtau vyatirekamukhenoktaṃ | svasaṃvedyaṃ hi tadbrahma kumārī strīsukhaṃ yathā | ayogī naiva jānāti jātyaṃdho hi yathā ghaṭamityādyāḥ smṛtayaḥ | mahābhārate yogamārge vyāsaḥ | api vargāvakṛṣṭastu nārī vā dharmakāṃkṣiṇī | tāvapyetena mārgeṇa gacchetāṃ paramāṃ gatiṃ | yadi vā sarvadharmajño yadi vāpyakṛtī pumān | yadi vā dhārmikaḥ śreṣṭho yadivā pāpakṛttamaḥ | yadivā puruṣavyāghro yadi vā klaivyadhārakaḥ | naraḥ sevya mahāduḥkhaṃ jarāmaraṇasāgaraṃ | api jijñāsamāno'pi śabdabrahmātivartata iti | bhagavadgītāyāṃ | yuṃjannevaṃ sadātmānaṃ yogī niyatamānasaḥ | śāṃtiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthāmadhigacchati | yatsāṃkhyaiḥ prāpyate sthānamityādi cā ādityapurāṇe | yogātsaṃjāyate jñānaṃ yogo mayyekacittatā | skaṃdapurāṇe | ātmajñānena muktiḥ syāttacca yogādṛte nahi | sa ca yogaściraṃ kālamabhyāsādeva siddhyati || kūrmapurāṇe śivavākyaṃ | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yogaṃ paramadurlabhaṃ | yenātmānaṃ prapaśyaṃti bhānumaṃtamiveśvaraṃ | yogāgnirdahati kṣipramaśeṣaṃ pāpapaṃjaraṃ | prasannaṃ jāyate jñānaṃ jñānānnirvāṇamṛcchati | garuḍapurāṇe | tathā yateta matimānyathā syānnirvṛttiḥ parā | yogena labhyate sā tu na cānyena tu kenacit | bhavatāpena taptānāṃ yogo hi paramauṣadhaṃ | parāvaraprasaktā dhīryasyanirvedasaṃbhavā | sa ca yogāminā dagdhasamastakleśasaṃcayaḥ | nirvāṇaṃ paramaṃ nityaṃ prāpnotyeva na saṃśayaḥ || saṃprāptayogasiddhistupūrṇo yastvātmadarśanāt | na kiṃciddṛśyate kāryaṃ tenaiva sakalaṃ kṛtaṃ | ātmārāmaḥ sadā pūrṇaḥ sukhamātyaṃtikaṃ gataḥ | atastasyāpi nirvedaḥ parānaṃdamayasya ca | tapasā bhāvitātmāno yoginaḥ saṃyateṃdriyāḥ | prataraṃti mahātmāno yogenaiva mahārṇavaṃ | viṣṇudharmeṣu | yacchreyaḥ sarvabhūtānāṃ strīṇāmapyupakārakaṃ | api kīṭapataṃgānāṃ tannaḥ śreyaḥ paraṃ vada | ityuktaḥ kapilaḥ pūrvaṃ devairdevarṣibhistathā | yoga eva paraṃ śreyasteṣāmityuktavān purā | vāsiṣṭhe duḥsahā rāma saṃsāraviṣavegaviṣūcikā | yogagāruḍamantreṇa pāvanenopaśāmyati | nanu tattvamasyādivākyairapyaparokṣapramāṇaṃ bhavatīti kimarthamatiśramasāyye yoge prayāsaḥ kāryaḥ | p. 136) na ca vākyajanyajñānasyāparokṣatve pramāṇāsaṃbhava iti vācyaṃ | tattvamasyādivākyajanyaṃ jñānamaparokṣaṃ | aparokṣaviṣayakatvāt | cākṣuṣaghaṭādipratyakṣavadityanumānasya pramāṇatvāt | na ca viṣayagatāparokṣatvasya nīrūpatvāddhetvasiddhiritivācyaṃ | ajñānaviṣayacittvatattādātmyāpannatvānyatararūpasya tasya sunirūpatvāt | yathā hi ghaṭādau cakṣuḥsannikarṣeṇāṃtaḥkaraṇavṛttidaśāyāṃ tadadhiṣṭhānacaitanyājñānanivṛttau taccaitanyasyājñānaviṣayatā tadghaṭasyājñānaviṣayacaitanyatādātmyāpannatvaṃ cāparokṣatvaṃ | tathā tattvamasyādivākyena śuddhacaitanyākārāṃtaḥkaraṇavṛttyutthāpane sati tadajñānasya nivṛttatvenaiva tattvasyājñānaviṣayatvāccaitanyasyāparokṣatvamiti na hetvasiddhiḥ | nā cāprayojakatvaṃ jñānagamyatvāparokṣatvaṃ pratyakṣaparokṣaviṣayakatvena prayojakatvāt | natviṃdriyajanyatvaṃ manasa iṃdriyatvābhāvena sukhādiparatve vyabhicārāt | athavābhivyaktacaitanyābhinnatayābhāsamānatvaṃ viṣayasyāparokṣatvaṃ | abhivyaktatvaṃ ca nivṛttyāvaraṇakatvaṃ parokṣavṛttisthale vāvaraṇanivṛttyabhāvannātivyāptiḥ | sarpādibhramajanakadoṣavatastu nāyaṃ sarpaḥ kiṃtu rajjauriti vākyena jāyamānā vṛttistu nāvaraṇaṃ nivartuyatīti tatra parokṣa eva viṣayaḥ | vedāṃtavākyajanyaṃ ca jñānamāvaraṇanivartakatvādaparokṣameva tanmananādeḥ pūrvamutpannaṃ | jñānanivartakapramāṇāsaṃbhāvanādidoṣasāmānyābhāvaviśiṣṭa syaiva tasyājñānanivartakatvāt | kiṃca taṃ tvaupaniṣadaṃ puruṣaṃ pṛcchāmīti śrutipratipannamupaniṣanmātrāgamyatvaṃ yogagamyatvenopapannaṃ syāt | tasmāttatvamasyādivākyādevāparokṣamiti cenna | anumānasyāprayojakatvāt | naca pratyakṣaṃprati niruktākṣasāmānyaṃ pratīṃdriyatvena kāraṇatayā tajjanyatvasyaiva prayojakatvānnityānityasādhāraṇapratyakṣatve tu na kiṃcitprayojakatvamiti tanmate tu pratyakṣaviśeṣe iṃdriyaṃ kāraṇaṃ tadviśeṣe ca śabdaviśeṣa ityevaṃ kāryakāraṇabhāvadvayaṃ syāt | na ca manaso'niṃdriyatvaṃ manasa iṃdriyatve bādhakābhāvādiṃdriyāṇāṃ manonātha iti manuṣyamivoddiśya manuṣyāṇāmayaṃ rājetyādivadidriṃyeṣveva kiṃcidutkarṣaṃ bravīti | na tu tasyāpyaniṃdriyatvaṃ tattvaṃ ca ṣaṭasvakhaṇḍopādhiviśeṣa eva | ata-eva karmeṃdriyaṃ tupāyvādi manonetrādi dhīṃdriṃyamiti pratyakṣaṃ syādaiṃdriyakamapratyakṣamatīṃdriyamiti ca śaktipramāṇabhūtakośe'pīṃdriyāpramāṇakajñānasyāpratyakṣat vaṃ vadan manasa iṃdriyatvajñāpakatvaṃ saṃgacchate | iṃdriyāṇi daśaikaṃ ceti gītāvacanaṃ manasa iṃdriyatve pramāṇaṃ | kiṃ ca tattvamasyādivākyajanyaṃ jñānaṃ śābdaṃ | śabdajanyatvādyajetetyādivākyajanyajñānavadityanenāparokṣavirodh iśābdatvasādhakena satpratipakṣaḥ | na cedamaprayojakaṃ | śābdaṃpratyeva śabdasya janakatvena lāghavamūlakānukūlatarkāt | p. 137) tvanmate tu śabdādapi pratyakṣasvīkāreṇa kāryakāraṇabhāvadvayakalpane gauravaṃ | api ca manananididhyāsanābhyāṃ pūrvamapyutpannaṃ | tava mateparokṣamapi nājñānanivartakamityajñānanivṛttiṃprati bādhajñānatvenaiva hetutvamiti gauravaṃ | mama tu samādhyabhyāsaparipākenāsaṃbhāvanādisakalamalarahitenāṃtaḥkara ṇenā-tmani dṛṣṭe sati darśanamātrādevājñāne nivṛtte na kaścidgauravāvakāśaḥ | eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍhotmā na prakāśate | dṛśyate tvagryayā budhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ | yacchedvāṅmanasī prājña ityārabhyājñānanivṛttyarthakena mṛtyumukhātprumucyata ityaṃtena kaṭhavallisthamṛtyūpadeśena saṃmato'yartha iti na kaścidatra vivādaḥ | iti yadi tu mananādeḥ pūrvamutpannaṃ jñānaṃ parokṣameveti na pratibaddhatvakṛtagauravamiti matamādriyate tadapi śravaṇādibhirmanaḥsaṃskāre siddhe'vyavahitottaramātmadarśanasaṃbhavāttaduttaraṃ vākyasmaraṇādikalpanaṃ mahadgauravāpādakameva nanu na vayaṃ kevalena tarkeṇa śabdajanyajñānasyāparokṣatvaṃ vadāmaḥ kiṃtu śrutyāpi | tathāhi | taṃ tvaupaniṣadaṃ puruṣaṃ pṛcchāmīti śrutyā caupaniṣadatvaṃ puruṣasya nopaniṣajjanyabuddhiviṣayatvamātraṃ pratyakṣādigamyepyaupaniṣadatve vyavahārāpatteḥ | yathā hi dvādaśakapāle'ṣṭānāṃ kapālānāṃ satve'pi dvādaśakapālasaṃskṛtenāṣṭākapālādivyavahāraḥ yathā dviputrādāvekaputrādivyavahāraḥ | tathātrāpi nānyatra tathā vyavahāra iti | upaniṣanmātragamyatvameva pratyayārthaḥ | taccamanogamyatve'nupapannamiti cenna | nahi pratyayenopaniṣadbhinnaṃ sarvaṃ kāraṇatvena vyāvartyate | śabdāparokṣavādinā tvayāpyātmaparīkṣe mana-ādīnāṃ karaṇatvasyāṃgīkārāt | kiṃtu purāṇādiśabdāṃtarameva śrotavyaḥ śrutivākyebhya iti smaraṇātsa cārtho mamāpi saṃmata iti na kiṃcidetat | pramāṇāṃtaravyāvṛttau tātparyakalpanaṃ cātmaparokṣe śabdasya pramāṇatve siddha eva vaktumucitaṃ | sabdāṃtaravyāvṛttitātparyaṃ tu śrutyādisaṃmatatvātkalpayitumucitameva | evaṃ sthite manasaivānudraṣṭavya manasaivedamāptavyāmityādiśrutayo'pyāṃjasyena pratipāditā bhaveyuḥ | yattu kaiściduktaṃ | darśanavṛttiṃprati manomātrasyopādānatvaparāyatta śrutayo na virudhyaṃta iti tadatīvavicārāsahaṃ | yataḥ pramāṇākāṃkṣāyāṃ pravṛttāstāḥ kathamupādānaparābhaveyuḥ | kāmaḥ saṃkalpo vicikitsetyādiśrutyā sāvadhāraṇayā sarvāsāṃ vṛttīnāṃ manomātropādānakatve bodhite ākāṃkṣābhāvenopādānatātparyakatvena varṇayituṃ kathaṃ śakyeran | pūrvaṃ dvitīyavalyāṃ praṇavasya brahmabodhakatvenoktestasyāpyaparokṣahetutvamiti śaṃkāṃ p. 138) nivārayituṃ manasaivānudraṣṭavyamityādi sāvadhāraṇavākyānītyeva varṇayituṃ śakyāni syurityalamativāgjālena | vastutastu yogināṃ samādhau dūraviprakṛṣṭapadārthajñānaṃ sarvaśāstraprasiddhaṃ na parokṣaṃ | tadānīṃ parokṣasāmagryabhāvāt | nāpi smaraṇaṃ teṣāṃ pūrvaviśiṣyānanubhavāt | nāpi sukhādijñānavatsākṣirūpaṃ | apasiddhāṃtāt | nāpyapramāṇakaṃ pramāsāmānye karaṇaniyamāt | nāpi cakṣurādijanyaṃ teṣāmasannikarṣāt tasmānmānasikī pramaiva sā vācyeti manasa iṃdriyatvaṃ pramāṇatvaṃ ca dūramapanhavameveti | ye'pi yogaśrutyoḥ samuccayaṃ kalpayaṃti teṣāmapi pūrvoktadūṣaṇagaṇastadavastha eva | tasmādyogajanyasaṃskārasacivamanomātragamya ātmeti siddhaṃ | na ca kāminīṃ bhāvayato vyavahitakāminīsākṣātkārasyeva bhāvanājanyatvenātmasākṣātkārasyāpramātvaprasaṃgaḥ | abādhitaviṣayatvātdoṣajanyatvābhāvācca | kāminīsākṣātkārasya tu bādhitaviṣayatvāddoṣajanyatvāccāprāmāṇyaṃ na | bhāvanājanyatvāt | na ca bhāvanāsamādherjñāpakatve pramāṇāṃtarāpātaḥ | tasyā manaḥsahakāritvātpramāṇanirūpaṇānipuṇairnaiyāyikādibhirapi yogajapratyakṣasyālaukikapratyakṣe'ṃtarbhāvaḥ kṛtaḥ | yogajālaukikasannikarṣeṇa yogino vyavahitaviprakṛṣṭasūkṣmārthamātmānamapi yathārthaṃ paśyaṃti | tathā ca pātaṃjale sūtre | ṛtaṃbharā tatra prajñā śrutānumānaprajñābhyāmanyaviṣayāviśeṣārthatvāttatra samādhau yā prajñāsyāḥ śrutaṃ śravaṇaṃ śābdabodhaḥ | anumananamanumānaṃ yauktikajñānaṃ tadrūpaprajñābhyāmanyaviṣayā viṣayāḥ kṛtaḥ | viśeṣārthatvāt | viśeṣo nirvikalpo'rtho viṣayo yasyāḥ sā tathā tasyā bhāvastathātvaṃ tasmācchabdasyāpadārthatāvacchedakapuraskāreṇaivānumānasya vyāpakatvāvacchedakapuraskāreṇaiva dhījanakatvaniyamena tadgrahaṇe yogyaviśeṣyamātraparatvādityarthaḥ | atrabādarāyaṇakṛtaṃ bhāṣyaṃ | śrutamāgamavijñānaṃ tatsāmānyaviṣayaṃ nahyāgamena śakyo viśeṣo'bhidhātuṃ kasmānnahi viśeṣeṇa kṛtasaṃketaḥ śabda-ityārabhya samādhiprajñānirgrāhya eva saviśeṣo bhūtasūkṣmagato vā puruṣagato veti | yogabīje | jñānaniṣṭho virakto'pi dharmajño'pi jiteṃdriyaḥ | vinā yogena devo'pi na mokṣaṃ labhate priye | kiṃca tadeva saktaḥ saha karmaṇeti liṅgaṃ mano yatra niṣiktamasyeti śruteḥ | kāraṇaṃ guṇasaṃgo'sya sadasadyonijanmasu iti smṛteśca dehāvasānasamaye yatra rāgādyudbuddho bhavati tāmeva yoniṃ jīvaḥ prāpnotīti yogahīnasya janmāṃtaraṃ syādeva maraṇasamaye samudbhūtavaiklavyasyāyoginā vārayitumaśakyatvāt | taduktaṃ yogabīje | dehāvasānasamaye citte yadyadvibhāvayet | tattadeva bhavejjīva ityevaṃ janmakāraṇaṃ | p. 139) dehāṃte kiṃ bhavejjanma tanna jānaṃti mānavāḥ | tasmājjñānaṃ ca vairāgyaṃ japaśca kevalaṃ śramaḥ | pipīlikā yadā lagnā dehe jñānādvimucyate asau kiṃ vṛścikairdaṣṭo dehāṃte vā kathaṃ sukhī | yogināṃ tu yogabalenāṃtakāle'pyātmabhāvanayā mokṣa eveti na syājjanmāṃtaraṃ | etaduktaṃ bhagavatā | prayāṇakāle manasā'calena bhaktyā yukto yogabalena caiva ityādinā | śataṃ caikā hṛdayasya nāḍya ityādi śruteśca | naca tattvamasyādivākyasyāparokṣajñānajanakatve tadvicārasya vaiyyarthyameveti śakyaṃ | vākyavicārajanyajñānasya yogadvārā'parokṣajñānasādhanatvāt | atra ca yogabīje | gaurīśvarasaṃvādo mahānasti tataḥ kiṃcillikhyate | devyuvāca | jñāninastu mṛtā ye vai teṣāṃ bhavati kīdṛśī | gatiḥ kathaya deveśa kāruṇyāmṛtavāridhe || īśvara uvāca | dehāṃte jñāninā puṇyātpāpātphalamavāpyate | yādṛśaṃ tu bhavettadbhuktvā jñānī punarbhavet | paścātpuṇyena labhate siddhena saha saṃgatiṃ | tataḥ siddhasya kṛpayā yogī bhavati nānyathā | tato naśyati saṃsāro nānyathā śivabhāṣitaṃ || devyuvāca || jñānādeva hi mokṣaṃ ca vadaṃti jñāninaḥ sadā || na kathaṃ siddhayogena yogaḥ kiṃ mokṣado bhavet || īśvara uvāca || jñānenaiva hi mokṣo hi teṣāṃ vākyaṃ tu nānyathā || sarve vadaṃti khaḍgena jayo bhavati tarhi kiṃ | vinā yuddhena vīryeṇa kathaṃ jayamavāpnuyāt | tathā yogena rahitaṃ jñānaṃ mokṣāya no bhavet | nanu janakādīnāṃ yogamaṃtareṇāpyapratibaddhajñānamokṣayoḥ śravaṇātkathaṃ yogādevāpratibaddhajñānaṃ mokṣaśceti cet | ucyate | teṣāṃ pūrvajanmānuṣṭhitayogajasaṃskārājjñānaprāptiriti purāṇādau śrūyate | tathāhi | jaigīṣavyo yathā vipro yathā caivāsitādayaḥ | kṣatriyā janakādyāstu tulādhārādayo viśaḥ | saṃprāptāḥ paramāṃ siddhiṃ pūrvābhyastasvayogataḥ | dharmavyādhādayaḥ sapta śūdrāḥ pailavakādayaḥ | maitreyī sulabhā śārṅgī śāṃḍilī ca tapasvinī | ete cānye ca bahavo nīcayonigatā api | jñānaniṣṭhāṃ parāṃ prāptāḥ pūrvābhyastasvayogata iti | kiṃca | pūrvajanmānuṣṭhitayogābhyāsapuṇyatāratamyena kecidbrahmatvaṃ kecidbrahmaputratvaṃ keciddevarṣitvaṃ kecidbrahmarṣitvaṃ kecinmunitvaṃ kecidbhaktatvaṃ ca prāptāḥ saṃti | tatropadeśamaṃtareṇaivātmasākṣātkāravaṃto bhaveyuḥ | tathāhi | hiraṇyagarbhavasiṣṭhanāradasanatkumāravāmadevaśukādayo janmasiddhā ityeva purāṇādiṣu śrūyate | yattu brāhmaṇa eva mokṣādhikārīti śrūyate purāṇādau tadayogiparaṃ | taduktaṃ garuḍapurāṇe | yogābyāso nṛṇāṃ yeṣāṃ nāsti janmāṃtarādṛtaḥ | yogasya prāptaye teṣāṃ p. 140) || mūla || jñātvā suṣumnāsadbhedaṃ kṛtvā vāyuṃ ca madhyagam | sthitvā sadaiva susthāne brahmaraṃdhre nirodhayet || 16 || sūryācaṃdramasau dhattaḥ kālaṃ rātriṃdivātmakam || bhoktrī suṣumnā kālasya guhyametadudāhṛtam || 17 || || ṭīkā || śūdravaiśādikakramaḥ | strītvācchūdratvamabhyeti tato vaiśyatvamāpnuyāt | tataśca kṣatriyo vipraḥ kṛpāhīnastato bhavet | anūcānaḥ smṛto yajvā karmanyāsī tataḥ paraṃ | tato jñānitvamabhyeti yogī muktiṃ kramālabhediti | śūdravaiśyādikramādyogī bhūtvā muktiṃ labhedityarthaḥ | itthaṃ ca yoge sarvādhikāraśravaṇādyogotpannatattvajñānena sarva eva mucyaṃta iti siddhaṃ | yoginastu bhraṣṭasyāpi na śūdrādikramaḥ | śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo'bhijāyate || athavā yogināmevetyādi bhagavadvacanādityalaṃ || 15 || prāṇamanasorlayaṃ vinā mokṣo na sidhyatītyuktaṃ | tatra prāṇalayena manaso'pi layaḥ sidhyatīti tallayarītimāha || jñātveti || sadaiva sarvadaiva susthāne śobhane sthāne surājye dhārmke deśa ityādyuktalakṣaṇe sthitvā sthitiṃ kṛtvā vasati kṛtvetyarthaḥ | suṣumnāmadhyanāḍī tasyāḥ sadbhedaṃ śobhanaṃ bhedanaprakāraṃ jñātvā gurumukhādviditvā vāyuṃ prāṇaṃ madhyagaṃ madhyanāḍī saṃcāriṇyaṃ kṛtvā brahmaraṃdhre mūrdhāvakāśe nirodhayennitarāṃ ruddhaṃ kuryāt | prāṇasya brahmaraṃdhre nirodho layaḥ prāṇalaye jāte mano'pi līyate | taduktaṃ vāsiṣṭhe | abhyāsena parispaṃde prāṇānāṃ kṣayamāgate manaḥ praśamamāyāti nirvāṇamavaśiṣyata iti | prāṇamanasorlayeḥ sati bhāvanāviśeṣarūpasamādhisahakṛtenāṃtaḥkaraṇenābādhitātmasa akṣāt-kāro bhavati tadā jīvanneva muktaḥ puruṣo bhavati || 16 || prāṇalaye kālajayo bhavatītyāha || sūryācaṃdramasāviti || sūryaśca caṃdramāśca sūryā- p. 141) || mūla || dvāsaptatisahasrāṇi nāḍīdvārāṇi paṃjare || suṣumnā śāṃbhavī śaktiḥ śeṣāstveva nirarthakāḥ || 18 || || ṭīkā || caṃdramasau | devatādvaṃdve cetyānaṅ | rātriśca divā ca rātriṃdivaṃ | acaturetyādinā nipātitaḥ | rātriṃdivaṃ ātmā svarūpaṃ yasya sa rātriṃdivātmakastaṃ rātriṃdivātmakaṃ kālaṃ samayaṃ dhatto vidhattaḥ kurutaḥ | suṣumnā sarasvatī kālasya sūryācaṃdramobhyāṃ kṛtasya rātriṃdivātmakasya samayasya bhoktrī bhakṣikā vināśikā | etadguhyaṃ rahasyamudāhṛtaṃ kathitaṃ | ayaṃ bhāvaḥ | sārdhaṃ ghaṭikādvayaṃ sūryo vahati sārdhaṃ ghaṭikādvayaṃ caṃdro vahati | yadā sūryo vahati tadā dinamucyate | yadā caṃdro vahati tadā rātrirucyate | paṃcaghaṭikāmadhye rātriṃdivātmakaḥ kālo bhavati | laukikāhorātramadhye yogināṃ dvādaśāhorātrātmakaḥ kālavyavahāro bhavati | tādṛśakālamānena jīvānāmāyurmānamasti | yadā suṣumnāmārgeṇa vāyurbrahmaraṃdhre līno bhavati tadā rātriṃdivātmakasya kālasyābhāvāduktaṃ bhoktrī suṣumnā kālasyeti | yāvadbrahmaraṃdhre vāyurlīyate tāvadyogina āyurvardhate | dīrghakālābhyastasamādhiryogī pūrvameva maraṇakālaṃ jñātvā brahmaraṃdhre vāyuṃ nītvā kālaṃ nivārayati svecchayā dehatyāgaṃ ca karotīti || 17 || dvāsaptatīti || paṃjare paṃjaravacchirāsthibhirbaddhe śarīre dvābhyāmadhikāsaptatiḥ p. 142) || mūla || vāyuḥ paricito yasmādagninā saha kuṃḍalīm || bodhayitvā suṣumnāyāṃ praviśedanirodhataḥ || 19 || suṣumnāvāhini prāṇe siddhyatyeva manonmanī || anyathā tvitarābhyāsāḥ prayāsāyaiva yoginām || 20 || || ṭīkā || dvāsaptatiḥ dvāsaptatisaṃkhyākāni sahasrāṇi dvāsaptatisahasrāṇi nāḍīnāṃ śirāṇāṃ dvārāṇi vāyupraveśamārgāḥ saṃti suṣumnā madhyanāḍī śāṃbhavī śaktirasti śaṃ sukhaṃ bhavatyasmādbhaktānāmiti śaṃbhurīśvarastasyeyaṃ śāṃbhavī | dhyānena śaṃbhuprāpakatvāt | śaṃbhorāvirbhāvajanakatvādvā śāṃbhavī | yadvā śaṃ sukharūpo bhavati tiṣṭhatīti śaṃbhurātmā tasyeyaṃ śāṃbhavī cidabhivyaktisthānatvāddhyānenātmasākṣātkārahetutvācca | śeṣā iḍāpiṃgalādayastu nirarthakā eva nirgato'rthaḥ prayojanaṃ yāsāṃ tā nirarthakāḥ pūrvoktaprayojanābhāvāt || 18 || vāyuriti || yasmātparicito'bhyasto vāyustasmādagninā jaṭharāgni saha kuṃḍalīṃ śaktiṃ bodhayitvā anirodhato'pratibaṃdhātsuṣumnāyāṃ sarasvatyāṃ praviśet vāyoḥ suṣumnāpraveśārthamabhyāsaḥ kartavya ityarthaḥ || 19 || suṣumneti || prāṇe suṣumnāvāhini sati manonmanī unmanyavasthā siddhyatyeva | anyathā prāṇe suṣumnāvāhinyasati tu itarābhyāsāḥ suṣumnetarābhyāsā yogināṃ yogābhyāsināṃ prayasāyaiva śramāyaiva bhavaṃtītyarthaḥ || 20 || p. 143) || mūla || pavano badhyate yena manastenaiva badhyate || manaśca badhyate yena pavanastena badhyate || 21 || hetudvayaṃ tu cittasya vāsanā ca samīraṇaḥ || tayorvinaṣṭa ekasmintau dvāvapi vinaśyataḥ || 22 || || ṭīkā || pavana iti || yena yoginā pavanaḥ prāṇavāyurbadhyate baddhaḥ kriyate tenaiva yogināmano badhyate | yena mano badhyate tena pavano badhyate | manaḥ pavanayorekatare baddhe ubhayaṃ baddhaṃ bhavatītyarthaḥ || 21 || hetudvayaṃ tu cittasyeti || cittasya pravṛtau hetudvayaṃ kāraṇadvayamasti kiṃtadityāha | vāsanā bhāvanākhyaṃ saṃskāraḥ samīraṇaḥ prāṇavāyuśca tayorvāsanāsamīraṇayorekasminvinaṣṭe sati kṣīṇe sati tau dvāvapi vinaśyataḥ | ayamāśayaḥ | vāsanākṣaye samīraṇacitte kṣīṇe bhavataḥ | samīraṇe cittavāsane kṣīṇe bhavataḥ | citte kṣīṇe samīraṇavāsane kṣīṇe bhavataḥ | taduktaṃ vāsiṣṭhe | dve bīje rāma cittasya prāṇaspaṃdanavāsane | ekasmiṃśca tayornaṣṭe kṣipraṃ dve api naśyataḥ | tatraiva vyatirekeṇoktaṃ | yāvadvilīnaṃ na mano na tāvadvāsanākṣayaḥ | na kṣīṇā vāsanā yāvaccittaṃ tāvanna śāmyati | na yāvadyāti vijñānaṃ na tāvaccitasaṃśayaḥ | yāvanna cittopaśamo na tāvattattvavedanaṃ | yāvanna vāsanānāśastāvattattvāgamaḥ kutaḥ | yāvanna tattvasaṃprāptirna tāvadvāsanākṣayaḥ | tattvajñānaṃ manonāśo vāsanākṣaya eva ca | mithaḥ kāraṇatāṃ gatvā duḥsādhyāni sthitānyataḥ | traya ete samaṃ yāvanna svabhyastā muhurmuhuḥ | tāvanna tattvasaṃprāptirbhavatyapi samāśritaiḥ || 22 || p. 144) || mūla || mano yatra vilīyeta pavanastatra līyate || pavano līyate yatra manastatra vilīyate || 23 || dugdhāṃbuvatsaṃmilitāvubhau tau tulyakriyau mānasamārutau hi || yato maruttatra manaḥpravṛttiryato manastatra marutpravṛttiḥ || 24 || tatraikanāśādaparasya nāśa ekapravṛtteraparapravṛtiḥ || adhvastayośceṃdriyavargavṛttiḥ pradhvastayormokṣapadasya siddhiḥ || 25 || || ṭīkā || mana iti || yatra yasmnnādhāre mano līyate tatra tasminnādhāre pavano vilīyata ityanvayaḥ || 23 || dugdhāṃbuvaditi || dugdhāṃbuvatkṣīranīravatsaṃmilitau samyak militau tāvubhau dvāvapi mānasamārutau mānasaṃ ca marutaśca mānasamārutau cittaprāṇau tulyakriyau tulyā samā kriyā pravṛttiryayostādṛśau bhavataḥ | tulyakriyatvamevāha | yata iti | yataḥ yatra sārvavibhaktikastasiḥ | yasmin cakre marudvāyuḥ pravartate tatra tasmin cakre manaḥpravṛttiḥ manasaḥ pravṛttirbhavati | yato yasmin cakre manaḥ pravartate tatra tasmin cakre marutpravṛttiḥ vāyoḥ pravṛttirbhavatītyarthaḥ | taduktaṃ vāsiṣṭhe | avinābhāvinī nityaṃ jaṃtūnāṃ prāṇacetasī | kusumāmodavanmiśre tilatailaṃ ivāsthite | kurutaśca vināśena kāryaṃ mokṣākhyamuttamamiti || 24 || tatreti || tatra tayormānasamārutayormadhye ekasya mānasasya mārutasya vā nāśālla- p. 145) || mūla || rasasya manasaścaiva caṃcalatvaṃ svabhāvataḥ | raso baddho mano baddhaṃ kinna siddhyati bhūtale || 26 || mūrchito harate vyādhīnmṛto jīvayati svayam || baddhaḥ khecaratāṃ dhatte raso vāyuśca pārvati || 27 || || ṭīkā || yādaparasyānyasya mārutasya mānasasya vā nāśo layo bhavati | ekapravṛtterekasya mānasasya mārutasya vā pravṛttervyāpārādaparapravṛttiraparasya mārutasya mānasasya vā pravṛttirvyāpāro bhavati | adhvastayoralīnayormānasamārutayoḥ satoriṃdriyavargavṛttiriṃdriyasamudāyasya svasvaviṣaye pravṛttirbhavati | pradhvastayoḥ pralīnayostayoḥ satormokṣapadasya mokṣākhyapadasya siddhirniṣpattirbhavati | tayorlaye puruṣasya svarūpe'vasthānādityarthaḥ | tatrāpi sādhyaḥ pavanasya nāśaḥ ṣaḍaṃgayogādiniṣevaṇena | manovināśastu guroḥ prasādānnimeṣamātreṇa susādhya eva | yogabīje mūlaślokasyāyamuttaraḥ ślokaḥ || 25 || rasasyeti || rasasya pāradasya manaso mānasasya bhāvataḥ svabhāvāccaṃcalatvaṃ cāṃcalyamasti | rasaḥ pārado baddhaścenmanaścittaṃ baddhaṃ bhavati | tato bhūtale pṛthivītale kiṃ na siddhyati sarvaṃ siddhyatītyarthaḥ || 26 || tadevāha || mūrchita iti || oṣadhiviśeṣayogena gatacāpalo raso mūrchitaḥ kuṃbhakāṃte recakanivṛtto vāyurmūrchita ityucyate | he pārvatīti pārvatīsubodhāyeśvara vākyaṃ | mūrchito rasaḥ pāraso vāyuḥ prāṇaśca vyādhīn rogān harate nāśayati | bhasmībhūto raso brahmaraṃdhre līno vāyuśca mṛtaḥ svayamātmanā svasāmarthyenetyarthaḥ | jīvayati dīrghakālaṃ jīvanaṃ karoti | kriyāviśeṣeṇa guṭikākārakṛto rasaḥ baddho bhrūmadhyādau dhāraṇāviśeṣeṇa dhṛto vāyuśca baddhaḥ khecaratāmākāśagatiṃ dhatte vidhate karotītyarthaḥ | p. 146) || mūla || manaḥ sthairye sthiro vāyustato biṃduḥ sthiro bhavet || biṃdusthairyātsadā satvaṃ piṃḍasthairyaṃ prajāyate || 28 || iṃdriyāṇāṃ mano nātho manonāthastu mārutaḥ || mārutasya layo nāthaḥ sa layo nādamāśritaḥ || 29 || so'yamevāstu mokṣākhyo māstu vāpi matāṃtare || manaḥ prāṇalaye kaścidānaṃdaḥ saṃpravartate || 30 || || ṭīkā || taduktaṃ gorakṣakaśatake | yadbhinnāṃjanapuṃjasannibhamidaṃ vṛttaṃ bhruvoraṃtare tattvaṃ vāyumayaṃ pakārasahitaṃ tatreśvaro devatā | prāṇaṃ tatra vilāpya paṃcaghaṭikaṃ cittānvitaṃ dhārayedeṣā khe gamanaṃ karoti yamināṃ syādvāyunā dhāraṇeti || 27 || manaḥsthairya iti || manasaḥ sthairye sati vāyuḥ prāṇaḥ sthiro bhavet | tato vāyusthairyādbiṃdurvīryaṃ sthiro bhavet | biṃdoḥ sthairyātsadā sarvadā satvaṃ balaṃ piṃdasthairyaṃ dehasthairyaṃ prajāyate || 28 || iṃdriyāṇāmiti || iṃdriyāṇāṃ śrotrādīnāṃ mano'taḥkaraṇaṃ nāthaḥ pravartakaḥ | manonātho manaso nātho mārutaḥ prāṇaḥ | mārutasya prāṇasya layo manovilayo nāthaḥ | sa layo manolayaḥ nādamāśrito nāde mano līyata ityarthaḥ || 29 || so'yamiti || so'yameva cittalaya eva mokṣākhyo mokṣapadavācyaḥ | matāṃtare'nyamate māstu vā | cittalayasya suṣuptāvapi satvānmanaḥprāṇayorlaye sati kaścidanirvācyaḥ p. 147) || mūla || pranaṣṭaśvāsaniśvāsaḥ pradhvastaviṣayagrahaḥ || niśceṣṭo nirvikāraśca layo jayati yoginām || 31 || ucchinnasarvasaṃkalpo niḥśeṣāśeṣaceṣṭitaḥ || svāvagamyo layaḥ ko'pi jāyate vāgagocaraḥ || 32 || || ṭīkā || ānaṃdaḥ saṃpravartate samyak pravṛto bhavati | anirvācyānaṃdāvirbhāve jīvanmuktisukhaṃ bhavatyeveti bhāvaḥ || 30 || pranaṣṭeti || śvāsaśca niśvāsaśca śvāsaniśvāsau pranaṣṭau līnau śvāsaniśvāsau yasmin sa tathā bāhyavāyoraṃtaḥpraveśanaṃ śvāsaḥ aṃtaḥsthitasya vāyorbahirnissaraṇaṃ niśvāsaḥ pradhvastaḥ prakarṣeṇa dhvasto naṣṭo viṣayāṇāṃ śabdādīnāṃ graho grahaṇaṃ yasmin nirgatā ceṣṭā kāyakriyā yasmin nirgato vikāro'ṃtaḥkaraṇakriyā yasmin etādṛśo yogināṃ layo'ṃtaḥkaraṇavṛtterdhyeyākārāvṛttirjayati sarvotkarṣeṇa vartate || 31 || ucchinneti || ucchinnā naṣṭāḥ sarve saṃkalpā manaḥpariṇāmā yasmin sa tathā nirgataḥ śeṣo yebhyastāni niḥśeṣāṇyaśeṣāṇi ceṣṭitāni yasmin sa tathā svenaivāvagaṃtuṃ boddhuṃ śakyaḥ svāvagamyaḥ vācāmagocaro viṣayaḥ ko'pi vilakṣaṇo layaḥ jāyate yogināṃ prādurbhavati || 32 || p. 148) || mūla || yatra dṛṣṭirlayastatra bhūteṃdriyasanātanī || sā śaktirjīvabhūtānāṃ dve alakṣye layaṃ gate || 33 || layo laya iti prāhuḥ kīdṛśaṃ layalakṣaṇam || apunarvāsanotthānāllayo viṣayavismṛtiḥ || 34 || vedaśāstrapurāṇāni sāmānyagaṇikā iva || ekaiva śāṃbhavī mudrā guptā kulavadhūriva || 35 || || ṭīkā || yatra dṛṣṭiriti || yatra yasminviṣaye brahmaṇi dṛṣṭiraṃtaḥkaraṇavṛttistatraiva layo bhavati | bhūtāni pṛṭhivyādīni iṃdriyāṇi śrotrādīni sanātanāni śāśvatāni yasyāṃ sā satkāryavāde'vidyāyāṃ kāryajātasya sattvāt | jīvabhūtānāṃ prāṇināṃ śaktirvidyā ime dve alakṣye brahmaṇi layaṃ gate yogināmiti śeṣaḥ || 33 || laya iti || laya iti prāhurvadaṃti bahavaḥ | layasya lakṣaṇaṃ layasvarūpaṃ kīdṛśamiti praśnapūrvakaṃ layasvarūpamāha || apunariti || apunarvāsanotthānātpunarvāsanāsthānābhāvādviṣayavismṛtirviṣa yāṇāṃ śabdādīnāṃ dhyeyākārasya viṣayasya vā vismṛtirlayo layaśabdārthaḥ ityarthaḥ || 34 || vedeti || vedāścatvāraḥ śāstrāṇi ṣaṭ purāṇānyaṣṭādaśa sāmānyā gaṇikā iva veśyā iva | bahupuruṣagamyatvāt | ekā śāṃbhavī mudraiva kulavadhūriva kulastrīva guptā | puruṣaviśeṣagamyatvāt || 35 || p. 149) || mūla || aṃtarlakṣyaṃ bahirdṛṣṭirnimeṣonmeṣavarjitā || eṣā sā śāṃbhavī mudrā vedaśāstreṣu gopitā || 36 || aṃtarlakṣyavilīnacittapavano yogī yadā vartate dṛṣṭyā niścalatārayā bahiradhaḥ paśyannapaśyannapi || mudreyaṃ khalu śāṃbhavī bhavati sā labdhā prasādādguroḥ śūnyāśūnyavilakṣaṇaṃ sphurati tattattvaṃ paraṃ śāṃbhavam || 37 || || ṭīkā || cittalayāya prāṇalayasādhanībhūtāṃ mudrāṃ vivakṣustatra śāṃbhavīṃ mudrāmāha || aṃtarlakṣyamiti || aṃtaḥ ādhārādibrahmaraṃdhrāṃteṣu cakreṣu madhye svābhimate cakre lakṣyamaṃtaḥkaraṇavṛttiḥ | bahirddehādbahiḥpradeśe dṛṣṭiḥ cakṣuḥsaṃbandhaḥ | kīdṛśī dṛṣṭiḥ nimeṣonmeṣavarjitā nimeṣaḥ pakṣmasaṃyogaḥ unmeṣaḥ pakṣmasaṃyogaviśleṣaḥ tābhyāṃ varjitā rahitā cittasya dhyeyākārāveśe nimeṣonmeṣavarjitā dṛṣṭirbhavati | soktaiṣā mudrā śāṃbhavī śaṃbhoriyaṃ śāṃbhavī śivapriyā śivābhirbhāvajanikā vā bhavati | kīdṛśī vedaśāstreṣu gopita vedeṣu ṛgādiṣu śātreṣu sāṃkhyapātaṃjalādiṣu gopitā rakṣitā || 36 || śāṃbhavīṃ mudrāmabhinīya darśayati || aṃtarlakṣyamiti || yadā yasyāmavasthāyāmaṃtaḥ anāhatapadmādau yallakṣyaṃ saguṇeśvaramūrtyādikaṃ tattvamasyādivākyalakṣyaṃ jīveśvarābhinnamahaṃbrahmāsmīti p. 150) || mūla || śrīśāṃbhavyāśca khecaryā avasthādhāmabhedataḥ || bhaveccittalayānaṃdaḥ śūnye citsukharūpiṇī || 38 || tāre jyotiṣi saṃyojya kiṃcidunnamayedbhuvau || || ṭīkā || vākyārthabhūtaṃ brahma vā tasminvilīnau viśeṣeṇa līnau cittapavanau manomārutau yasya sa tathā yogī vartate niścalatārayā niścalā sthirā tārā kanīnikā yasyāṃ tādṛśyā dṛṣṭyā bahirdehādbahiḥpradeśe paśyannapi cakṣuḥsaṃbaṃdhaṃ kurvannapi apaśyan bāhyaviṣayagrahaṇamakurvan vartate āste | khalviti vākyālaṃkāre | iya muktā śāṃbhavī mudrā śāṃbhavīnāmikā mudrayati kleśāniti mudrā gurordeśikasya prasādātprītipūrvakādanugrahāllabdhā prāptācettadidamiti vaktumaśakyaṃ śāṃbhavaṃ śāṃbhavīmudrāyāṃ bhāsamānaṃ padaṃ padyate gamyate yogibhiriti padamātmasvarūpaṃ śūnyāśūnyavilakṣaṇaṃ dhyeyākāravṛtteḥ sadbhāvācchūnyavilakṣaṇaṃ tasyā api bhānābhāvādaśūnyavilakṣaṇaṃ tattvaṃ vāstavikaṃ vastu sphurati pratīyate | tathācoktaṃ | antarlakṣamananyadhīravirataṃ paśyanmudā saṃyamī dṛṣṭyunmeṣanimeṣavarjitamiyaṃ mudrā bhavecchāmbhavī || gupteyaṃ giriśena taṃtraviduṣā taṃtreṣu tattvārthināmeṣā syādyamināṃ manolayakarī muktipradā durlabhā || 1 || ūrdhvadṛṣṭiradhodṛṣṭirūrdhvavedho hyadhaḥśirāḥ | rādhāyaṃtravidhānena jīvanmukto bhavetkṣitau || 2 || 37 || śrīśāṃbhavyā iti || śrīśāṃbhavyāḥ śrīmatyāḥ śāṃbhavīmudrāyāḥ khecarīmudrāyāścāvasthādhāmabhedataḥ avasthā'vasthitirdhāma sthānaṃ tayorbhedācchāṃbhavyāṃ bahirdṛṣṭyā bahiḥsthitiḥ khecaryāṃ bhrūmadhyadṛṣṭyā'vasthitiḥ | śāṃbhavyāṃ hṛdayabhāvanādeśaḥ khecaryāṃ bhrūmadhya eva deśaḥ | tayorbhedābhyāṃ śūnye deśakālavastuparicchedaśūnye sajātīyavijātīyasvagatabhedaśūnye yā citsukharūpiṇi cidānaṃdasvarūpiṇyātmani cittalayānaṃdo bhavetsyāt | śrīśāṃbhavīkhecaryoravasthādhāmarūpasādhanāṃśe bhedaḥ natu cittalayānaṃdarūpaphalāṃśa itibhāvaḥ || 38 || unmanīmudrāmāha || tāre iti || tāre netrayoḥ kanīnike jyotiṣī tārayornāsāgre p. 151) || mūla || pūrvayogaṃ manoyujannunmanīkārakaḥ kṣaṇāt || 39 || kecidāgamajālena kecinnigamasaṃkulaiḥ || kecittarkeṇa muhyaṃti naiva jānaṃti tārakam || 40 || ardhonmīlitalocanaḥ sthiramanā nāsāgradattekṣaṇaścaṃdrārkāvapi līnatāmupanayannispaṃdabhāvena yaḥ || jyotīrūpamaśeṣa- || ṭīkā || yojanātprakāśamāne tejasi saṃyojya saṃyukte kṛtvā bhruvau kiṃcitsvalpamunnayedūrdhvaṃ nayet | pūrvaḥ pūrvokto'ṃtarlakṣyabahirdṛṣṭirityākārako yogo yuktiryasmin tattādṛśaṃ mano'ṃtaḥkaraṇaṃ yuṃjan yuktaṃ kurvan yogī kṣaṇānmuhūrtādunmanīkāraka unmanyavasthākārako bhavati || 39 || unmanīmaṃtarā'nyastaraṇopāyo nāstītyāha || keciditi || kecicchāstrataṃtrādividaḥ āgacchaṃti buddhimārohaṃtyarthā ebhya ityāgamāḥ śāstrataṃtrādayasteṣāṃ jālairjālavadbaṃdhanasādhanaistaduktaiḥ phalairmutdyaṃti mohaṃ prāpnuvaṃti | tatrāsaktā badhyaṃta iti bhāvaḥ | kecidvaidikā nigamasaṃkulairnigamānāṃ nigamoktānāṃ saṃkulaiḥ phalabāhulyairmutdyaṃti | kecidvaiśeṣikādayastarkeṇa svakalpitayuktiviśeṣeṇa mutdyaṃti | tārayatīti tārakastaṃ tārakaṃ taraṇopāyaṃ naiva jānaṃti | uktonmanyeva taraṇopāyastaṃ na jānaṃtītyarthaḥ || 40 || ardhonmīliteti || ardhaṃ-unmīlite ardhonmīlite ardhonmīlite locane yena p. 152) || mūla || bījamakhilaṃ dedīpyamānaṃ paraṃ tattvaṃ tatpadameti vastu paramaṃ vācyaṃ kimatrādhikam || 41 || divā na pūjayelliṃgaṃ rātrau caiva na pūjayet || sarvadā pūjayelliṃgaṃ divārātrinirodhataḥ || 42 || || ṭīkā || sa ardhonmīlitalocanaḥ ardhodghāṭitalocanaḥ ityarthaḥ | sthiraṃ niścalaṃ mano yasya sa sthiramanā nāsāyā nāsikāyā agre'grabhāge nāsikāyāṃ dvādaśāṃgulaparyaṃte vā datte prahite īkṣaṇe yena sa nāsāgradattekṣaṇaḥ | tathāha vasiṣṭhaḥ | dvādaśāṃgulaparyaṃte nāsāgre vimale'ṃbare | saṃviddṛśoḥ praśāmyaṃtyoḥ prāṇaspaṃdo nirudhyata iti | nispaṃdasya niścalasya bhāvo nispaṃdabhāvaḥ kāryeṃdriyamanasāṃ niścalatvaṃ tena caṃdrārkau caṃdrasūryāvapi līnatāṃ līnasya bhāvo līnatā layastamupanayanprāpayan kāryeṃdriyamanasāṃ niścalatvena prāṇasaṃcāramapi staṃbhayannityarthaḥ | taduktaṃ prāk | mano yatra bilīyetetyādipūrvokta viśeṣaṇasaṃpanno yogī jyotīrūpaṃ jyotīrivākhilaprakāśakaṃ rūpaṃ yasya sa tathā tamaśeṣabījamākāśādyutpattidvārā sarvakāraṇamakhilaṃ pūrṇaṃ dedīpyamānamatiśayena dīpyata iti dedīpyamānaṃ tattathā svaprakāśakaṃ paraṃ kāryeṃdriyamanasāṃ sākṣiṇaṃ tattvamanāropitaṃ vāstavikamityarthaḥ | tadidamiti vaktumaśakyaṃ padyate gamyate yogibhiriti padaṃ paramaṃ sarvotkṛṣṭaṃ vastu ātmasvarūpaṃ eti prāpnoti | unmanyavasthāyāṃ svasvarūpāvasthito yogī bhavatītyarthaḥ | atrādhikaṃ kiṃ vācyaṃ | aparaṃ vastu prāpnotītyatra kiṃ vaktavyamityarthaḥ || 41 || unmanībhāvanāyāḥ kālaniyamābhāvamāha || divā neti || divā sūryasaṃcāre liṃgaṃ p. 153) || mūla || atha khecarī || savyadakṣiṇanāḍistho madhye carati mārutaḥ || tiṣṭhate khecarī mudrā tasmin sthāne na saṃśayaḥ || 43 || iḍāpiṃgalayormadhye śūnyaṃ caivānilaṃ graset || tiṣṭhate khecarī mudrā tatra satyaṃ punaḥ punaḥ || 44 || || ṭīkā || sarvakāraṇamātmānaṃ | etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūta ityādiśruteḥ | na pūjayet na bhāvayet | dhyānamevātmapūjanaṃ | taduktaṃ vāsiṣṭhe | dhyānopahāra evātmā dhyānamasya mahārcanaṃ | vinā tenetareṇāyamātmā labhyata eva no iti | rātrau caṃdrasaṃcāre ca naiva pūjayennaiva bhāvayet caṃdrasūryasaṃcāre cittasthairyābhāvāt | cale vāte calaṃ cittamityuktatvāt | divārātrinirodhataḥ sūryacaṃdrau nirudhya | lyablope paṃcamī tasyāstasil | sarvadā sarvasmin kāle liṃgaṃ ātmānaṃ pūjayedbhāvayet | sūryacaṃdrayornirodhe kṛte suṣumnāṃtargate prāṇe manaḥsthairyāt | taduktaṃ | suṣumnāṃtargate vāyau manaḥsthairyaṃ prajāyata iti || 42 || khecarīmāha || savyeti || savyadadiṇanāḍistho vāmataditaranāḍistho māruto vāyuryatra madhye carati yasminmadhyapradeśe gacchati tasmin sthāne tasmin pradeśe khecarī mudrā tiṣṭhate sthirā bhavati | prakāśanastheyākhyayoścetyātmanepadaṃ | na saṃśayaḥ ukte'rthe saṃdeho nāstītyarthaḥ || 43 || iḍāpiṃgalayoriti || iḍāpiṃgalayoḥ savyadakṣiṇanāḍyormadhye yacchūnyaṃ khaṃ kartṛ anilaṃ prāṇavāyuṃ yatra graset | śūnye prāṇasya sthirībhāva eva grāsaḥ | tatra tasmin śūnye khecarī mudrā tiṣṭhate | punaḥ punaḥ satyamiti yojanā || 44 || p. 154) || mūla || sūryācaṃdramasormadhye nirālaṃbāṃtaraṃ punaḥ || saṃsthitā vyomacakre yā sā mudrā nāma khecarī || 45 || somādyatroditā dhārā sākṣātsā śivavallabhā || pūrayedatulāṃ divyāṃ suṣumnāṃ paścime mukhe || 46 || purastāccaiva pūryeta niścitā khecarī bhavet || abhyastā khecarī mudrāpyunmanī saṃprajāyate || 47 || || ṭīkā || sūryācaṃdramasoriti || sūryācaṃdramasoriḍāpiṃgalayormadhye nirālaṃbaṃ yadaṃtaramavakāśastatra | punaḥ pādapūraṇe | vyomnāṃ khānāṃ cakre samudāye | bhūmadhye sarvakhānāṃ samanvayāt | taduktaṃ paṃcasrotaḥ samanvita iti | yā saṃsthitā sā mudrā khecarīnāma || 45 || somāditi || somāccaṃdrādyatra yasyāṃ khecaryāṃ dhārā'mṛtadhārā uditodbhūtā sā khecarī sākṣācchivavallabhā śivasya priyeti pūrveṇānvayaḥ | atulāṃ nirmalāṃ nirupamāṃ divyāṃ sarvanāḍyuttamāṃ suṣumnāṃ paścime mukhe pūrayet | jihvayeti śeṣaḥ || 46 || purastāccaiveti || purastāccaiva pūrvato'pi pūryeta | suṣumnāṃ prāṇeneti śeṣaḥ | yadi tarhi niścitā'saṃdigdhā khecarī khecaryākhyā mudrā bhavediti | yadi tu purastātprāṇena na pūryeta jihvāmātreṇa paścimataḥ pūryeta tarhi mūḍhāvasthājanikā | na niścitā khecarī syāditi bhāvaḥ | khecarīmudrāpyabhyastā satī unmanī saṃprajāyate cittasya dhyeyākārāveśātturyāvasthā bhavatītyarthaḥ || 47 || p. 155) || mūla || bhruvormadhye śivasthānaṃ manastatra vilīyate || jñātavyaṃ tatpadaṃ turyaṃ tatra kālo na vidyate || 48 || abhyasetkhecarīṃ tāvadyāvatsyādyoganidritaḥ || saṃprāptayoganidrasya kālo nāsti kadācana || 49 || nirālaṃbaṃ manaḥ kṛtvā na kiṃcidapi ciṃtayet | sabāhyābhyaṃtare vyomni ghaṭavattiṣṭhati dhruvam || 50 || || ṭīkā || bhruvoriti || bhruvormadhye bhruvoraṃtarāle śivasthānaṃ śivasyeśvarasya sthānaṃ śivasya sukharūpasyātmano'vasthānamiti śeṣaḥ | tatra tasmin śive mano līyate śivākāravṛttipravāhavadbhavati taccittalayarūpaṃ turyaṃ padaṃ jāgratsvapnasuṣuptibhyaścaturthākhyaṃ jñātavyaṃ | tatra tasmin pade kālo mṛtyurna vidyate | yadvā sūryacaṃdrayoniṃrodhādāyuḥkṣayakārakaḥ kālaḥ samayo na vidyata ityarthaḥ | taduktaṃ | bhotkrī suṣumnā kālasyeti || 48 || abhyasediti || tāvatkhecarī mudrāmabhyaset | yāvadyoganidritaḥ | yogaḥ sarvavṛttinirodhaḥ saiva nidrā yoganidrā 'sya saṃjātā iti yoganidritaḥ tādṛśaḥ syāt | saṃprāptā yoganidrā yena sa saṃprāptayoganidrastasya kadācana kasmiṃścidapi samaye kālo mṛtyurnāsti || 49 || nirālaṃbamiti || yo nirālaṃbamālaṃbaśūnyaṃ manaḥ kṛtvā kiṃcidapi na ciṃtayet khecarīmudrāyāṃ jāyamānāyāṃ brahmākārāmapi vṛttiṃ paravairāgyeṇa parityajedityarthaḥ | sa yogī bāhyābhyaṃtare bāhyebahirbhave ābhyaṃtare'bhyaṃtarbhave ca vyomnyākāśe ghaṭavattiṣṭhati dhruvaṃ | p. 156) || mūla || bāhyavāyuryathā līnastathā madhye na saṃśayaḥ || svasthāne sthiratāmeti pavano manasā saha || 51 || evamabhyasamānasya vāyumārge divāniśam || abhyāsājjīryate vāyurmanastatraiva līyate || 52 || amṛtaiḥ plāvayeddehamāpādatalamastakam || || ṭīkā || niścitametat | yathākāśe ghaṭo bahiraṃtaścākāśapūrṇo bhavati tathā khecaryāmālaṃbanaparityāgena yogī brahmaṇā pūrṇastiṣṭhatītyarthaḥ || 50 || bāhyeti || bāhyo dehādbahirbhavo vāyuryathā līno bhavati khacaryā | tasyāṃtaḥ pravṛtyabhāvāt tathā madhyo dehamadhyavartī vāyurlīno bhavati | tasya bahiḥpravṛttyabhāvāt | na saṃśayaḥ | asminnarthe saṃdeho nāstītyarthaḥ | sthīyate sthirībhūyate'sminniti sthānaṃ svasya prāṇasya sthānaṃ sthairyādhiṣṭhānaṃ brahmaraṃdhraṃ tatra manasā cittena saha pavanaḥ prāṇaḥ sthiratāṃ niścalatāmeti prāpnoti || 51 || evamuktaprakāreṇa vāyumārge prāṇamārge suṣumnāyāmityarthaḥ | divāniśaṃ rātriṃdivamabhyasamānasyābhyāsaṃ kurvato yogino'bhyāsādyatra yasminnādhāre vāyuḥ prāṇo jīryate kṣīyate līyata ityarthaḥ | tatraiva vāyorlayādhiṣṭhāne manaścitaṃ līyate jīryata-ityarthaḥ || 52 || amṛtairiti || amṛtaiḥ suṣiranirgataiḥ pādatalaṃ ca mastakaṃ ca pādatalamastakaṃ dvaṃdvaśca p. 157) || mūla || siddhyatyeva mahākāyo mahābalaparākramaḥ || 53 || iti khecarī || śaktimadhye manaḥ kṛtvā śaktiṃ mānasamadhyagām || manasā mana ālokya dhārayetparamaṃ padam || 54 || khamadhye kuru cātmānamātmamadhye ca khaṃ kuru || sarvaṃ ca khamayaṃ kṛtvā na kiṃcidapi ciṃtayet || 55 || || ṭīkā || prāṇitūryasenāṃgānāmityekavadbhāvaḥ | pādatalamastakamabhivyāpyetyāpādatalamastakaṃ dehamāplāvayedāplāvitaṃ kuryāt | mahānutkṛṣṭaḥ kāyo yasya sa mahākāyaḥ mahāṃtau balaparākramau yasyetyetādṛśo yogī siddhyatyeva | amṛtāplāvanena siddho bhavatyeva || 53 || śaktiriti || śaktiḥ kuṃḍalinī tasyā madhye manaḥ kṛtvā tasyāṃ mano dhṛtvā tadākāraṃ manaḥ kṛtvetyarthaḥ | śaktiṃ mānasamadhyagāṃ kṛtvā | śaktidhyānāveśācchaktiṃ manasyekīkṛtya tena kuṃḍalīṃ bodhayitveti yāvat | prabuddhāvahniyogena manasā marutā saheti gorakṣokteḥ | manasāṃtaḥkaraṇena mana ālokya buddhiṃ manasā'valokanena sthirīkṛtvetyarthaḥ | paramaṃ padaṃ sarvotkṛṣṭaṃ svarūpaṃ dhārayeddhāraṇāviṣayaṃ kuryādityarthaḥ || 54 || khamadhya iti || khamiva pūrṇaṃ brahma khaṃ tanmadhye ātmānaṃ svasvarūpaṃ kuru | brahmāhamiti bhāvayetyarthaḥ | ātmamadhye svasvarūpe ca khaṃ pūrṇaṃ brahma kuru | ahaṃ brahmeti ca bhāvayetyarthaḥ | sarvaṃ ca khamayaṃ kṛtvā brahmamayaṃ vibhāvya kimapi na ciṃtayet | ahaṃ brahmeti dhyānamapi parityajedityarthaḥ || 55 || p. 158) || mūla || aṃtaḥ śūnyo bahiḥ śūnyaḥ śūnyaḥ kuṃbha ivāṃbare || aṃtaḥ pūrṇo bahiḥ pūrṇaḥ pūrṇaḥ kuṃbha ivārṇave || 56 || bāhyaciṃtā na kartavyā tathaivāṃtaraciṃtanam || sarvaciṃtāṃ parityajya na kiṃcidapi ciṃtayet || 57 || saṃkalpamātrakalanaiva jagatsamagraṃ saṃkalpamātrakalanaiva mano- || ṭīkā || evaṃ samāhitasya svarūpe sthitimāha || aṃtaḥśūnya iti || aṃtaḥ aṃtaḥkaraṇe śūnyaḥ | brahmātiriktavṛtterabhāvāddvitīyaśūnyaḥ | bahiraṃtaḥkaraṇādbahirapiśūnyaḥ | dvitīyādarśanāt aṃbare ākāśe kuṃbho ghaṭo yathāṃtarbahiḥśūnyastadvadaṃtaḥkaraṇe hṛdākāśe vāyupūrṇaḥ brahmākāravṛtteḥ sadbhāvādbrahmavāsatvād | bahiḥpūrṇo'ṃtaḥkaraṇādbahirhṛdavakāśādbahirvā pūrṇaḥ | sattayā brahmātiriktavṛtterabhāvādbrahmapūrṇatvādvā | arṇave samudre kuṃbho ghaṭo yathā sarvato jalapūrṇo bhavatyevaṃ samādhiniṣṭho yogī brahmapūrṇo bhavatītyarthaḥ || 56 || bāhyaciṃteti || samāhitena yoginetyadhyāhāraḥ | bāhyaciṃtā bāhyaviṣayā ciṃtā na kartavyā tathaiva bāhyaciṃtākaraṇavadāṃtaraciṃtanamāṃtarāṇāṃ manasā parikalpitānāmāśāmodakasaudhavāṭikādīnāṃ ciṃtanaṃ na kartavyamiti liṃgavipariṇāmenānvayaḥ | sarvaciṃtāṃ bāhyābhyaṃtaraciṃtanaṃ parityajya kiṃcidapi na ciṃtayetparavairāgyeṇātmākāravṛttimapi parityajet | tattyāge svarūpāvasthitirūpā jīvanmuktirbhavatīti bhāvaḥ || 57 || bāhyābhyaṃtaraciṃtāparityāge śāṃtiśca bhavatītyatra vasiṣṭhavākyaṃ pramāṇayati | saṃkalpeti | p. 159) || mūla || vilāsaḥ || saṃkalpamātramatimutsṛja nirvikalpamāśritya niścayamavāpnuhi rāma śāṃtim || 58 || karpūramanale yadvatsaiṃdhavaṃ salile yathā | tathā saṃdhīyamānaṃ ca manastattve vilīyate || 59 || jñeyaṃ sarvaṃ pratītaṃ ca jñānaṃ ca mana ucyate || || ṭīkā || saṃkalpo mānasiko vyāpāraḥ sa eva saṃkalpamātraṃ tasya kalanaiva racanaivedaṃ dṛśyamānaṃ samagraṃ jagat | bāhyaprapaṃco manomātrakalpita ityarthaḥ | manaso mānasasya vilāso nānāviṣayākārakalpanā āśāmodakasaudhavāṭikādikalpanārūpo vilāsaḥ saṃkalpamātrakalanaiva | mānasaḥ prapaṃco'pi saṃkalpamātraracanaivetyarthaḥ | saṃkalpamātre vāhyābhyaṃtaraprapaṃce yā matiḥ satyatvabuddhistāmutsṛja | tarhi kiṃ kartavyamityata āha | nirvikalpeti | viśiṣṭakalpanā vikalpaḥ | ātmani kartṛtvabhotkṛtvasukhitvasajātīyavijātīyasvagatabhedadeśakālavas tupariccheda-kalpanārūpaḥ tasmānniṣkrāṃto nirvikalpastamātmānamāśritya dhāraṇādiviṣayaṃ kṛtvā he rāma niścayamasaṃdigdhaṃ śāṃtiṃ paramo paratimavāpnuhi | tataḥ sukhamapi prāpsyasīti bhāvaḥ | taduktaṃ bhagavatā vyatirekeṇa | na cābhāvayataḥ śāṃtiraśāṃtasya kutaḥ sukhamiti || 58 || karpūramiti || yadvadyathā'nale'grau saṃdhīyamānaṃ saṃyojyamānaṃ karpūraṃ vilīyate viśeṣeṇa līyate līnaṃ bhavati | agnyākāraṃ bhavati | yathā salile jale saṃdhīyamānaṃ saiṃdhavaṃ lavaṇaṃ vilīyate lavaṇākāraṃ parityajya jalākāraṃ bhavati tathā tadvattattve ātmani saṃdhīyamānaṃ kāryamāṇaṃ mano vilīyate ātmākāraṃ bhavati || 59 || manaso vilaye jāte dvaitamapi līyata ityāha tribhiḥ || jñeyamiti || sarvaṃ sakalaṃ p. 160) || mūla || jñānaṃ jñeyaṃ samaṃ naṣṭaṃ nānyaḥ paṃthā dvitīyakaḥ || 60 || manodṛśyamidaṃ sarvaṃ yatkiṃcitsacarācaram || manaso hyunmanībhāvāddvaitaṃ naivopalabhyate || 61 || jñeyavastuparityāgādvilayaṃ yāti mānasam || manaso vilaye jāte kaivalyamavaśiṣyate || 62 || || ṭīkā || jñeyaṃ jñānārhaṃ pratītaṃ ca jñātaṃ ca jñānaṃ ca idaṃ sarvaṃ mana ucyate | sarvasya manaḥkalpanāmātratvānmanaḥśabdenocyate | jñānaṃ jñeyaṃ ca samaṃ mano vilīyate manasā sārdhaṃ naṣṭaṃ yadi tarhi dvitīyakaḥ dvitīya eva dvitīyakaḥ paṃthā manoviṣayo nāsti | dvaitaṃ nāstīti phalitārthaḥ || 30 || manodṛśyamiti || idamupalabhyamānaṃ yatkiṃcidyatkimapi caraṃ jaṃgamamacaraṃ sthāvaraṃ caraṃ cācaraṃ ca carācare tābhyāṃ sahavartata iti sacarācaraṃ yajjagattatsarvaṃ manodṛśyaṃ manasā dṛśyaṃ | manaḥsaṃkalpamātramityarthaḥ | manaḥkalpanāsatve pratītestadabhāve cāpratīterbhrama eva sarvaṃ jagat | bhramasya pratītakaśarītvāt | na ca bauddhamataprasaṃgaḥ | bhramādhiṣṭhānasya brahmaṇaḥ satyatvābhyupagamāt | manasa unmanībhāvādvilayādvaitaṃ bhedaḥ naivopalabhyate naiva pratīyate | dvaitabhramahetormanaḥ saṃkalpasyābhavāt | hi taddhetāvavyayaṃ || 61 || jñeyamiti || jñeyayaṃ jñānaviṣayaṃ yadvastu sarvaṃ carācaraṃ yadṛśyaṃ tasya parityāgānnāmarūpātmakasya tasya parivarjanāddvilayaṃ saccidānaṃdarūpātmākāraṃ bhavati | manaso vilaye jāte sati kaivalyaṃ kevalasyātmano bhāvaḥ kaivalyamavaśiṣyate | advitīyātmasvarūpamavaśiṣṭaṃ bhavatītyarthaḥ || 62 || p. 161) || mūla || evaṃ nānāvidhopāyāḥ samyak svānubhavānvitāḥ || samādhimārgāḥ kathitāḥ pūrvācāryairmahātmabhiḥ || 63 || suṣumnāyai kuṃḍalinyai sudhāyai caṃdrajanmane || manonmanyai namastubhyaṃ mahāśaktyai cidātmane || 64 || aśakyatattvabodhānāṃ mūḍhānāmapi saṃmatam || evamiti || evamaṃtarlakṣyaṃ bahirdṛṣṭirityādyuktaprakāreṇa mahān samādhipariśīlanaśuddha ātmāṃtaḥkaraṇaṃ yeṣāṃ te mahātmānastairmahātmabhiḥ pūrve ca te ācāryāśca pūrvācāryā matsyeṃdrādayastaiḥ samādheścittavṛttinirodhasya mārgāḥ prāptyupāyāḥ kathitāḥ | kīdṛśāḥ samādhimārgāḥ | nānāvidhopāyāḥ nānāvidhā upāyāḥ sādhanāni yeṣāṃ te tathā samyak samīcīnatayā saṃśayaviparyayarāhityena yaḥ svānubhava ātmānubhavastenānvitā yuktāḥ || 63 || suṣumnādibhyaḥ kṛtakṛtyastāḥ praṇamati || suṣumnāyai iti || suṣumnā madhyanāḍī tasyai kuṃḍalinyai ādhāraśaktyai caṃdrādbhrūmadhyasthājjanma yasyāstasyai sudhāyai pīyūṣāyai manonmanyai turyāvasthāyai ciccaitanyamātmā svarūpaṃ yasyāḥ sā tathā tasyai mahatī jaḍānāṃ kāryeṃdriyamanasāṃ caitanyasaṃpādakatvātsarvottamā yā śaktiścicchaktiḥ puruṣarūpā tasyai | tubhyamiti pratyekaṃ saṃbadhyate | namaḥ pravhībhāvo'stu || 64 || nānāvidhān samādhyupāyānuktvā nādānusaṃdhānurūpaṃ mukhyopāyaṃ pratijānīte p. 162) || mūla || proktaṃ gorakṣanāthena nādopāsanamucyate || 65 || śrī-ādināthena sapādakoṭilayaprakārāḥ kathitā jayaṃti || nādānusaṃdhānakamekameva manyāmahe mukhyatamaṃ layānām || 66 || muktāsane sthito yogī mudrāṃ saṃdhāya śāṃbhavīm || śṛṇuyāddakṣiṇe karṇe nādamaṃtasthamekadhīḥ || 67 || || ṭīkā || nīte || aśakyeti || avyutpannatvādaśakyastattvabodhastattvajñānaṃ yeṣāṃ te tathā teṣāṃ mūḍhānāmanadhītānāṃ saṃmataṃ | apiśabdātkimutādhītānāmiti gamyate | gorakṣanāthena proktamityanena mahaduktatvādupādeyatvaṃ gamyate | nādasyānāhatadhvanerupāsane'nusaṃdhānarūpaṃ sevanamucyate kathyate || 65 || śrī-ādinātheneti || śrī-ādināthena śivena kathitāḥ proktāḥ pādena caturthāṃśena saha vartamānāḥ koṭisaṃkhyākā layaprakārāścittalayasādhanabhedā jayaṃtyutkarṣeṇa vartaṃte vayaṃ tu nādānusaṃdhānakaṃ nādānuciṃtanameva ekaṃ kevalaṃ layānāṃ layasādhanānāṃ madhye mukhyatamamatiśayena mukhyaṃ manyāmahe jānīmahe utkṛṣṭānāṃ layasādhanānāṃ madhye utkṛṣṭatamatvādgorakṣābhimatatvācca nādānusaṃdhānameva avaśyaṃ vidheyamiti bhāvaḥ || 66 || śāṃbhavīmudrāyā nādānusaṃdhānamāha || muktāsana iti || muktāsane siddhāsane sthito yogī śāṃbhavīṃ mudrāmaṃtarlakṣyaṃ bahirdṛṣṭirityādinoktāṃ saṃdhāya kṛtvā | ekadhīrekāgracitaḥ san dakṣiṇe karṇe'ṃtasthasuṣumnānāḍyāṃ saṃtameva nādaṃ śṛṇuyāt | p. 163) || mūla || śravaṇapuṭenayanayugalaghrāṇamukhānāṃ nirodhanaṃ kāryam || śuddhasuṣumnāsaraṇau sphuṭamamalaḥ śrūyate nādaḥ || 68 || āraṃbhaśca ghaṭaścaiva tathā paricayo'pi ca || niṣpattiḥ sarvayogeṣu syādavasthācatuṣṭayam || 69 || athāraṃbhāvasthā || brahmagraṃtherbhavedbhedo tdyānaṃdaḥ śūnyasaṃbhavaḥ || || ṭīkā || taduktaṃ tripurāsārasamuccaye | ādau mattālimālājanitaravasamastārasaṃskārakārī nādo'sau vāṃśikasyānilabharitalasadvaṃśaniḥsvānatulyaḥ | ghaṃṭānādānukārī tadanu ca jaladhidhvānadhīro gabhīro garjanparjanyaghoṣaḥ para iha kuhare vartate brahmanāḍyā iti || 67 || parāṅmukhīmudrayā nādānusaṃdhānamāha || śravaṇapuṭe nayanayornetrayoryugalaṃ yugmaṃ prāṇaśabdena ghrāṇapuṭe mukhamāsyameṣāṃ | dvaṃdve prāṇyaṃgatvādekavadbhāve prāpte'pi sarvasyāpi dvaṃdvaikavadbhāvasya vaikalpikatvānna bhavati | teṣāṃ nirodhanaṃ karāṃgulibhiḥ kāryaṃ | nirodhanaṃ cetthaṃ | aṃguṣṭhābhyāmubhau karṇau tarjanībhyāṃ ca cakṣuṣī | nāsāpuṭau tathānyābhyāṃ pracchādya karaṇāni ceti | cakārāttadanyābhyāṃ mukhaṃ pracchādyeti samuccīyate | śuddhā prāṇāyāmairmalarahitā yā suṣumnāsaraṇiḥ suṣumnāpaddhatistasyāmamalo nādaḥ sphuṭaṃ vyaktaṃ śrūyate || 68 || atha nādasya catasro'vasthāḥ prāha || ārambhaśceti || āraṃbhāvasthāghaṭāvasthāparicayāvasthāniṣpatyavasthā iti | sarvayogeṣu sarveṣu cittavṛttinirodhopāyeṣu śāṃbhavyādiṣu vyavasthācatuṣṭayaṃ syāt | cacaivatathāpicāḥ pādapūraṇārthāḥ || 69 || tatrāraṃbhāvasthāmāha || brahmagraṃtheriti || brahmagraṃtheranāhatacakre vartamānāyā bhedaḥ p. 164) || mūla || vicitraḥ kvaṇako dehe 'nāhataḥ śrūyate dhvaniḥ || 70 || divyadehaśca tejasvī divyagaṃdhastvarogavān || saṃpūrṇahṛdayaḥ śūnya āraṃbho yogavān bhavet || 71 || atha ghaṭāvasthā || dvitīyāyāṃ ghaṭīkṛtya vāyurbhavati madhyagaḥ || dṛḍhāsano bhavedyogī jñānī devasamastadā || 72 || || ṭīkā || prāṇāyāmābhyāsena bhedanaṃ yadā bhavettadeti yattadoradhyāhāraḥ | ānaṃdayatītyānaṃdaḥ ānaṃdajanakaḥ śūnye hṛdākāśe saṃbhavatīti śūnyasaṃbhavo hṛdākāśotpanno vicitro nānāvidhaḥ kvaṇo bhūṣaṇaninadaḥ sa eva kvaṇakaḥ | bhūṣaṇaninadasadṛśa ityarthaḥ | bhūṣaṇānāṃ tu śiṃjitaṃ | nikvāṇo nikvaṇaḥ kvāṇaḥ kvaṇaḥ kvaṇanamityapītyamaraḥ | anāhato dhvaniranāhato nirhādo dehe dehamadhye śrūyate śravaṇaviṣayo bhavatītyarthaḥ || 70 || divyadeha iti || śūnye hṛdākāśe ya āraṃbho nādāraṃbhastasmin sati hṛdākāśaviśuddhākāśabhrūmadhyākāśāḥ śūnyātiśūnyamahāśūnyaśabdairvyavahriyaṃte yogibhiḥ | saṃpūrṇahṛdayaḥ prāṇavāyunā samyak pūrṇaṃ hṛdayaṃ yasya sa tathā ānaṃdena pūrṇe hṛdaye yogavān yogī divyo rūpalāvaṇyabalasaṃpanno deho yasya sa divyadehaḥ tejasvī pratāpavān divyagaṃdhaḥ divya uttamo gaṃdho yasya sa tathā arogavān rogarahito bhavediti saṃbaṃdhaḥ || 71 || ghaṭāvasthāmāha || dvitīyāmīti || dvitīyāyāṃ ghaṭāvasthāyāṃ vāyuḥ prāṇaḥ ghaṭīkṛtya ātmanā sahāpānaṃ nādabiṃdu caikīkṛtya madhyamo madhyacakragataḥ kaṃṭhasthāne madhyacakraṃ | p. 165) || mūla || viṣṇugraṃthestato bhedātparamānaṃdasūcakaḥ || atiśūnye vimardaśca bherīśabdastathā bhavet || 73 || tṛtīyāyāṃ tu vijñeyo vihāyomardaladhvaniḥ || mahāśūnyaṃ tadā yāti sarvasiddhisamāśrayam || 74 || || ṭīkā || taduktamatraiva jālaṃdharabaṃdhe madhyacakramidaṃ jñeyaṃ ṣoḍaśādhāraṃbaṃdhanamiti | yadābhavedityadhyāhāraḥ | tadāsyāmavasthāyāṃ yogī yogābhyāsī dṛḍhamāsanaṃ yasya sa dṛḍhāsanaṃ sthirāsano jñānī pūrvāpekṣayā kuśalabuddhirdevasamo rūpalāvaṇyādhikyāddeva tulyo bhavet | taduktamīśvarokte rājayoge | prāṇāpānau nādabiṃdū jīvātmaparamātmanoḥ | militvā ghaṭate yasmāttasmātsa ghaṭa ucyata iti || 72 || viṣṇugraṃthairiti || tato brahmagaṃthibhedanānaṃtaraṃ viṣṇugraṃtheḥ kaṃṭhe vartamānāyā bhedātkuṃbhakairmedanātparamānaṃdasya bhāvino brahmānaṃdasya sūcako jñāpakaḥ | atiśūnye kaṃthāvakāśe vimardo'nekanādasaṃmardo bheryāḥ śabda iva śabdo bherīśabdo bherīnādaśca tadā tasminkāle bhavet || 73 || paricayāvasthāmāha sārdhadvābhyāṃ || tṛtīyāyāṃ paricayāvasthāyāṃ vihāyomardaladhvanirvihāyasi bhrūmadhyākāśe mardalasya vādyaviśeṣasya dhvaniriva dhvanirvijñeyo viśeṣeṇa jñānārho bhavati | tadā tasyāmavasthāyāṃ sarvasiddhisamāśrayaṃ sarvāsāṃ siddhīrnāmaṇimādīnāṃ samāśrayaṃ sthānaṃ | tatra saṃyamādaṇimādiprāpteḥ mahāśūnyaṃ bhrūmadhyākāśaṃ yati gacchati prāṇa iti śeṣaḥ || 74 || p. 166) || mūla || cittānaṃdaṃ tadā jitvā sahajānaṃdasaṃbhavaḥ || doṣaduḥkhajarāvyādhikṣudhānidrāvivarjitaḥ || 75 || rudragraṃthiṃ yadā bhitvā śarvapīṭhagato'nilaḥ || niṣpattau vaiṇavaḥ śabdaḥ kvaṇadvīṇākvaṇo bhavet || 76 || ekībhūtaṃ tadā cittaṃ rājayogābhidhānakam || || ṭīkā || cittānaṃdamiti || cittānaṃdaṃ nādaviṣayāṃtaḥkaraṇavṛttijanyaṃ sukhaṃ jitvābhibhūya sahajānaṃdasaṃbhavaḥ sahajānaṃdaḥ svābhāvikātmasukhaṃ tasya saṃbhava āvirbhāvaḥ sa doṣā vātapitakaphā duḥkhaṃ tajjanyā vedanā ādhyātmikādi ca jarā vṛddhāvasthā vyādhirjvarādiḥ kṣudhā bubhukṣā nidrā svāpa etairvivarjito rahitastadā yogī bhavatīti || 75 || tadā kadetyapekṣāyāmāha || rudreti || yadā rudragraṃthiṃ bhitvā | ājñācakre rudragraṃthiḥ śarvasyeśvarasya pīṭhaṃ sthāṃ bhrūmadhyaṃ tatra gataḥ prāpto'nilaḥ prāṇo bhavati tadā niṣpatyavasthāmāha || niṣpattāviti || niṣpattau niṣpatyavasthāyāṃ | brahmaraṃdhre gate prāṇe niṣyatyavasthā bhavati | vaiṇavaḥ veṇorayaṃ vaiṇavo vaṃśasaṃbaṃdhī śabdo ninādaḥ kvaṇaṃtī śabdāyamānā yā vīṇā tasyāḥ kvaṇaḥ śabdo bhavet || 76 || tadā tasyāmavasthāyāṃ cittamaṃtaḥkaraṇamekībhūtamekaviṣayībhūtaṃ | viṣayaviṣayiṇorabhedopacārāt | tadrājayogābhidhānakaṃ rājayoga ityabhidhānaṃ yasya tadrājayogābhidhānakaṃ p. 167) || mūla || sṛṣṭisaṃhārakartāsau yogīśvarasamo bhavet || 77 || astu vā māstu vā muktiratraivākhaṃḍitaṃ sukham || layodbhavamidaṃ saukhyaṃ rājayogādavāpyate || 78 || rājayogamajānaṃtaḥ kevalaṃ haṭhakarmiṇaḥ || etānabhyāsino manye prayāsaphalavarjitān || 79 || unmanyavāptaye śīghraṃ bhrūdhyānaṃ mama saṃmatam || rājayogapadaṃ prāptaṃ sukhopāyo'lpacetasām || sadyaḥ pratyayasaṃdhāyī jāyate nādajo layaḥ || 80 || || ṭīkā || cittasyaikāgrataiva rājayoga ityarthaḥ || sṛṣṭisaṃhāreti || asau nādānusaṃdhānaparo yogī sṛṣṭisaṃhārakartā sṛṣṭiṃ saṃhāraṃ ca karotīti tādṛśaḥ || ata-eveśvarasama īśvaratulyo bhavet || 77 || astu veti || rājayogamiti || ubhau prāgvyākhyātau || 78 || 79 || unmanyavāptaya iti || śrīghraṃ tvaritamunmanyā unmanyavasthāyā avāptaye prāptyarthaṃ bhrūdhyānaṃ bhruvordhyānaṃ bhrūmadhye dhyānaṃ mama svātmārāmasya saṃmataṃ | rājayogo yogānāṃ rājā tadeva padaṃ rājayogapadaṃ turyāvasthākhya prāpnu labdhuṃ pūrvoktabhrūdhyānarūpaḥ sukhopāyaḥ sukhasādhyaḥ upāya sukhopāyaḥ alpacetasāmalpabuddhīnāmapi kimutānyeṣāmityabhiprāyaḥ | nādajaḥ nādājjāto layaścittavilayaḥ sadyaḥ śīghraṃ pratyayaṃ pratītaṃ saṃdadhātīti pratyayasaṃdhāyī pratītikaro jāyate prādurbhavati || 80 || p. 168) || mūla || nādānusaṃdhānasamādhibhājāṃ yogīśvarāṇāṃ hṛdi vardhamānam || ānaṃdamekaṃ vacasāmagamyaṃ jānāti taṃ śrīgurunātha ekaḥ || 81 || karṇau pidhāya hastābhyāṃ yaṃ śṛṇoti dhvaniṃ muniḥ || tatra cittaṃ sthirīkuryādyāvatsthirapadaṃ vrajate || 82 || nādānusaṃdhāneti || nādasyānāhatadhvaneranusaṃdhānamanuciṃtanaṃ tena samādhiścittaikāgryaṃ taṃ bhajaṃtīti nādānusaṃdhānasamādhibhājasteṣāṃ yogiṣu yogayukteṣvīśvarāḥ samarthāsteṣāṃ hṛdi hḍaye vardhata iti vardhamānastaṃ vardhamānaṃ vacasāṃ vācāmagamyaṃ | idamiti vaktumaśakyaṃ taṃ yogaśāstraprasiddhamekaṃ mukhyamānaṃdamālhādameko'nanyaḥ śrīgurunathaḥ śrīmān gurureva nātho janāti vetti | etena nādānusaṃdhānānaṃdo gurugamya eveti sūcitaṃ || 81 || nādānusaṃdhānātpratyāhārādikrameṇa samādhimāha || karṇāvityādibhiḥ || munirmanaśīlo yogī hastābhyāmityanena hastāṃguṣṭhau lakṣyete | tābhyāṃ karṇau śrotre pidhāya | hastāṃguṣṭhau śrotravivarayoḥ kṛtvetyarthaḥ | yaṃ dhvanimanāhataniḥsvanaṃ śṛṇotyākarṇayati tatra tasmin dhvanau cittaṃ sthirīkuryādasthiraṃ sthiraṃ saṃpadyamānaṃ kuryāt | yāvatsthiraṃ padaṃ sthirapadaṃ turyākhyaṃ gacchet | taduktaṃ | turyāvasthācidabhivyajakanādasya vedanaṃ proktamiti nādānusaṃdhānena vāyusthairyamaṇimādayo'pi bhavaṃtīti | uktaṃ ca tripurāsārasamuccaye | vijito bhavatīha tena vāyuḥ sahajo yasya samutthitaḥ praṇādaḥ | aṇimādiguṇā bhavaṃti tasyāmitapuṇyaṃ ca mahāguṇodayasya | surarājatanūjavairiraṃdhre vinirudhya svakarāṃgulidvayena | jaladheriva dhīranādamaṃtaḥ prasaraṃtaṃ sahasā śṛṇoti martya iti | surarāja iṃdrastasya tanūjo'rjunastasya vairī karṇastadraṃdhre spaṣṭamanyat || 82 || p. 169) || mūla || abhyasyamāno nādo'yaṃ bāhyamāvṛṇute dhvanim || pakṣādvikṣepamakhilaṃ jitvā yogī sukhī bhavet || 83 || śrūyate prathamābhyāse nādo nānāvidho mahān || tato'bhyāse vardhamāne śrūyate sūkṣmasūkṣakaḥ || 84 || ādau jaladhijīmūtabherījharjharasaṃbhavāḥ || madhye mardalaśaṃkhotthā ghaṃṭākāhalajāstathā || 85 || || ṭīkā || bhyasyamāna iti abhyasyamāno'nusaṃdhīyamāno'yaṃ nādo'nāhatākhyo bāhyaṃ dhvaniṃ bahirbhavaṃ śabdamāvṛṇute śrutyorviṣayaṃ | yogī nādābhyāsī pakṣānmāsārdhādakhilaṃ sarvaṃ vikṣepaṃ cittacāṃcalyaṃ jitvā'bhibhūya sukhī svānaṃdo bhavet || 85 || śrūyata iti || prathamābhyāse pūrvābhyāse nānāvidho'nekavidho mahān jaladhijīmūtabheryādisadṛśo nādo'nāhatasvanaḥ śrūyate ākarṇyate | tato'naṃtaramabhyāse nādānusaṃdhānābhyāse vardhamāne sati sūkṣmasūkṃakaḥ sūkṣmaḥ sūkṣma eva śrūyate śravaṇaviṣayo bhavati || 84 || nānāvidhaṃ nādamāha dvābhyāṃ || ādāviti || ādau vāyorbrahmaraṃdhragamanasamaye jaladhiḥ samudro jīmūto megho bherī vādyaviśeṣaḥ | bherī strī duṃdubhiḥ pumānityamaraḥ | jharjharo vādyaviśeṣaḥ | vādyaprabhedā ḍamarumaḍḍuḍiṃḍimajharjharāḥ | mardalaḥ paṇavo'nye'pītyamaraḥ | jaladhipramukhebhyaḥ saṃbhava iva saṃbhāvo yeṣāṃ te tathā madhye brahmaraṃdhre vāyoḥ sthairyānaṃtaraṃ mardalo vādyaviśeṣaḥ śaṃkho jalajastābhyāmutthā iva mardalaśaṃkhotthāḥ | ghaṃṭākāhalau vādyaviśeṣau tābhyāṃ jātā iva ghaṃṭākāhalajāḥ || 85 || p. 170) || mūla || aṃte tu kiṃkiṇīvaṃśavīṇābhramaraniḥsvanāḥ || iti nānāvidhā nādāḥ śrūyaṃte dehamadhyagāḥ || 86 || mahati śrūyamāṇe'pi meghabheryādike dhvanau || tatra sūkṣmātsūkṣmataraṃ nādameva parāmṛśet || 87 || ghanamutsṛjya vā sūkṣme sūkṣmamutsṛjya vā ghane || ramamāṇamapi kṣiptaṃ mano nānyatra cālayet || 88 || || ṭīkā || aṃte tviti || aṃte tu prāṇasya brahmaraṃdhre bahusthairyānaṃtaraṃ tu kiṃkiṇī kṣudraghaṃṭikā vaṃśo veṇu vīṇā taṃtrī bhramaro madhupaḥ teṣāṃ niḥsvanā iti pūrvoktāḥ nānāvidhā anekaprakārakā dehasya madhye gatāḥ prāptāḥ śrūyaṃte || 86 || mahatīti || meghaśca bherī ca te ādī yasya sa meghabheryādikastamin | meghabherīśabdau tajjanyanirghoṣaparau | mahati bahule dhvanau nināde śrūyamāṇe ākarṇyamāne satyapi tatra teṣu nādeṣu sūkṣmātsūkṣmataramatisūkṣmaṃ ādameva parāmṛśecciṃtayet | sūkṣmasya nādasya cirasthāyitvāttatrāsaktacittaściraṃ sthiramatirbhavediti bhāvaḥ || 87 || ghanamiti || ghanaṃ mahāṃtaṃ nādaṃ meghabheryādikamutsṛjya ghane vā nāde ramamāṇaṃ ghanasūkṣmānyataranādagrahaṇaparityāgābhyāṃ krīḍaṃtamapi kṣiptaṃ rajasātyaṃtacaṃcalaṃ mano'nyatra viṣayāṃtare na cālayenna prerayet | kṣiptaṃ mano viṣayāṃtarāsaktaṃ na samādhīyate nādeṣu ramamāṇaṃ tu samādhīyata iti bhāvaḥ || 88 || p. 171) || mūla || yatrakutrāpi vā nāde lagati prathamaṃ manaḥ || tatraiva susthirībhūya tena sārdhaṃ vilīyate || 89 || makaraṃdaṃ piban bhṛṃgo gaṃdhaṃ nāpekṣate yathā || nādāsaktaṃ tathā cittaṃ viṣayānnahi kāṃkṣate || 90 || manomattagajeṃdrasya viṣayodyānacāriṇaḥ || niyamane samartho'yaṃ ninādaniśitāṃkuśaḥ || 91 || || ṭīkā || atreti || vā athavā yatrakutrāpi nāde yasminkasmiṃścidghane sūkṣme vā nāde prathamaṃ pūrvaṃ mano lagati lagnaṃ bhavati tatraiva tasminneva nāde susthirībhūya samyak sthiraṃ bhūtvā tena nādena sārdhaṃ sākaṃ vilīyate līnaṃ bhavatītyarthaḥ | atra pūrvavākyena pratyāhāro dvitīyena dhāraṇā tṛtīyena dhyānadvārā samādhiruktaḥ || 89 || makaraṃdamiti || makaraṃdaṃ puṣparasaṃ piban dhayan bhṛṃgo bhramaro gaṃdhaṃ yathā nāpekṣate necchati tathā nādāsaktaṃ nāda āsaktaṃ cittamaṃtaḥkaraṇaṃ viṣayān viṣaṇvaṃtyavabadhnaṃti pramātāraṃ svasaṃgeneti viṣayāḥ srakcaṃdanavanitādayastān na kāṃkṣate necchati || hīti niścaye || 90 || mana iti || viṣayaḥ śabdādirevodyānaṃ vanaṃ tatra caratīti viṣayodyānacārī tasya mana eva mattagajeṃdro | durnivāratvāt | tasya nināda evānāhatadhvanireva niśitāṃkuśaḥ tīkṣṇāṃkuśaḥ niyamena parāvartane samarthaḥ śaktaḥ | etaiḥ ślokaiḥ | caratāṃ cakṣurādīnāṃ viṣayeṣu yathākramaṃ | yatpratyāharaṇaṃ teṣāṃ pratyāhāraḥ prakīrtitaḥ | iṃdriyāṇāṃ viṣayebhyaḥ pratyāharaṇaṃ pratyāhāra ityuktalakṣaṇaḥ pratyāhāraḥ proktaḥ || 91 || p. 172) || mūla || baddhaṃ tu nādabaṃdhena manaḥ saṃtyaktacāpalam | prayāti sutarāṃsthairyaṃ chinnapakṣaḥkhago yathā || 92 || sarvaciṃtā parityajya sāvadhānena cetasā || nāda evānusaṃdheyo yogasāmrājyamicchatā || 93 || nādo'ṃtaraṃgasāraṃgabdhanane vāgurāyate || aṃtaraṃgakuraṃgasya vadhe vyādhāyate'pi ca || 94 || baddhaṃ tviti || nāda eva baṃdhaḥ badhyate'neneti baṃdhaḥ baṃdhanasādhanaṃ tena svaśaktyā svādhīnakaraṇena baddhaṃ baṃdhanamiva prāptaṃ | nādadhāraṇādāvāsaktamityarthaḥ | ata-eva samyak tyaktaṃ cāpalaṃ kṣaṇekṣaṇe viṣayagrahaṇaparityāgarūpaṃ yena tattathā manaḥ sutarāṃ sthairyaṃ prayāti nitarāṃ dhāraṇāmeti | tatra dṛṣṭāṃtamāha | chinnau pakṣau yasya tādṛśaḥ khe gaccatīti khagaḥ pakṣī yathā | etena | prāṇāyāmena pavanaṃ pratyāhāreṇa ceṃdriyaṃ | vaśīkṛtya tataḥ kuryāccittasthairyaṃ śubhāśraye | śubhāśraye cittasthāpanaṃ dhāraṇetyuktalakṣaṇā dhāraṇā proktā || 92 || sarvaciṃtāmiti || sarveṣāṃ bāhyābhyaṃtaraviṣayāṇāṃ yā ciṃtā ciṃtanaṃ tāṃ parityajya tyaktvā sāvadhānenaikāgreṇa cetasā yogānāṃ sāmrājyaṃ samrājo bhāvaḥ | yogaśabdo'rśādyajaṃtaḥ | rājayogitvamiti yāvat | icchatā vāṃchatā puṃsā nāda evānāha tadhvanirevānusaṃdheyo'nuciṃtanīyaḥ | nādākāravṛtipravāhaḥ kartavya ityarthaḥ etena tadrūpapratyayaikāgryasaṃtatiścānyanispṛhā | taddhyānaṃ prathamairaṃgaiḥ ṣadbhirniṣpādyate nṛpa | tatra pratyayaikatānatā dhyānamityuktalakṣaṇaṃ dhyānamuktaṃ || 93 || nādo'ṃtaraṃgeti || nādaḥ aṃtaraṃgaṃ mana eva sāraṃgo mṛgastasya baṃdhane cāṃcalyaharaṇe vāgurāyate vāgurevācarati vāgurā jālaṃ | yathā vāgurā baṃdhanena sāraṃgasya cāṃcalyaṃ p. 173) || mūla || aṃtaraṃgasya yamino vājinaḥ parighāyate || nādopāstirato nityamavadhāryā hi yoginā || 95 || baddhaṃ vimuktacācalyaṃ nādagaṃdhakajāraṇāt || manaḥ pāradamāpnoti nirālaṃbākhyakhe'ṭanam || 96 || harati tathā nādo'ṃtaraṃgasya svaśaktyā cāṃcalyaṃ haratītyarthaḥ | aṃtaraṃgaṃ mana eva sāraṃgo hariṇastasya baṃdhane nānāvṛttyutpādanāpanayanameva manaso baṃdhastasmin vyādhāyate vyādha ivācarati | yathā vyādho vāgurābaddhaṃ mṛgaṃ haṃti evaṃ nādo'pi svāsaktaṃ mano haṃtītyarthaḥ || 94 || aṃtaraṃgasyeti || yamino yogino'ṃtaraṃgaṃ manastasya capalatvādvājino'śvasya parighāyate vājiśālādvāraparigha ivācarati nāda iti śeṣaḥ | yathā vājiśālāparigho vājino'nyatra gatiṃ ruṇaddhi tathā nādo'ṃtaraṃgasyetyarthaḥ | ataḥkāraṇādyoginā nādasyopāstirupāsanā nityaṃ pratyahamavadhāryāvadhāraṇīyā | hīti niścaye'vyayaṃ || 95 || baddhamiti || nāda eva gaṃdhaka upadhātuviśeṣastena jāraṇaṃ jāraṇīkaraṇaṃ nādagaṃdhakasaṃbaṃdhena cāṃcalyaharaṇaṃ tasmādbaddhaṃ nādaikāsaktaṃ pakṣe guṭikākṛtiṃ prāptaṃ ata-eva vimuktaṃ tyaktaṃ cāṃcalyamanekaviṣayākārapariṇāmarūpaṃ yena | pakṣe vimuktalaulyaṃ manaḥ pāradaṃ mana eva pāradaṃ caṃcalaṃ nirālaṃbaṃ brahma tadevākhyā yasya tannirālaṃbākhyaṃ tadeva p. 174) || mūla || nādaśravaṇataḥ kṣīpramaṃtaraṃgabhujaṃgamaḥ || vismṛtya sarvamekāgraḥ kutracinnahi dhāvati || 97 || kāṣṭhe pravartito vahniḥ kāṣṭhena saha śāmyati || nāde pravartitaṃ cittaṃ nādena saha līyate || 98 || ghaṃṭādinādasaktastabdhāṃtaḥkaraṇahariṇasya || praharaṇamapi sukaraṃ śarasaṃdhānapravīṇaścet || 99 || || ṭīkā || khamaparicchinnatvāttasminnaṭanaṃ gamanaḥ tadākāravṛttipravāhaṃ | pakṣe ākāśagamanaṃ prāpnoti | yathā baddhaṃ pāradamākāśagamanaṃ karoti evaṃ baddhaṃ mano brahmākāravṛttipravāhamavicchinnaṃ karotītyarthaḥ || 96 || nādeti || nādasyānāhatasvanasya śravaṇataḥ śravaṇāt kṣipraṃ drutamaṃtaraṃgaṃ mana eva bhujaṃgamaṃ sarpaścapalatvānnādapriyatvācca bhujaṃgamarūpatvaṃ manasaḥ | sarvaṃ viśvaṃ vismṛtya vismṛtiviṣayaṃ kṛtvaikāgro nādākāravṛttiprāvāhavān sankutrāpi viṣayāṃtare nahi dhāvati naiva dhāvanaṃ karoti | dhyānottaraiḥ ślokaiḥ | tasyaiva kalpanāhīnaṃ svarūpagrahaṇaṃ hi yat | manasā dhyānaniṣpādyaḥ samādhiḥ so'bhidhīyata iti viṣṇupurāṇoktalakṣaṇastadevārthamātranirbhāsaṃ svarūpaśūnyamiva samādhiriti pātaṃjalasūtroktalakṣaṇena ca saṃprajñātalakṣaṇaḥ samādhiruktaḥ || 97 || kāṣṭha iti || kāṣṭhe dāruṇi pravartitaḥ prajvālito vahniḥ kāṣṭhena saha śāmyati jvālārūpaṃ parityajya tanmātrarūpeṇāvatiṣṭhate yathā tathā | nāde pravartitaṃ cittaṃ nādena saha līyate | rājasatāmasavṛttināśātsatvamātrāvaśeṣaṃ saṃskāraśeṣaṃ ca bhavati | tatra ca maitrāyaṇīyamaṃtraḥ | yathā niriṃdhano vahniḥ svāyonāvupaśāmyati | tathā vṛttikṣayāccittaṃ svayonāvupaśāmyatīti || 98 || ghaṃṭāditi || ghaṃṭā ādiryeṣāṃ śaṃkhamardalajharjharaduṃdubhijīmūtādīnāṃ te ghaṃṭādayasteṣāṃ p. 175) || mūla || anāhatasya śabdasya dhvanirya upalabhyate || dhaneraṃtargataṃ jñeyasyāṃtargataṃ manaḥ || manastatra layaṃ yāti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 100 || tāvadākāśasaṃkalpo yāvacchabdaḥ pravartate || niḥśabdaṃ tatparaṃ brahma paramātmeti gīyate || 1 || || ṭīkā || nādasteṣu saktaḥ | ata-eva stabdho niścalo yo'ṃtaḥkaraṇameva hariṇo mṛgastasya praharaṇaṃ nānāvṛttipratibaṃdhanamaṃtaḥkaraṇapakṣe | hariṇapakṣe tu praharaṇaṃ hananamapi śaravaddrutagāmino vāyoḥ saṃdhānasuṣumnāmārgeṇa brahmaraṃdhre nirodhanapakṣe śarasya bāṇasya saṃdhānaṃ dhanuṣi yojanaṃ tasmin pravīṇaḥ kuśalaścetsukaraṃ sukhena kartuṃ śakyaṃ || 99 || anāhatasyeti || anāhatasya śabdasyānāhatasvanasya yo dhvanirnirhāda upalabhyate śrūyate tasya dhvaneraṃtargataṃ jñeyaṃ jyotiḥ svaprakāśacaitanyaṃ jñeyasyāṃtargataṃ jñeyākāratāmapannaṃ mano'ṃtaḥkaraṇaṃ tatra jñeye mano vilayaṃ yāti paravairāgyeṇa sakalavṛttiśūnyaṃ saṃskāraśeṣaṃ bhavati | tadviṣṇorvibhorātmanaḥ paramamaṃtaḥkaraṇavṛttyupādhirāhityānnirupādhikaṃ padyate gamyate yogibhiriti padaṃ svarūpaṃ || 100 || tāvaditi || yāvacchabdo'nāhatadhvaniḥ pravartate śrūyate tāvadākāśasya samyakkalpanaṃ bhavati | śabdasyākāśaguṇatvādguṇaguṇinorbhedādvā manasā saha śabdasya vilayānniḥśabdaṃ śabdarahitaṃ yatparaṃ brahma paraṃbrahmaśabdavācayaṃ paramātmeti gīyate paramātmaśabdena sa ucyate | sarvavṛttivilaye yaḥ svarūpeṇāvasthitaḥ sa eva parabrahmaparamātmaśabdābhyāmucyata iti bhāvaḥ || 1 || p. 176) || mūla || yatkiṃcinnādarūpeṇa śrūyate śaktireva sā || yastatvāṃto nirākāraḥ sa eva parameśvaraḥ || 2 || sarve haṭhalayopāyā rājayogasya siddhaye || rājayogasamārūḍhaḥ puruṣaḥ kālavaṃcakaḥ || 3 || tattvaṃ bījaṃ haṭhaḥ kṣetramaudāsīnyaṃ jalaṃ tribhiḥ || unmanī kalpalatikā sadya eva pravartate || 4 || || ṭīkā || yatkiṃciditi || nādarūpeṇānāhatadhvanirūpeṇa yatkiṃcichrūyate ākarṇyate sā śaktireva yastatvāṃtastatvānāmaṃto layo yasmin saḥ tathā nirākāra ākārarahitaḥ sa eva parameśvaraḥ sarvavṛtīkṣaye svarūpāvasthito yaḥ sa ātmetyarthaḥ | kāṣṭhe pravartito vahnirityādibhiḥ ślokaiḥ rājayogāparaparyāyo'saṃprajñātaḥ samādhiruktaḥ || 2 || sarve iti || haṭhaśca layaśca haṭhalayau tayorupāyā haṭhalayopāyā haṭhopāyā āsanakuṃbhakamudrārūpā layopāyā nādānusaṃdhānaśāṃbhavīmudrādayaḥ | rājayogasya manasaḥ sarvavṛttinirodhalakṣaṇasya siddhaye niṣpattaye proktā iti śeṣaḥ | rājayogasamārūḍhaḥ samyagārūḍhaḥ prāptavān yaḥ puruṣaḥ sa kālavaṃcakaḥ kālaṃ mṛtyuṃ vaṃcayati jayatīti tādṛśaḥ syāditi śeṣaḥ || 3 || tattvamiti || tattvaṃ cittaṃ bījaṃ bījavadunmanyavasthāṃkurākāreṇa pariṇamamānatvāt haṭhaḥ prāṇāpānayoraikyalakṣaṇaḥ prāṇāyāmaḥ kṣetre iva prāṇāyāme unmanīkalpalatikotpatteraudāsīnyaṃ p. 177) || mūla || sadā nādānusaṃdhānāt kṣīyaṃte pāpasaṃcayāḥ || niraṃjane vilīyete niścitaṃ cittamārutau || 5 || śaṃkhaduṃdubhinādaṃ ca na śṛṇoti kadācana || kāṣṭhavajjāyate deha unmanyāvasthayā dhruvam || 6 || sarvāvasthāvinirmuktaḥ sarvaciṃtāvivarjitaḥ || mṛtavattiṣṭha te yogī sa mukto nātra saṃśayaḥ || 7 || || ṭīkā || paravairāgyaṃ jalaṃ tasyā utpattikāraṇatvāt | paravairāgyahetukaḥ saṃskāraviśeṣaścittasyāsaṃprajñāta iti tallakṣaṇāt | etaistribhirunmanyasaṃprajñātāvasthā saiva kalpalatikā sakaleṣṭasādhanatvātsadya eva śrīghrameva pravartate pravṛttā bhavati utpannā bhavati || 4 || sadeti || sadā sarvadā nādānusaṃdhānānnādānuciṃtanātpāpasaṃcayāḥ pāpasamūhāḥ kṣīyaṃte naśyaṃti niraṃjane nirguṇe caitanye niścitaṃ dhruvaṃ cittamārutau manaḥprāṇau vilīyate vilīnau bhavataḥ || 5 || unmanyavasthāṃ prāptasya yoginaḥ sthitimāhāṣṭabhiḥ | śaṃkhaduṃdubhīti || śaṃkho jalajo duṃdubhirvādyaviśeṣastayornādaṃ ghoṣaṃ kadācana kasmiṃścidapi samaye na śṛṇoti | śaṃkhaduṃdubhītyupalakṣaṇaṃ nādamātrasya unmanyavasthayā deho dhruvaṃ kāṣṭhavajjāyate | niśceṣṭatvādityarthaḥ || 6 || jāgratsvapnasuṣuptimūrchāmaraṇalakṣaṇāḥ paṃca vyutthānāvasthāstābhirviśeṣeṇa mukto rahitaḥ sarvā yāściṃtāḥ smṛtayastābhirvivarjito virahito yaḥ yogaḥ sakalavṛttinirodho'syātīti p. 178) || mūla || khādyate na ca kālena bādhyate na ca karmaṇā || sādhyate na sa kenāpi yogī yuktaḥ samādhinā || 8 || na gaṃdhaṃ na rasaṃ rūpaṃ na ca sparśaṃ na niḥsvanam || nātmānaṃ na paraṃ vetti yogī yuktaḥ samādhinā || 9 || cittaṃ na suptaṃ nojāgratsmṛtivismṛtivarjitam || || ṭīkā || yogī turyāvasthāvān sa mukto jīvanneva muktaḥ | sakalavṛttinirodhe ātmanaḥ svarūpāvasthanāt | taduktaṃ pātaṃjale sūtre | tadā draṣṭuḥ svarūpe'vasthānamiti spaṣṭamanyat || 7 || khādyata iti || samādhinā yukto yogī kālena mṛtyunā na khādyate na bhakṣyate na hanyata ityarthaḥ | karmaṇā kṛtena śubhenāśubhena vā na bādhyate janmamaraṇādijanane na kleśyate | tathā ca samādhiprakaraṇe pātaṃjalasūtraṃ | tataḥ kleśakarmanivṛttiriti | kenāpi puruṣāṃtareṇa yaṃtramaṃtrādinā vā na sādhyate sādhayituṃ śakyate || 8 || na gaṃdhamti || samādhinā yukto yogī gaṃdhaṃ surabhimasurabhiṃ vā na rasaṃ madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyatiktabhedāt ṣaḍvidhaṃ na rūpaṃ śuklanīlapītaraktaharitakapiśacitrabhedātsaptavidhaṃ na sparśaṃ śītamuṣṇamanuṣṇāśītaṃ vā na niḥsvanaṃ śaṃkhaduṃdubhijaladhijīmūtādininādaṃ bāhyamābhyaṃtaraṃ vā na ātmānaṃ dehaṃ na paraṃ puruṣāṃtaraṃ vettīti sarvatrānveti | ātmā dehe dhṛtau jīve svabhāve paramātmanītyamaraḥ || 9 || cittamiti || yasya yoginaścittamaṃtaḥkaraṇaṃ na suptaṃ | āvarakasya tamaso'bhāvāttriguṇe'ṃtaḥkaraṇe p. 179) || mūla || na cāstameti nodeti yasyāsau mukta evaṃ saḥ || 10 || na vijānāti śītoṣṇaṃ na duḥkhaṃ na sukhaṃ tathā || na mānaṃ nāpamānaṃ ca yogī yuktaḥ samādhinā || 11 || svastho jāgradavasthāyāṃ suptavadyo'vatiṣṭhate || niḥśvāsocchvāsahīnaśca niścitaṃ muktaṃ eva saḥ || 12 || yadā satvarajasī abhibhūya samastakaraṇāvarakaṃ tama āvirbhavati tadāṃtaḥkaraṇasya viṣayākārapariṇāmābhāvāttatsuptamityucyate | no jāgrat iṃdriyairarthagrahaṇābhāvāt | smṛtiśca vismṛtiśca smṛtivismṛtī tābhyāṃ varjitaṃ | vṛttisāmānyābhāvādudbodhakābhāvācca smṛtivarjitaṃ | smṛtyanukūlasaṃkārābhāvādvismṛtivarjitaṃ | na cāstaṃ nāśameti prāpnoti | saṃskāraśeṣasya cittasya sattvāt | nodetyudbhavati | vṛttyanutpādanāt so'sau mukta eva jīvanmukta eva || 10 || na vijānātīti || samādhinā yukto yogī śītaṃ ca uṣṇaṃ ca śītoṣṇaṃ | samāhāradvaṃdvaḥ | śītamuṣṇaṃ vā padārthaṃ na duḥkhaṃ duḥkhajanakaṃ parakṛtaṃ tāḍanādikaṃ na sukhaṃ sukhasādhanaṃ surabhicaṃdanādyanulepanādikaṃ | tathā cārthe | mānaṃ parakṛtaṃ satkāraṃ na apamānamanādaraṃ ca na vijānātīti kriyāpadaṃ prativākyamanveti || 11 || svastha iti || svasthaḥ prasanneṃdriyāṃtaḥkaraṇaḥ | etena taṃdrāmūrchādivyāvṛttiḥ | jāgradavasthāyāmityanena svapnasuṣuptyornivṛttiḥ | suptavat suptena tulyaṃ kāyeṃdriyavyāpāraśūnyo yo yogī avatiṣṭhate sthito bhavati | samavapravibhyaḥ stha ityātmanepadaṃ | niśvāsocchvāsahīnaḥ bāhyavāyoḥ koṣṭhe grahaṇaṃ niśvāsaḥ koṣṭhasthitasya vāyorbahirniḥsāraṇamucchvāsastābhyāṃ hīnaścāvatiṣṭhata ityatrāpi saṃbadhyate || saniścitaṃ p. 180) || mūla || avadhyaḥ sarvaśastrāṇāmaśakyaḥ sarvadehnām || agrāhyo maṃtrayaṃtrāṇāṃ yogī yuktaḥ samādhinā || 13 || || ṭīkā || niḥsaṃdigdhaṃ mukta eva | jīvanmuktasvarūpamuktaṃ dattātreyeṇa | nirguṇadhyānasaṃpannaḥ samādhiṃ ca tato'bhyaset | dinadvādaśakenaiva samādhīṃ samavāpnuyāt | vāyuṃ nirudhya medhāvī jīvanmukto bhavet dhruvamiti || 12 || avadhya-iti || samādhinā yukto yogī | sarvaśastrāṇāmiti saṃbaṃdhasāmānye ṣaṣṭhī | sarvaśastrairityarthaḥ | avadhyo yukto haṃtumaśakya ityarthaḥ | sarvadehināmityatrāpi saṃbaṃdhamātravivak.āyāṃ ṣaṣṭhī | aśakyaḥ sarvadehibhiḥ balena śakyo na bhavatītyarthaḥ | mantrayaṃtrāṇāṃ vaśīkaraṇamāraṇoccāṭanādiphalairmaṃtrayaṃtrairagrāhyaḥ vaśaīkartumaśakyaḥ | evaṃ prāptayogasya yogino vighnā bahavaḥ samāyāṃti | tannivāraṇārthaṃ tajjñānasyāpekṣitattvātte'pi pradarśyaṃte | dattātreyaḥ | ālasyaṃ prathamo vighno dvitīyasya prakathyate | pūrvoktadhūrtagoṣṭhī ca tṛtīyo mantrasādhanaṃ | caturtho dhātuvādaḥ syāditi yogavido viduriti | mārkaṃḍeyapurāṇe | upasargāḥ pravartaṃte dṛṣṭā hyātmani yoginaḥ | ye tāṃste saṃpravakṣyāmi samāsena nibodha me | kāmyāḥ kriyāstathā kāmānmanuṣyo yo'bhivāṃchati | striyo dānaphalaṃ vidyāṃ māyāṃ kupyaṃ dhanaṃ vasu | devatvamamareśatvaṃ rasāyanavayaḥ kriyāṃ | meruṃ prayatanaṃ yajñaṃ jalāgnyāveśanaṃ tathā | śrāddhānāṃ śaktidānānāṃ phalāni niyamāstathā | tathopavāsātpūrtācca devapitrarcanādapi | atithibhyaśca karmabhya upasṛṣṭo'bhivāṃchati | vighnamitthaṃ pravarteta yatnādyogī nivartayet | brahmāsaṃgi manaḥ kurvannupasargaiḥ pramucyata iti | padmapurāṇe | yadaibhiraṃtarāyairna kṣipyate'sya hi mānasaṃ | tadāgre | tamavāpnoti paraṃ brahmātidurlabhaṃ | yogabhāskare | sātvikīṃ dhṛtimālaṃbya yogī satvena susthiraḥ | nirguṇaṃ manasā dhyāyannupasargaiḥ pramucyate | evaṃ yogamupāsīnaḥ śakrādipadanispṛhaḥ | sidhyādivāsanātyāgī jīvansukto bhavenmuniriti | vistarasya bhiyā noktāḥ saṃti vighnā hyanekaśaḥ | dhyānenaviṣṇuharayorvāraṇīyā hi yogineti || 13 || p. 181) || mūla || yāvannaiva praviśati caranmāruto madhyamārge yāvadbiṃdurna bhavati dṛḍhaprāṇavātaprabaṃdhāt || || ṭīkā || ayogināṃ jñānaṃ nirākurvan yogināmeva jñānaṃ bhavatītyāha || yāvaditi || madhyamārge suṣumnāyāṃ caran gacchan mārutaḥ prāṇavāyuḥ yāvat yāvatkālaparyaṃtaṃ na praviśati prakarṣeṇa brahmaraṃdhraparyaṃtaṃ na viśati | brahmaraṃdhraṃ gatasya sthairyādbrahmaraṃdhraṃgatvā na sthiro bhavatītyarthaḥ | suṣumnāyāmasaṃcaran | vāyurasiddha ityucyate | taduktamamṛtasiddhau | yāvaddhimārgago vāyurniścalo naiva madhyagaḥ | asiddhaṃ taṃ vijānīyādvāyuṃ karmavaśānugamiti | prāṇayati jīvayatīti prāṇaḥ sa cāsau vātaśca prāṇavātaḥ tasya prabaṃdhātkuṃbhakena sthirīkaraṇādbiṃduvīryaṃ dṛḍhaḥ sthiro na bhavati prāṇavātasthairye biṃdusthairyamuktamatraiva prāk | manaḥsthairye sthiro vāyustato biṃduḥ sthiro bhavediti | tadabhāve tvasiddhatvaṃ yoginaḥ | uktamamṛtasiddhau | tāvadbaddho'pyasiddho'sau naraḥ sāṃsāriko mataḥ | yāvadbhavati dehastho raseṃdro brahmarūpakaḥ | asiddhiṃ taṃ vijānīyānnaramabrahmacāriṇaṃ | jarāmaraṇasaṃkīrṇaṃ sarvakleśasamāśrayamiti | yāvattatvaṃ cittaṃ dhyāne dhyeyacittaṃ na sahajasadṛśaṃ svābhāvikadhyeyākāravṛttipravāhānnaiva jāyate naiva bhavati prāṇavātaprabaṃdhāditi dehalīdīpanyāyenātrāpi saṃbadhyate | vāyusthairye cittasthairyamuktamamṛtasiddhau | yadāsau śriyate vāyurmadhyamāṃ madhyayogataḥ | tadā biṃduścicittaṃ ca mriyate vāyunā saha | tadabhāve'hyasiddhatvamuktamamṛtasiddhau | yāvatprasyaṃdate cittaṃ bāhyābhyaṃtaravastuṣu | asiddhaṃ tadvijānīyāccittaṃ karmaguṇānvitamiti | tāvadyajjñānaṃ śābdaṃ vadati kaścid tadidaṃ jñānaṃ kathaṃ daṃbhamithyāpralāpaṃ daṃbhena jñānakathanenāhaṃ loke pūjyo bhaviṣyāmiti dhiyā mithyāpralāpo mithyābhāṣaṇaṃ daṃbhapūrvakaṃ mithyābhāṣaṇamityarthaḥ | prāṇabiṃducittānāṃ jayābhāve jñānasyābhāvātsaṃsṛtirdurvārā | taduktamamṛtasiddhau | calatyeṣa yadā vāyustadābiṃduścalaḥ smṛtaḥ | biṃduścalati yasyāṃge cittaṃ tasyaiva caṃcalaṃ | cale biṃdau cale citte cale vāyau ca sarvadā | jāyate mriyate lokaḥ satyaṃ satyamidaṃ vaca iti | yogabīje'pyuktaṃ cittaṃ pranaṣṭaṃ yadi bhāsate vai tatra pratīto maruto'pi nāśaḥ | na vā yadi syānna tu tasya śāstraṃ nātmapratītirna gururna mokṣa iti | etena prāṇabiṃdumanasāṃ jaye tu jñānadvārā p. 182) || mūla || yāvaddhyāne sahajasadṛśaṃ jāyate naiva tattvaṃ tāvajjñānaṃ vadati tadidaṃ daṃbhamithyāpralāpaḥ || 14 || iti śrīsahajānaṃdasaṃtānaciṃtāmaṇisvātmārāmayogīṃdraviracitāy āṃ haṭhapradīpikāyāṃ samādhilakṣaṇaṃnāma caturthopadeśaḥ || 4 || mūlaślokasaṃkhyā || 393 || śrīkṛṣṇārpaṇamastu || || ṭīkā || yogino muktiḥ syādeveti sūcitaṃ | taduktamamṛtasiddhau | yāmavasthāṃ vrajedvāyurviṃdustāmadhigacchati | yathāhi sādhyate vāyustathā biṃduprasādhanaṃ | mūrchito harati vyādhiṃ vṛddhaḥ khecaratāṃ nayet | sarvasiddhikaro līno niścalo muktidāyakaḥ yathāvasthā bhavedbiṃdościttāvasthā tathā tathā | nanu | yogāstrayo mayā proktā nṛṇāṃ śreyovidhitsayā | jñānaṃ karma ca bhaktiśca nopāyo'nyo'sti kutraciditi bhagavaduktāstrayo mokṣopāyāsteṣu satsu kathaṃ yoga eva mokṣopāyatvenokta iti cenna teṣāṃ yogāṃgeṣvaṃtarbhāvāt | tathāhi | ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo maṃtavyo nididhyāsitavya iti śrutyā paramapuruṣārthasādhanātmasākṣātkārahetutayā śravaṇamanananididhyāsanānyuktāni tatra śravaṇamanane niyamāṃgargate svādhyāye'ṃtarbhavataḥ | svādhyāyaśca mokṣaśāstrāṇāmadhyayayanaṃ | sa ca tātparyārthaniścayaparyavasāyo grāhyaḥ | tātparyārthanirṇayaśca śravaṇamananābhyāṃ bhavatīti śravaṇamananayoḥ svādhyāye'ṃtarbhāvaḥ | niyamavivaraṇe yājñavalkyena | siddhāṃtaśravaṇaṃ proktaṃ vedāṃtaśravaṇaṃ budhairiti spaṣṭameva śravaṇasya niyamāṃtargatiruktā | adhītavedaṃ sūtraṃ vā purāṇaṃ setihāsakaṃ | padeṣvadhyayanaṃ yaśca sadābhyāso japaḥ smṛta iti yuktibhiranavaratamanuciṃtanalakṣaṇasya sadābhyāsarūpasya mananasyāpi niyamāṃtargatiruktā | vijātīyapratyayanirodhapūrvakasajātīyapratyayapravāharūpasya nididhyāsanasya uktalakṣaṇe dhyāne'ṃtarbhāvaḥ | tasyāpitatparipākarūpasamādhinātmasākṣātkāradvārā mokṣahetutvamīśvarārpaṇabudhyā niṣkāmakarmānuṣṭhānalakṣaṇasya karmayogasya tapaḥ svādhyāyeśvarapraṇidhānāni kriyāyoga iti pataṃjaliprokte niyamāṃtargate kriyāyoge'ṃtarbhāvaḥ | tatra tapa uktamīśvaragītāyāṃ | īncomplete ########### END OF FILE #######