#################################################### MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00025 Uniform title: kāmakalāvilāsa Main title: kāmakalāvilāsa of puṇyānanda with the commentary cidvallī by naṭanānanda Secondary title: cidvallī Author : puṇyānanda Commentator : naṭanānda Editor : malaviya sudhakar Description: Volume 12 of the Kashmir Series of Texts and Studies Notes: Revision 0: December 16, 2013 Publisher : Research Department Jammu and Kashmir State Publication year : 1918 Publication city : Bombay Publication country : India #################################################### oṃ kāśmīra saṃskṛtagranthāvaliḥ | granthāṅkaḥ 12 kāmakalāvilāsaḥ śrīmatpuṇyānandācāryaviracitaḥ saṭīkaḥ śrībhāratadharmamārtaṇḍa kaśmīramahārāja śrīpratāpasiṃhavarapratiṣṭhāpite pratnavidyāprakāśa (risarca) kāryālaye tadadhyakṣa mahāmahopādhyāya paṇḍita mukundarāma śāstriṇā uddiṣṭakāryālayasthetarapaṇḍitasahāyena saṃgṛhya saṃśodhanaparyāyāṅkanavivaraṇādisaṃskaraṇottaraṃ pāścātya vidvatpariṣatsaṃmatādhunikasugamaśuddharītyupanyāsādisaṃskāraiḥ pariṣkṛtya mumbayyāṃ tattvavivecakākhya mudraṇālaye mudrāpayitvā prākāśyamupanīta saṃvat 1975 khaistābda 1918 kāśmīra śrīnagara asya granthasya sarve prakāśanamudrāpaṇādyadhikārāḥ proktamahārājavaryaiḥ svāyattīkṛtāḥ santi oṃ namaḥ śivāya kramākramātmasaṃvinmūrtaye | atha kāmakalāvilāsaḥ śrīmatpuṇyānandācāryaviracitaḥ | kramatrayasamāśrayavyatikareṇa yā saṃtataṃ kramatritayalaṅghanaṃ vidadhatī vibhātyuccakaiḥ | kramaikavapurakramaprakṛtireva yā dyotate karomi hṛdi tāmahaṃ bhagavatīṃ parāṃ saṃvidam || sakalabhuvanodayasthitilayamayalīlāvinodanodyuktaḥ | antarlīnavimarśaḥ pātu maheśaḥ prakāśamātratanuḥ || 1 || atra puṇyānandayoginaḥ sakalavidyādhidaivatabhūtātripurasundarīmantracakravyācikīrṣitatayā tadadhiṣṭhānabhūtakāmakāmeśvarīrūpau 2) ādau ācakṣate | sakaletyādi sakalānāṃ bhuvanānām udayaḥ sargaḥ sthitiḥ rakṣā layo nāśaḥ etat tritayaṃ nirodhānugrahayorupalakṣaṇam etatpañcavidhakṛtyapracurā yā līlā tayā vinodanaṃ krīḍanaṃ tasmin udyukto jāgarūkaḥ mayaṭ atra prācuryārthe vihitaḥ | evaṃ ca sati jagadvyatiriktalakṣaṇaṃ brahmasvarūpaṃ kīdṛśam ? ityākāṅkṣāyām āha - antarlīnavimarśa ityādinā vimṛśyate parāmṛśyate idamiti vimarśaḥ prapañcaḥ ida mityevaṃ paramātmanā sṛṣṭasya jagataḥ prasiddhaḥ parāmarśaḥ evaṃbhūto yo vimarśaḥ prapañcaḥ antarlīno'ntargato yasya sa antarlīnavimarśaḥ | tadayamatrārthaḥ - svātmasātkṛtākhilaprapañcaḥ paripūrṇāhaṃbhāvabhāvanāgarbhitaḥ atha vā jagadutpattisthitilayahetubhūtākṛtrimāhamiti parāmarśo vimarśaḥ | tathā ca nāgānandāḥ vimarśo nāma viśvākāreṇa viśvaprakāśena viśvasaṃhāreṇa vā akṛttrimāhamiti viśvasphuraṇam tasya antarlīnatvaṃ nāma antarmukhatvam | tathā ca ayamarthaḥ - antarlīnaḥ antarmukho vimarśaḥ pūrṇāhaṃbhāvo yasya iti tattādṛśaparabrahmaṇaḥ parameśvarasya prakāśaikasvabhāvatvaṃ sarvasmātparatvaṃ ca āha - prakāśamātratanuḥ iti atra prakāśatvaṃ nāma - icchāmi jānāmi karomi iti uttamapuruṣāntargatasphuraṇarūpāhaṃparāmarśa eva | 3) nanu sūryādīnāmapi prakāśatvaṃ dṛṣṭaṃ tatkatham asyaiva paramātmatvam ##? deśakālākārairanavacchinnasvarūpatvāt īśatvaṃ sarvaniyantṛtvāt iti || 1 || parābhaṭṭārikāyāmapi sarvākāratvamāha sā jayati śaktirādyā nijasukhamayanityanirupamākārā | bhāvicarācarabījaṃ śivarūpavimarśanirmalādarśaḥ || 2 || sā ādyā śaktiḥ anavacchinnā parābhaṭṭārikā mahātripurasundarī jayati sarvotkarṣeṇa vartate sā iti śivādikṣityantaṣaṭtriṃśattattvamayī sarvaprapañcātmikā taduttīrṇā ca iti sarvopaniṣatprasiddhā tripurā abhidhīyate tribhyastejobhyaḥ purā bhūtā tripurā iti nigadyate tasyāśca sarvotkṛṣṭatvaṃ sarvatra āgameṣu udghoṣyate | etadeva vivṛṇoti nijetyādinā nijaḥ svābhāvikaḥ sukhamayaḥ duḥkhasaṃbhinno nityaḥ sārvakālikaḥ nirupamo niravadhika ākāraḥ svarūpaṃ yasyāḥ | bhāvicarācarabījaṃ 4) bhāvinoḥ saṃpatsyamānayoḥ carācarayoḥ sthāvarajaṅgamayorbījaṃ yoniḥ kāraṇamityarthaḥ | nanu śivasya yathā jagannirmātṛtvaṃ śaktyā vinā na saṃgacchate evaṃ parāśakterapi paramaśivena vinā kāraṇatvaṃ na bhavet iti tatkathamucyate bhāvicarācarabījam iti ? ata āha śivarūpavimarśanirmalādarśa iti śivasya svarūpam ahamityevamākāraṃ tasya vimarśaḥ parāmarśanam ahamityevaṃ rūpaṃ jñānaṃ tasya prakāśane nirmalādarśaḥ samyakprakāśanacatura ityarthaḥ | yathā kaścit rājā atisundaraḥ svātmābhimukhasthitasvacchādarśatale svātmapratibimbaṃ samyak prasamīkṣya tatpratibimbam ahamiti jānāti evaṃ parameśvaro'pi svādhīnabhūtāṃ svātmaśaktiṃ samyak avalokya svasvarūpam avagacchati || 2 || paripūrṇo'ham iti vimarśameva brahma vadanti kecana tatkathamucyate savimarśakaṃ brahma ? ityata āha sphuṭaśivaśaktisamāgamabījāṅkurarūpiṇī parāśaktiḥ | aṇutararūpānuttaravimarśalipilakṣyavigrahā bhāti || 3 || 5) atra parāśabdena prakṛtā khyātā mahātripurasundarī abhidhīyate cidānandecchājñānakriyārūpā iti śrutiprasiddhitayā evamucyate sphuṭaśivaśaktisamāgamabījāṅkurarūpiṇīti śivaśca śaktiśca śivaśaktī tayoḥ samāgamaḥ saṃyogaḥ sphuṭaḥ vyaktaḥ śivaśaktisamāgamo'yaṃ tena bījāṅkurarūpiṇīti bījādaṅkuraṃ aṅkurādbījam itivat śivatattvādikṣititattvaparyantaṃ tattvajālam uttarottaram udbhāvayet ityarthaḥ atra śivaśabdena jñānaśaktirabhidhīyate jñānaśaktyadhiṣṭhānatvāt śivatattvasya śaktiśabdenāpi kriyāśaktirabhidhīyate kriyāśaktyadhiṣṭhānatvāt śaktitattvasya cidānandasvarūpiṇyāḥ sarvatra jñānakriyābhyāmeva nirmāṇaucityadarśanāt | punastāmeva viśinaṣṭi aṇutararūpānuttaravimarśalipilakṣyavigrahā bhāti aṇutaram atyantasūkṣmarūpam asyā iti anuttaralipiḥ akāraḥ vimarśalipiḥ hakāraḥ tābhyāṃ lakṣyaṃ vigrahaṃ svarūpaṃ yasyāḥ tathoktā | atra anuttaravimarśalipilakṣyavigrahā ityanena ahamātmikāntargarbhitasamastavarṇakadambakā parāśaktiḥ akārādihakārāntaṃ pañcāśadakṣararūpiṇī varṇapadamantrakalātattvabhuvanātmakasamastaprapañcajanayitrī parābhaṭṭārikā samastabhūtāntarātmā sarvatra vedānte ahamaham ityevamākāreṇa pratīyamānā dṛśyate ityuktaṃ bhavati || 3 || 6) itaḥ paraṃ prabandhena pradhānapratipādyāṃ kāmakalākṣararūpiṇīmeva kāmaḥ śivaḥ tadakṣararūpāṃ vaktumupakramate paraśivaravikara ityādi kalā ca dahanenduvigrahau bindū ityantam paraśivaravikaranikare pratiphalati vimarśadarpaṇe viśade | pratirucirucire kuḍye cittamaye niviśate mahābinduḥ || 4 || paraśivaḥ prakāśaikasvabhāvaḥ paramaśivabhaṭṭāraka eva ravirdinakaraḥ tasya karāḥ kiraṇāḥ teṣāṃ nikaraḥ puñjaḥ tasmin viśade nirmale vimarśadarpaṇe vimarśo nāma anavadhirekā visphuraṇaśaktiḥ tathā matyabhijñāyām sā sphurattā ................................. | ityādinaiva darpaṇatvena nirūpyate svasvarūpaprakāśatvāt | tatra pratiphalanaṃ nāma svarūpāvalokanaṃ tādṛśapratiphalanarūpāvalokane sati cittamaye jñānaikasvarūpe pratirucirucire pratiprakāśamanohare kuḍye mahābinduḥ niviśate pratiṣṭhito bhavati | cittasya kuḍyatvanirūpaṇaṃ mahābindvāvirbhāvakāraṇatvāt 7) loka'pi sūryābhimukhasthitadarpaṇatale sūryakiraṇapratiphalanānantaraṃ nikaṭagatakuḍye sūryakiraṇapratihatatejobinduḥ pratyakṣaṃ prapadyate tadvat prakāśarūpaparameśvarasya darpaṇavat svarūpavimarśasaṃbandhe jāte tadānīṃ tatra mahābinduḥ pūrṇo'ham ityevaṃ rūpaḥ parameśvaro'vabhāsate ityarthaḥ | āgamaśca sphurattāmātmanaḥ paśyettadā cakrasya saṃbhavaḥ | iti | pratyabhijñāyāmapi sā sphurattā mahāsattā ........................ | ityādi | paramānandayogino'pi īdṛgiyattādivaco dūrataraṃ svānubhūtisaṃvedyam | tattādṛśasphurattāśepā saṃvitkathaṃ nu sā vācyā || ityādi || 4 || tādṛgujjvalātmaśaktyavalokanodbhūtāhambhāvameva viśinaṣṭi cittamayo'haṃkāraḥ suvyaktāhārṇasamarasākāraḥ | śivaśaktimithunapiṇḍaḥ kavalīkṛtabhuvanamaṇḍalo jayati || 5 || 8) ahaṃkāra iti udbhūtānyasmaraṇānubhavavyañjako yo'yam ahamahamityeva vimarśaḥ tasya kāraḥ kāraṇam evaṃbhūto'haṃkāro jayati sarvotkarṣeṇa vartate | yataḥ prakāśasyātmaviśrāntirahaṃbhāvo hi kīrtitaḥ | cittamayaḥ jñānaikasvabhāvaḥ suvyaktāhārṇasamarasākāraḥ aśca haśca ityahau sutarāṃ vyaktau spaṣṭau parasparodbhūtarūpau suvyaktāhau eva lolībhavato yatra saḥ śivaśaktimithunapiṇḍaḥ ata eva kavalīkṛtabhuvanamaṇḍalaḥ antaḥsthāpitaṃ bhuvanamaṇḍalaṃ ṣaṭtriṃśattattvasaṃghātamayaṃ yena saḥ | ayamarthaḥ pratyāhāranyāyena antargarbhitasamastavarṇakadambakāhaṃkārarūpaprakāśavimarśasaṃpuṭādeva śabdārthātmakasarvaprapañcavikāso bhavati | tathā ca śrutiḥ eko varṇo bahudhā śaktiyogādvarṇānanekānnihitārtho dadhāti | iti || 5 || itaḥ paraṃ cittamaye niviśate mahābinduḥ iti yaduktam tatra bindusvarūpanirūpaṇadvārā kāmakalām upadiśati sitaśoṇabinduyugalaṃ viviktaśivaśaktisaṃkucatprasaram | 9) vāgarthasṛṣṭihetuḥ parasparānupraviṣṭavispaṣṭam || 6 || bindurahaṃkārātmā raviretanmithunasamarasākāraḥ | kāmaḥ kamanīyatayā kalā ca dahanenduvigrahau bindū || 7 || sitaḥ śubhraḥ śoṇo raktaḥ tadrūpau bindū tayoryugalam ata eva viviktaśivaśakti anyonyaviharaṇapare śivaśaktī yasmin karmaṇi tat ata eva saṃkucatprasaraṃ saṃkucan mukulībhavan prasaraḥ jagatsṛṣṭirūpo yasmin tat vācaḥ parāpaśyantyādirūpasamastaśabdāḥ arthāḥ śivādikṣityantaṣaṭtriṃśattattvarūpāḥ teṣāṃ sṛṣṭiḥ ṣaḍadhvātmakajagannirmitiḥ tatra hetuḥ kāraṇam | parasparānupraviṣṭavispaṣṭam parasparam anyonyam anupraviṣṭam antargataṃ vispaṣṭaṃ pṛthagbhūtaṃ ca tat evaṃbhūtaṃ sitaśoṇabinduyugalaṃ kāmakāmeśvarīrūpaṃ divyamithunaṃ vibhāvayet iti pūrveṇa saṃbandhaḥ | atra idamatirahasyam | yaḥ paraḥ sa maheśvaraḥ | iti śrutyuktarītyā nikhilavedādiśabdotpādakānuttarābhidheyaḥ 10) parameśvaraḥ svāṅgabhūtākhilaprapañcavilayātmakavimarśaśaktim anupraviśya bindubhāvaṃ manyate tataḥ sā vimarśaśaktirapi svāntargataprakāśamayabindum anupraviśati tataśca bindurutpanno bhavati tasmādbindoḥ nādātmikā samastatattvagarbhiṇī tejomayī jīvarūpā bālāgravat sūkṣmarūpiṇī iti gatyā śṛṅgāṭakarūpatām udgṛhṇāti | evaṃ ca bindunādasvarūpayostayoḥ prakāśavimarśayorahamiti śarīraṃ bhavati evaṃ dvirūpayostayormadhye ekovimarśo raktabindurūpatāṃ bhajate aparaḥ prakāśaḥ śuklabindubhāvam eti ubhayormelane miśrarūpaṃ sarvatejomayaṃ paramātmasvarūpaṃ bhavati | śrutirapi eko varṇo bahudhā śaktiyogāt varṇānanekān nihitārtho dadhāti | iti | etadeva bindutrayanirūpaṇaṃ vivṛṇoti bindurahaṃkārātmā iti binduḥ sitaraktasvarūpaḥ ahaṃkārātmā antargarbhitasamastavarṇarāśiḥ anuttarasphārarūpāhaṃkāraḥ ātmā tādātmyasvarūpaṃ yasya saḥ | varṇātkāraḥ iti sūtreṇa ahaṃśabdāt kāraśabdapratyayaḥ aikāra itivat ata eva etanmithunasamarasākāraḥ etayorakārahakāravācyayoḥ prakāśavimarśayormithunaṃ dvandvaṃ tasya divyadampatirūpasya mithunasya samarasaḥ parasparānupraveśarūpam ānukūlyaṃ tadeva ākāraḥ svarūpaṃ yasya 11) saḥ evaṃbhūto raviḥ sitaśoṇabindusamarasībhūto miśrabindurityarthaḥ | loke hi sūryasya miśrasvarūpatvam agnīṣomayoḥ ata eva tasya upāsyatvamāha kāma iti kāmyate abhilapyate svātmatvena paramārthamahadbhiryogibhiriti kāmaḥ tatra hetuḥ kamanīyatayā iti kamanīyatvaṃ spṛhaṇīyatvam tena | kalā vimarśaśaktiḥ dahano vahniḥ induścandraḥ tāveva ākārau yayorbindvordahanenduvigrahau vindū | atrāyamarthaḥ agnīṣomarūpiṇī vimarśaśaktiḥ tadubhayabhūtakāmeśvarāvinābhūtā mahātripurasundarī bindusamaṣṭirūpā kāmakalā iti ucyate saiva upāsyatayā sarvāgameṣu udghoṣyate | uktaṃ ca mihirabindumukhīṃ tadadho lasacchaśihutāśanabinduyugastanīm | hasaparārdhakalāracanāspadāṃ bhajata nityamimāṃ paradevatām || ekārordhvagato bindurmukhaṃ bhānuradhogatau | stanau dahanaśītāṃśū yonirhārdhakalā bhavet || ityādi rahasyam | ayamatra niṣkarṣaḥ svāntargatānantākṣararāśimahāmantravīryapūrṇāhantārūpiṇī prakāśānandasārā bindutrayasamaṣṭirūpalipyakṣararūpiṇī kāmakalā nāma mahātripurasundarī mātṛkā paramayogibhiḥ mahāmāheśvarairaniśam anusmartavyā iti | vijñānabhaṭṭārake'pi 12) bindurūpasya cakrasya sthūlavarṇakrameṇa tu | ardhendubindunādāntaśūnyoccārādbhavecchivaḥ || iti || 7 || evaṃ bindusvarūpam uddiśya jñānopāsanāyāḥ phalaṃ paraṃbrahmabhāva eva ityāha iti kāmakalāvidyā devīcakrakramātmikā seyam | viditā yena sa mukto bhavati mahātripurasundarīrūpaḥ || 8 || pūrvoktamahāprabandhena vyākhyātā kāmakalā mahātripurasundarī tasyā vidyā jñānaṃ kīdṛśī ? ityākāṅkṣāyāmāha devī cakrakramātmikā devyāḥ tripurasundaryāścakraṃ śrīcakraṃ tasya kramaḥ cakramantradevatātmanābhihitaḥ sarvānandamayādisamastaprakaṭaparyantarūpaḥ tadātmikā tadvipayiṇī yena śaktipātāt brahmajijñāsunā bhāvayatā puruṣeṇa viditā avagatā sa puruṣo mukto bhavati vidyābhijñāpitaiśvaryaścidghano mukta eva saḥ | iti pratyabhijñāsthityā saṃsāravāsanānirasanapaṭīyo'navarata##- 13) paramayogī viharate ante'pi mahātripurasundarīrūpaḥ parābhaṭṭārikātmasārūpyo bhavati || 8 || paramārthabhūtaprakṛtabindoreva sakāśāt jagadutpattyādikaṃ vaktum ārabhate sphuritādaruṇādbindornādabrahmāṅkurāravo vyaktaḥ | tasmādgaganasamīraṇadahanodakabhūmivarṇasaṃbhūtiḥ || 9 || sphuritāt ucchranāt bindoḥ pūrvoktalakṣaṇāt nādabrahmāṅkuraḥ nādaḥ sarvaśabdotpattiheturvarṇaḥ sa eva brahma tat brahma aṅkura utpādakaṃ yasya saḥ | tathā ca uktam eko nādātmako varṇaḥ sarvanādāvibhāgavān | so'nastamitarūpatvādanāhata iti śrutaḥ || iti | evaṃbhūtanādabrahmātmaka āravaḥ śabdaḥ paśyantyādirūpo vyakta āvirbhūtaḥ tasmāt śabdāt gaganasamīraṇadahanodakabhūmīnāṃ 14) pañcabhūtānāṃ varṇānām ādikṣāntākṣarāṇāṃ ca saṃbhūtirutpattirāmnātā || 9 || evaṃ śoṇabindoḥ sarvātmatvaṃ sarvasraṣṭṛtvam coktvā tadiha śubhravindorapi tatsvarūpam atidiśati atha viśadādapi bindorgaganānilavahnivāribhūmijaniḥ | etatpañcakavikṛti jagadidamaṇvādyajāṇḍaparyantam || 10 || viśadāt sarvaprakāśāt bindoḥ pūrvavyākhyātāt gaganādipañcabhūtātmakānantabrahmāṇḍāni āvirbhāvatirobhāvau bhajanta ityarthaḥ | tathā ca āgamaḥ svecchāvilasitānantajagadraśmivilāsavat | naumi saṃvinmahāpīṭhaṃ śivaśaktiparāśrayam || iti || 10 || evaṃ bindudvayābhedam uktvā taddṛṣṭāntatayā mantradevatayorapi aikyamāha 15) bindudvitayaṃ yadvad bhedavihīnaṃ parasparaṃ tadvat | vidyādevatayorapi na bhedaleśo'sti vedyavedakayoḥ || 11 || bindudvitayaṃ pūrvoktaprakāśavimarśātmakaṃ yadvat yena prakāreṇa bhedavihīnaṃ śivaśaktiriti hyetattattvamāhurmanīṣiṇaḥ | ityuktanītyā parasparāśliṣṭaṃ tadvat tenaiva prakāreṇa vidyādevatayoḥ vidyā pañcadaśākṣarī devatā mahātripurasundarī tayorvedyavedakayoḥ vācyavācakayoḥ bhedaleśo'pi īṣadvailakṣaṇyamapi nāsti evam abhinnanādādimithunāt akhilaṃ jagat āvirbhavati iti || 11 || tadeva mithunam ātmecchayaiva svabhedamasvabhedamakarot ityāha vāgarthau nityayuktau parasparaṃ śaktiśivamayāvetau | sṛṣṭisthitilayabhedau tridhā vibhaktau tribījarūpeṇa || 12 || p. 16) vāk varṇapadamantrarūpā arthaḥ kalātattvabhuvanātmā etadrūpatvaṃ kutaḥ ? prakāśavimarśātmakaśabdārthābhyāmeva ṣaḍadhvātmakasarvaprapañcotpattiśravaṇāt ata eva nityayuktau nirantarasaṃsaktau nahi ghaṭapaṭayoriva kādācitkaḥ saṃbandhaḥ tathā sati sarvotpattiprasaṃgaḥ | sṛṣṭisthitilayabhedau sṛṣṭiḥ śivādikṣitiparyantatattvajālāvirbhāvaḥ sthitiḥ tatparipālanaṃ layasteṣāṃ svātmasātkāraḥ evaṃbhūto bhedo yayostau | svātmatvaṃ tu eteṣāṃ trayāṇāṃ tathā ca abhinavaguptapādāḥ svātmagāḥ sṛṣṭisaṃhārāḥ svarūpatvena saṃsthitāḥ | iti | parasparaṃ śaktiśivamayau prakāśavimarśasvarūpau ubhayorekatvāt vahnidāhakatvavat tattvāntaraṃ na bhavati ityarthaḥ | abhiyuktoktiśca tādātmyamanayornityaṃ vahnidāhakayoriva | iti | etau pūrvoktau prakāśavimarśau tridhā triprakāreṇa saṃsthitau vibhaktau pṛthagbhūtau | kena ? ityāha tribījarūpeṇeti vāgbhavakāmarājaśaktivījātmakatvena ityarthaḥ | ayamarthaḥ bindutrayasamaṣṭibhūtakāmakalākṣararūpiṇī mahātripurasundarī sarvopāsyā iti || 12 || itaḥ paraṃ vāgbhavādikhaṇḍatrayāntargatavastuviśeṣavarṇanadvārā śrīpañcadaśākṣarīvidyām uddhartum upakramate 17) mātā mānaṃ meyaṃ bindutrayaṃ bhinnabījarūpāṇi | dhāmatrayapīṭhatrayaśaktitrayabhedabhāvitānyapi ca || 13 || teṣu krameṇa liṅgatrayaṃ tadvacca mātṛkātritayam | itthaṃ tritayapurīyā turīyapīṭhā ca bhedinī vidyā || 14 || mātā avakāśagata īśvaraḥ mānaṃ tadavagatisādhanabhūtā vidyā meyaṃ jñāyamānā mahātripurasundarī evaṃ mātṛmānameyabhāvam anubhūya viharati | dhāmatrayaṃ vāgbhavādikam pīṭhatrayaṃ kāmagiryādi śaktitrayam icchādi evamādibhedena bhāvitāni bindumayatvāt eteṣāṃ teṣu dhāmādiṣu vibhinneṣu krameṇa ānupūrvyā liṅgatrayaṃ svāyaṃbhuvādi mātṛkātritayamakāravibhedabhinnam evaṃvidhasamastavastupūraṇāt tatsamaṣṭirūpā tripurā nāma parāśaktirāvirbhūtā ityāha itthaṃ tritayapurīyā iti 18) itthaṃ pūrvoktaprakāreṇa tritayāni avayavāni purāṇi śarīrāṇi yasyāḥ sā ata eva turīyasya pīṭhā trividhātmakasarvaprapañcāvirbhāvatirobhāvabhūrityarthaḥ || 13-14 || itaḥ paraṃ tasmāt gaganasamīraṇadahanodakabhūmivarṇasaṃbhūtiriti prathamasṛṣṭaprapañcabhūtaniṣṭhaguṇavarṇanadvārā akṣarasaṃkhyāviśiṣṭamahāmantrātmakadevatāsvarūpaṃ vaktumārabhate śabdasparśau rūpaṃ rasagandhau ceti bhūtasūkṣmāṇi | vyāpakamādyaṃ vyāpyaṃ tūttarameva krameṇa pañcadaśa || 15 || pañcadaśākṣararūpā nityā caiṣā hi bhautikābhimatā | nityāḥ śabdādiguṇaprabhedabhinnāstathānayā vyāptāḥ || 16 || nityāstithyākārāstithayaśca śivaśaktisamarasākārāḥ | p. 19) divasaniśāmayyastāḥ śrīvarṇāste'pi taddvayīrūpāḥ || 17 || śabda ākāśaguṇaḥ sparśo vāyuguṇaḥ rūpaṃ tejoguṇaḥ raso'pāṃ guṇaḥ gandhaḥ pṛthvīguṇaḥ ākāśamārabhya ete guṇāḥ pṛthvīparyantam uttarottaram ekaikaguṇādhikyena pañcadaśa guṇāḥ saṃpadyante eteṣāṃ guṇānāṃ pañcadaśabhāvena śrīvidyā pañcadaśākṣarī jātā | bhautikābhimatā bhūtasaṃbandhitvena abhimatā iṣṭā | ata eva pañcadaśākṣararūpā svasmāt ādibhūtaguṇānāṃ pañcadaśatvāt vidyākṣarāṇāmapi pañcadaśatvam tadrūpā tatsvarūpiṇī | nityā kūṭasthā taraṅgabudbudaphenānām ambudhiriva sakalatvāvirbhāvabhūmirityarthaḥ | kūṭasthāyā eva ṣoḍaśyāḥ pañcadaśāvayavātmakapañcadaśatithiniṣṭhāntaḥ | pañcadaśadevatāmayapañcadaśākṣarīrūpatāmāha nityāstithyākārā iti nityāḥ kāmeśvaraprabhṛtiviśrāntāḥ tithyākārāḥ tithyabhimāninyo devatāḥ | tithayaśca pratipatprabhṛtipūrṇimāntāḥ śivaśaktisamarasākārāḥ prakāśavimarśasaṃpuṭākārāḥ | ata eva divasaniśāmayyaḥ divārātrirūpāḥ prakāśavimarśayordivārātrimayatvāt tāstithayaḥ śrīvarṇāḥ te'pi tena pūrvoktarūpeṇa pañcadaśarūpāḥ śrīvarṇāḥ vidyāntargatavarṇaguṇā api taddvayīrūpāḥ 20) tādṛśaprakāśavimarśarūpāḥ ityarthaḥ | ayamatra vivekaḥ iyameva prakāśavimarśamayī parā śaktiḥ pañcabhūtātmikā uttarottaravṛddhidvārā pañcadaśasaṃkhyākamātrākṣaratithyabhimānadevatāsvarūpiṇī jātā | yathāgamaḥ eka eva prakāśākhyaḥ paraḥ ko'pi maheśvaraḥ | yasya śaktirvimarśākhyā sā nityā gīyate budhaiḥ || vimarśākhyā ca sā devī pāñcavidhyaṃ samāgatā | ākāśānilasaptārciḥ salilāvanibhedataḥ || ekaikaguṇavṛddhyā tu tithisaṃkhyātvamāgatā | vimarśarūpiṇī vidyā ṣoḍaśī yā prakīrtitā | gatā sā ṣoḍaśairbhedaistripurā parameśvarī || sundaryādimaha ....... vāṃ vicitrāntaṃ samantataḥ | svāgamādeva boddhavyamiti saṃkalpamātrataḥ || iti || 15 || 16 || |17 || uktameva arthaṃ draḍhayituṃ devatāvat vidyāyā api viśvātmakatvaṃ taduttīrṇatvaṃ ca vaktumāha svaravyañjanabindutrayasamaṃṣṭibhedairvibhāvitākārā | 21) ṣaṭtriṃśattattvātmā tattvātītā ca kevalā vidyā || 18 || vidyāpi tādṛgātmā sūkṣmā sā tripurasundarī devī | vidyāvedyātmakayoratyantābhedamāmanantyāryāḥ || 19 || svarāḥ acaḥ vyañjanāni halaḥ bindutrayam anusvāratrayam eṣāṃ samaṣṭiḥ samudāyabhāvaḥ bhedo'vayavabhāvaḥ tairvibhāvitākārā udbhāvitasvarūpā | ata eva ṣaṭtriṃśattattvātmā śivādikṣityantavigrahā | tattvātītā ca tattvasaṃghasamudāyasthānatvāt taduttīrṇā ca | ata eva kevalā svavyatiriktasya abhāvāt ekākinī | evaṃbhūtā vidyā śrīpañcadaśākṣarītyarthaḥ | ayamatra vidyāyāmavayavavibhāgaprakāraḥ iha puṇyānandāḥ hādividyāyām atyantābhimānino'syā eva vidyāyā avayavabhāvasamudāyam āśritya tattvātmakatvaṃ taduttīrṇatvaṃ cācakṣate | tatra ca vāgbhavākhye prathamakhaṇḍe pañca svarāḥ saptavyañjanāni saṃhṛtya dvādaśa varṇāḥ | kāmarājākhye dvitīyakhaṇḍe ṣaṭsvarāḥ aṣṭa vyañjanāni saṃbhūya caturdaśa varṇāḥ | 22) śaktyākhye tṛtīyakhaṇḍe ca catvāraḥ svarāḥ ṣaṭ vyañjanāni saṃhṛtya daśa varṇāḥ | sarve'pi saṃbhūya ṣaṭtriṃśadakṣarāṇi avayavarūpāṇi samudāyarūpāṇi | vidyā sarvatattvātikrāntā sarvatra prasiddhā śrūyate kāderapi vidyāyā ubhayātmakatvam astyeva yayā naiva anayorvidyayorbhedaḥ | hādau prathamakhaṇḍe pañca svarāḥ sapta vyañjanāni saṃhṛtya vidyādvaye'pi prathamakhaṇḍe dvādaśavarṇatvaṃ samānaṃ tasmāt ubhayātmakatvam ubhayorvidyayorastyeva | tadubhayavidyopāsanaprakārastu gurumukhādeva avagantavyaḥ | devatāyā api mantravat ubhayātmakatvam iti mantradevatayoraikyam āha vidyāpi tādṛgātmā iti vidyā cidānandasvarūpiṇī tādṛgātmikā taduttīrṇā ca sūkṣmā paricchettum aśakyā sā sarvavedānteṣu prasiddhā tripurasundarī tripurā ca sundarī tridhāvasthitasamastavastupūraṇāt sarvayogibhirūpāsyatvena spṛhṛṇīyatvācca tripurāśabdanirvacanaṃ ca pūrvameva prapañcitam | devī svacchaprakāśarūpā viśvasya jananādikriyārūpā parā vāk vidyāvedyātmakayoratyantābhedam āmanantyāryāḥ parameśvarapramukhāḥ sarvayogina ityarthaḥ || 19 || evaṃ vidyādevatayorabhedam uktvā cakradevatayoraikyaṃ vaktuṃ cakrotpattiprakāram āha 23) yā sāntaroharūpā parā maheśī tribhāvitā saiva | spaṣṭā paśyantyāditrimātṛkātmā cakratāṃ yātā || 20 || cakrasyāpi maheśyā na bhedaleśo'pi bhāvyate vibudhaiḥ | anayoḥ sūkṣmākārā paraiva sthūlayośca na kāpi bhidā || 21 || yā sāntaroharūpā iti antaram antaḥkaraṇaṃ tasmin ūhaḥ vitarkaḥ itthamiti paricchedarahitaḥ tena sahitaṃ rūpaṃ yasyāḥ sā | ayamarthaḥ avāṅmanasagocaratvāt sarvavedāntairaparicchedyā sarvakāraṇabhūtā śivādidharaṇyantatattvasaṃghātāvirbhāvabhūmiḥ maheśvarī parā sarvotkṛṣṭā ityucyate | śrutiśca parāsya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvike jñānabalaṃ kriyā ca | evaṃbhūtalakṣaṇā saiva parāśaktireva tribhāvitā triprakāratvena 24) bhāvitā saṃjñāyamānā etadevāha spaṣṭā paśyantyāditrimātṛkātmā iti spaṣṭā prathamotpannatvena vivakṣitā viṣayiṇī paśyantīti ucyate ādiśabdena madhyamā vaikharī ca saiva vaikharī nāma abhilāparūpiṇī pañcadaśākṣararāśimayī sarvavaidikalaukikaśabdanātmikā śaktirityucyate | tathā ca subhagodayavāsanāyām parā bhūrjanma paśyantī vallīgucchasamudbhavā | madhyamā saurabhā vaikharyakṣamālā jayatyasau || evaṃrūpatrimātṛkātmikā saiva cakratāṃ yātā trikhaṇḍātmakacakraikyamivāptā ityarthaḥ | etadevāha cakrasya iti cakrasya trailokyamohanādivaindavāntanavāvaraṇātmakasya sundaryadhiṣṭhāna bhūtasya maheśyāstadadhiṣṭhātryāḥ sundaryāśca bhedaleśaḥ īṣadbhedo'pi budhairmāheśvarairna bhāvyate na anubhūyate kutaḥ ? śrīsundarīrūpatvāt śrīcakrasya | punarapi anayostādṛgabhedam ācaṣṭe anayoḥ sūkṣmākārā ityādinā anayoḥ sūkṣmarūpayoścakradevatayoḥ sūkṣmarūpatvaṃ nāma aparicchinnatvameva tatra śrīcakrasya sūkṣmarūpeṇa avasthānaṃ bindvātmanā bindośca aparicchinnatvaṃ vaindave paramākāśe ityādinā prapañcitameva | devatāyā api vidyāpi tādṛgātmā ityādinā abhihitameva | tathā sthūlayoścakradevatayośca atra sthūlatvaṃ 25) nāma cakrasya trikoṇādicaturaśraparyantaṃ vijṛmbhaṇam devatāyā api tripurāmbikāditripurāśaktyantarūpeṇa mananam evaṃvidhayoścakradevatayoḥ bhidā bhedaḥ kāraṇādityarthaḥ | tatra hetumāha paraiva sūkṣmākārā iti sā pūrvoktalakṣaṇā paraiva ādiśaktireva sūkṣmākārā sūkṣmabhūta ākāraḥ svarūpamanayorityarthaḥ || 20 || 21 || devatārūpasya cakrasya itaḥ paraṃ parāpaśyantyādiśaktivikāsarūpaṃ navayonyātmakaṃ śrīcakraṃ vaktum ādau vaindavaṃ sarvānandamayākhyacakraṃ parāśaktimayam ityāha madhyaṃ cakrasya syāt parāmayaṃ bindutattvamevedam | ucchūnaṃ tacca yadā trikoṇarūpeṇa pariṇataṃ spaṣṭam || 22 || etatpaśyantyādi tritayanidānaṃ tribījarūpaṃ ca | 26) cakrasya navayonyātmakasya madhyaṃ madhye bhavaṃ bindutattvaṃ bindusvarūpaṃ pūrvameva vyākhyātam | idaṃ svasākṣātkṛtaṃ parāmayameva parāśaktisvarūpameva ityarthaḥ | etadeva bindutattvaṃ yadā vikāsabhāvam eti tadā trikoṇacakram udeti ityāha ucchūnaṃ tacca yadā iti yadā yasmin kāle prāṇinām adṛṣṭavaśāt ucchūnaṃ tacca vaindavamapi ucchūnaṃ saṃjātavikāsaṃ bhavati tadā trikoṇarūpeṇa anuttarānandecchāsaṃghaṭṭarūpeṇa pariṇataṃ trikoṇākāraṃ bhavati ityarthaḥ | etat trikoṇacakraṃ paśyantyāditritayanidānaṃ paśyantīmadhyamāvaikharīpramukhaśaktitrayotpattikāraṇamityarthaḥ | tathāha icchāśaktistathā vāmā paśyantīvapuṣā sthitā | jñānaśaktistathā jyeṣṭhā madhyamā vāgudīritā || ṛjurekhāmayī viśvasthitā prathitavigrahā | tatsaṃsṛtidaśāyāṃ tu vaindavaṃ rūpamāsthitā | pratyāvṛttikrameṇaiva śṛṅgāṭavapurujjvalā | kriyāśaktistu raudrīyaṃ vaikharī viśvavigrahā || iti | tribījarūpaṃ ca iti tribījāni trikhaṇḍātmakāni vāgbhavakāmarājaśaktibījānāṃ rūpaṃ yasya tat || 22 || tataḥ śrībhaṭṭārikāyāmeva bindutattvam ūrdhvādhomukhanavayonyātmakaśrīcakramabhavat ityāha 27) vāmā jyeṣṭhā raudrī cāmbikā cānuttarāṃśabhūtāḥ syuḥ || 23 || icchājñānakriyāśāntāścaitāstathottarāvayavāḥ | vyastāvyastaṃ tadarṇadvayamidamekādaśātma paśyantī || 24 || vāmā jyeṣṭhā raudrī ambikā cakārāt parāśaktiśca imāḥ pañcaśaktayaḥ anuttarāṃśabhūtāḥ anuttarāṃśatvena śrīcakrāntargatādhomukhapañca trikoṇākṛtitvena bhūtā jātā ityarthaḥ | icchājñānakriyāśāntāḥ etāścatasraḥ śaktayaḥ uttarāvayavāḥ ūrdhvamukhatrikoṇacatuṣṭayarūpāḥ | ayaṃ bhāvaḥ parāvilasanarūpā etāḥ raudrīvāmājyeṣṭhā ambikāḥ icchā jñāna kriyā śāntāścaitāstathottarāvayavāśca iti etacchaktinavakamayaṃ navatrikoṇaṃ cakramiti | vyastāvyastaṃ tadarṇadvayaṃ vyastaṃ vyaṣṭirūpam avyastaṃ samaṣṭirūpaṃ sarvopaniṣatprasiddhamarṇadvayaṃ saṃdaṃśanyāyena akhilākṣarātmakamantramayaprakāśavimarśarūpapūrṇāhantā##- tadarṇadvayam ekādaśātma 28) matyā vicāryamāṇamekādaśavidhaṃ bhavati ityarthaḥ | parādiśāntāntaṃ śaktidaśakaṃ vyaṣṭirūpaṃ sarvasamaṣṭirūpatvena caikaṃ tena ekādaśātmakam idaṃ bindutattvameva paśyantīkāraṇam || 23 || 24 || itaḥ paraṃ vasukoṇadaśārādisṛṣṭicakraprakāram abhidhātuṃ paramaprakṛtatrikoṇacakrakramaṃ nigamayati evaṃ kāmakalātmā tribindutattvasvarūpavarṇamayī | seyaṃ trikoṇarūpaṃ yātā triguṇasvarūpiṇī mātā || 25 || ekā parā ............................... evaṃ pūrvoktaprakāreṇa kāmakalātmā kāmaḥ prakāśaikasvabhāvo'nuttarākṣarātmā paramaśivaḥ kalā tu akhilavāṇīrūpaparamāham akṣaramayī vimarśavigrahā evaṃ tadubhayātmakatvaṃ nāma svābhāvikaparipūrṇāhaṃbhāvaśālitvam | etacca bindurahaṃkārātmā ityatra spaṣṭam abhihitam evaṃrūpā kāmakalātmā tribindutattvasvarūpavarṇamayī bindavaḥ pūrvoktaraktaśuklamiśrātmānaḥ 29) teṣāṃ bhāvaḥ tattvaṃ tatsvarūpā ye varṇā vāgbhavādayastadātmikā | tathā rahasyāmnāye bindutrayātmakaṃ svātmaśṛṅgāṭaṃ viddhi sundaram | miśraṃ śuklaṃ ca raktaṃ ca purāṇaṃ praṇavātmakam || rekhātrayāvagantavyaṃ saṃvinmātraṃ śivātmakam | seyaṃ trikoṇarūpam āpannā cidānandaghanarasaparamārthā sakalāmnāyasārabhūtā viśvāhaṃbhāvabhāvanāśālibhirmahāyogivarairātmasākṣāttvena anubhūyamānā triguṇā icchājñānakriyāśaktimayī evaṃ tathā ata eva sarvajagannirmātrī ekā | tathā ca vacanam anuttarānandacitī icchāśaktau niyojite | trikoṇamiti tatprāhurvisargāmodasundaram || iti || 25 || itaḥ paraṃ vilasanarūpāyāḥ paśyantyā api navayonicakrātmanā navātmakatvamāha ................ tadanyā vāmādivyaṣṭimātrasṛṣṭyātmā | 30) tena navātmā jātā mātā ........................... || tadanyā parāvikāsabhūtā paśyantī vāmādivyaṣṭimātrasṛṣṭyātmā vāmādi śāntādiśaktinavakamayī yataḥ tena kāraṇena sā mātā paśyantī nāma jananī navātmā vāmādiśāntāntaśaktikadambakāvirbhāvakāraṇanavayoni cakrātmikā jātā prādurbhūtā ityarthaḥ | atra vāmādiśaktīnāṃ prasaṅgāt kiṃcit ucyate tatra vāmā nāma śṛṅgāṭāntaḥ sthitaprapañcavamanāt viśvajanayitrītyabhidhīyate jyeṣṭhā sarvamaṅgalakāriṇī raudrī sarvarogavidrāviṇī samasteṣṭapradā śaktirambikā ca sā sphurattā mahāsattā iti pratyabhijñāsthityā sarvātiśāyinī parāvāk paripūrṇasvarūpasvātmasphuraṇāvalokanacaturā icchājñānakriyāśaktayastu paśyantī madhyamā vaikharīrūpāḥ āha caturthī śāntā catuḥśatyāṃ śāntā ca niṣkalaṃ śāntam ityādiśrutyā || 26 || anantaraṃ madhyamāyā api prakārāntareṇa navātmakatvaṃ brūte 31) sā madhyamābhidhānābhyām || 26 || dvividhā madhyamā sā sūkṣmasthūlākṛtiḥ sthitā sūkṣmā | navanādayamī sthūlā navavarṇātmā ca bhūtalipyākhyā || 27 || ādyā kāraṇamanyā kāryaṃ tvanayoryatastato hetoḥ | saiveyaṃ nahi bhedastādātmyaṃ hetuhetumadabhīṣṭam || 28 || madhyamā parāpaśyantyoḥ samarasāvasthe abhidhānābhyāṃ nāmadheyābhyāṃ sā ataḥ sukhaṃ paramayogibhirdṛśyā madhyamā nāma śaktiḥ dvividhā dviprakārā sthūlasūkṣmabhāvāt tatra sūkṣmā samādhibalena anubhūyamānā sthūlākṛtiḥ paṇḍitapāmarādyabhilapanayogyā varṇāvalyāsthitā sarvadā vartamānā | etadeva vyācaṣṭe sūkṣmā navanādamayī sthūlā navavarṇātmā iti | 32) ayamarthaḥ mitrāvaruṇasadanāt vāyunirodhanena svādhiṣṭhānādikamalabhedapuraḥsaraṃ dvādaśāntārabindāsanasthaparamaśivāṅkam upasarpantī mahāmātṛkā kuṇḍalinī bahuvidhanādātmikā yā anubhūyate sā samādhisamadhigatasarvārthairmahāmāheśvaraiḥ svātmatvena manyate | navanādamayī iti ciṇīti prathamaḥ ciṇiciṇīti dvitīyaḥ ghaṇṭānādastṛtīyaḥ śaṅkhanādaścaturthaḥ pañcamastantrīnādaḥ ṣaṣṭhastālanādaḥ saptamo veṇunādaḥ aṣṭamo bherīnādaḥ navamo mṛdaṅganādaḥ | bhūtalipyākhyā bhūtāśca te lipayaśca bhūtalipayaḥ atra lipīnāṃ bhūtatvam ceṣṭāviśeṣākṣaranyāsābhivyaṅgyatvam tacca kalpanāmātrameva akṣarāṇāṃ tejorūpaśaktyātmakatvāt teṣāmākhyā abhidhā yasyāḥ sūkṣmarūpā hi madhyamā sthūlarūpāyāḥ kāraṇabhāvam āpannā ekā eva ityata āha ādyā kāraṇamityādi ādyā pūrvoktā sūkṣmā kāraṇaṃ prathamodbhavāt anyā sthūlā kāryaṃ tajjranyatvāt yataḥ tasmāt kāraṇāt anayoḥ sūkṣma sthūlayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ tato hetoḥ tena kāraṇena iyaṃ sthūlā saiva sūkṣmā śaktireva nahi bhedaḥ bhedo nāstyeva | nanu katham abhede kāryakāraṇabhāvaḥ ? ityatrāha tādātmyamiti tādātmyaṃ bhedābhedarūpaṃ hetuhetumat janyajanakarūpam abhīṣṭam 33) mṛddhaṭavat vācārambhaṇamātratvāt ekameva vastu ubhayavidhaṃ bhavati sarvavedāntasaṃmatamityarthaḥ || 27 || 28 || anantaraṃ madhyaśṛṅgāṭatejaḥ prasaraṇātmakavasukoṇādicakranirūpaṇadvārā vaikharīśaktyāvirbhāvam āha śaṣasapavargamayaṃ tadvasukoṇaṃ madhyakoṇavistāraḥ | navakoṇaṃ madhyaṃ cetyasmiṃściddīpadīpike daśake || 29 || śaṣasapavargamayaṃ śa ṣa sa pavargātmakāṣṭakoṇasya vistāro vikāsabhūtaḥ tattādṛśamadhyatrikoṇasahitaṃ navakoṇaṃ madhyaṃ ca baindavākhyaṃ saṃhṛtya daśake asmiṃstrikoṇavasukoṇaciddīpadīpike baindavāsanasaṃrūḍhasaṃvartānalaciddhanam | ityuktarītyā binducakrādhirūḍhāyāstejobhūte tripurāyāḥ prabhāpaṭalaprakāśite ityarthaḥ || 29 || tacchāyādvitayamidaṃ daśāracakradvayātmanā vitatam | 34) tasya pūrvoktasya tejorāśimayasya cakratritayasya cchāyādvitayaṃ kāntidvitayaṃ sarvarakṣākara sarvārthasādhakābhidhacakradvayātmanā pariṇatam ityarthaḥ | tathā ca uktam navatrikoṇasphuritaprabhārūpadaśārakam | iti || taccakradvayasvarūpaṃ vyācaṣṭe ta ṭa ca kavargacatuṣṭayavilasanavispaṣṭakoṇavistāram || 30 || tavarga ṭavargātmākṣaradaśakarūpam antardaśāram cavarga kavargātmakākṣaradaśārarūpam bahirdaśāramityarthaḥ || 30 || etaccatuṣkaprabhayā samupetaṃ daśārapariṇāmaḥ | etaccakracatuṣkasya bindutrikoṇavasukoṇāntardaśārātmakacakracatuṣkasya prabhā kāntistayā samupetaṃ saṃyuktaṃ daśārapariṇāmaḥ bahirdaśāracakramiti yāvat bahirdaśāracakrasya 35) baindavādicakracatuṣṭayasaṃnidhānādeva tātparyaṃ tattatprabhā vyāpnoti ityarthaḥ | tathā ca uktam catuścakraprabhārūpasaṃyuktapariṇāmataḥ | iti || atha etaccakracatuṣkasya trikoṇavasukoṇadaśāradvayarūpasya svarūpamāha ādisvaracaturdaśavarṇamayāśraṃ caturdaśāramabhūt || 31 || akārādicaturdaśavarṇātmacaturdaśakoṇasahitaṃ sarvasaubhāgyadāyakābhidhaṃ cakramityarthaḥ || 31 || evaṃ baindavādimanukoṇāntaparyantacakravarṇanadvārā vaikharīśaktirāvirbhūtā ityāha parayā paśyantyāpi ca madhyamayā sthūlavarṇarūpiṇyā | ābhirekonapañcāśadakṣarātmā vaikharī jātā || 32 || 36) ayamarthaḥ ādikṣāntākṣararāśimayākhilaprapañcanirmātrī sarvaśabdātmikā vaikharī iti || 32 || itaḥ paraṃ sarvasaṃkṣobhaṇasarvāśāparipūrakābhidhacakradvayaṃ vaikharīvarṇātmakameva ityāha kādibhiraṣṭabhirupacitamaṣṭadalābjaṃ ca vaikharīvargaiḥ | svaragaṇasamuditametad dvyaṣṭadalāmbhoruhaṃ ca saṃcintyam || 33 || vaikharīvargaiḥ vaikharīśaktisvarūpaiḥ aṣṭabhiḥ kādibhiḥ upacitaṃ samyak protam aṣṭadalābjaṃ ca sarvasaṃkṣobhaṇacakram | tathā svaragaṇasamuditam svaragaṇaiḥ akārādiṣoḍaśavarṇaiḥ samuditaṃ samyak bhāvitam etat paridṛśyamānaṃ dvyaṣṭadalāmbhoruhaṃ sarvāśāparipūrakacakram saṃcintyam sadā bhāvanīyam ityarthaḥ || 33 || bindutrayamayatejastritayavikāraṃ ca tāni vṛttāni | 37) bhūbimbatrayametat paśyantyāditrimātṛviśrānti || 34 || tāni vṛttāni manvaśropari aṣṭadalapadmopari ṣoḍaśadalapadmopari ca sthitāni bindutrayaṃ pūrvoktaraktaśuklamiśrātmakaṃ tanmayaṃ yat tejastritayaṃ somasūryāgnirūpaṃ tadvikārastanmayāni ityarthaḥ | tatra vṛttasthatejastrayātmakatvakathanena somasūryānalatrikhaṇḍamayatvaṃ cakrasyoktaṃ tadvikāraśceti tāni vṛttāni vedāḥ pramāṇam itivat draṣṭavyam | bhūbimbatrayam aṇimādibrāhmyādi sarvasaṃkṣobhiṇīmudrādiśaktikadambakavāsanābhūtaṃ paśyantyādi trimātṛviśrānti paśyantī madhyamā vaikharīśaktaya etāvatparyantaṃ vijṛmbhamāṇāḥ trikoṇādi bhūpuraparyantaśrīcakrātmanā cakāsata ityarthaḥ | etacca ātmanaḥ sphuraṇam ityārabhya vaikharī viśvavigrahā ityantena granthajālena samyak īritam || 34 || evaṃ madhyaṃ cakrasya syāt ityādi upakramya paśyantyāditrimātṛviśrānti ityantaṃ śrīmahātripurasundaryāḥ śrīcakraṃ samyak nirūpya anantaraṃ aṇimādi bhūtayo'syāḥ ityantaṃ tasyā āvaraṇacakrāntargataśaktinikurambatannikaṭasthitaśrīgurumaṇḍalamapi śrīdevyavayavapariṇatirūpameva ityāha 38) kramaṇaṃ padavikṣepaḥ kramodayastena kathyate dvedhā | āvaraṇaṃ gurupaṅktidvayamidamambāpadāmbujaprasaram || 35 || kramaṇaṃ padakramaḥ sa ca dvividhaḥ padavikṣeparūpaḥ kramodayarūpaśca tatra padavikṣepo nāma sundaryaśrānantakoṭikiraṇātmakānantaśaktijananasāmarthyaṃ kramodayo nāma divyasiddhamānavaugharūpānantaprakāśātmakaśrīgurumaṇḍalātmakatayā prasaraṇam | etadvṛndacakradvayaṃ vivṛṇoti āvaraṇamiti āvaraṇacakrasthitaśaktinikurambaṃ mañcāḥ krośanti itivat | gurupaṅti gurumaṇḍalam idaṃ dvayam ambāpādāmbujaprasaram ambāyāstripurāyāḥ pādāmbujasya śrīpādayugasya prasaraḥ prasaraṇaṃ vijṛmbhaṇam iti yāvat || 35 || tatprasāraprasaraṇīṃ kramaśo vivṛṇoti seyaṃ parā maheśī cakrākāreṇa pariṇameta yadā | 39) taddehāvayavānāṃ pariṇatirāvaraṇadevatāḥ sarvāḥ || 36 || āsīnā bindumaye cakre sā tripurasundarī devī | kāmeśvarāṅkanilayā kalayā candrasya kalpitottaṃsā || 37 || pāśāṅkuśekṣucāpaprasūnaśarapañcakāñcitasvakarā | bālāruṇāruṇāṅgī śaśibhānukṛśānulocanatritayā || 38 || seyam aparicchinnānantatejorāśimayī parā sarvotkṛṣṭā anantakoṭiyoginīvṛndasamārādhitanityaniravadhikātiśayānandamayātma##- cakraṃ navātmakamidaṃ navadhā bhinnamantrakam | iti baindavāditrailokyamohanāntacakranavakātmanā 40) sphurattāmātmanaḥ paśyet ........ | iti pūrṇānandamayātmāvalokanasamaye pariṇameta ākārāntareṇa taddehāvayavānāṃ tasyāstripurāyāḥ dehaḥ tejaḥ puñjātmakaḥ tathā avayavāḥ kiraṇāḥ teṣāṃ pariṇatiḥ avasthāntarāpattiḥ | iha āvaraṇadevatāḥ vaśinyādyaṇimādyanantaśaktinikurambaṃ cidānandasamudrātmakameva sakāśatve phenabudbudataraṅgādivat anantakoṭiśaktayaḥ prādurbhāvatirobhāvau bhajanti ityarthaḥ | āsīnetyādi bindumaye sarvānandākhyaparamākāśe baindave paramākāśe ityuktatvāt ityarthaḥ | cakre ātmasaṃkramavihārapīṭhe āsīnā upari pradeśe virājamānā sā deśakālākārānavacchinnā tatsvarūpiṇī tripurasundarī sarvakāraṇatvena spṛhaṇīyā svacchā vā kāmeśvarāṅkanilayā kāmeśvarasya śrīnāthasya aṅkaṃ vāmorubhāgaḥ nilayaḥ āvāsasthānaṃ yasyāḥ sā | tathoktaṃ paramaśivena kalā vidyā parāśaktiḥ śrīcakrākārarūpiṇī | tanmadhye baindavaṃ sthānaṃ tatrāste parameśvarī || sadāśivena saṃpṛktā sarvatattvārthagarbhiṇī | ityādi | devī viśvasṛjanādivyāpāravinodinī pāśaḥ 41) svātmabhedabandhana icchāśaktisvarūpaḥ aṅkuśaḥ svarūpabhedadalanopāyātmakaḥ jñānaśaktimayaḥ ikṣucāpapuṣpeṣupañcake svābhinnākārāvarjisādhanabhūtakriyāśaktisvarūpe | ayamarthaḥ icchājñāna kriyāśaktaya eva tadājñayā pāśādisvarūpam āpannāḥ tadupāsanam ācaranti ityarthaḥ | tathā ca icchāśaktimayaṃ pāśaṃ jñānamaṅkuśarūpiṇam | kriyāśaktimaye bāṇadhanuṣī dadhadujjvalam || iti || 36 || 37 || 38 || etadeva divyamithunaṃ divyasiddhāḥ aviśeṣabhedabhinnagurumaṇḍalasvarūpam upāsata ityāha tanmithunaṃ guṇabhedād āste bindutrayātmake tryaśre | kāmeśvarimitreśvaripramukhadvandvatrayātmanā vitatam || 39 || tanmithunaṃ tat sarvātītatvena sarvopaniṣatprasiddhaṃ kāmakāmeśvarīrūpam | ayamarthaḥ paramātmā hi svātmānameva strīpuṃsamayaṃ kṛtvā mithunarūpeṇa viharate | prakāśavimarśātmanā mithunībhūtaḥ 42) paramaśiva eva sakalatantraṃ samavatārayat iti | evaṃ ca tat mithunaṃ kāmakāmeśvarīrūpaṃ mitreśvarī śrīmadūrdhvadīpanāthaḥ vajreśvarī jyeṣṭhānāthaḥ bhagamālinī mitradevanāthaḥ evamādimithunatrayātmanā divyasiddhamānavaughādikramarūpeṇa vitataṃ mithunatrayaṃ visṛtamityarthaḥ || 39 || itaḥ param āvaraṇadevatāsvarūpabhāvau varṇayati | vasukoṇanivāsinyo yāstāḥ saṃdhyāruṇā vaśinyādyāḥ | puryaṣṭakamevedaṃ cakratanoḥ saṃvidātmano devyāḥ || 40 || vasukoṇanivāsinyaḥ sarvarogaharākhyacakranivāsaśīlāḥ yā vaśinyādyā aṣṭa śaktayaḥ pūrṇāhaṃbhāvānandadānasamarthāḥ kathamatra rogaharatvaṃ nāma pūrṇāhaṃbhāvapradatvameva apūrṇaṃmanyatā vyādhiḥ kārpaṇyaikanidhānabhūḥ | ityukteḥ | evaṃbhūtāḥ tāḥ saṃdhyāruṇāḥ aruṇākārā bhāsante ityarthaḥ | ata eva idamaṣṭakoṇacakraṃ saṃvidātmanaḥ saṃvit jñānameva ātmā svarūpaṃ yasyāḥ sā 43) satyaṃ jñānamanantam iti śruteḥ svasaṃvittripurā devī ........................ | ityāgamācca devyāḥ bahu syāṃ prajāyeya iti viharaṇasvabhāvāyāḥ śrīcakratanoḥ cakrātmikāyāḥ sūkṣmapuryaṣṭakaśarīram ityarthaḥ || 40 || tadviṣayavṛttayastāḥ sarvajñādisvarūpamāpannāḥ | antardaśāranilayā lasanti śaradindusundarākārāḥ || 41 || tadviṣayavṛttayaḥ vasukoṇanikaṭavāsinyaḥ tāḥ vasvādyātmarūparakṣaṇadhāritvena prasiddhāḥ sarvajñādiśaktidaśakarūpaṃ prāptāḥ antardaśāranilayāḥ sarvarakṣākarābhidheyacakrasamārūḍhāḥ nigarbhayoginyaḥ śaradindusundarākārāḥ svaprakāśadhavalākṛtayo lasanti prakāśante || 41 || 44) tadbāhyapaṅktikoṇeṣu yoginyaḥ sarvasiddhidāḥ pūrvāḥ | devīdhīkarmendriyaviṣayamayyo viśadaveśabhūṣāḍhyāḥ || 42 || tadbāhyapaṅktikoṇeṣu tasya sarvarakṣākaracakrasya bāhyabhūteṣu uparisthiteṣu paṅktikoṇeṣu sarvārthasādhake cakre tasya koṇātmakatvāt sthitāḥ yoginyaḥ kulakaulanāmadheyāḥ sarvasiddhidāḥ pūrvāḥ sarvasiddhipramukhā daśa śaktayaḥ devīdhīkarmendriyaviṣayamayyaḥ devyāstripurāyāḥ dhīkarmendriyāṇi teṣāṃ viṣayāstanmayyastatsvarūpāḥ viśadaveśabhūṣāḍhyāḥ viśadāḥ śubhrākārā veśāśca bhūṣāśca tairāḍhyāḥ | ayamarthaḥ mantradevatātmābhedarūpasiddhidāyinyaḥ svacchākṛtayaḥ śubhrābharaṇā bhāsante ityarthaḥ || 42 || bhuvanāracakrabhavanā devīmanukaraṇavivaraṇasphuraṇāḥ | saṃdhyāsavarṇavasanāḥ saṃcintyāḥ saṃpradāyayoginyaḥ || 43 || 45) bhuvanāracakraṃ sarvasaubhāgyadāyakaṃ cakraṃ bhavanam āvāsasthānaṃ yāsāṃ tāḥ devīmanukaraṇāni caturdaśakaraṇāni jñānendriyāṇi pañca karmendriyāṇi pañca manobuddhyahaṃkāracittākhyāni catvāri teṣāṃ vivaraṇaṃ vyākhyānabhūtaṃ sphuraṇaṃ caturdaśārarūpaṃ yāsāṃ tāḥ devī tu svayameva caturdaśakaraṇātmakacaturdaśāracakradevatātmanā sthitā ityarthaḥ | saṃdhyāyāḥ savarṇaṃ sadṛśaṃ vasanaṃ vastraṃ yāsāṃ tāḥ saṃpradāyayoginyaḥ ādiśaktimayatvena satsaṃpradāyavedyāḥ sarvasaṃkṣobhiṇīprabhṛtayaḥ saṃcintyāḥ samyak bhāvanīyāḥ || 43 || avyaktamahadahaṃkṛtitanmātrābhīṣṭavikṛtāṅganākārāḥ | dviradacchadanasaroje jayanti guptatarayoginīsaṃjñāḥ || 44 || avyaktam avyaktākhyaṃ tattvaṃ mahattattvam ahaṃkṛtiḥ ahaṃkāratattvaṃ tanmātrāḥ pṛthivyādibhūtatanmātrāḥ pañca saṃhatya tu aṣṭa etairabhīṣṭaṃ svīkṛtamākāraṃ svarūpaṃ yāsāṃ tāḥ devyātmikā ityarthaḥ | guptatarayoginīsaṃjñāḥ bhūtadevyā atyantāntaraṅgabhūtatvāt 46) etāsāmanaṅgakusumādīnāṃ guptatareti saṃjñā | dviradacchadanasaroje sarvasaṃkṣobhaṇākhyāṣṭadalapadme jayanti sarvotkarṣeṇa vartante || 44 || bhūtānīndriyadaśakaṃ manaśca devyā vikāraṣoḍaśakam | kāmākarṣiṇyādisvarūpataḥ ṣoḍaśāramadhyāste || 45 || bhūtāni pṛthivyādīni indriyadaśakaṃ manaśca ṣoḍaśāraṃ sarvāśāparipūrakanāmadheyaṃ cakraṃ kāmākarṣaṇyādisvarūpataḥ kāmākarpiṇyādiṣoḍaśaśaktyākāreṇa adhyāste adhitiṣṭhati | sarvāśāparipūrake cakre etāḥ kāmākarṣaṇyādiguptayoginyaḥ sarvātmikā nivasanti ityarthaḥ || 45 || mudrāstrikhaṇḍayā saha saṃvinmayyaḥ samucchritāḥ sarvāḥ | ādimahīgṛhavāsā bhāsā bālārkakāntibhiḥ sadṛśāḥ || 46 || 47) ādhāranavakasthā navacakratvena pariṇatiṃ yātāḥ | navanāthaśaktayo'pi ca mudrākāreṇa [mocayanti grahādibhyaḥ pāśaughāndrāvayanti ca | mocanaṃ drāvaṇaṃ yasmānmudrāstāḥ parikīrtitāḥ || ] tāścakre || 47 || trikhaṇḍayā saha trikhaṇḍākhyamudrayā sākaṃ samucchritāḥ samyak ucchritāḥ sarvotkarṣeṇa vartamānāḥ ādimahīgṛhavāsāḥ ādimacaturaśranilayāḥ bhāsā kāntyā bālārkakāntibhiḥ taruṇāruṇarucibhiḥ sadṛśāḥ tulyāḥ saṃvinmayyaḥ ciddhananiṣṭhā ityarthaḥ | etāstu mudrāḥ caturaśrādivaindavāntanavacakrādhiṣṭhānanāyikā iti paramaśivena prapañcitāḥ | etadeva vivṛṇoti ādhāretyādi ādhāranavakaṃ mūlādhāra svādhiṣṭhāna maṇipūrakānāhata bhrūmadhya viśuddhi lambikājñā bindurūpaṃ yasyā upāsakarūpiṇyāḥ saṃbandhi yena hetunā navacakratvena baindavātmanā pariṇatena ākāreṇa navanāthaśaktayaḥ navamudrākāreṇa pariṇatā jātā ityarthaḥ || 45 || 47 || 48) asyāstvagādisaptakamākāraścaivamaṣṭakaṃ spaṣṭam | brāhmyādimātṛrūpaṃ madhyamabhūbimbametadadhyāste || 48 || asyā devyāḥ tvagādisaptakaṃ tvagādisaptadhātavaḥ ākāraḥ svarūpaṃ ca evaṃ rūpamaṣṭakaṃ brāhmyādimātṛrūpaṃ brāhmyādyaṣṭaśaktisvarūpaṃ dadhat madhyamacaturaśre nivasati ityarthaḥ || 48 || aṇimādibhūtayo'syāḥ svīkṛtakamanīyakāminīrūpāḥ | vidyāntaraguṇabhāvena phalabhūtā bhūniketanagāḥ || 49 || asyāḥ parameśvaryāḥ aṇimādyaṣṭaśaktayaḥ vidyāntarāṇāṃ haṭhayogādīnāṃ svīkṛtāni kamanīyāni manoharāṇi kāminīrūpāṇi yābhistāḥ evaṃbhūtāḥ | guṇabhāvena upasarjanībhāvena bhūniketanagāḥ sarvāntacaturaśre tiṣṭhanti ityarthaḥ || 49 || 49) ita uttaraṃ gurukramo gaditaḥ ityantena ślokacatuṣkeṇa paramaśivāntagurumantraṃ śiṣyānujighṛkṣayā pratipādayitu paramānandānubhavaḥ paramagurunirviśeṣabindvātmā | sa punaḥ krameṇābhinnaḥ kāmeśatvaṃ yayau cidvimarśarūpam || 50 || paramaḥ sarvotkṛṣṭaḥ ānandaḥ paripūrṇāhaṃbhāvarūpo'nubhavaḥ jñānaṃ yasya paramagururityādi paramagururādināthaḥ paramaśivaḥ tasmat ādināthāt nirviśeṣaḥ abhinno binduḥ pūrvoktakāmakalārūpaḥ sa ātmā svarūpaṃ yasya āsīnaḥ śrīpīṭhe kṛtayugakāle guruḥ śivo vidyām | tasyai dadau śvaśaktyai kāmeśvaryai vimarśarūpiṇyai || 51 || 50) sāpīśā mitreśamukhyānsvāṃśāñjeṣṭhamadhyamālākhyān | citprāṇaviṣayarūpāṃ stretādiyugādikāraṇatrigurūn || 52 || bījatritayādhipatīn parīkṣya vidyāṃ prakāśayāmāsa | etairoghatritayam anugrahītuṃ gurukramo gaditaḥ || 53 || uditaḥ puṇyānandāditi kāmakalāṅganāvilāso'yam | paramaśivabhujaṅgapāśākarṣitacittāya kalpate nityam || 54 || cittāntaraṅgacapalatṛṣṇāsalilaprapañcavārāśeḥ | 51) yadanugraheṇa tīrṇastasmai śrīnāthanāvikāya namaḥ || 55 || iti śrīpuṇyānandayativiracitaḥ kāmakalāvilāsaḥ samāptaḥ || sadvidyānāṃ saṃśraye granthavidvadvyūhe hrāsaṃ kālavṛttyopayāte | tattatsaddharmoddidhīrṣaikatānasatprekṣaujaḥśālinā karmavṛttyai || 1 || śrīmatkaśmīrādhirājena mukhyairdharmodyuktairmantribhiḥ svairvivecya | pratyaṣṭhāpi jñānavijñānagarbhagranthoddhṛtyai mukhyakāryālayo yaḥ || 2 || 52) tatrājīvaṃ nirviśadbhirmukundarāmādhyakṣatvāśritaiḥ sadbhireṣaḥ | pūrtyā śuddhyā vyākhyayā saṃskṛtaḥ stātpūrṇo granthaḥ śreyase sajjanānām || 33 || || tilakam || śrīśivārpaṇamastu || śubhamastu sādhakapāṭhakaśrotṝṇām || ########### END OF FILE #######