#################################################### MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00232 Uniform title: kriyāsāratattvaprakāśinīvyākhyā Commentator : nārāyaṇa Manuscript : IFP/EFEO transcript T00934 Description: Notes: Data entered by the staff of Muktabodha under the direction of Mark S. G. dyczkowski. Revision 0: Sept. 18, 2011 Internet publisher : Muktabodha Indological Research Institute Publication year : Publication city : Publication country : India #################################################### ṭ.ṇo. 934 kriyāsāratattvaprakāśinīvyākhyā copied from a manuscript belonging to ṇārāyaṇankunju ṇambūdiripad Ernakulam śrīḥ nārāyaṇaviracitā (kriyāsāratatvaprakāśinīvyākhyā) || kriyāsāraḥ || tṛtīyapaṭalādārabhyate hariḥ atha sthalaśuddhiprakāramāha - palāśa śāśvetyādi kuryāttālatrayamityantena palāśaśākhādarbhaiḥ bhūmimaṇḍapavediṃ cakārā kuṇḍakṣetraṃ ca vāyunā saṃmṛjya gāyatryā samālipya astreṇa sarṣapān vikiret atha pūrvavat sammṛjya liṃpet punarmaṇḍapaṃ śaktirūpaṃ dhyātvā tena gatyena astreṇa prokṣya mūlato vikirāṃśca vikiret iti vyavahitena saṃbandhaḥ mūlena vikirān japtvā gavyantu sādayediti madhye vākyaṃ pūrvakāryasaṃbhāra saṃbharaṇasmaraṇārthaṃ | āpaḥ punantviti sarvatra saṃprokṣya iṣetveti darbhān kusumān akṣatāṃśca vikīrya atha madhye mūlena dikṣu nāmabhirlokeśāṃśca gandhādyaiḥ pūjayet atha kṣudravidrāvaṇārthaṃ dhūpadīpau vinyasya tālatrayādikaṃ ca kuryāt | atra prāsādaśuddhau astrajaptodakaiḥ ityādikaṃ * * *ddhau gāyatryaḥ samālipyetyādikaṃ ca bhedakathanaṃ mantravikalpapradarśanārthaṃ na viṣayabhedapradarśanārthamiti draṣṭavyam || p. 2) atra pāśupate tāntrayamapamantrāntaraṃ kirtitam || gālitairgomayajalairvāruṇenopalepayediti evaṃ maṇḍapaśuddhimabhidhāya kṛtānusmaraṇapūrvakaṃ tadrakṣaṇārthaṃ kuṃbheśapūjāmāhasthalaśuddhimiti || evaṃ sthalaśuddhiṃ vidhāya aiśānyāṃ paṅkaje vidhānataḥ pīṭhapūjā kuṃbhasaṃskāra mānasapūraṇādi vidhānamanusṛtya sahemaratnagandhodaiḥ kuṃbheśaṃ pārśve guṇapradhāna bhāvaprāpte vāmapārśve karkarīṃ ca pūrayet tasmin vidhānavacanasāmarthya vihitalipipaṃkajamūrtipūjādike kuṃbheśa ityarthaḥ | tasminnadho mūlacakra ātmatatva mūrdhvato hṛtpadme vidyātatvaṃ ūrdhve bhūmadhye śivatatvaṃ ca nyasya kramādāvāhya saṃpūjya sarvatatvasamanvitaṃ tatvatrayānasyū tasya samastatvatvaṃ ca śivaṃ dhyātvā svakalpoktarītyā pratipatya saṃpūjayet vardhanī nghāstreṇa aghorāstreṇa ārādhya te nāstreṇa acchinnadhārayā kuḍyaśleṣaṃ sarvataḥ p. 3) pradakṣiṇaṃ siñcet tanmārgeṇa agragatavardhanīmārgeṇa ghaṭaṃ kuṃbheśaṃ nītvā vikiropari virāmamārjana samayasaṃmārjitavikirān pīṭhe nyasya tadupari sthāpayet gandhapuṣpaisamārādhya samyak tatra tatra pūjāpūrvakamārādhya ghaṭaṃ pradhānaghaṭaṃ vastrābhyāṃ veṣṭayet | itaraṃ astraghaṭaṃ paścāt svapīṭhakḷpta sarṣapopari nyāsapūraṇapūjā nandamityarthaḥ | tadekena vastreṇa ca veṣṭayet paścāt guruḥ vakṣyamāṇa prakāreṇa agniṃ sañjanayet agnijananaṃ vivṛṇoti | upasicyeti || urvīṃ kuṇḍakṣetramupalipya sāmānyasiddhena gomayajalena upalipya viśojya mārjanādibhiḥ sthala śuddhisamuktairvidhibhiḥ viśodhya kṛtānu kathanametat tataḥ praṇavena prokṣya tattadaṃgairbījaiḥ prāṇāyāmapurassaraṃ samādhinā kramāt saṃśodhya ca cakārān sandahya sandahya saṃplāvya bījaiḥ saṃśoṣya sandeha?di tyāgamantaroktarītyā dahanādi dvitīya śoṣāntaṃ ca kṛtvā pācayet atra bījairiti p. 4) mantrabahutvena tantrabahutvaṃ sūcitameva punarādau astreṇa udaggatāṃ udagagrāṃ vajrākhyāṃ rekhāṃ agrato vajrarekhāyāḥ prāgbhāge kramāt vajrarekhāyāḥ mūlamadhyāgrakramāt tisraśca rekhāḥ samit kāṣṭhena ullikhya varmaṇā prokṣya śakalaṃ nirasya praṇavena tu | praṇavenaiva kūrcakusumākṣatavāribhiḥ arghyāvasiktaiḥ kūrcakusumākṣataiḥ viṣṭaraṃ kalpayet || abhyarcyeti || kalpitaṃ viṣṭaraṃ abhyarcya pīṭha pūjāṃ kṛtvetyarthaḥ | tato devīṃ hṛdā bhuvaneśvaryā gandhādyairabhipūjya tāṃ nīlotpalaprabhāṃ dhyāyet || ratyarthinīmṛtusnātāmityuktaprakāreṇa dhyāyet | astreṇāgniṃ samādāya varmaṇā pakvaṃca kravyādabhāgopanayānte avadhāyāgniṃ śivaretorūpaṃ hiraṇyaretasaṃ hṛdā paribhramya? tridhā tasyāṃ yonyāṃ mūlena nikṣipedityāgamāntaroktarītyā prāsādena vā mūlahṛdayena vā tasyā yonyāṃ vinikṣipet || atha samedhanādyanantaraṃ gandhādyaiḥ p. 5) abhipūjya garbhādhānādikṛtyaṃ kalpayet kalpanāṃ vivṛṇoti | garbhādhānamityādi vyomavidyayetyantena || garbhādhānaṃ puṃsavanaṃ jātanāmanī kramāt pañcabrahmabhiḥ kramāt aṣṭāṣṭājyaṃ hutvā kalpayet upaniṣkrāmaṇaṃ puṃsā aṣṭājyaṃ hutvā prāśanaṃ ca īśamantrato aṣṭājyaṃ hutvā kalpayet | evaṃ sarvatra draṣṭavyam || ābhyāṃ puruṣeśābhyāṃ īśenaiveti | pañcameneśena samāvartanameva | na prakārāntaramityarthaḥ | agnyādhānaṃ hṛdā prāsādenetyarthaḥ | śeṣaṃ sugamaṇ | svamantraiḥ samidho hutvā'thājyenāṣṭāhutīḥ pṛthak pratīkarmaṇi nānena pūrṇaṃ vātha navātmanā | dhyānaṃ jalapradānaṃ ca tāreṇaiva samācaret ityādyāgamāntaroktaṃ | tadviśeṣaṃ saṃkṣepānukrameṇevehānvadat || uttarakṛtyaṃ kṛtānukathanapūrvakaṃ sūtrayatyevamiti || sūtraṃ vivṛṇoti vedyādi || vedyāṃ maṇḍapavedyāṃ dakṣiṇepi dakṣiṇārdhe'pi pūrve pūrvārdhe vā vākārokteḥ paścimārdhe vā vediṃ ca kṛtvā vibhajya agnikhaṇḍe nir-ṛtikhaṇḍe vetyarthaḥ || p. 6) athavā vedyā madhye paradevatāpūjārthaṃ vakṣyamāṇasya maṇḍalasya kṣetraṃ kalpayitvā tasya pūrve vā dakṣiṇe vā ityarthaḥ | atra * * grahaṇaṃ kaumārādipradarśanārthaṃ sādhāraṇatvāt vidheḥ tatra svastikamālikhya asmin dhānyāni vīhitaṇḍulasiddhārthākhyāni dhānyāni vastrāntaritaṃ pravikīrya tatra śiropadhānādi viśiṣṭāṃ śayyāṃ samāstaret || śayyāmiti || śayyāṃ vidhivat pīṭhārādhanaśaktyārādhanādikaṃ darśavidhyupetamārādhya parito maṃgalaṃ aṣṭamaṃgalaṃ nyaset || maṃgalāni gaṇayati || śaṃkhādimatsya yugmāntamiha proktaṃ maṃgalāṣṭakam pūrvādidikṣu vinyasya kalaśāṃstathā vinyaset yathāvat pūjyānaṃ vidyeśānāṃ krama ityarthaḥ | teṣu vidyeśvarānanantādi śikhaṇḍyantān samyak vakṣyamāṇa pūjāsiddhakrameṇa samarpayet sannidhāpya arcayet | mahat kuṃbhamiti | śiraḥ sthāne mahat kuṃbhaṃ droṇakuṃbhamāpohiṣṭheti mantreṇa nyasya saṃpūryātha tatvāvāhanādyānantaryārtho atra athaśabdaḥ || p. 7) tadanantaraṃ samyak pūjayet mūlenetyarthāt atha āpohiṣṭeti mantreṇa nyasya pūjayediti vā yojanāḥ pādayaurāpo hiṣṭhetyardhyapādyau pārśvayormantreṇa mūlamantreṇa kṣīraṃ madhu ca nyasediti yojyam || śarāvādiṣviti | bhāvaḥ | tadbahiḥ prākārarūpeṇa madhvājyāntān gaurasiddhārthān astreṇa rakṣārthaṃ kṣipet || śeṣaṃ sugamaṃ kṛtveti evaṃ maṇḍapasaṃskāraṃ kṛtvā biṃbakalaśābhiṣekārthaṃ aiśānyāṃ kalaśābhiṣeka jalanissāraṇārthaṃ vedikāmadhyataḥ kṛtvā anyaṃ maṇḍapaṃ ca prakalpayet | atha tadagre anyasmin maṇḍape ekonāyat śatakalaśāḥ pūrayet pūraṇaprakāraṃ vivṛṇoti dikṣu kaṣāyamityādi vāmāṃgeśairyathākramamityekāntena atra gandho madhya iti madhyakalaśapūraṇaṃ antoktamapyādāveva kartuṃ yuktam | kaṣāyādyaṃgāni pūrvamevāvocadācāryaḥ || yathākramamiti mantrārthā kramoktiḥ dravyanyā saṃkramasya pṛthaguktatvāt kṛtānuvādapūrvakaṃ p. 8) adhivāsahomaṃ kuryādityāha pūrayitvetibhūyaḥ saṃpātārpaṇānantaraṃ saṃpūjya saṃmantya snānamaṇḍape svastikopari madhyasthavedi kṛtasvāstikopari anyat pīṭhaṃ upapīṭhaṃ nyasya saṃpūjyetyarthaḥ | tataḥ tvaggomayamad darbhaiḥ saha gandhapuṣpākṣatādikaṃ samāharediti yojanā || atha liṃgānayanārthaṃ vrajedityāhavṛtreti | atra saṃkalpita sannidhānānakhilān mantrān biṃbe saṃhṛtya vidhivat liṃgotpattiṃ bhāvayedityarthaḥ | tathā liṃgato yāt samuddharet | atha vāso visṛjya darbhādibhiḥ saṃghṛṣya vāribhiḥ saṃkṣālya liṃgaṃ toyāt kāraṇajalāt samuddharet samyagunnayet janayediti ca yojyam vā atha mūlamantrakṛtāṃgaṃ kiñcit saṃpūjya gandhādibhiralaṃkṛtya snānamaṇḍapaṃ nayedityāhagandhapuṣpairiti || aha snānapīṭhe prāsādābhimukhaṃ bhadraṃ karṇa mantrajapādi tadarhavidhiyuktaḥ vinyasya kramāt pūraṇoktamantra kramāt snāpayediti saṃgrahaḥ || abhiṣekāt p. 9) pūrvaṃ kartavyamāha parighṛṣyeti || atha kaṣāyapadena rasakāraṇabhūtāstvaco lakṣyante atra kaṣāyeṇa parighṛṣya śuddhasalilaiḥ sāmānyajalaiḥ snāpayet atha gomayena parighṛṣya salilaiḥ snāpayediti pratyekaṃ parigharṣaṇaṃ yojyam || bhūyo mūlasakalīkaraṇānantaraṃ kaṣāyādyaiḥ kalaśaiḥ yathoktakramaṃ pūrṣoditairmantraiḥ samyak snāpayediti yojanā || evaṃ samyagabhiṣicya vidhānato vidhyanugata mūlāśrasākṣicaitanyāvahanādi anusṛtya tasmin liṃge śāśvataṃ dhruvamavyayaṃ mahādevaṃ dhyātvā pādyādipradānapūrvakamupaharedityāha bhīmeneti || bhīmena aghoreṇa gandhamālipya īśena gandhaiḥ saṃpūjyeti vyavahitenānvayaḥ || vastraṃ vāmena vai dadediti madhyaṃ vākyaṃ pūrvakā * * * pekṣā vaikārastasya svakālaprasiddhyarthaḥ vāmena veṣṭayediti vā pāṭhaḥ arghyanādhūpaṃ ca vaktrako dadet dadedityanukṛṣyate atra dhūpānantaraṃ mūlena dīpaṃ ca deya iti draṣṭavyam p. 10) īśaṃ devamupacarya namaskṛtya prasādya gandhādyaiktena kareṇa sakarābhyāṃ vā triṣu bhāgeṣu brahmaviṣṇurudrabhāgeṣu caturdiśaṃ yathānyāyaṃ svakīyayā gāyavyā tattaddevatānusmaraṇapūrvakaṃ saṃspṛśet * * tā gāyatryaḥ samāsataḥ saṃkṣepeṇa hetunā likhyante || saṃkṣepāpekṣayā nodhriyanta ityarthaḥ | likhyante tāḥ samāsata iti sādhuḥ pāṭhaḥ | tāḥ samāsena likhyanta iti pāṭhe likhyata ityatra nakārābhāvaḥ ārṣo vṛttabhaṃgabhayādityanusandheyaṃ devasya mūrdhni nirmālyāni kevalaṃ nikṣipyavā pāśupatādyuktakrameṇa mūlenāvāhya saṃpūjya vā nīrājanaṃ kṛtvā mūrtipaiḥ saha puṇyāhaṃ ca kṛtvā arghyaṃ ca pradāyeti draṣṭavyam | tataḥ uttiṣṭheti mantreṇa liṃgaṃ pīṭhāt samutkṣipet rathe tiṣṭheti mantreṇa yatnato apramādena taṃ devaṃ rathamāropya sapradakṣiṇaṃ maṇḍapaṃ nayet || dvāradeśe tu saṃprāpte rathādavatārya udutthaṃ jātavedasaṃ ākṛṣṇena ityābhyāṃ vidhivat pādapūrvaṃ antaḥ praveśayet || p. 11) punaḥ śayyāṃ pradakṣiṇaṃ nayitvā prāsādābhimukhaṃ yathā tathā śayyāyāṃ nyastvā vāmadevena śāyayet | iti kriyāsāravyākhyāyāṃ tṛtīyaḥ paṭalaḥ || 3 || evaṃ kriyāpradhāna jalādhivāsādi sthūlaśuddhimabhidhāya snānapradhānaṃ śuddhyantaraṃ vaktuṃ uttarapaṭalaṃ prārabhamāṇaḥ paṭalārthaṃ sūtrayati adhivāsanaṃ kuryādyathāvat sādhakeśvara iti atha jalādhivāsādi sthūlaśuddhyanantaraṃ sāyantananiyamānantaraṃ ca iti vigrahaḥ | samādhibalaprāpteśvaratādātmya bhāvanaḥ sādhaka ityarthaḥ sa yathāvat śliṣṭataramadhivāsanaṃ cidātmanaḥ parameśvarasya mantraliṃge adhiṣṭhātṛtvena vā'sanaṃ sadāvasthāpanaṃ kuryāditi sūtrārthaḥ tatra prathamaṃ sūtritāṃ sādhakasya īśvaratādātmyabhāvanāṃ vivṛṇoti prakṣālya pādāvityādi dhyātvātmānaṃ śivamityantena || prakṣālyeti guruḥ śuciḥ kṛtasnānādikaḥ śarīraśuddhirarthāt navavastradharaśca uttaraṃ vastraṃ p. 12) upavītavat kṛtvā pādau hastāvapi prakṣālya vidhivadācamya vāgyataḥ paścāt paścimabhāge pratyaṅmukhaśāyi tasya liṃgasya liṃgasya dakṣiṇapaścimadigbhāgāt prāṅmukhaśayi tasya dakṣiṇapūrvabhāge ceti draṣṭavyam tatra udaṅmukha asinaḥ ātmaśuddhiṃ jīvaśuddhiṃ [ca] samācaret samyak praṇavaprāṇāyāmādinā ācaret || āsīnodaṅmukha ityatra āsīnaḥ udaṅmukhaḥ iti padacchedaḥ aśvetapītaṃ rajo * * * vityādivat ārṣaḥ sandhiḥ athavā prakṣālya pādāvityādinā dehaśuddhiḥ vāgyata ityanena manaḥśuddhiśca vivakṣitaḥ bhūyaḥ svajīvātmānaṃ paramātmani vilāpya paramīkṛtya tadanantaraṃ tatvāni tadrāśrayabhūtāni pṛthivyādīni tatvāni saṃharet samyak parameśvare tadapṛthagbhāvena yojayet tataḥ tadanantaraṃ jaḍātmanaḥ prāti bhāsikasya dehapiṇḍasya śuddhyarthaṃ dhāraṇā śoṣaṇādyaparanāmadheyā dhārayet kuryāt p. 13) tatvānyutpādya plāvana jvalana kāṭhinya suṣirīkaraṇāntaraṃ svātmacaitanyaṃ yojayitvā tadāśrayabhūtāni tatvānyutpādya vinyasya tatvāni vinyasya ca mantranyāsa mūlamantranyāsaṃ samācaret | samyagādhārabhāvanādi krameṇa ācaret | ātmārādhanaṃ kuryāditi draṣṭavyam | atha ātmānaṃ svajīvātmānaṃ sarvarāmājāna siddha jñānaśaktiviṣayīkṛtāśeṣaprapañca sarvagaṃ samasta svakāryavyāpakaṃ prabhuṃ icchāmātreṇa jagatsargādau samarthaṃ sākṣācchivaṃ parameśvararameva dhyātvā jīva bhāvamapohya uktaguṇagaṇapūrṇa parameśvarabhāvena avasthāyaivaṃ dhyānasamāyukta uktaparameśvarabhāve jāgradevādau nāḍīsandhānādiṣu purassaraṃ tāreṇa liṃgastha jīvamātmani paramātmani tat paramīkaraṇāya yojayitvā tatastatvāni saṃharet || tatva saṃhāraṃ vivṛṇoti ghrāṇetyādi vidyādiṣu yathā kramamityantena || prāṇopasthasamāyuktāṃ svavilīna svaviśeṣendriya ghrāṇopasthāṃ p. 14) bhūtaguṇānvitāṃ gandhādipañcaguṇānvitāṃ urvīṃ kāraṇe svakāraṇagandhatanmātre vakṣyāmāṇamantraprāṇāyāmena saṃharet tacca toye tadgandhatanmātraṃ svamantravyāpakena toye saṃharet tattoyaṃ jihvā pāyuyutaṃ varṇaguṇopetaṃ rasādicaturguṇopetaṃ svakāraṇe rasatanmātre saṃharet || saṃharediti sarvatrānuvartate pāvake rasatanmātramityarthāt | pādākṣitriguṇopetā vahnistadvat svakāraṇe | rūpatanmātre | tacca trāyau tvakpāṇi saṃyutam guṇadvayayutaṃ vāyuḥ sparśe sparśatanmātre sparśaṃ vyomni śrotravāksaṃyutaṃ ekaguṇaṃ vyoma ca śabdākhye mātrake svakāraṇe saṃharet taccitte tat śabdatanmātraṃ citte mano'para paryāyamiha taccittamahaṃkāre tamahaṃkāraṃ buddhau mahadaparanāmni | tāṃ buddhiṃ tathā guṇeti guṇatatva mavyakte prakṛtyaparaparyāye tadavyaktaṃ tathā rāge puruṣāparaparyāye puruṣa iha ca ṣaḍviṃśakaḥ kauśikāṃga ityādyuktasvarūpe | taṃ rāgaṃ vidyādiṣvaśuddhavidyādiṣvaśuddhavidyā p. 15) niyati kālākāla māyātma śuddhavidyā sadāśivaśakti śivaṃ yathākrama muktakramānati vṛttyā paraṃparayā parame śive ṣaṭtriṃśattatvātīte saṃharet tat citte tacchabdatanmātraṃ citte mano'para paryāye taccittamahaṃkāre | tamahaṃkāraṃ buddhau mahadaparanāmni | tāṃ buddhiṃ tathā guṇe | triguṇatatve | tattriguṇatatvamavyakte prakṛtyaparaparyāye tadavyaktaṃ tathā rāge puruṣā paraparyāye puruṣa iha ca ṣaḍviṃśakaḥ kauśikāṃga ityādyuktasvarūpe taṃ rāgaṃ vidyādiṣvaśuddhavidyādiṣu aśuddhavidyāniyatikādvā kālamāyātmaśuddhavidyā sadāśivaśaktiśivaṃ yathākramaṃ ukta dammānativṛtyā paraṃparayā parameśive ṣaṭtriṃśat tatvātīte saṃharet | tatvasaṃhāramupasaṃhāraṃ tanmantrānupadiśati hāṃ hvīmiti haṃ hasa samanvite hrāṃ hrīṃ hyaūṃ hyaiṃ hauṃ ityetaiḥ tāreṇa ca yathānyāya parame śive saṃharet || p. 16) tatra pañcabhūtaiḥ pañcabījānāṃ tāreṇa cittādīnāṃ saṃhāraḥ kārya iti draṣṭavyam || pādanābhihṛdaya tālubhrūmadhyeṣu pañcabhūtāni taduparyūrdhve parvaṇi parvaṇi cittādīni ca saṃkalya hānnamaḥ śivāya pṛthivyātmane huṃ phaḍityādimantraiḥ pañcaviṃśadvārāvartitaiḥ tattadguṇasaṃkhyān prāṇāyāmān kṛtvā tatta mātrāsu saṃbhṛtya hlāṃ namaḥ śivāya nivṛttyātmane namaḥ iti mantraḥ tattatsthānādyuktasthānāntaṃ vyāpayya tattanmātrāmuttaratatve saṃhṛtya saṃhṛtya yathākramaṃ ṣaṭtriṃśat tatvānvite parame śive saṃharediti yathānyāyaṃ padārthaḥ || evaṃ liṃgasthajīvaṃ tatsthaṃ tatvāni ca parame śive vilāpya paramīkṛtya kevalajaḍarūpaṃ liṃgaṃ śoṣaṇādibhiḥ viśadīkuryādityāha vāyuneti || vāyunā vāyubījaprāṇāyāmena tatpratibhāsamātrarūpaṃ liṃgaṃ śoṣayet vahninā sandehacca || vāruṇena plāvayet plāvanānantaraṃ jagadaviśeṣeṇa toyamayameva dhyāyet | tasminniti | paścāt plāvanānantaraṃ p. 17) jagadekārṇavībhāva dhyānāntaraṃ tasmin plāvanajale jagadaṃkurabījatvāt bījasaṃjñikīṃ pārthivīṃ śaktiṃ nyaset kṣipet pṛthivībījaprāṇāyāmena ityarthāt tatastasyāṃ tanmātrarūpāyāṃ śāktau tāraśa katyuccāraṇena tatkāryasarvasvarūpaṃ budbudamutpannaṃ dhyātvā liṃgaṃ tanmayatadekātmakaṃ ca dhyātvā tasmin liṃge tāreṇa ātmasthajīvaṃ yojayet | tataḥ sārthi * * caitanya vinyāsānantaraṃ tatvāni tadāśrayabhūtāni tatvāni ca bhāvayet | tatvabhāvanāṃ savādhvaprapañcaṃ vibhaṃjate devaḥ śaktyetyādi dvābhyāṃ devaḥ sṛṣṭyādipañcakṛtyakartā praṇamya ṣaṭtriṃśattatvātīta mityādyuktasvarūpaḥ ṣaṭtriṃśattatvātītaḥ parameśvaraḥ sākṣī caitanyavinyāsānantaraṃ tadāśrayabhūtāni tatvāni sisṛkṣuḥ śaktyā svasāmarthyena nabhaḥ kṣobhayannabhaso brahmāyaṃ vācaḥ paramo vyoma ityādi śrutiśrutasya śakto yayā sa śaṃbhuḥ bhuktau muktau ca paśugaṇāsyatāmekāṃ p. 18) ityādi smṛtismṛtasya ṣaṭtriṃśattatvātītasya cidgaganasya śaktyaparaparyāyasya kṣobhaṃ vikāraṃ kurvannādaṃ śivatatvāpara pakṣanāmakaṃ ṣaṭtriṃśat tatvamajījanat janayāmāsa || atra atyantaparokṣasya jagatsargasya āgamaikagamyatvāt ukti nityājījanaditi bhūtapracayaprayogaḥ | iti || nādāt binduḥ śaktyaparaparyāyaḥ pañcatriṃśattatvarūpo jātaḥ || tasmādvinā sadāśivaśca jātaḥ | cakārosya varṇapada mantrāśca nādanta iti svayaṃ vakṣyamāṇa varṇādikāraṇa nādarūpatvasamuccayārthaḥ || tathā ca pāśupate- sisṛkṣurakhilāṃ sṛṣṭimasau devaḥ sanātanaḥ jñānātmanā kriyāśaktiṃ adhiṣṭhāya viloḍyakham śaktyā kāraṇabhūtaṃ tu sūkṣmanādamajījanat nādāt binduḥ sahasrārkadyutistasmāt sadāśivaḥ sthūlanādātmako jajñe sṛṣṭirnānā viddhā tataḥ iti | tata iti tasmāt sadāśivāt yathā kramaṃ tadvā'nyātmaka tatvādīni kalā bhuvanāni pātāni syuḥ | p. 19) nādataḥ sadāśivatatvasya nādāṃgato varṇavarṇapadamantrāśca jātāḥ syuḥ | iti viḍadhvāna iti proktā ṣaḍadhvānaḥ śiva bhedāyatastataste deśikasattamairliṃge yathānyāyaṃ tatvasṛṣṭisaṃvatsaraparipāka prādurbhāvalipitatvanyāsa mantrodaya pīṭhanyāsamantraprāṇāyāmādi nyāyānativṛtyā kramāt tatastatvāni cetyuktakramāt nyastavyāḥ || ṣaḍadhvanyāsastāva dasmābhirapi tantrasamuccaye procyate smetīha na pratanyate evaṃ viśuddhatatvasaṃsiddhaṃ prasiddhaṣaḍadhvaprapañcamayaṃ liṃgaśarīraṃ parikalpya tasmin pañcabrahma vyomavidyābhyāṃ sarvasādhāraṇe mūrtiṃ sannidhāpya samarthayediti adahāvāhyeti īśānādibhirekībhūtaiḥ brahmabhirāvāhya brahmabhiḥ sūtrādirūpai raṃgamantraiḥ sarvajñādibhiśca sakalīkṛtya samarcayet samyak svakalpanyāyena arcayet | tadanantaraṃ vyomavyāpiśivena āvāhya tena tadaṃgaiśca samarcayet || vyaṣṭisamaṣṭyā ca vāhane cābhyāṃ p. 20) vivakṣite evaṃ mahattarayorvaidikatāntrikayoḥ sannidhāpanamabhidhāya vakṣyamāṇanityapūjāyāṃ ṣaḍakṣaraprāsāda pañcabrahmasu yo mantro'ṃgīkriyate tena sāṃpratika samarcanamapi kuryāt ityāha ṣaḍakṣareṇeti || deveśaṃ ṣaḍakṣareṇa vā nādena vā brahmabhistu vā samarcayet samarcayediti pūrvoktamanuvartate | ṣaḍakṣaroddhāraṃ tat prāśastyakalanapūrvakaṃ pratijānīte ṣaḍakṣaramiti mantramuddharati | tāramiti tatra prathamakramākṣaraṃ tāramoṃkāro dvitīyam śūnyaṃ nakāraṃ tṛtīyam sargīviṣayaṃ viṣākṣaraṃ visargānto makāraścaturthaṃ | sūkṣmasamanvitaṃ vāntamikārānvitaḥ śakāraḥ pañcamaṃ kuṃbhānantā kuṃbho vakāro amṛtādhāratvādananta ākāro vākāra ityarthaḥ || ṣaṣṭhaṃ marudyakāro bhavet | evaṃ vedasāraṃ śrīrudropaniṣatsāraṃ ata eva anuttamaṣaḍakṣaraṃ bhavatīti śeṣaḥ | evaṃ ṣaḍarṇa mūlamantramantramabhidhāya īśānādi pañcamūrtīnāṃ tatprathamākṣarapraṇava pariṇāma rūpanakārādi pañcākṣarapariṇāmarūpavatvapratipattaye p. 21) tadbījatvaṃ darśayati nādyarṇairiti || bindusaṃyuktaiḥ kvacidabhyeti vipratāmityādi | samuktaśaktipariṇāmarūpabindunā samyaguktaiḥ nādyarṇaiḥ nakārādimantrārṇaiḥ kāraṇabhāvatvāt bījabhāvaṃ gatairīśānādi kāryāṇi kalpayet || evaṃ pañca mūrtimantrān abhidhāya taiḥ parameśvarasya mūrtikalpanā prakāramāha mūrdhnīti || tānīśānādīni mūrdhāsye hṛdaye guhye pādayorvaktreṣvāsyūrdhva prāgyāmyasaumyāpyagateṣvapi yathānyāsaṃ vinyaset | yathānyāyamityanena īśānādīni yakāraṃ vinā bindunādayutaiḥ bindunā nāmabhiḥ hṛdayādināmaści yutaiḥ jātiyuktaiḥ jātibhirnama svāhādibhiryuktaiḥ sādhakaḥ savisargāntaṃ visargasahitamantaṃ yakāraṃ vidyācca | atra sādhakapadena binduvisargayorevāpoddhārakathanāt nāma noḥddhāryamiti dyotyate atha | prāsādamantraṃ sapratijñamuddharati nādaśceti || manusvarayutāṃbaraṃ manusvareṇa caturdaśasvareṇa yutaṃ aṃbara ahakārākṣaraṃ p. 22) sabindukamuddharet idaṃ varamūlamantraṃ ṣaḍakṣaraṃ vedasāramanuttamamiti vaidikamuktaṃ idaṃ paraṃ tāntrikamityarthaḥ | atha mūrtimantrādyuddhārārthaṃ tadbījānuddharati suṣireti || suṣireṇa navamena yo'kāreṇa svareṇa saptamenāpyekāreṇa bhūtena pañcamenāpi ukāreṇāgninā tṛtīyena ṣakāreṇa prathame na cāpyakāreṇa akṣareṇa bindunā ca yutaṃ na bho hakārākṣaramuddharet | uddharediti pūrvamevānuvartate | mūlamantroddhāre napuṃsakasvarasahitaṃ mūrtimantroddhāre napuṃsakasvararahitaṃ ca gaṇanaṃ vivakṣitaṃ tathā ca pāśupate nādaṃ trayodaśenaiva punaścekādaśena ca pañcameṇa tṛtīyeṇa svareṇādyena saṃyutam bījāni pañcamūrtīnāṃ īśādīnāṃ kramādviduḥ iti || nyasaprakāramāha - teneti tena uddhṛtena bījena īśānādi satyāntaṃ brahmāṇi surūpāṇi vaktrarūpāṇi ca pūrvavattattannāmabhiḥ yuktān nyaset paścāddīrghabindyuvyomnā nāmajātiyutenāgāni ca kramānnyaset p. 23) anena prāsādamantreṇa vā devamarcayet brahmabhiḥ atra granthe vakṣyate arcanaṃ vivṛṇoti pādyādyairiti | devaṃ vidhivadāvāhana sakalīkaraṇādi tadarhavidhipurassaraṃ pādyādyaiḥ gandhadvārādimantraiḥ gandhairgandhasamucchritaiḥ puṣpaiśca bahuśo'bhyarcya dhūpairdīpaiḥ pāyasādyaiḥ pāyasādyai nivedyaiśca yathāvidhi maṇḍalārādhyāda viṃdhyanatikrameṇa devamarcayet || arcayediti pūrvoktamanuvartate || napuṃsakaśilā lasyāṃni dravyāṇi cātra śayyāyāṃ nyasya adhivāsayedityāha ratnānīti ratnāni dravyāṇītyarthaḥ oṣadhaya ityādi dvitīyārthe prathamā | śālyādyoṣadhīrityarthaḥ pūjanānantaraṃ taccheṣatayā baliṃ ca kuryādityāha lājeti lājādiyuktapāyasena maṇḍapasya bahiraṣṭāsu dikṣu amunā manunā baliṃ ca kuryāt | bharjitaṃ taṇḍulaṃ dhānaṃ saktu syāccūrṇitaṃ ca tat balimantramuddiśati mamikramiti anena baliṃ datvā bhūyastadanantaraṃ p. 24) śivaṃ maṇḍape liṃge maṇḍale'bhyarcya prasannapūjāṃ kṛtvetyarthaḥ paścāt pīṭhanapuṃsakaśilāmapi saṃśodhayet | śodhanaṃ vivṛṇoti tvagbhiriti darbhamṛttvagbhiḥ saṃghṛṣya jalaiḥ śuddhajalaiḥ kṣālayet tadanantaraṃ vāruṇaistoyaiḥ varuṇadevatyaiḥ toyaiḥ vāruṇamantraiḥ saṃkṣālya samyak bhūtasaṃhārapūrvakaṃ kṣālayitvā vidhānavat sādhako dhāraṇābhiḥ śoṣaṇādirupābhiḥ śodhayitvā vidhānavidityanena adhivāsavidheyabhūtasaṃhārādividhānavitvaṃ dyotyate evaṃ śodhayitvā yathānyāyaṃ śaktibīja prāṇāyāmapīṭhanyāsa pīṭhapūjādi nyāyānatikrameṇa pīṭhātmikāṃ devīṃ yajet śrībhuvaneśvaryetyarthāt | napuṃsakaśilāyāścopalakṣaṇametat pīṭhaṃ saṃśodhayet paścānnapuṃsakaśilāmapīti tulyaprakṛtatvāt tatra tāreṇārādhanaṃ tadvayaṃ pūjānantaraṃ vastreṇācchādyātha prāsādamapi saṃśodhya adhivāsya tatpūjāyāṃ darbhānakṣatāṃśca vikiret * * itaropahāropalakṣaṇaṃ caitat | mantrān kṛṇuṣvādikān japtvā p. 25) rakṣāṃ vidhāya asmāt bahirvrajet liṃgamiti dvijāḥ pūjānantaraṃ abhito dikṣu liṃgaṃ saṃspṛśya vedāṃśca japeyuḥ cakāraḥ koṇeṣu śivasaṃhitāmityādyukta tāntrikamantrasamuccayārthaḥ atha pratiṣṭhāhomaṃ kuryādityāha - liṃgaṃceti tato guruḥ proktakarmānantaraṃ liṃgasya śiraso abhyāśe kuṇḍe janite tasmin tatvahome'gnau vyāhṛtīścatasṛbhiḥ krameṇa kṣīrājyamadhusaṃsiktāḥ kṣīrājyamadhvāktāḥ palāśauduṃbarāśvasyāḥ samidhaḥ tadvat tilān kṣīrājyamadhvaktān tilānityarthaḥ tāṃśca pṛthagaṣṭasahasraṃ juhuyāt atra ādyadravyamādyayā vyāhṛtyā anantaradravyamanantaravyāhṛtyetyādi kramo draṣṭavyaḥ ataḥ paraṃ dravyahomānantaraṃ praṇavādibhiḥ svāhāntaiḥ ebhiḥ śarvo rudra ityādi prakṛtairaṣṭamūrtīnāṃ mantraḥ pūjāmantraiśca sakṛt sakṛt sarpirhunet * * atha samāpayet sviṣṭakṛdādi kuryādityarthaḥ atha adhivāsahoma mabhidadhāti vihṛtyetyādi vijān manūnityantena granthena bhūyaḥ pratiṣṭhāhomasaṃpātasamarpaṇānantaraṃ p. 26) taṃ vahniṃ vaktrādyaiḥ tattatdikprasiddha brahmabhiḥ vihṛtya vibhajya hṛtvā dikṣu pūrvādidikṣu vinikṣipet koṇeṣvagnyādiṣvaṃgaiḥ sarvajñādibrahmāṃgaiḥ agniṃ vinikṣipet nikṣipediti pūrvoktamanuvartate | atra dikkoṇavibhāgakathanaṃ mantravibhāgapradarśanārthaṃ na viharaṇapradarśanārthamaviharaṇaṃ tu pradakṣiṇakrameṇeti ca smaranti tadvidaḥ | mantradigvibhāgastu pūjākrameṇa mantrāṇāṃ digvyavasthā prakīrtiteti vakṣyati | evamagniviharaṇamuktvā adhivāsahomamāha kṛtvā cāgnimukhamityādī nijānmanūnityantena sarve mūrtipāḥ sarve agnimukhāntikaṃ kṛtvā vaktreṇa pakvaṃ juhuyuḥ vaktrādyaiḥ tatpuruṣāghoraḥ satya vāmadeva nāmabhirbrhabhiḥ aṃgamantrakaiḥ hṛdayaśikhā kavaca śironāmabhistadaṃgaiśca tattaddigvyavasthāpitaiḥ samidādikaṃ pṛthak pṛthagaṣṭaśataṃ juhuyuḥ | samidādikaṃ gaṇayatisamidājyetyādinā samidhastu snapanapaṭale vakṣyamāṇā grāhyāḥ ācāryakuṇḍamantraṃ abhidiśati | p. 27) īśānena hunet gururiti tatraiva kartavyaṃ śāntiṃ homamāha - dadhīti ante prokta daśadravyahomānte sviṣṭakṛtaśca prāk dadhikṣaudraghṛtaistathā pṛthagaṣṭaśataṃ sarve juhuyuḥ ityuktanyāyānusāreṇa mṛtyuñjitā śāntiṃ hutvā homaṃ samāpya saṃpātaṃ spṛṣṭvā arcayet liṃgasaṃskārānantaraprokta maṇḍalārādhanādeḥ sāṃpratikatvapradarśanārthaṃ proktavidhiṃ smārayati tata iti divasavidhimupasaṃharati nṛtta iti | iti nārāyaṇaviracitāyāṃ sāravyākhyāyāṃ tatvaprakāśinyāṃ caturthaḥ paṭalaḥ || 4 || atha saṃskṛtasya liṃgasya pratiṣṭhāprakāramāha snātveti | prabhāte snātvā pāśupatādyuktakrameṇa snātvā vidhivadātmabhāvanādi tadarha vidhipurassaraṃ maheśvaraṃ mantraliṃge maṇḍale ca kṛtasavidhānaṃ pūjayitvā pratiṣṭhāpyasya devasya vīryavattāsiddhaye dadhyājyamadhu saṃyuktaṃ pāyasaṃ ca cakārāddharidrādīni ca nivedayet | sāṃpratika saparyākāle prāgādidiksthā p. 28) devagrahabhūtagrahādayo balikāṃkṣiṇa(nta) ityāha - deveti || tebhya iti maṇḍapasya parito'ṣṭadikṣu tebhyaḥ pradhānadvārastha grahapūrvebhyaḥ taccheṣeṇa baliṃ datvā ratnanyāsaṃ samācaret tatra prathamaṃ prāsādacarcayā prāsādapuruṣapratiṣṭhāṃ sūcayati sāmarthyetyādinā tadvat yadvadāptāgamavacanaṃ tadvadityarthaḥ || prāsādaṃ saṃskṛtya pīṭhapūjāpurassaraṃ praṇavopacāra mūlapañcatatva prāsādamantrānuccārya prāsādapuruṣaṃ pratiṣṭhāpya sakalīkṛtya saṃpūjya prāsādātmanā bhāvayet iti bhāvaḥ tathā ca pāśupate gṛhayāgaṃ purā kṛtvā paściyāṃ sthāpya deśikaḥ iti mātvā vakṣyamāṇaprakāreṇa pramāya sthānaṃ pratiṣṭhāsthānaṃ kalpayet * * pañcottareti garbha gehasya pañcottaraśatāṃśaṃ tat garbhagehasya prāk pratyaggatavistāre pañcottaraśatāṃśatayā vibhakte tadekośamānayet madhyato garbhagehasya madhyāt tāvat pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhe nītvā tatra dakṣiṇottaragataṃ sūtrapātaṃ prakalpayet * * evaṃ pṛṣṭhagata vyavasthāṃ prakalpayet | p. 29) bhuvaṃ gamasyeti bhuvaṃ gamasya dvārādhastana phalakasya ṣaḍviṃśacchatāṃśaṃ dvāravistāre ṣaḍviṃśaduttaraśatadhā bhakte tadekāṃśo yāvān tāvantamaṃśamuttare garbhagehasya madhyāduttare nayet tatra ca prākpratyaggataṃ sūtrapātaṃ prakalpayet devaṃ saumyadigmanuvyavasthā evaṃ kalpitadakṣiṇottarasūtrasya pūrvā parasūtrasya ca saṃgame koṇasūtraṃ prakalpya tasmin koṇasūtrataḥ koṇasūkte aiśānyāṃ yavāṃśaṃ nītvā sthānaṃ prakalpayet sthānaṃ prakalpayediti pūrvoktamanuvartate tatra tatsaṃsthāne samyagapitāṃ praṇavena kṛtapūjāṃ napuṃsakaśilāṃ amunā anantaravakṣyamāṇena sthilītyādinā manunā vinyaset pratiṣṭhāpayet | kalpitasthāne napuṃsakaśilā madhyaṃ yathā bhavati tathā vinyasedityarthaḥ || sthāpanāmantramuddiśati sthitamiti prārthanāmantramuddiśati tvameveti prārthyeti evamanakara pūrvoktamantreṇa prārthya pratiṣṭhānantaraṃ praṇavena saṃpūjya prāthyetyarthaḥ tadanantaraṃ p. 30) gartanapuṃsakaśiloparitanagartaṃ gandhodaiśca cakārāt tatpūrvaṃ pañcagavyaiśca prayatnataḥ prayatnāt pratiṣṭhāsthairyasiddhaye tadantargata śilāśakalādikaṃ parihṛtya śodhayet tataḥ tatra garte ratnanyāsaṃ kuryāt iti saṃgrahaḥ tatra tatpūrvakartavyaṃ cchāyeti hutveti gāyatryā aṣṭottaraśataṃ ghṛtaṃ hutvā bhūyastatsaṃpātasamarpaṇānantaraṃ tayā gāyatryā tāni ratnānyabhi mantrayet abhimṛśya mantrayet sadyojātakalābhiraṣṭābhiḥ aindrādikaṃ yogataḥ prāgādipradakṣiṇakramayuktyā tānyanantaravakṣyamāṇāni yantrādīni ratnādīni nyaset | nyasediti padmarāgaṃ nyasenmadhya ityataḥ samākṣipyātrāpi yojyaḥ | ratnāni gaṇayati vajramiti | nīlaṃ śatrakratoḥ indranīlamityarthaḥ | gāruḍaṃ maratakamityarthaḥ tathā ca pāśupate vaiḍūryaṃ maratāhvayamiti | gāruḍatakaṃ maratakaṃ aśmagarbhaṃ harinmaṇiriti cāmarasiṃhaḥ taddvitīyāvaraṇasya dhātūn gaṇayati manaḥśilāmiti vāmadevasya kalābhiroṃ bala ityantādibhiḥ aṣṭābhirityarthaḥ | p. 31) mākṣikaṃ tatheti | tathāśabdena āgamāntaroktamadhyadravyamantrā dhanuvādo vā vivakṣitaḥ śeṣaṃ sugamam puṇyāhamiti ratnanyāsāt pūrvameva kartavyam puṇyāhaṃ kālaniyamapūrvamāha puṇyāhamiti vidhāya ceti cakāraḥ evaṃ tu susamaṃ nyastvā punaḥ pīṭhaṃ prapūjayet iti pāśupatādyuktāṃ pīṭhapūjāṃ samucinoti tata iti | maṇḍapamāsādya maṇisthaṃ maṇḍalasthitaṃ ca caitanyaṃ deve udvāsya saṃyojya samyagekībhāvena yojayitvā toraṇadhvajādi bahiraṃgakrameṇa vidyeśvarakalaśāntaṃ deve saṃyojya vidyeśvaraghaṭo mahekaḥ prokṣya vidhivat astrādyuṣa hāravidhānapurassaraṃ arghyaṃ datvā praṇipatya sāvadhānamanā utthāpya uttiṣṭhamantreṇotthāpya vāmadevena yānamāroropya (2) mūrtipaiḥ nīrajanakarkarī droṇakuṃbhakuṃbheśachatracāmarādivāribhiḥ yānadhāribhiśca mūrtipaiḥ saha aṃgaṃ pradakṣiṇīkṛtya devālayaṃ prati nayet praṇayanakramamāha arghya hasta ityādi || dvābhyāṃ dvāreti dvāradeśe p. 32) adhvaśramāpanodanāya arghyaṃ pradāya datvā yatnādapramādena devaṃ antaḥ praveśayet tatra tasyāṃ kṛtapīṭhapūjāyāṃ napuṃsakaśilāyāṃ vidhivat nyasya guruḥ saṃpradāyasamadhigata parāvāhanamantra mūrtibhāvanādikaḥ darśavidhyupetaṃ yathā tathā sadyenādāya talliṃgaṃ vāmena sthāpya yatnata iti svayaṃ smārayiṣyamāṇaviddhyupetaṃ ca yathā tathā vinyasya pratiṣṭhāpya ādhārādheyasammelanaṃ vibhāvya mantrārādhanapūrvakaṃ vidhāya tasya vaiśvātmyapratipattyarthaṃ ṣaḍadhvanyāsapūrvakaṃ sadyenādāya vāmadevena praviśya śivāghoravidyayā sudṛḍhaṃ sthāpya vajreṇa praṇamya śivavidyayā gandhapuṣpaiḥ samabhyarcya dhyātvā ātmānaṃ prakalpayediti smṛtyantaroktaṣaḍadhvanyāsaṃ pūrvaṃ kṛtvā tadanantaramacalatvādi lakṣaṇalakṣitaṃ cidrūpaṃ caitanyaikasvarūpaṃ paraṃ tatvamāvāhayet jīvāvāhanaṃ kuryādityarthaḥ kimīśvaracaitanyamapi asmadādicaitanyavat saṃkucitavṛtyā gamanāgamanayogyatvā dāvāhanārhamityata āha p. 33) acalaṃ hiṣuśca paripūrṇatvāṃdaprāpta deśapraveśakāraṇaṃ calanānarhaṃ deśato paricchinnamityarthaḥ dhruvaṃ śāśvataṃ kālataścāparicchinnamityarthaḥ ātmānandaṃ ātmā ānando yasya tadātmānandaṃ svānubhāvarasaparamananyasiddhaparamānandamityarthaḥ | anaupamyaṃ asādhāraparamaiśvaryāt avidyamānaupamyaṃ tathā cānekārkāyutaprabhaṃ anekārkāyutā rūpopamā | atiprakāśarūpamitibhāvaḥ tattadṛśaparamātmā tatkāryottīrnaṃ tatvaṃ paramārthabhūtaṃ cidrūpaṃ paramaiśvaracaitanyaṃ pratiṣṭhite mantraliṃge jīvarūpeṇa āvāhayediti bhāvaḥ jīvāvāhanāṃ vivṛṇoti ādāyeti sādhakeśvaraḥ sādhaka eveśvaraḥ sādhakeśvaraḥ svahṛdayāṃbhojātaḥ svahṛdayapuṇḍarīkāt nādānandamityantarnāda niyataṃ yat prati prāṇiśabda ityādyuktasvarūpeṇa prāṇena sā rauti satataṃ devī śṛṃgī saṃgītakadhvanirityādi uktasvarūpeṇa bhuvanapatīnāyanādanāmadheyena prāsādena ca pratīkagrahaṇagṛhītanādanirūpitena p. 34) aṣṭākṣareṇa kabalīkṛta pañcabrahmaṇā ceti draṣṭavyam tena mantreṇa praṇavādyantaruddhaistu bindunādāntadīpitaiḥ pañcabrahmabhirevaina māvāhanavidhiṃ nayediti vakṣyamāṇarītyā proktarūpaṃ paracaitanyaṃ śvāsasaṃyutaṃ tatkālavahannāsāpuṭanissaranniśvāsāgatamādāya sakale ṣaḍadhvanyāsa sakalīkṛte yathāvat dehadehibhāvena atiśliṣṭataraṃ yojayet tatastadantarantarliṃgaṃ jñānānandamayaṃ jñānamayamānandamayaṃ ca tathā sarvakāraṇakāraṇaṃ sarvakāraṇasya prakṛterapi ravikāraṇaṃ sākṣāt parameśvaraṃ dhyātvā taccaitanyavinyāsena tanmayameva dhyātvā mantrān jīvanyāsādimantrān aṃgānaṃgānyapi kramāt nyaset atha tamabhīṣṭasthūlamantrarūpeṇa tatparivārāṃ sarvasvaparivṛtaṃ kalpayedityāha dhyāyettamityādi sarvadevanamaskṛtamityantena evaṃ abhīṣṭamantramūrtirūpeṇa parikalpya tasya samastaiśvarya vattāsiddhaye stotrāvāhanaṃ p. 35) kuryādityāha - dhyātvaivamiti evaṃ sakalaṃ dhyātvā praṇipatya puraḥsthito vidvānāvāhanātmavit paścāt stotrapurassaraiḥ nyasya siṃhetyādistotrapūrvairebhiḥ vakṣyamāṇairmantraiḥ āgacchatu bhagavānityādi mantraiḥ āvāhayediti || mūlāṃganyāsādibhiḥ sakalīkuryāccetyarthāt || evaṃ stotrāvāhanāvasāne prātiṣṭhikāvidhi mabhidhāya vidhivat padasūcitavidhyekadeśaṃ prakāśayati sadyeneti talliṃgaṃ prathitaparāvahanādi prakaṭeśvarabhāvaṃ liṃgaṃ sadyenādhāyāvāhanarītyā unnīya yatnato'pramādena vāmena sthāpya parabrahmātmaka napuṃsakaśilopari tadbiṃba rūpeṇa ākalpāntaṃ sthāsnutayā pratiṣṭhāpya bhīmenāghoreṇa nirodhanaṃ svavīryaguptiṃ mukhavidyayā sānnidhyamākalpāntaṃ mantraliṃge viśeṣasannidhānaṃ ca yathānyāyaṃ tattanmudrābandhanādi nyāyānativṛttyartha īśānena prārthayitvā yāvatsannidhānaṃ saṃpadyamānopahārabhāvena puṣpāñjaliṃca p. 36) vidhāya ratnādinyāsānativṛtyā prārthayitvā mūrdhani mantraliṃgoparibhāge hemaṃ vinyasya paramātmabhāvena suhiraṇyaṃ vinyasya vidhānataḥ kuṃbheśābhiṣekādi vidhyupetaṃ droṇakuṃbhāṃbhasā devamabhiṣicya vidhānato jīvāvāhanādi stotrāvāhanāntaṃ vidhānaṃ vidhāya talliṃga mūlamantrāvāhanādikṛtasakalīkriyaṃ liṃgaṃ śayyopāntasādita pādyārghyādi dānapurassaraṃ snānakāle ghṛtagandhapayobhiḥ sāmānyasiddhairvā pārśvayorvinyaset sthiramasīti pūrvoktai devaṃ dhṛtvā tmasvaparicaryāyeṇa ghṛtena vā gandhapayobhiḥ gandhapradhānakṣīreṇa ca vā talliṃgamapyaśeṣavidhiṃ vidhāya gandhapuṣpādyaiḥ gandhaiḥ puṣpaiḥ ādiśabdokta dhūpadīpanivedyādibhiśca abhyarcya mūrdhani liṃgaśirasi hastaṃ śivahastaṃ vinyasya sāṃgaṃ vyomavyāpi śivaṃ pañcabrahmāṇyaṃgāni ca kārayet | sāṃgaṃ abhīṣṭamūlamantraṃ ca aṣṭottaraśataṃ japet ataḥ paraṃ mṛtyuñjayamantraṃ pāśupataṃ rudraṃ śrīrudraṃ cāvṛtya yatnato japet yatnena ityanena p. 37) āvṛttya japādhikaye sānnidhyādhikayaṃ sūcyate prārthayitvā yathānyāsaṃ hemaṃ vinyasya mūrdhani ityatra yathānyāyavacanena - aumenātha ca vāmena dhruvādyauriti pīṭhikāṃ ratnairhemnā ca saṃpūrya vālukairnavaśaktibhiḥ sudṛḍhaṃ vajralepena nicchidraṃ bandhayetpunaḥ dhruvā dyauriti japtvāsya mūrdhni biṃbasya kāñcanaṃ iti pāśupatādyuktaṃ pīṭhapratiṣṭhādikaṃ vivañcitamityeke manyante | sarvaṃ svagurupadeśa gamyameva yatnāditi atra proktakriyānte pīṭhaṃ yatnāt pratiṣṭhitaṃ liṃgaṃ kṣobhādipari hārāya yatnamāśritya nidhāya pratiṣṭhāpya tatpīṭhaṃ pīṭhamantraiḥ bhuvaneśvaryā ceṣṭvā devaṃ mantraliṃgasannihitaṃ arcayet vastrābhyāṃ tatkāle veṣṭayitvā prayatnato ratnahemasika tādibhi nālaṃ dṛḍhīkriyādi prayantaṃ vidhāya aṣṭagandhamacalaṃ kṣiptvā athādhārādheyasaṃmelana mantrāvāhanādyanantaraṃ aṃgairāvaraṇaiḥ saha pūjayitvā jalagandhādi naivedyāntaṃ devaṃ pūjayitvā nirgatya paramavidhāya pāvaka p. 38) pāvakaprīṇanānantaraṃ svairmantraiḥ parivārān dvāsthādikān baliparivārān prakalpayet prakarṣeṇa yāvanmantraliṃgāvasthānaṃ tāvat tatparipālanaparatayā sthitān prakalpayet parivārakalpanākramamāha dvāsthāviti evaṃ rudrapārṣadān sarvān sveṣu sthāneṣu kalpayet kalpayitvā samārādhya yathāvidhi diśāhomādividhyupetaṃ samārādhya baliṃ datvā namaskṛtyārthāt yāvadantetyādinā pārthya ācamyāntaḥ praviṃśya gurukṛtarevopahāra ācāryo mūlamantraṃ japet vividhaiḥ stotraiḥ ca cakārāt śivasaṃkalpādimantraiśca stvutvā devaṃ prasādya abhilaṣitasiddhiṃ saṃprārthya prārthanādoṣanivṛttyarthaṃ ajñātadoṣanivṛtyarthaṃvā mātvā somasya māna ekasminnityādibhiḥ kṣamāpayet vidhivaddiśāhomaṃ ca kṛtvā devaṃ kṣamāpayediti pūrveṇa saṃbandhaḥ evaṃ pratiṣṭhāmuktvā kārayituryajamānasya kṛtyamuddiśati samarcayediti sarvān p. 39) traivarṇikān śūdrapāriśavādīn itarāṃśca kramāt dhanadhānyādibhiḥ vastraiḥ puṣkalairannadānaiśca samarcayet tatrāpi brāhmaṇān dhanairhiraṇyādi tadāsthānyādi draṣṭavyam paścāt tadanantaraṃ mūrtipaiḥ sahitaṃ guruṃ saṃpūjayet ityarthāt tasmai tebhyaśca śaktitato dakṣiṇāṃ dadyāt || nirātramiti homadānādibhistrirātraṃ ahorātratrayaṃ maṇḍalārādhana pūjāhoma viprabhojanadānādyairnītvā turye'hani kramāt prāyaścitta śānti kalaśasnapanādi kramamāśritya devasya saptadaśadravyaiḥ śaktyā yathāśakti snānaṃ kalpayet | atra śaktyetyanena kalaśa śāvaśyāyakatvaṃ dyotyate tena pañcaviṃśaddravyasnapanamapi aparādhyate veṣeti eṣā pratiṣṭhā kartukāmo ya iti prādhānyena prakṛtā pratiṣṭhā sadānandacidghanasya parameśvarasya svapratīkaliṃgabhāvena bhaktānujighṛkṣayāvat saṃsāramavasthāpanaṃ kathitam guruvaraṇāya tanamantraliṃgasaṃpādana p. 40) tatsaṃskārasthāpana jīvanyāsādi krameṇa suvyaktamuktā | eṣā uktapratiṣṭhā manīṣibhiḥ sādhvasādhusamīkṣā dakṣaiḥ mātsaryādi doṣādūṣitamanīṣāvadbhiśca vipaścittamaiḥ saṃśodhyā | samyagrahātirikta doṣaśamanena śodhyā || ta eva naḥ pramāṇaṃ iti bhāvaḥ evaṃ pratiṣṭhābhāgāparanāmakaṃ pūrvabhāgamabhidhāyopasaṃhṛtya tāvanmātrasamuktiprekṣāvat buddhimāndyaparihārārthaṃ anantaravivakṣita pūjābhaṃgāpāraparyāyoparibhāgakathanaṃ parijānan paṭalamupasaṃharati pūjādyamiti upari uparibhāge anantarapaṭalapañcake samāsena pūjādyaṃ kramāt vadiṣyate iti | iti kriyāsāravyākhyāyāṃ tatvaprakāśinyā pañcamaḥ paṭalaḥ || 5 || evamarcaketyādi śrutiśrutanityapūjādi adhiṣṭhānabhūta mantraliṃgapratiṣṭhāmabhidhāya tadekakārya nityapūjotsavādiṣu avaśyanityakartavyāṃ pūjāṃ vaktuṃ pratijānīte atha p. 41) atha vakṣye iti atha śrutijñātaprathamakarmāpatitāṃ pūjāṃ samāsena vakṣye vadiṣye'haṃ samāseneti | saṃkṣepoktamanukrāntatve punaḥ samāsakathanānumananena āgamāntaraprapañcitaṃ śaṃkhapūraṇa ātmārādhana upahārakalpanādi prapañcasya atrāpyavirodho dhvanyate āgamāntareṣvapi kuhacit saṃkṣepakathanavidhānādetanmātrakaraṇe na kaściddoṣa ityevamuktiḥ | tatprakāramasmābhiḥ tantrasamuccaye pradarśita itīha na pradarśyatetimitya syāt pūjāyā prāthamyamityata āha sarvāṇi siddhidāmiti snātveti tatra pūjako vidhānataḥ snātvā devapitṛtarpaṇaṃ kṛtvā vāgyato'ntarmanasi manasi mukundasmaraṇādityādinyāyāt tacchuddhyarthaṃ śivaṃ smaraṃ smaranneva punaḥ snānādi śarīravāṅmanaḥ śuddhyanantaraṃ pūjanārthaṃ gacchet pūjāmaṇḍapamiti śeṣaḥ prakṣālyeti gatvā ca pādau prakṣālya ācamya dvāsthāvabhyarcya tadanujñāpūrvaṃ saṃviśet samyak dakṣiṇacaraṇapūrvakaṃ viśet p. 42) pūjāmaṇḍapāntarityarthāt || karaśuddhimiti tato astreṇa karaśuddhiṃ kṛtvā tenāstreṇa tālatrayādikaṃ tālatrayamādiryasya digbandhasya tālatrayādikastādṛśaṃ digbandhaṃ kṛtvā atha anantarakartavyāgniprākārānantaraṃ dikṣu digīśvarān dhyātvā tatastadanantaraṃ darbhaviṣṭare āsīnaḥ ātmaśuddhiṃ ātmano jīvasya sūkṣmadehasya ca śuddhiṃ kuryāt || tatra prathamaṃ nāḍīśuddhiprakāramāha recayediti racayitvetiḥ nāḍīśuddhyarthaṃ kuṃbhitaṃ vāyumanyonyanāḍīviniyamena bahīrecayitvā atha tadanantarakartavya praṇavaprāṇāyāmānantaraṃ bhūtāni svadehāraṃbha sūkṣmabhūtāni saṃhṛtikramāt śodhayet saṃhārakrameṇa svakāraṇe paramātmani vilāpya śuddhiṃ kuryāt | ātmana ākāśaḥ saṃbhūta ityādi śrutau bhūtānāmeva sṛṣṭiśravaṇāt tānyeva vā saṃharediti bhāvaḥ bhūtaśuddhiṃ vivṛṇoti pādāgra ityādi yathāvidhi ityantena hṛdayādīti hṛdayānvitaiḥ prāsāda p. 43) prāsādahṛdayabhūta hāmādyakṣaralakṣitaiḥ svaisvairmaṇḍalagaiḥ pṛthivyādi tattadbhūtamaṇḍalāśritaiḥ bījaiḥ yavasyahākṣaraiḥ hnāṃ hvīṃ hrūṃ hyaiṃ tathā hauḍityetaiḥ huṃ phaḍ samanvitaiḥ iti prāguktarūpai kramāt pañcabhiścaturbhiśca tribhirdvābhyāṃ sakṛt udghātāvṛttibhiḥ saṃhāraprāṇāyāmāpattibhiḥ kramāt pādāgre nābhimūle hṛdi kaṇṭhe tāluke ca sthitānītyarthāt tāni bhūtāni yathāvidhi prāguktavidhyanati vartanena śodhayitvā vāyunā śoṣayet tanumiti vakṣyamāṇena saṃbandhaḥ | atra vākyenoddhātanirvacanādi nādena śodhanaṃ vyāmna ityantena dehe asañcalite dṛḍhabaddhāsanatayā susthite'pāne ca pīḍite svacchandagati nirodhena ūrdhvamukhīkṛte ca sati ūrdhvayāyinyā prāṇaśaktyā prāṇabalena ayamudghātaśabdoktaḥ prāṇāyāma ūrdhvaṃ ūrdhva tatvasthānaṃ gati yat tenāyaṃ prāṇāyāma udghātaḥ kīrtyate pañcamabhūtasaṃhāramate aṃgabījasaṃyogavidhinā ca prāptahakāradvaya prasaṃgadoṣaṃ p. 44) pariharati nādeneti nādena * * prāsādena henaṃ kāreṇetyarthaḥ tena vyomnaḥ śodhanaṃ vihitamiti śeṣaḥ evaṃ svāśrayabhūta bhūtasaṃhārakrama samasaṃharaṇena sa tatpūrva kṛtapraṇavaprāṇāyāmena vā ātmānaṃ jīvātmānaṃ yogamārgeṇa samādhividhinā ca vyomasthaṃ kaṃ brahma khaṃ brahmetyādi śrutiśruta vyomā paranāmni paramātmani sthitaṃ parikalpayet iti prāsaṃgikamadhye kiñcit prapañcya prakṛta śeṣaṃ darśayati vāyunetyādinā divyamiti plāvanānantaraṃ tatkāṭhinyasuṣirīkaraṇabhūta sṛṣṭyādikrameṇa divyaṃ devaṃ samutpannaṃ dhyātvā puṇyaikasāratvāt parameśvararūpakalpaṃ devaṃ samutpannaṃ dhyātvā ātmānaṃ pūrvaṃ paramātmani saṃhāreṇa kalayan svaṃ jīvātmānaṃ tadadhya kṣatayā yojayet cakāraḥ saṃvatsarapariṇāmādyabhimarśa pradarśakaḥ kṛtveti mantranyā samācaret tatra karabhāvanāṃ darśayati talāviti karayostalau sṛṣṭhau ca cakārāt pārśvau cāstreṇa śodhayet punarubhayoḥ p. 45) karayoḥ dīpyaha rastatvotpattyā mūlena prāsādena vyāpakaṃ nyaset | mūlamityanuvartate evaṃ kṛtvā punarlipitatvanyāsānantaraṃ antaḥ karaṇavilāsaṃ antaḥkaraṇasya sūkṣmaśarīra rūpasya brahmapañcakasya vinyāsamārabhet tadvibhajate te vaktra ityādinā tadanantaraṃ sarvajñatvādisiddhaye aṃgānyapi nyaset ityāha hṛdayānīti nyastveti evaṃ uktaprakāreṇa nyastvā hṛdi deveśaṃ dhyātvā yathāvidhi tato'rkābja khamadhyādapyūrdhvasthānāt saṃsmarecyutāṃ gaṃgāṃ bhagavato mūrdhni tena amṛtajalena arghyādyakhila bhogānāṃ kāryā vai śubhakalpanetyādyukta vidhyanati krameṇa abhyarcya mantraṃ japtvā tataḥ tadaikya bhāvanānantaraṃ samāhitaḥ samādhiparameśvara bhāvaḥ pūjāṃ ātmapūjāṃ devapūjāṃ ca ārabhet astreṇeti pātraṃ sapādaṃ śaṃkhaṃ astreṇa kṣālayet mūlenāṃbhaḥ pūrayitvā kavacenāvakuṇṭhayet punaḥ gālanyā śikhayāpūyaṃ netreṇa nirīkṣya astreṇa saṃrakṣya p. 46) tadanantaramantrān somamantramūlamantragaṃgāmantrān nyaset āvāhayet evaṃ śaṃkhapūraṇātmārādhane samāsenābhidhāya atra pratiṣṭhitamantraliṃge dinamārādhya dhyātvā tatpuroviracite tatsthānīye sthaṇḍile sāṃpratikasaparyāṃ darśayati ādhāraśaktiriti | tatra pīṭhapūjāmāha ādhāra śāktarityādi kalpayecca yathākramamityantena | punarātmārādhanānantaraṃ ādhāra śaktiṃ ca | cakārāt mūlaprakṛtyā kūrmādi ca punaranantaraṃ pṛthivīmityarthāt ekaṃ pañcakamadhye tūpari upari vinyaset manasā kalpayet punaḥ yajecca yajediti vakṣyamāṇamatrāpyāsthīyate | punastadanantaraṃ agnyādikoṇeṣu pīṭhapādarūpeṇa dharmādikān pūrvādidikṣu iṣārūpeṇa adharmādikāṃśca yajedityāha adharmamiti adharmādikāniti tadguṇasaṃvijñāno bahuvrīhirato adharmājñānāvairāgyānai śvaryānītyarthaḥ punaḥ pīṭhāvalagna tanturūpeṇa p. 47) māyāvidye tadupari devāsanatvena padmaṃ tālakarṇikārūpeṇa navaśaktīḥ dalakesarakarṇikārūpeṇa maṇḍalātmatrayaṃ ca pūjayedityāha satvamityādinā navaśaktīrvakti vāmetyādi dvābhyāṃ maṇḍalātmatrayaṃ vibhajate tārārṇairityādinā maṇḍalānāmabhedena maṇḍalasthānasthitānītyarthaḥ | evaṃ pīṭhapūjāmuktvā tatra mūrtyā vahanamāha - kalpayitvetyādi samācaredityantena tato devaṃ prāsādamantramūrtirūpaṃ karṇikopari sthitaṃ kalpayitvā oṃṃśivamūrtaye nama ityanena kalpayitvetyarthaḥ caturbhujādisaṃyuktaṃ dhyātvāntaḥ karaṇavinyāsamiti vyavahitena saṃbandhaḥ devamūrtau karṇikāyāṃ devamūrtāvantaḥkaraṇavinyāsaṃ īśānādipañcakavinyāsaṃ samācaret | atha kalpitaṃ sthūlamūrtirūpaṃ devaṃ prāsādamantreṇa caturbhujatvādivi śiṣṭaṃ dhyātvā tatra hṛdayāṃbujāccidrūpaṃ tat sākṣicaitanyamāvāhya sthāpayedityāhacidrūpamiti || p. 48) atha mūrtyāvāhanānantaraṃ hṛdayāṃbhojāt guruḥ svahṛdayapadmāt cidrūpaṃ jyotirāvāhya vinyaset sthāpayet kramāditi āvāhanādimudrāpradarśana lipitatvanyāsādi krameṇa mantranyāsaṃ samācaret evamāvāhya sakalīkṛtya devāya pādyādyupahārān dadyādityāha pādyamityādinā evamiti evaṃ pādyādisamarpaṇaṃ kṛtvā tataḥ tasmin deve śaṃbhupakṣamīśvaraśarīratvena abhimatrasūtravastrādikaṃ samarcayet tadvivṛṇoti mūrdhetyādinā hṛdayādīni ceti cakāro anuktavaktrāyudhādisamuccayārthaḥ paścāt śaṃbhupakṣānantaraṃ mūrtipakṣaṃ samarcayet parivāramūrtitvenābhīta sadyojātādi devatājātamarcayedityarthaḥ mūrtipakṣapūjāṃ vibhajate paścimetyādi padmaṃ tadbāhyato'rcayedityantena granthena agnīśarakṣovākhagre hṛdayādinetrāntāni dikṣu pūrvādidikṣu astraṃ cetyaṃgāni samarcayet uttarādiṣu vāyvantāsu dikṣu prādakṣiṇyena pūjayedityarthaḥ | p. 49) gandhairiti puṣpaistathā yathā gurvāgamādi saṃprāpta puṣpāvaraṇādisaṃyutaṃ tathetyarthaḥ || evamiṣṭvā nivedyāntarapūjāvidhānaṃ vidhāya paścājjuhuyāt pūjāhomaṃ kuryāt atha bhūtebhyo nandyādibhyaḥ proktayuktyā vā sarvān vahnisahitān vibhāvya tatraiva vā baliṃ haret | athācamya ācamanīyaṃ ca pānīyāparanāmadheyaṃ ca cakārādavidhānīyajalaṃ ca datvā annaṃ visarjayecca | cakārānnirmālyasāt karotu ca | punastoyaḥ gaṇḍūṣajalamācamanaṃ ca datvā tataḥ kramāt gandhaiśca puṣpaiśca cakārāt dhūpādibhiśca mukhavāsādibhiḥ pañca tāmbūlakaracandanāpūpādibhiśca pūjayet abhyarcyeti tadanantaraṃ mūlena kiñcidabhyarcya datvā brahmārpaṇarūpeṇa devāyasvasarvasvaṃ samarpya stutvā prasādya prasannārghyapradānapurassaraṃ prasādasalilena sākamabhiṣicyetyarthāt avasānārghyaṃ datvā visarjayet udvāsayet tatrastha eva pratiṣṭhita mannaliṃgaṃ svātmanyeva vā udvāsayet evaṃ prāsādamantrapūjāmuktvā p. 50) prāṇanyāsānuvādapūrvakaṃ ṣaḍakṣarapūjāmāha ṣaḍakṣareṇeti nyasikaranyāsādāvarcane mūrtipūjādau manādīṣat bhedo bhavatīti śeṣaḥ | krameṇeti mantrārṇa bindusaṃyuktān mārādimantrārṇaistadanugata bindunā ca saṃyuktāṃ tatpuruṣāghorasadyavāmeśamantrakān maṃ tatpuruṣāya nama ityādi rūpān kramādubhayoḥ karayoḥ yugapat tarjanī madhyakaniṣṭhānāmikāsu aṃguṣṭhayośceti aṃgulīṣu krameṇa nyaset | atrāpi aṃgāni pūrvavardaguṣṭhāditalāntaṃ ityarthaḥ | evaṃ nyāsa bhedamudīrya saparyābhedamāha prāgityādinā nigadavyākhyānena pūjāmupasaṃharatīti śāstracoditamarcanamiti saṃkṣepataḥ proktaṃ mūlaśāstreṣu tadvistāro dṛśyatāmiti bhāvaḥ evaṃ tannityamaharahaḥ kramādātmaśuddhyādi proktakramamāśritya kuryāt agnihotrādivannityaṃ kartavyamevetyarthaḥ sthāpiteṣu mantraliṃgeṣu aśeṣato nityaṃ kuryāt anyathā hi bhūtanirāsena parameśvarasya kopaprasaṃgāt p. 51) pratyavāyo bhavatīti bhāvaḥ arcanārhadoṣa saṃbhave tadgatiṃ darśayan paṭalamupasaṃharati animitta iti animitte doṣābhāvena lupyeta pūjeti śeṣaḥ | nimittaṃ yadi saṃbhavet tato yogyaṃ niṣkṛtiṃ kṛtvaiva devaṃ samarcayet iti | iti kriyāsāravyākhyāyāṃ tatvaprakāśinyāṃ ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ || 6 || evaṃ nityapūjāmabhidhāya naimittikaprāptapūjālopaprasaṃga parihārāya tatprāyaścittapratipādakaṃ paṭalāntaramārabhate nimittā ityādi || śivāgame patanādyā bahavonimittā durnimittāni proktāḥ | atra patanādi śabdena mantraliṃgasya yādṛcchikapatanapramīti svādhiṣṭhāna napuṃsakaśilāto vicyutiḥ kautukasya vāhanato vicyutiḥ tatkālapātādayaśca tantreṇa vivakṣyante | patanādyaṃ yeṣāṃ devatānāṃ te patanādyāḥ kaḥ paro dahabhāsasva dādipratīkayodehā spṛśya sparśādaya śleṣmarudhirādayaśca samāsārthātiṣu nimitteṣu jāteṣu deśikasattama tattaddoṣabalābalatāratamyaṃ p. 52) samīkṣādakṣo guruḥ tacchānti kuryāt atra yadyapyadhiṣṭhānādhiṣṭhātroḥ doṣaḥ parasparaṃ saṃkrāmati tathāpi sthāne duṣṭa eva dvayoḥ śuddhiḥ kāryā sthānini duṣṭe tacchuddhireva kāryā tacchuddhyaiva dvayorapi tacchuddhisiddherityāhasthāna iti sthāne garbhagṛhādi prākāraparyante duṣṭe maraṇajanana rudhirapātādi doṣadūṣite sati bhuvaḥ śuddhiṃ khananarūpāṃ sthānaśuddhiṃ liṃgaśuddhiṃ kṣālanādirūpāṃ mantraliṃgaśuddhiṃ ca samācaret || liṃge duṣṭe liṃgasya śuddhyā atha tadanantaramavasrāvaprokṣaṇamātreṇa śuddhirbhaviṣyati sthānasyāpīti śeṣaḥ || prakṛta śuddhipaurvāparyaṃ darśayati sthānaśuddhiriti punaḥ pūrvaṃ sthānaśuddhiḥ kāryā bhavet tataḥ tadanantaraṃ liṃgaśuddhiḥ kāryā bhavediti yojanā śuddhau khananādisahitāyāṃ kevalāyāṃ vā mantraliṃgaśuddhau kṛtāyāṃ | atha tadanantarakārya sūkṣmadeha śuddhyarthaṃ vidhivattaddoṣaśāntivihita vidhyanusāreṇa homādikaṃ śaṃkaraproktādihomān ādiśabdokta tatkala p. 53) tatkalaśādikaṃ ca samācaret pūrvakāryasthānaśuddhiṃ gaṇayati khananamiti vibhajate tvānayedityāha brāhmaṇān bhojayitvetyantena vā'bhirathyenāstreṇa astroccāraṇe duṣṭaṃ sthānaṃ puruṣamātraṃ tadardhamaratnimātraṃ ca khanayet || pāṃsūn khananajanitapaṃsūn bahirnai-ṛtyāṃ tyaktvā kuśairdahet | astreṇetyanuvartate tadagre agniṃ nikṣipya astreṇa mahilīkṛtya tamagniṃ garte kṛtveti dhīḥ gomūtrairiti dahanānantaraṃ tadbhasmādyapanīya gomūtraiḥ pūrayitvā tu | tuśabdena bhedavādinā kajjalavilayo svanyate | pūrite gomūtre vilīne tu tathā viprapādodakaiḥ pūrayitvā brahmabhiḥ pañcagavyaiḥ sarvatra tatra vai tatraiva vā prokṣya pacakārāt pūrayitvā gobhirākramaṇaṃ kṛtvā nadītīra kuśakṣetra valmīkadyainikābhiḥ śakṛdbhiḥ prapūrayena nadīmadhyatīra dvayakuśamūla valmīkādryagnijābhi raṣṭabhirādiśabdoktābhyāṃ tīrthābdhijābhyāṃ dvābhyāṃ ceti daśa mṛdbhiḥ prakarṣeṇa dṛḍhataraṃ pūrayet || evamiti p. 54) evaṃ yathānyāsaṃ biṃbapīṭhagṛhānindāṃkaṇeṣu yathātathaṃ khananādividhiṃ kuryāt tattaddoṣābalābalaṃ ityādi nyāyānativṛtyā khananādi pūraṇāntaṃ kṛtvā dṛḍhīkṛtya samṛdbhiḥ pūrayet gartaṃ hastipādaistu yājñikaiḥ gomūtrasiktamākoṭya viprapādodakaistatheti vakṣyamāṇarītyā dṛḍhīkṛtya cakārāt pūraṇaṃ gonivāsanamityuttamagoni vāsanaṃ ca kṛtvā tathā ca viṣṇubhāge svayameva vakṣyati gānivāsyāśayet viprāniti evaṃ kṛtvā brāhmaṇān bhojayitvā tu ekādaśāvarān viprān ghṛtapāyasamityādismṛtyantaṃ etān nyāyena bhojayitvā tu śabdena bhedavādinā bhojanānarhasthāne anyatra bhojayitvā taducchiṣṭasparśanamātrādiṃ sūcyate maṇḍapaṃ tatra kṛtvā ca maṇḍapamityuktanyāyena maṇḍapaṃ kṛtvā kavacena samālipya taducchiṣṭaśodhanānantare tatsthānaguptyai kavacena gomayodakena ālipya maṇḍape gavyāghorāstraśodhite gavyaiḥ p. 55) aghorāstreṇa śodhite sati upalakṣaṇametat mārjanādi mantramūrtyārādhanāntaṃ sthānasaṃskārasya ca tathā ca pāśupate aghorāstreṇa saṃmārjya gomayenopalipya ca siddhārthān vikirettena gavyaiḥ saṃprokṣya pañcabhiḥ likhitvā pañkajaṃ tatra śivaṃ sāṃgaṃ prapūjayet iti evaṃ sthānaśuddhiṃ kṛtvā liṃgaṃ kṣālanādyairyathākramaṃ kṣālanaṃ plāvanaṃ caivetyanantaravakṣyamāṇa kramānatikrameṇena vidhivat kṣālanaṃ darbhamṛttvagbhiḥ tūṣṇīṃ toyaiśca mārjanamityādyanantaravakṣyamāṇa vidhyarhaṃ yathā tathā saṃśodhya śāntihomādi sthānadoṣaśāntiviśeṣa proktaśaṃkaraprokta homādi kārayet mūrtipairiti śeṣaḥ kṣālanādiliṃgaśuddhirgaṇayati kṣālanamiti vivṛṇoti kṣālanamityādyabhiṣeka vidhismṛta ityantena kṣālanamiti darbhamṛttvagbhiḥ toyaiśca tūṣṇīṃ kṣālanamiti saṃbandhaḥ | bhavatīti śeṣaḥ gandhapuṣpākṣatopetairamantraiḥ anuccarita vaidikamantraiḥ śodhanaṃ plāvanaṃ śodhanamiti pūrvokta p. 56) pūrvoktamanuvartate sakūrcaiḥ pātrasādanoktāgnīkaraṇādi kramanyasta kūrcacaccitraiḥ dravyasaṃyuktaiḥ phalasuvarṇādi sādhāraṇadravyasaṃyuktairaṃbubhiḥ mantravat snānapīṭhārādhana sakalīkaraṇādi vidhi purassaraṃ snānakāle mantravat praṇavamupa pañcabrahmādisaṃyuktaṃ snānaṃ kuryāt yat tadiha snānaṃ bhavet kādityādi vākyaśeṣa uttarārdhavākyabhaṃgyā siddhārtha pātre yaduttamasādanokta uttaśikaraṇaprokṣaṇādi svasamṛtyuktanyāyānativṛtyā gandhapuṣpākṣāsitamāpūryāpa ityarthāt tataḥ kūrcāṃgaiḥ snānāṃgaṃ svaśeṣakariṣyamāṇaṃ punaḥ snānāṃgaṃ mārjanaṃ kuryāt tadiha mārjanaṃ snānāṃgaṃ mārjanaṃ kuryāditi vacane naiva āpohiṣṭhādayaḥ smṛtiyutā mārjanamantrāḥ sūcitāḥ evaṃ śuddhiṃ vivṛtya dhārāṃ vivṛṇoti saṃsthāpyetyādyudvāsya varuṇaṃ punarityantena saṃsthāpyeti lohasaṃbhavā vāruṇaṃvaruṇadevatyaṃ pātraṃ kaṭāhādirūpaṃ aiśānyāṃ p. 57) dhānyarāśisthaṃ tathā tathā saṃsthāpya pīṭhārādhanapātrasaṃskārādipurassaraṃ samyaknilaṃ sthāpayitvā sakūrcaṃ tacchubhaiḥ gālanādipavitrīkṛtai salilai āpūrya atra asmin salile sauvarṇarājatau ca matsyau kūrmau ca tathā samṛṇālāṃ sapuṣpāṃ padminīṃ ca nikṣipet | matsyau kūrmau ca sauvarṇau rājatau cetyati cakāradvitayeṣvapi pumāṃsau sauvarṇau striyau rājatāviti matsyayauḥ sauvarṇarājakatve ca samuccinutaḥ | tatra tīrthaṃ varuṇaṃ ca mantrato dhruvāsutvādimantramuktvā vāvāhya pālāśāditripādasthitaṃ palāśapippalādyanyatamayārjitavṛkṣaviracita pādatrayasthaṃ lohajaṃ sahemachidraṃ dhārāpātraṃ atra suvarṇe karajatve kūrmayauḥ sauvarṇa rājatatve sahemachidratvaṃ sauvarṇameva mukhyamiti bhāvaḥ | tatpātramāpūrya pratimopari pīṭhārādhana sakalīkaraṇādikramaprāpta punaḥsnānasamaye yāmamānaṃ dine p. 58) dine dine acchidrā dhārā kartavyā || āpūryetyetadvivṛṇoti samantramiti granthārdhena vāruṇāt pātrāt toyaṃ hṛtvā asmin dhārāpātre samantraṃ pañcatatva mūlapraṇavoccāraṇapūrvakaṃ pūrayet | dhārājapaprakāramāha pañceti darbhapāṇibhiḥ pavitrahastaiḥ darbheṇapātraṃ dhārāpātraṃ spṛśadbhiḥ vāgyataiḥ vihita mantretaravyāvṛtta vāgbhiravyagraiḥ viṣayāntarapratyāhṛta manaskārairavyayaṃ devaṃ dhyāyadbhiḥ pañcamantrāḥ kramāt pañcabrahmāṇi pañcatatvāni vā kramāt pāṭhakramāt āgamoktāḥ śrīkaṇṭhapāvamānamañjaryādyāgamoktāḥ vaidikāḥ tāntrikāśca mantrāḥ yathākramaṃ prāganuvākarudrasūkta śrīsūkta pāvamāna pauruṣāntyānuvākādi kramānatikramaṇena japyāḥ dhārānta iti nimittaṃ saṃbhavedyadi- kṛtveva niṣkṛtiṃ yogyāṃ tato devaṃ samarcayet ityādividhānāt pūrvaṃ nimittāranivṛtārcanaṃ devaṃ dhārānte || yāmona vihitaḥ || p. 59) prathamadinadhārānte pūjayet * * * varuṇaṃ punariti punarna cādyāṃ vāruṇaṃ pātraṃ trirātraṃ yatra japyata ityuktatṛtīyadinadhārānte varuṇamudvāsya tatastatpūjā samanantaraṃ avagāhaṃ kuryāt || avagāhaṃ vivṛṇoti pātramityādi dvijā ityantena pramāṇato liṃgaparimāṇānusāreṇa antaravakāśapramāṇaṃ parikalpya pātramavagāhabhājanaṃ kṛtvā liṃgapīṭhaṃ pūjādi yāvat punaḥ snānakriyāsaṃpannaṃ liṃgaṃ vāsodarbhaiśca saṃchādya yatnato apramādena nicchidraṃ pātraṃ saṃsthāpya vyastaiḥ samastakaiśca gavyaiḥ pūrayet avagāhasamaya japyān mantrān uddiśati pañcetyādi śobhanamityantena dvijā abhito mantraliṃgamabhito niṣadya gavyādipūraṇe vyastasamastagandhopapūraṇe pañcabrahmaśivamantrāṃstadaṃgāni ca pañcabrahmaṇi vā aṃgāni vyomavyāpi śivaṃ tathā aṃgamityarthaḥ daśākṣaraṃ vyomavyāpidaśākṣaraṃ śrīkaṇṭhaṃ nīlakaṇṭhaṃ tryakṣaraṃ rudraṃ śrīrudraṃ anyacca bhojanaṃ śivaṃ saṃkalpādikāṃścetyetā p. 60) japeyuḥ atrāpi pūjayeddevamityanuvartate evaṃ saptabhirdinaiḥ yāmamātraṃ yāmamātramavagāhaṃ pūjāṃ coktvā abhiṣekarūpāṃ saptamīṃ śuddhiṃ vivṛṇoti pañcetyādi smṛta ityantena | pañcakuṃbhān gandhapuṣpākṣatādibhiḥ gandhapuṣpākṣatairādiśabdoktaiḥ toyaiśca saṃpūrya samyak pīṭhārādhanakuṃbhasaṃskārādi purassaraṃ pūrayitvā devaṃ gandhādyaiḥ brahmabhiḥ saṃpūjya brahmabhistvabhimantrayet tu śabdo brahmaṇāmīśānādikaṃ dyotayati | athavā tu śabdaḥ pakṣabhedadyotakaḥ | eke pañcatatvaiḥ pūraṇapūjādikamapi smarantīti dyotayati | taireva japtamantraireva devaṃ snāpayet punaḥsnānasamaye snāpayet viparīti evaṃ uktaprakāreṇa saṃśodhya saṃpūjya prāyaścittaṃ prakṛtaṃ śaṃkaraprokta manantaravakṣyamāṇa śāntihomaṃ samācaret || tataḥ sapta śuddhyanantaraṃ nimittānusārato nimittānusārato'rthānusārataśca pārāyaṇaṃ p. 61) samagravedajapaṃ kuryāt vittānusārata ityanena adakṣiṇapārāyaṇe parameśvarakopaprasaṃgo dyotyate prathamaprakṛtaśaṃkara proktahomaṃ sāgnijananaṃ vivṛṇoti gehasyetyādi samāpayedityantenagehasya prāsādasya dakṣiṇe yāmye pārśve khaṇḍendusannibhaṃ kuṇḍaṃ kṛtvā saṃśodhya ca mārjanādibhiḥ śoṣaṇādibhiśca śodhayitvā vajreṇa- huṃ phaṭkaṃ tāramadhyasthaṃ vajramantramudāhṛtaṃ iti pāśupatādyuktena vajramantreṇa ullikhya astreṇokṣayecca | viṣṭare prokṣaṇānantaraṃ praṇavena nyaste viṣṭare samiṣṭa yogaviṣṭare ca devīmumāśaktiṃ vāmena ca cakārāt bhuvaneśvarīsahitena kalpayet | āvāhya sakalīkṛtya ratyarthinī mityādyuktaprakāreṇa bhāvayediti bhāvaḥ hṛdā'ghoreṇārcayecca || sadyenāgniṃ samādāya śivaṃ japtvā kravyādāṃśanirāsānantaraṃ śiṣṭasaṃskārāya śivaṃ īśānaṃ japtvā aghoreṇa samuccayet | p. 62) atha sadyenāgniṃ nikṣipya hṛdā aghoreṇa samuccayet śivene śānena varmaṇā īśānādipañcamantramaya pañcāṃgakalpanāyāṃ sarvabhūtatayā prāpta varmākhyena vāmadevena aghorapuruṣābhyāṃ śivena īśānena ca garbhādhānādināmakaraṇāntāni pañcakarmāṇi kṛtvā tathā pāśupate śāṃkaraṃ janayedvahnimityupakramya īśavāma praśāntākhya puruṣeśāna pañcabhiḥ garbhādhānādikā kuryāt | kriyānāmavasānikā iti evamagnijananaṃ kṛtvā agnimukhāntikaṃ ca kṛtveti cakārāt vaktreṇa pakvaṃ juhuyāt auduṃbarotthā mārgajāśca samidho ghṛtaṃ haviśca kramādebhi aghorasadyavāmādyairmantraiḥ aṣṭottarasahasrakaṃ hunet paścādebhiḥ tilasarṣapamudgaiḥ śālibhiścāsyena aṣṭottaraśataṃ hunet || atha dūrvābhiḥ vaktra mantreṇa sahasraṃ juhuyāddadhi kṣaudraghṛtairaṣṭaśataṃ mṛtyuñjitā hunet upasaṃharati tata iti samāpayet tatsaṃpātakalaśābhiṣekāntaṃ p. 63) karma kuryādityarthaḥ proktaprāyaścittaviṣayaṃ darśayati | eṣeti madire devālaye maraṇādiṣu janmamaraṇarudhirātādiṣu doṣeṣu satsu eṣā ca cakārāt śvaśāntyadikā ca niṣkṛtiḥ proktā mantraliṃga viṣayaṃ śuddhyantaraṃ darśayati || liṃga iti liṃge svedādisaṃyukte svedasaṃyukte ādiśabdoktra rodahāsādisaṃyukta kha śvadaṇḍādi durite ca sati liṃgaśuddhiṃ kṣālanādirūpāṃ kramāt kṛtvā śāntihomaṃ ca cakārāt pūrvokta śaṃkaraprokta nandiproktādikaṃ ca samācaret śāntihomaṃ vivṛṇoti kṛtvetyādi sarvadoṣapraśāntaye ityantena deśikottama aiśānyāṃ turyaśrakaṃ kramaprāptāṣṭāśraṃ ca tvaśaṃkāśamanāntā turyaśramiti viśeṣaṇam tādṛśaṃ kuṇḍaṃ kṛtvā agniṃ janayet samyak ṣoḍaśakriyābhirjanayet paścāt tatkalaśa pūjādyanantaraṃ agnimukhāntikaṃ kuryāt pakvahomāt purā pūrvaṃ pīṭhamantrairājyena vaktreṇa pakvaṃ brahmādipūjāmantrai śaṃbhupakṣādivi p. 64) vihitaiḥ brahmabhirādi śabdoktaiḥ brahmabhiśca sakṛt ghṛtaṃ homayet || plakṣauduṃbaravaṭajāḥ paippalāḥ paippalīrityarthaḥ || ārṣo ṅībbhāvaḥ tāḥ samidhaḥ ādyavidyayā aṣṭottaraśataṃ hunet ādyavidyeti prativākyaṃ saṃbadhyate anannaṃ madhusaṃsiktā dūrvāśca lājādīni ca lājaṃ sarṣapāṃśca tilān yavān vrīhīn saktūn punaśca ājyamityukta saptadravyāṇi ca ādyavidyayā homayet tata iti | ityuktacaturdaśa dravyahomānantaraṃ sviṣṭakṛtaṃ hutvā homaśeṣaṃ samāpayet | upasaṃharati śāntīti || evaṃ adhiṣṭhānādhiṣṭhātṛviṣaya prāyaścittamabhidhāya kriyamāṇakriyāsu pramādaprāptayādacchikanimitta prāyaścittānyapi kānicit darśayati bhinna iti || pūrṇe snapanāyādhivāsite kalaśe bhinne apare pātre pūrayitvā tatsthāne anyaṃ kalaśaṃ saṃsādya yathāpūrvaṃ bhinnakalaśakapālasthajalaiḥ tadabhāve anyajalaiśca pūrayitvā astreṇa śataṃ homayet anantaraṃ saṃpātājyena saṃspṛśya kalaśaṃ p. 65) spṛṣṭvā hutamantraṃ tāvadyāvat hutasaṃkhyaṃ japet eṣā niṣkṛtirmanīṣibhiḥ kalaśe sāmānya kalaśavāda uddiṣṭā bhedavādinā tu śabde nātra brahmakalaśanāśādau pañcatatva pūrṇāhutyādikaṃ prāyaścittādikaṃ dyotyate - mantrotpāta iti || mantranimitta utpāte nyūnātiriktakṣudramantraprayogādirūpā vidyeśā anantādayo homyāḥ anantādibhiḥ aṣṭāṣṭasaṃkhyamājyahomaṃ kuryādityarthaḥ | anya vastunyupahāradravyādau nimitte vāmo homyaḥ || adakṣiṇe dakṣiṇābhādivajo homyaḥ vastradāhe siṃhākṣurikāmantreṇa ayutaṃ daśasahasraṃ homyam upasaṃharati || nigada vyākhyātametat || iti tatvaprakāśinyāṃ saptamaḥ paṭalaḥ || 6 || evaṃ prāsaṃgikaṃ niṣkṛtilakṣaṇamabhidhāya tatsamānajātīyaṃ jīrṇoddhāraṃ vakṣyan vivakṣitaṃ pratijānīte jīrṇoddhāramiti nigadavyākhyātena granthārdhena jīrṇoddhārasya āvaśyakatvaṃ p. 66) āha- vidhineti vidhinā dhyānādhivāsa jīvanyāsādineśvarasya nityadṛḍhasannidhānasādhanena vidhinā upalakṣitaṃ sthāpitaṃ sthāpitaṃ liṃgamīśvarasya liṃgaśarīrarūpaṃ mantraliṃgaṃ tatsthūlaśarīrarūpaṃ gehaṃ prāsādaṃ vā jīryate yadi tadaiva kālakṣepamakurvanneva | evamanantara vakṣyamāṇa prakāreṇa vidhinā taduddharet āyatanādutkhanet tatsthāne anyaduddharet udvahecca vidhinā sānnidhāpitasya īśvarasya vidhinodvāsaṃ vinā mantraliṃgaṃ viśleṣavirahādduṣṭaliṃgaṃ duḥsthitinimitta kopopaśamanāyoddhṛtiravaśyaṃ kāryeti bhāvaḥ tatra prathamaṃ prāsādajīrtau uddhāraṃ darśayati aindreśānetyādi snānaṃ samācaredityantena granthena prākārabāhyato madhyahārābāhyato mūlaprāsādasyānurūpato vibhakte suṣirai gehe pūrvanimite alpabiṃbaṃ navaṃ gehaṃ bhūtāṃśaiḥ parikalpayedityādi nyāyena mūlaprāsādasyānurūpataḥ prāsādābhimukhadvāraṃ p. 67) mūlaprāsādābhimukhadvāraṃ ata eva tadanyayonikaṃ kāṣṭhamayamalpaṃ gehaṃ tadagre caturaśraṃ śubhaṃ tanmadhye vedikānvitaṃ yathānyāyaṃ dhvajatoraṇakuṇḍādi matva nyāyānyāyānativṛtya maṇḍapaṃ ca kṛtvā atha aṅkurāropaṇālpa biṃba jalādhivāsanādyanantaraṃ gehaṃ alpaprāsādaṃ vidhivat tantuveṣṭanādi vāstujuṇyāhāntaṃ stadagopeta vidhisaṃyuktaṃ maṇḍapaṃ mallamaṇḍapaṃ tantuveṣṭanādi ghaṭīśramaṇādi vidhi saṃyuktaṃ ca śodhayitvā mūlaprāsādepi rakṣoghnādi vidhiṃ kṛtvā śivamūlaliṃgakṛta sannidhānaṃ devaṃ saṃśodhya kṣālanādi saptaśuddhiprāyaścitta navadravyakalaśābhiṣekādibhiḥ samyak śodhayitvā abhyarcayet | tatra tatra mūlaprāsāde pāriṣadāṃśca saṃpūjya tebhyo baliṃ pradāya ca | cakārāt śṛṇvantvityādinā prārthya tatra alpamaṇḍape svastikaṃ kṛtvā tatra śayyāṃ samāstaret guruḥ liṃgaṃ alpaliṃgaṃ kṛtvā vidhānena jalādhivāsādi vidhyupalakṣitaṃ kalaśādibhiḥ biṃbaśuddhikalaśaiḥ p. 68) ādiśabdokta puṇyāhādibhiśca saṃśodhya śayyāmāropya vidhivat pūrvokta saṃyuktaṃ tasyāntarliṃgaṃ śāyayet || devamiti || sādhakottamo yatnena bhāvicirakāla pūjāvicchedānumatyai bhūrinivedya saṃpādanādi yatnopalakṣitaṃ mūlaprāsādasthaṃ devaṃ ārādhya agre devāgre lohasaṃbhavaṃ suvarṇasurvarṇādi lohasaṃbhavaṃ śodhita mantrakṣālānādinā śoṣaṇādinā darbhanyāsādi nā ca yathāvat saṃskṛtaṃ kuṃbhaṃ sādhayet tatra kūrcātmakāṃśca dūrvākuśānvitaṃ ratnāni ca nikṣipya gālitairgālitābhiḥ mūlamantrataḥ pūrayet pūrvaṃ kalaśamūrtisuṣumnārūpaṃ yākṣataṃ kūrcaṃ praṇavena nikṣipya jīvabuddhyā dūrvākuśānvitaṃ ratnāni ca nikṣipya mānasapūraṇānantaraṃ gālitajalaiḥ mūlamantrataḥ pūrayediti bhāvaḥ pūrayedityanenaivātra pūjā mūrtyāvahana mantrāvāhanādi sāṃpratikaṃ prasiddhaṃ vidhānamanūditameva || evamiti evaṃ udvāsanārthaṃ kalaśasādanaṃ kṛtvā bahirgatvā p. 69) prāsādabahirviracita bālālayāgramaṇḍapaṃ gatvā liṃgaṃ tacchāyitamalpaliṃgaṃ kramāt tatvasaṃhārakramāt śodhayet saṃśodhya punaḥ śoṣaṇādibhiḥ saṃśodhya tatvāni nyasya utpādya vinyasya rakṣāṃ kṛtvā mantrāvāhana pūjanādyanantaraṃ rakṣāṃ kṛtvā bahirvrajet | atha udvāsayitumārabhedityāha - kartṛnitiḥ kartṝn kālāvadhiṃ pṛcchet tairuktaṃ tat nivedayeddevāyeti śeṣaḥ | tadanujñāpanamantramuddiśati bhagavanniti udvāsanāprakāramāhetītyādi pūjayedityantena deveśamiti vijñāpya tebhyo hemavastrādikaṃ śaktyā datvā prayatnato yathaiva devapūjāyāmityādivākya prayatna vijñāpanamāśritya brāhmaṇānāmanujñayā kriyatāmityuktirūpayā tato devatābhiḥ kṣetrapālādi baliparivāradevatādīṃśca samanvitaṃ tatvāni saṃhṛtya saṃhāratatvahomādinā saṃhṛtya sakalaṃ parivāradevatāsamanvitaṃ mantraśarīrāraṃbhakatatvajātaṃ sarvaṃ liṃge niveśya saṃhāratatvakalaśāsecanapūrvakaṃ ca p. 70) liṃgaśarīre saṃkocya enaṃ liṃgasthaṃ parameśvaraṃ veda śivatatvarūpaṃ praṇavādyantaiḥ praṇavapuṭitaiḥ bindunādāntadīpitaiḥ bindunā bindvātmanā bhuvanapatinā nādena prāsādena anantena praṇavaśaktiprāsādāntaḥsthitena pañcākṣareṇa ca | śivāṣṭākṣareṇeti yāvat tena dīpitaiḥ puṭitairityarthaḥ | tādṛśaiḥ pañcabrahmabhiḥ āvāhanavidhiṃ nayet mūlaliṃgāttadagrayāditakalaśe jīvāvāhananyāyena āvāhayediti bhāvaḥ | atra vidhipadena sāṃpradāyikaṃ tadvidhiviśeṣaṃ sūcyate | āvāhya kalaśa evamāvāhya nyasya sāmpradāyika pañcamantranyāsādi kṛtvā mantrāvāhanapūrvakaṃ sakalīkṛtya pūjayet gurustato mūlabiṃba rakṣānantaraṃ tat suvāsasā saṃcchādya kalaśaṃ vastrābhyāṃ saṃveṣṭya ādāya vāgyataḥ śivaṃ saṃsmaraṃśca mandirāt bahirvrajet gehaṃ | mūlālaya malpamaṇḍapaṃ cāpradakṣiṇīkṛtya nītvā taṃ kalaśaṃ śayyāyāṃ niveśayet tato deveśaṃ liṃge ca pūrvasaṃskṛte alpaliṃge kalaśe p. 71) jīvakalaśe ca cakārāt maṇḍape ca kramāt saṃpūjya parito mūrtipāśca cakārādācāryaiścate sarve adhivāsavajjuhuyuḥ | alpaliṃgapratiṣṭhā prakāramāha gehamityādi vidhi naivatvityantena alpagehaṃ tu homasaṃyutaṃ vidhivat saṃśodhya puṇyāhāntaṃ vāstupuṇyāhāntaṃ vidhānaṃ vidhāya | atha pīṭhapratiṣṭhādyanantaraṃ tasmin alpagehe devaṃ lapaliṃgajīvakalaśādirūpaṃ praveśayet muhūrte liṃgaṃ sthāpayet pratiṣṭhāpayet tasmin liṃge kalaśasthaṃ niyojayet jīvāvāhanakāle tu jīvādbhirabhiṣecayet ityuktarītyā yojayet tato jīvāvāhanavihitakriyānte mantranyāsamantrāvāhanatannyāsādikaṃ kṛtvā samarcayet punaḥ parivārakalpanādi caturthadivasasnāpanāntaṃ prathamapratiṣṭhānyāyena kuryādityāha parivārānityādi vidhinaiva tvityantena nigadavyākhyānena granthena evaṃ niṣkrāmaṇaprakriyāmudīrya mūlālayapraṇayanaprakāraṃ darśayati gehasamācaredityantena | p. 72) śilpibhiḥ gehaṃ yathā nyāyaṃ pūrvakalpita bhūmyākārādi kalpanānyāyānativṛtyā kṛtvā tasmin muktamānake kṣudrapraveśādinimittakālakṣepamakurvanneva yatnena kārupekṣita kapālaśakalacīvarādiparihārarūpeṇa mārjanādirūpeṇa ca vyāpāreṇa mūlagehaṃ mūlaprāsādaṃ kṣālanādibhiḥ kṣālanajalādhivāsa biṃbakalaśābhiṣekaiḥ kṣālanaplāvanādibhiḥ liṃgaṃ ca saṃśodhya alpamandiragaṃ devaṃ kramāt prāsadaśuddhibiṃbaśuddhi krama śuddhi saṃhāratatvahomādisūtracheda vakṣyamāṇakramāt kalaśe āvāhya maṇḍape ca cakārāt mūlaprāsāde ca jīvakalaśamantraliṃgaṃ ca adhivāsya athottaredyuḥ parāvāhanādipūrvakaṃ mūlaliṃgapratiṣṭhābhāvanānantaraṃ jīvāvāhanakāle tu jīvādbhirabhiṣecayedityuktarītyā jīvakalaśasthaṃ devaṃ mūlaliṃge niyojayet | tataḥ prāyaścittādikaṃ prāyaścittaṃ śaṃkaraproktādikaṃ ādiśabdokatatatvahomaṃ ca sarvaṃ kṛtvā trirātraṃ homadādānādyaiḥ p. 73) nītvā turye'hani kramācchaktyā saptadaśadravyaiḥ devasya snānaṃ kalpayet ityukta snapanaṃ ca samācaret | evaṃ prāsādajīrṇoddhāramabhidhāya biṃbajīrṇoddhāraṃ darśayati liṃgamityādi praṇāmaprārthanādibhirityantena granthena | liṃgaṃ jīrṇaṃ yadi bhavettatrāpi tadavasthāyāmapi sūtrachedavidhānena sarvatatvānyapi apiśabdena vāstoṣpatyādikamapi hutvā evaṃ vidhāya ca evaṃ prāsādajīrtyuktaprakāreṇa jīvopāsādyalpaliṃgapratiṣṭhā jīvakalaśābhiṣekāntaṃ vidhāya cāsyānuditavidheḥ kṛtvā pūrvasamamiti vyavasitena saṃbandhaḥ āvāhyātmanītyādi svayamevetyantaṃ sūtrachedaviśeṣadarśana paraṃmadhyevākyaṃ āvāhyeti tattatvaṃ tasmin liṃge sthitatatvāvāsanāmātra rūpaṃ dūrvā śāntikalaśābhiṣekādipūrvaṃ ātmani mārtāṇḍamaṇḍalavartini svasvarūpa āvāhya svayaṃ caṇḍeśvaro bhūtvā talliṃgaṃ vidhivadutpādya śakaṭe nidhāya vṛṣābhyāṃ salilaṃ nītvā tasmin pīṭhārādhanādipūrvakaṃ caṇḍeśvaraṃ p. 74) smaran tanmantreṇa apsu nikṣipet atha | tadanantaraṃ snānatarpaṇādyanantaraṃ snātvā gehaṃ mūlaprāsādaṃ vrajet | tatra nyastāni ratnāni svayameva vā dadyāt iti || atha nirmitamūlaliṃga saṃskārasthāpana niṣkrānta jīvapratyarpaṇādikaṃ pūrvoktanyayānusāreṇa darśayati kṛtvā pūrvasamaṃ liṃgamityādi prāyaścitānyaśeṣāṇi kārayecca prayatnana ityantena nigadavyākhyātena granthena | pīṭhajīrṇoddhāraṃ darśayati pīṭhe jīrṇa ityādi praṇāmaprārthanādibhirityantena pīṭhe jīrṇe tatrasthāṃ śaktiṃ yathāvidhi prāsādajīrtyukta saṃhāratatvahoma kalaśābhiṣedha dhyāna saṃkocādi vidhyanuvartanena pīṭhasaṃhārāntaṃ kṛtvā huṃ phaḍantapañcatatva pṛthak siddhasaṃpāta samarpaṇapūrvaṃ tatrasthāṃ pīṭhasthāṃ śaktiṃ deve niyojya devaṃ tatkalaśa āvāhya paripūjya maṇḍape'dhivāsya ca cakārāt tato jīrṇapīṭha parityāgānantaraṃ ga * kṣālanādyaiḥ śodhayitvā adhivāsya etat pīṭhaṃ jalādhivāsasyānādhivāsādi saṃskṛtaṃ p. 75) navaṃ pīṭhaṃ yatnato'pramādena pratiṣṭhāproktarītyā saṃsthāpya tena jīvakalaśenābhiṣecayet tena pīṭhagatāṃ śaktiṃ yathāvidhi pūrvokta pīṭhapratiṣṭhāvidhyanativṛtyā sthāpya paramparayā sthāpya aṣṭabandhaṃ ca nikṣipya kalpavartmanā pūjayet | atha pratiṣṭhitanyāyoktipūrvakaṃ upasaṃhārakaśāntihomādīti || evaṃ bālālayapratiṣṭhānirapekṣaṃ niṣkrāmaṇamupanyasya niṣkrāmaṇānapekṣaṃ prākramikaṃ prāsādavidhiṃ darśayati gehe jīrṇa iti atha gehe jīrṇe deveśe devatāḥ parivāradevatā sakalāni tatvānyapi samāyojya samyak saṃhāratatvahomāni saṃkocanādibhirākṛṣya yojayitvā saṃkocaṃ samācaredvā || upasaṃharati jīrṇoddhṛtiriti atra samāseneti vacanatatvahomadhyānasaṃkocānāṃ āgamāntaragamyatvadyotanārthaṃ alpamandirasthāpitaliṃge tataḥ paraṃ kiṃ kartavyamityata āha alpamandira iti | alpamandirasthāpi liṃgaṃ śailaṃ cet apsu nikṣipet dāravaṃ ceddahet | atrāpi p. 76) guruprīṇanādi kāryamevetyāha - gurumiti jīrṇoddhārasya prathamapratiṣṭhāto gaiśiṣṭyaṃ tatpravṛttaye darśayatyevamiti granthārdhena evaṃmūlāgamavihita prāsādādijīrṇoddhāramabhidhāya tattulyanyāyasamunneyāṣṭabandhavidhiṃ darśayati ataḥ paraṃ āpaṭalasamāptergranthasandarbheṇa aṣṭa bandhavināśepittāpattivat pūjālopa prasaṃgena tadāvaśyakatvamāha aṣṭabandha iti pūjālopo nimittānāṃ nimittaṃ tu mahattaramityādivacanena aṣṭabandhajīrṇanirvartyamānasya pūjanasya īśvarāparigrahāt sarvānarthamūlamāsuratvaṃ prasajyate cetyāha tadviśīrṇa iti tadviśīrṇe tadviśaraṇe bhāvektaḥ aṣṭabandhaṃ darśayati tasmādityādi snapanaṃ ca samācaredityantena | tasmāt evaṃ rakṣaḥpraṇavaśādi saṃbhavo yasmāt ityarthaḥ | tatra tvasti aṣṭabandhanibandhane ucitena ekadeśanāśaḥ sarvanāśa cirakālanāśādyupapadyetetyarthaḥ nālamiti yatnena purāṇāṣṭa bandhaparihārādirūpeṇa yatnena nālaṃ saṃśodhya samyak saṃhāraśaktihoma saṃpātasamarpaṇapūrvakaṃ p. 77) tatkiṃ deve vilāpya nālaṃ śodhayitvā homa karma samārabhet | atra nālaśodhanāntaraṃ homāraṃbhaṃṇavacanaṃ sṛṣṭisaṃhārahomayoḥ pṛthakkaraṇaṃ mukhyamiti khyāpayituṃ homaṃ vivṛṇoti kṛtvetyādi | sviṣṭakṛdādikamityantena | aṣṭabandha vidhiṃ darśayati pīṭhamiti gandhapuṣpādibhiḥ pīṭhaḥ ādhāraśaktyadisamaṣṭyantaṃ mantrān kramāt vidhivat pīṭhārādhanasamanantaraṃ śaktipīṭhasamāvāhitāṃ sakalātāṃ prakṛtiṃ prakalpya pādyādisnānāntaṃ tadarhavidhyupe tamārādhya devamāvāhya sakalīkṛtya snānāntamarcayet tataḥ śaktyā nāndīmukhaṃ kṛtvā aṣṭabandhaṃ ca sikatāṃ vasanādyaṃ vasanamādya śabdokta maṇihiraṇyādikaṃ ca nidhāya nikaṭe kṛtvā puṇyāhamācaret snānāṃgakṛta puṇyāhānantaraṃ vastrādyupahāraśeṣaṃ pradāya pūjayedityāha gandhairityādi sasuvarṇakairityantena nālaṃ pīṭhavivaraṃ mūlena sasuvarṇakaiḥ sikataiḥ saṃpūrya gandhairaṣṭagandhaiḥ pīṭhaṃ liṃgaṃ ca mūlena śaktibījena ṣaḍarṇena ca p. 78) sādaraṃ vilipya ahatavāsasā pīṭhaṃ vastrābhyāṃ devaṃ ca veṣṭayet | upalakṣaṇaṃ caitat bhūṣaṇādipradīpānta śeṣopahārasamarpaṇasya aṣṭabandhadravyakḷptiṃ darśayati śaṃkhe syādetadityantena | śaṃkhasvarṇābhayā lākṣāḥ krameṇa ṣaṭ caturthyaikabhāgikāḥ | śaṃkhaḥ ṣaṭbhāgaṃ ṣaṭbhāgā yasya sa ṣaḍbhāgaḥ evaṃ caturbhāgaṃ svarṇaṃ dibhāgikābhayā ekabhāgikā lākṣā | kārpāsopalavālukā ekaikaṃ lākṣayā tulyāḥ || dhātrī lākṣābhāgamitā ekabhāgikā ityarthaḥ | sarvaṃ proktadravyaṃ jñanīkṛtya samuditaṃ tailena peṣayet | etattailana vamaṃ dravyajātaṃ navaśaktimayaṃ vidyāt saṃpātasaṃyutamiti || etat dhāraṇādibhiḥ śoddhya praṇavena samarcya navaśaktibhiḥ samarpita saṃpātametat śaktibhiḥ navaśaktibhiḥ mūlamantreṇa prakṛtimūlena bhūtapatinā devamūlena ṣaḍakṣareṇa ca japtvā śaktito dānaṃ datvā devaṃ devīṃ yathātmānaṃ yathāvidhi puruṣaḥ prakṛtiścobhau nityau kālaṃ ca sattametyādivihitavidhānena p. 79) dhyātvā dhiyā devaṃ devīṃ tathā devaṃ devīṃ ca smaran adhiṣṭhānādhiṣṭheyabhāvena parasparasaṃpiṇḍitau smaran śaktibhirmūlamantreṇeti pūrvoktamanuvartate | tairetat sulagne nikṣipedityarthaḥ || tat dhruvādyauriti kīrtayan sudṛḍhaṃ ślakṣṇaṃ ca kuryāt tataḥ praṇavavyāpaka kalpita parasparasammelana mantrāvāhana sakalīkaraṇādyanantaraṃ devaṃ pariṣadbhiḥ parivāraiḥ samanvitaṃ pratiṣṭhāpayet samyak pratiṣṭhāsamayadarśitarītyā pūjayet brāhmaṇānannādyaṃ bhojayet sārvavarṇikaṃ sarvajñānapi svārthe taddhitaḥ | annādyaṃ bhojayedityanuvartate || punaḥ pratiṣṭhā nyāyena caturthadinasnapanādikaṃ ca kuryādityāha prāyaścittādikamiti asyāna pekṣyatvamāha etaditi | saṃkṣepākṣepānukta kuṇḍādilakṣaṇānapekṣyatvamāha kuṇḍānāmityādi vicakṣaṇa ityantena || aṣṭabandhavidhimupasaṃharati aṣṭabandhamiti || iti kriyāsāravyākhyāyāṃ tatvaprakāśinyāṃ aṣṭamaḥ paṭalaḥ || 8 || evaṃ prāsaṅgikaṃ prāyaścittaṃ jīrṇoddhāraṃ cābhidhāya trirātraṃ homadānādyairnītvā turye'hani kramāt śaktyā saptadaśadravyaiḥ snānaṃ devasya kalpayedityādi prakṛtaṃ sūcanaṃ vakṣyan pratijñāpūrvaṃ vivakṣitamāviṣkarotyatha snānamityādi saptadaśadravyairityantena atha snānaṃ pravakṣyāmīti pratijñāvākyama sthāpitasya devadevasya śūlinaḥ caturthe'hni snāpanadinakṛtya vāsare saptadaśadravyaiḥ śaktyā śakyānapekṣiṇyā yathāvidhi snānaṃ kuryāt iti saṃbandhaḥ atra śaktyetyanena caturthadivase snāpanasyāvaśyakatvaṃ dyotyate | ata eva śaktimato'tra pañcaviṃśatidravyasnapanamapyapārādhyatatyeti dhvanyate kalaśapūraṇanyāyaṃ sāmānyenopanyasyati kramādityādi kalaśānyapītyantena kramāt tantuveṣṭanādi ghaṭīśramaṇāntaṃ kramāt maṇḍapaṃ saṃśodhya padāni parikalpya eṣu padeṣu dhānyaiḥ pīṭhaṃ prakalpayet | kalaśān dravyāṇyapyastreṇa astraprokṣaṇādinā saṃśodhya p. 81) saṃsādyāntaḥ brāhme bahirmānuṣe tathā madhye daivike ca kramāt vakṣyamāṇakramāt ghaṭān saṃpūrayet samyak pīṭhārādhana kuṃbhasaṃskārādi vidhipurassaraṃ pūrayet saptadaśadravyasnapane viśeṣaṃ kartumārabhate yadeti | tatra pūrvaprakṛtāṃ padakḷptiṃ vakti pañcaviṃśaditi pañcaviṃśatpure pañcaviṃśat koṣṭhe kṣetre prāgagrāṇyudagagrāṇi ca ṣaṭ ṣaṭ sūtrājyāsphālya pañcaviṃśat padāni kṛtvā tatra madhye ca natakaṃ tathā parito aṣṭakaṃ ca navakasya bahiraṣṭadikṣu ekaikapada kalpanā samudayenāṣṭakaṃ ca nidhāya śiṣṭā nyantarālagatāni aṣṭapadāni mārjayet teṣu padeṣu vrīhibhiḥ pīṭhikāṃ kṛtvā darbhān vinyasecca | evaṃ padāni vakṣya ityetat vivṛtya dravyāṇi ityetat vivarītumavatārayati pūrayet kalaśān paścāditi | tatra prathamaṃ kuṃbhasaṃskāraṃ darśayati | kṣālitānītyādi kūrcān nyaset kramādityantena nigadavyā tena atha dravyapūraṇaṃ saṃgṛhṇāti tata iti tato mūrtipaiḥ dravyāṇi vakṣyamāṇāni ānāyya p. 82) ānāyyānāyya saṃpūrayet | tatastaccheṣapūraṇāya salilasaṃpādanaprakāramāha - īśānyāmiti mantrayedityantena mantrayet imā āpa ityādinetyarthāt | teneti | tena vāriṇā uktamanuṃ japan || pūraṇe dravyavinyāse mantraṃ pañcākṣaraṃ smṛtam iti smṛtyantarokta manuṃ japan kuṃbhān pūrayet | īśānaścātha sāvitrī * * so rudro hutāśanaḥ skandaśca dhanadaḥ sapta ṛṣayo jambhakāntakāḥ varuṇo jaladhīnāṃ hi devatāḥ parikītitāḥ smartavyā dravyavinyāse kramāt kuṃbheṣudevatāḥ ityādi dravyavinyāsārthaṃ uktānāṃ devatānāṃ manuṃ japan kuṃbhān pūrayediti kecit prāsāda pañcārṇapañcabrahmasvanyatamaṃ sthāyitvenoktaṃ mūlamantraṃ japan ityeke || nidrākuṃbhaṃ śiraḥsthāne nyasya saṃpūrayedatha āpohiṣṭheti mantreṇetyuktamantramityapare | tatra yathāśrutamāśrayitavyam | evaṃ pūraṇaṃ saṃgṛhya pūjāṃ saṃgṛhṇāti pūritānītyādi pūjayedityantena brāhmakalaśapūraṇaṃ vivṛṇoti madhya naivedyakaiḥ kramādityantena || p. 83) pūrvaṃ pañcaviṃśatibhirdarbhaiḥ grathitamuttamaṃ kūrcaṃ vinyasya hemamaṇibhirgandhodaiśca madhyasthakalaśakṣetra madhyagata aṣṭadalakamalakarṇikāmdhyasthaṃ sarvamantrātmakaṃ svasaṃskārārthaṃ prayukta tejastrayakalā sauracaturakṣarādi sarvamantrātmakaṃ ata eva caraṃ sarvottamaṃ parameśvaraviruḍvigraharūpamityarthaḥ || taṃ yathāvidhi mānasapūraṇādividhyanativṛtyā pūrayet | tasminniti yogapīṭhāditaḥ svādhāratvenārādhitaṃ yogapīṭhamādau yasya sa yogapīṭhādiḥ saptamyarthye tasiḥ tasmin | athavā pūraṇānantaravihita lipikamalamayayogapīṭhaṃ ādiśabdoktamūrtyā vāhanādikaṃ ca vidhāyetyarthaḥ | tathātvelyavlopapañcamyarthe tasiḥ | tādṛśe tasmin śiva kuṃbhe devadevaṃ gandhādinaivedyāntaiḥ samarcayet iti japtvā kalaśaṃ spṛṣṭvā aṣṭottarasahasraṃ mūlamantraṃ japtvā deveśamanujñāpya itaśan parikalaśān kramāt pūrayet | tadvivṛṇoti pañcagavyaṃ p. 84) ityādi pūrayet kramādityantena || atrakrama śabdena bahirantaśca prāgādi pradakṣiṇakramo vivakṣitaḥ tathā ca pāśupate- pañcagavyaṃ bahiḥ prācyāmāgneyoṃ kṣīrameva ca ityāmevacetyārabhya svādūdaṃ darbhajalamiti prādakṣiṇyena pūrayedityantena granthenābhyadhāyi jaladhigaṇanapūrvakaṃ pūjāṃ smārayati kṣāramiti | saṃkalpyetyasādhāraṇajanadurāharāṇi vāridhivārīṇi saṃkalpya tat pratinidhitvena vāruṇavāriṇā saṃpūrya pūjayediti bhāvaḥ maṃgalāṃkurādikamaṇi tatra yojayedityāha - tato vīthīriti | pūrvānuktāṃ dravyamantrādivyavasthāṃ prastāpayan prastutamadhivāsahomaṃ prapañcayati tato homānityādi parikīrtitā ityantena tato guruḥ mūrtipaiḥ parito dikṣu pūrvādidikṣu tatpuruṣādyaiḥ tatpuruṣasūktena ādiśabdoktaiḥ aghorasadyojāta vāmadevasūktaiśca koṇeṣu agnyādikoṇeṣu hṛdayādiṣu hṛdayena ādiśabdoktaiḥ śikhā kavaca śirorūpaiḥ sarva p. 85) sarvajñādibrahmāṃgaiśca homān kārayet agnimukhaṃ kramāt kṛtvā īśānena īśāna sūktena svayamācāryaśca kuryāt | nāgeśoṣe'thavā guroriti smṛtyantaroktasvakuṇḍa ityarthāt dikṣu tatpuruṣādyaiśca koṇeṣu hṛdayādibhiriti pratīkamānoktau kathaṃ digvyavasthetyata āha pūjeti mantrāṇāṃ digvyavasthā pūjā krameṇa prakīrtitā prakaṭamuktāgame tviti śeṣaḥ yasyāṃ diśi yo mantraḥ pūjāyāṃ vihitaḥ tasyāṃ diśi sa eva home prakīrtita ityarthaḥ pakvamiti gāyatryā pakvaṃ hutvā tato brahmādi pūjāmantraiḥ sakṛt ghṛtamityuktapūjāhomānantaraṃ ebhiḥ vakṣyamāṇadravyaiḥ kramāt pāṭhakramāddhunet dravyāṇi gaṇayati samiditi | pūrvādidikṣu samidho vyavasthāpayati pālaśi iti | atra ācāryakuṇḍe pālāśī samiditi draṣṭavyam homasaṃkhyāmāha - aṣṭottaraśatamiti || pṛthagaṣṭottaraśataṃ kuryāt juhuyāt pṛthak pūrṇāhutiṃ ca dadyāt pūrṇāmantraṃ smārayati vyometi sā pūrṇāhutiḥ vyomavyāpidaśārṇena prakīrtitā p. 86) pūrvamevāsmābhiriti śeṣaḥ homakalaśayoḥ ānurūpyamāha - kalaśānāmiti | kalaśānāṃ bāhulye homabāhulyamiṣyate | atra prakṛte saptadaśake pañcaviṃśatau ca kalaśa ekameva kurvīta iti || adhivāsanaṃ saṃkṣipati saṃpāteti saṃpātaṃ samarpya kalaśānekīkṛtya tatvasaṃbhārādi krameṇa saṃskṛtya śuddhā bhavantvityādinā saṃpātājyena saṃprokṣya punarantaśca mūlaprāsādagataṃ taṃ devaṃ tatra vā svāgrataḥ kṛte kautuke vā saṃpūjya taṃ praṇamya añjalimudrayā upalakṣitaḥ san devaṃ vijñāpayet | vijñāpanamantramāha adhivāsa iti itīti deveśamiti vijñāpya nṛttaṃ gītaṃ bahiḥ kṛtvā jāgradeva niśāṃ nayedityuktarītyā niśāṃ nītvā uttaredyuḥ pragetanasamiddhyānte dvijān pārāyaṇika mauhūrtikādīnanujñāpya mūrtipaiḥ sahitonī nīrājanakalaśābhidhārakaiḥ mūrtipaiḥ saha vidvānadhivāsadinasnapanadina kartavya kriyākramā vijānan snapanāya samārabhet | p. 87) annariti | antaḥ praviśya dvāsthābhyanu jñāpanavāyubījajāpakṛta kavāṭavighaṭanādipūrvakaṃ prakaṭamantarviṣṭvā nirmālyamapakṛṣya ca | cakāra samucitatailaghaṭena abhyajya prakṣālya śirīṣacūrṇodvartanādi purassaraṃ prakṛṣṭaṃ kṣālayitvā abhyarcya pāyasaṃ nivedya ityarthāt tadanantaraṃ vidhivat pīṭhārādhanādi tadarhavidhyupetaṃ sādaraṃ tatvāni nyasya mantranyāsaṃ kramāt kṛtvā pādyārghye vinivedayet tataśca ācamanaṃ datvā tāreṇa pādayo mūrdhni ca dūrvākṣatāni vinyasya astreṇa sādaraṃ nīrājya paścāt pañcagavyādibhiḥ kalaśaiḥ kramāt pūraṇoktakramāt snāpayet snapanamantrāha pañcabhirbrahmabhirityādi madhyamaṃ vyomaṇidyayetyantena | pūrvaṃ pañcagavyādi dravyeṣu prathamabhūtaṃ pañcagavyamityarthaḥ samudrajyeṣṭhavargeṇa jaladhīn snāpayediti | jaladhīn pratyekaṃ samudrajyeṣṭhavargamuktvā snāpayedityarthaḥ | snānakḷptiṃ vakti khaṇḍaśa iti p. 88) khaṇḍaśaḥ khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ prati pūjayitvā tu tuśabdadyoti tanmaheśāya mantreṇa cāntarā snānamācaredityuktamantarā snānaṃ ca kṛtvā paraiḥ itarakhaṇḍaghaṭaiḥ snāpayet avasutena pratikalaśaṃ taccheṣamekasmin ghaṭe avasrāvya tena devasya parivārakānindrādi baliparivārāṃśca diśāhomādi pūrvataḥ kṛtapratiṣṭhitān prokṣya tato devaṃ saṃpūjayet samyak pūjā baliparivārādi prīṇanopetaṃ pūjayet paścādyajamānaḥ ācāryaṃ mūrtipān sadasyāṃśca pūjayet saptadaśa dravya eva ghaṭapuṭādi vistāraṃ darśayati pañcaviṃśatibhirityādi vistārakāma ityantena | akrodha ityanena asya jaghanya pakṣākṣiptatvaṃ sūcitam saptadaśadravyasnapanamupasaṃharati idamiti āgamacoditamāgamavihitaṃ ta eva samuddiṣṭamasmābhiḥ samyaguditamidaṃ snānaṃ snapanaṃ vicakṣaṇo jaghanyapakṣatvepi mukhyapakṣavihita phalasaṃpādana paduprabhāvaḥ caturthadivase p. 89) anyatrāpi prāyaścittādāvapi bhaktyā kuryāditi || atha pañcaviṃśatidravyavidhiṃ vaktumārabhate atheti | atha pañcaviṃśatidravyairupalakṣitamasamādikrameṇa śāstracoditaṃ ca paraṃ snapanaṃ pravakṣyāmi | adhamapakṣakalaśān darśayati pañcaviṃśatirityā dyaṣṭottaraśatakairvetyantena | tadidānīṃ tadaṣṭottaraśatakamidānīṃ prathamaṃ tāvanni śamyate tatrāpi uttamavidherīpsitatamatvapradarśanāya prathamamadhamottamabhūta aṣṭottaraśatakalaśavidhiriti draṣṭavyaṃ tatkṣetrakalpanāṃ darśayati ṣoḍaśetyādi bhṛśādiṣvityantena || evamiti || evaṃ proktakrameṇa kṣetraṃ parikalpya yathānyāyaṃ pīṭhārādhana kuṃbhasaṃskāra dravyavinyāsamānasapūraṇādi nyāyānativṛtyā śivakuṃbhaṃ śivadevatyaṃ brahmakuṃbhaṃpūrayet pūrvavat madhyasthaṃ pūrayet pūrvaṃ sarvamantrātmakaṃ paramityādi pūrvoktaprakāreṇa brahmakalaśaṃ pūrayitvā tatastaditarān pādyādicatuviṃ p. 90) caturviṃśatidravyakuṃbhān pūrayet pādyādi dravyāṇi tattatsthānoddeśapūrvakaṃ gaṇayati pādyamityādi yathākramamityantena saktumiśritamiti śeṣaḥ śivakuṃbhādi devatāpañcaviṃśatikamāha - īśāna ityādi devatā ityantena vāk sarasvatī rudra ekādaśa rudrāḥ agrajāḥ jyeṣṭhāḥ munayaḥ sapta-ṛrṣayaḥ viśvadevatāḥ viśvadevatā iti pādyādi saṃghātadravyāṇāmaṃgāni gaṇayati | dūrvetyādi ratnamīritamityantena kalaśapūjādhivāsādikaṃ smārayatyetairityādi samārabhedityantena snānamantrānityādi | ataḥ snapanaprakriyāsaṃgrahoktisamanantaraṃ snānamantrān vakṣye || guruḥ svayamantarvakṣyamāṇamantraiḥ kramāt pañcaśaḥ pūjayitvā nīrājya śeṣaṃ toyaśeṣaṃ kuṃbhāvasrāvakramāt pūraṇokramāt yathā vidhi devaṃ snāpayet tanmaheśāyamantreṇa antarā snānaṃ ca ācaret snānamantrānāha idaṃ viṣṇurityādi vyomavyāpikrameṇa tvityantena | idaṃ viṣṇurityatra pādya sa ho * * * p. 91) kramāt madhyamaṃ vyomavidyayeti | śivakuṃbhasya niyatamantratvācca pādyādi śivakuṃbhāntaṃ ca snānakramo vivakṣita iti draṣṭavyam upasaṃharati ebhiriti jaghanyatamaniṣṭhatayā adhastānādhamakṣetrakḷptiṃ vakṣye kā gītītyā divihitaṃ kvacidityantena karturaśaktiḥ syādadi yadītyarthāt tarhi śuddhāṃbuvarjitaiḥ pañcaviṃśatikuṃbhaiḥ snānam kuryāt anyatra kvacit śaktileśasaṃbhava ityarthaḥ tatra na vihitaṃ avihitakaraṇādīśvarakopa eva bhavediti bhāvaḥ madhyakalaśavidhiṃ sabhedaprapañcamāha viṃśat sūtrairityādi pañcaśataṃ smṛtamityanta granthasandarbhaṃ na viṃśatsūtrairiti viṃśat sūtrairupalakṣite śatadvaye bahirmānuṣe ṣaṭkacatuṣkāṇi dikṣu ṣaṭkāṇi vidikṣu catuṣkāṇi antarāle'ṣṭakaṃ antardevike aṣṭa dvādaśa tāni digvidik samudāyena aṣṭau dvādaśakānyantarnavake brāhme navake'bjaṃ kuryāditi śeṣaḥ saptadaśādhika dviśatamāha - ṣaṭkamiti p. 92) viṃśat sūtrairityanuvartate | tasmin kṣetre'ntardaivike kramāt dikkoṇakramāt ṣaṭkacatuṣkaṃ ca tadvāhyeto mānuṣe digvidikṣu kramāt dviṣaṭkaṃ dvādaśakaṃ aṣṭadvitayaṃ ṣoḍaśakaṃ ca antarāntarāle aṣṭakaṃ ca kuryādvā kuryādveti vakṣyamāṇamatrāpyākṛṣyate | taiḥ sūtraiḥ pūrvoktaiḥ viṃśat sūtraiḥ pañcaviṃśati navakāni kṛtvā pañcaviṃśādhikaṃ śatadvayaṃ kuryādvā śatadvayamiti prakaraṇavaśāt siddhyati pūrvaṃ ṣaṭkamityādyanantara pūrvoktaṃ saptadaśādhikaṃ syāditi śeṣaḥ tripañcāśaduttaraśatadvaya kḷptiṃ vakṣye ekaviṃśat puṭa iti ekaviṃśat puṭe antaḥ brahmadaivikayoḥ krameṇa aṃbujamaṣṭau navakāni ca bahirmānuṣe koṇeṣu navadikṣu dvādaśakatrayaṃ trīṇi dvādaśakāni dikṣu antarāleṣu ca dvādaśakānītyarthaḥ evaṃ dvipañcāśaduttaraṃ śatadvayaṃ parikīrtitam triśatakḷptiṃ vakti kṣetre gotrapuṭe iti pañcādhikapañcaśatapadakḷptiṃ vaktiḥ kṣetre dhīrapuṭe iti | antato'ntardaivike aṣṭāsu p. 93) dikṣu bāhye koṇe ca saptadaśāni saptadaśa kānītyarthaḥ eṣāṃ madhye bahiḥ koṇasthasaptadaśakānāṃ madhye trīṇi pañcaviṃśatikāni ca prakalpayet kevalapañcaviṃśatidravyavidhimupasaṃharati pañcaviṃśatidravyairevaṃ pañcaviṃśatā smṛtamiti | atha tailādidravyāntarasaṃyuktaiḥ proktapañcaviśatidravyaiḥ kalaśottamavidhimabhidhāsyannamumavatārayati dravyairanyairityardhagranthena tatra prathamaṃ tripañcāśaduttara dviśatavidhimabhidadhāti aṣṭottaraśatamityādyebhiḥreva tvityantena aṣṭottaraśatamiti caturviṃśatisūtrai rūpa lakṣite kṣetre| kṣetra iti pūrvoktamanuvartate tatra madhye aṣṭottaraśataṃ tadbahiḥ ṣoḍaśa navakāni ca kṛtvā madhyato madhye aṣṭaśataṃ tathā yathā pūrvamuktaṃ tathā saṃpūrya bāhye tadbahiḥ dikṣu koṇeṣu ca tailādirūpajalāntāni dravyāṇi śarvādyairaṣṭamūrti mantraiḥ viṣamairayugmasaṃkhyaiḥ prathamatṛtīyapañcama saptamaiḥ samaiḥ yugmasaṃkhyadvitīyacaturtha ṣaṣṭhāṣṭamaiśca saṃpūrya bhṛśādiṣu p. 94) antarāleṣu śaivajātimṛdo vidyeśvarātmabhirmantraiḥ anantarasūkṣmādimantrairnyasya yathoktairebhireva mantraiḥ kramāt pādyādikramāt sthāpayet iti tatraiva triśatapadakḷptiṃ vakti kṣetre gotrapuṭe ityādi triśatairghaṭairityantena tatraiva dravyāntarayuktyā viśeṣaṃ darśayati kṛtvā viṃśacchatamityādi śataghaṭatraya ityantena | gotrapuṭa eva kṣetre madhye koṇasthanavakānvitaṃ navadikṣvaṣṭakoṇeṣviti pūrvoddiṣṭāṣṭaka dvitaya koṇasthitairnavakairanvitaṃ tathā brāhme ca aṣṭadalakamalakarṇikā sthitena navakena ca anvitaṃ tattādṛśaṃ viṃśacchataṃ viṃśatyuttaraśataṃ navakaviṃśatyā vṛtaṃ kṛtvā gandhodakānvitaiḥ viṃśatinavakeṣu pūrvadiksūtra dakṣiṇapārśvādidik sūtra samanantarakhaṇḍagata gandhodakānvitaiḥ dravyaiḥ pūrvoktarūpamṛdantadravyaiḥ mūlāntaiḥ gandhajalavihitamūlāntaiḥ pūrvoktaśikhaṇḍayantairmantraiśca śivakuṃbhāntaiḥ ghaṭaśatatrayaiḥ snānaṃ kuryāt | proktadravyaireva saviśeṣaṃ p. 95) viṃśatyuttaratriśata vidhimabhidadhāti kṣetre mitrapuṭe ityādi triśataṃ parikīrtitamityantena vicakṣaṇaḥ ūhāpohapaṭuḥ guruḥ mitrapuṭe kṣetre madhye kṛtvā viṃśacchataṃ madhya ityukta pūrvo dalakalaśaviraheṇa dvādaśottaraṃ śataṃ kṛtvā tasya bahirdikṣu dvādaśakaṃ ṣoḍaśakānāṃ madhye antarā catuṣṭayatayaṃ catuṣṭayānāṃ trayaṃ trīṇi trīṇi catuṣṭayānityarthaḥ tāni kuryāt | atha pūrvoktairdravyamantraiḥ yathāvidhi śivakuṃbhādi kūpamṛtkuṃbhāntaṃ tattaddravyadevatādiprayogānativṛttyā pūrayitvā mṛdāṃ pārśve aviśeṣādubhayapārśve sthitān catuṣkāṇi mūlamantrato gandhodaiḥ pūrayitvā samāhitaḥ pādyāditattaddevatāmantra samādhānayuktaḥ tairgandhodaiḥ tena mūlena devamabhiṣiñcet catuṣkāṇyapi sarvāṇi prādakṣiṇyena pūrayediti mṛt pārśvadvayagata gandhoda kramadarśana paramadhye vākyaṃ mṛdāṃ pārśvadvaya vihita gandhodakaviṣayaṇi sarvāṇi catuṣkāṇi satyāntarikṣādi prādakṣiṇyakramāt p. 96) pūrayet ityarthaḥ śeṣaṃ sugamam || atha uttamatamaṃ snapanaṃ vaktumupakramate caturbhirityardhagranthena tadvivṛṇoti kṣetre kapālapuṭa ityādi snāpayet gururityantena | kālapure ekaviṃśat puṭe kṣetre madhye aṣṭottaraśataṃ tadbahiḥ digvidik samudāyena aṣṭanavakāni tanmadhye digvidigvihitanavakānāṃ madhye trīṇi trīṇi trikāni ca kuryāt atra śivakuṃbhādirūpa mṛdantaṃ pūrvavat pūrayitvā mṛdāṃ pārśvadvayatrikaṃ gandhodapūritaṃ kuryāt | guruḥ tadbāhye aṣṭaviṃśati navakāni kalpayet aṣṭaviṃśatinava kapūraṇaprakāramāha karpūretyādi pradakṣiṇamityantena aṃburuhāya sāmityatra maujavāsvākṣa itivat pratyayalopaḥ sātvatāṃ patirityādivat ārṣo nuḍabhāvaḥ dūdhmaḥ palāśaḥ pūrayitveti | guruḥ evaṃ pūrayitvā samabhyarcya hutvā tairdevaṃ snāpayet evaṃ gurukṛtyamuktvā tatsamāraṃbhakayajamāna samādhimāha - devamiti gurvādīnāṃ pūjyatva kathanena arthākṣipta statprayojako yajamānaḥ svābhi p. 97) svābhimatasarvasvasiddhaye anuṣṭhāpitapratiṣṭhaṃ cāturthikasnapana vidyotamāna vigrahaṃ anugrahonmukhaṃ devaṃ sahakāribhiḥ mūrtidharai saha tadvidhāyinaṃ guruṃ kriyamāṇa tattatkriyā samādhāna śauṇḍān paṇḍitān pārāyaṇa parāyaṇān brāhmaṇān tanniyogakaraṇodyuktān bhaktān parikarmiṇo'nyāṃśca tatsahakāriṇaḥ pāraśavādīṃśca sarvān annādibhiḥ samuktasarvajanasādhāraṇena ante annādi śabdavācyairdevaviṣayeṇa nityapūjādravya kalpanādipurassara puṣpārādhanena gurvādi viṣaye gobhūhiraṇyādi tattadarha dakṣiṇāviśeṣaiśca bhaktyā svasamārādhyeṣu sarveṣu parameśvarabhāvanārūpayā manovṛttyā samyagāsti kaya yuktaṃ pūjayet snapanavidhimupasaṃharati avastutena saṃproktā devasya paricārakāḥ ityanūditacāturthika snapanānāmanirdiṣṭapratiṣṭhānāṃ parivārāṇāṃ pratiṣṭhāmācaṣṭe diśāhomamityādi paṭalaśeṣeṇa | matvijo'ṣṭadikṣvagniṃ nidhāya agnimukhādikaṃ p. 98) ca kṛtvā amībhiranantaravakṣyamāṇaiḥ mantraiḥ vidhivat pañcatārānuvacanāditadarbhavidhyupetaṃ pakvaṃ juhuyuḥ pakvamantrānāha indrakṛtumityādi triyaṃbakamityantena | vāthave vāyusaṃ bandhe koṇe puraḥ pūrvaṃ pratyekaṃ pratimantraṃ pañcatārānanūdya pūrvataḥ pūrvāṃ diśamārabhya kramāt evaṃ pakvāni hutvā tata indrādyairmantraiḥ yathākramaṃ pūrvacoditaiḥ samidājyalājādinā pūrvamadhi vāsavihitairatha caturdravyairvā juhuyuḥ atra pūrvataḥ kramāt iti vacanena prāgdvāre pratyagdvāre ca prāsāde ca diśāhomaḥ pūrvādika eveti sūcitam homān samāpya saṃpātājyasamanvitaiḥ kalaśaiḥ pīṭhikāsu vidhinā saṃsthāpya kramāt pūjayet balipīṭhikānāṃ darbhādikṣāvana dhāraṇā śuddhipīṭhapūjā vidhinā saṃsthāpya kramādindrādīn pūjayet haviśśeṣeṇa baliṃ ca kuryāditibhāvaḥ | iti kriyāsāravyākhyāyāṃ tatvaprakāśinyāṃ || navamaḥ paṭalaḥ || 9 || evaṃ parivārapratiṣṭhāniṣṭhamanuṣṭānakālamabhidhāya p. 99) sakalaparivāraparivṛta parameśvaraprīṇanātmakaṃ utsavāparaparyāya saparyāviśeṣaṃ vakṣyan vivakṣitamāviṣkaṃ roti utsavamiti || tataḥ samastaparivārapratiṣṭhānantaraṃ annādyabalibhūyiṣṭha dvijādi sakalajantusantānamannaṃ dvāsthādi sakala parivāraviṣayo baliṃ ca bhūyiṣṭo yasmiṃstaṃ nānāvāditrasaṃkula nānāvidhairānakādi pañcavidhairvāditraiḥ vādyaiḥ saṃkulaṃ tathā nṛttagītasamanvitaṃ ca tattādṛśamutsavaṃ ca kuryāt tatrādāvaṃkuśarpaṇaṃ dhvajasthāpanaṃ ca kuryādityāha bījāṃkuramiti bījāṃkuraṃ kṛtvā sarvato mahādhvaja durgādi bali devatāsthānacatvarādiṣu sarvatra kramāt dhvajān saṃsthāpya śubhāḥ patākāśca nyastvā gandhapuṣpaiḥ pūjayet mahādhvajapatākopasthāpanamantramāha namaste iti tatra sarvatra prākārāntarbahiḥ rathyācatvarādi devayātrāsthāneṣu ca sarvatra saṃmārjya ālipya kusumākṣataiḥ vikiret ayaṃpūrādyairaguru gulgulvādyaiḥ p. 100) sandhūpya tataḥ kṣetrapariṣkārānantaraṃ śivaṃ saṃpūjayet pūjāsamyaktvaṃ darśayati saṃskāra snāpyetyādi kṣamāpayedityantena vidhivat pīṭhapūjādi tadarhavidhyupetaṃ snānakāle śuddhatoyaiḥ payodadhyājya gavyakairgandhodaiḥ nālikeśadbhiḥ punaḥ snānasamaye kalaśaiśca saṃsnāpya yathojvalaṃ gandhairaṣṭagandhairvilipya vāsobhiḥ paridhāpya pūjayitvā pūjā parivārasarvasvametaṃ pūjayitvā bhakṣyabhojyādisaṃyutaṃ annaṃ nivedyetyetāvat uktvā tato hutvā baliṃ datvā svayaṃ gururiti pūjāśeṣaṃ vakṣyan prasaṃgānmadhye mukhanivedya vidhimavatārya darśayati īśādyāsyeṣvityādi sarvamevaṃ tvityantena kṛsaratilodanaṃ prakṛtamanusandhānapūrvaṃ pūjāśeṣamāha nivedyeti evaṃ mukhanivedya hṛdyaṃ nivedya tato dhenumudrāṃ ca sandarśya dikṣu rakṣāṃ vidhāya ceti smṛtyantarokta sudhāṃśusamarpaṇādyanantaraṃ hutvā agnimabhyarcya mūlena kṛtvā ca pariṣecanaṃ aṣṭottarasahasraṃ vā śatamaṣṭādhikaṃ hunet | p. 101) mūrtyaṃgaistaddaśāṃśaṃ tu vidyeśādyaiḥ sakṛt sakṛt | pariṣicya punarjaptvā homaśeṣaṃ samāpya ceti smṛtyattara smṛtanyāyena nivedyaśeṣahaviṣā a* * bāgnau hutvā baliṃ datvā navevānale pīṭhe dvārayogyaṃ baliṃ haredityukta nyāyena baliṃ datvā ācamya guruḥ svayaṃ prāptabhāvanayā prāptaparameśvarabhāva ācāryaḥ ācamanavidhānīyā paranāmajalaṃ tu tuśabdadyoti mukhāvilāpana pūrvaṃ datvā annaṃ visṛjet punaḥ annaśeṣeṇa nirmālyacaṇḍeśvarāya nivedayet | tadanantaraṃ pānīyaṃ gaṇḍūṣāparanāmakaṃ mukhavāsaṃ pañcatāmbūlādirūpaṃ datvā kiñcit saṃpūjya samyak prakṛtivilāpanādi samīcīnaṃ puṣpāñjalibhūyiṣṭhaṃ ca pūjayitvā japtvā śivahastaṃ tato mūrdhni kṛtvā japtveti āgamāntaroktarītyā japtvā stutvā namaskṛtya kṣamāpayet parameśvaraṃ pūrvāvasthāvasthitaṃ bhāvayet || baliparivārasaparyāmudīrayet prathamaṃ bhūtabalimavatārya vivṛṇoti niśītyādi yathākramamityantena || kautuka iti p. 102) kautuke balibiṃbe devaṃ mūlaliṃgasthamārādhya āvāhya pūjayitvā śiṣyasya śirasi nyaset tataḥ svasti japtvā tena saha bahirgatvā garbha gṛhāt bahiḥ niretya dvāsthādibhyo dvāsthādi kṣetrapālāntaṃ balidevatābhyo baliṃ haret dvāsthādi balidevatā gaṇayati nandinamityādi pūjayet kramādityantena nandyādīni ityatra ādiśabdaḥ kṣetrapālānta bahiḥ parivāravācakaḥ baliprakriyāmāha vādyamiti nṛttaṃ gītaṃ ca vāditraṃ kṛtvā kṛtvā kārayitvā tathā ca vakṣyati - samāpyaivaṃ baliṃ tatra nṛttagītādi kārayet iti evaṃ baliṃ kṛtvā balimudrāśca darśayediti saṃbandhaḥ | tatra utsavabalau viśeṣaṃ darśayati teṣāmityādi | teṣāṃ prakṛtānāṃ dvāsthādiparivārāṇāṃ pūrvaṃ pārśvamaṇḍale tattat vāmapārśvasthaṇḍile pariṣadāṃ ca baliṃ datvā tato dikpālapariṣadanantaraṃ tadbahiḥ dikṣu koṇeṣu mālāmantraiḥ onnamo bhūtebhyo ityādibhiḥ baliṃ dadyāt dikṣu koṇeṣviti p. 103) pṛthak karaṇaṃ koṇeṣu balimantranyūnatva sūcanārthaṃ na digvidik kramapradarśanārthaṃ iti | veditavyam dikpālādibalau viśeṣamāha - dikpāniti dikpān vāhanaṃ ca cakārāt tadanantaraṃ pūrvoktadvāsthau ca pūrvaṃ arcanāt pūrvaṃ upasthānamantrairupasthāya tato arcayet iti āgametviti āha āgameṣūddhṛtān tāraśaktyāravyayorante sphura sphoṭaya huṃ vadedityādi smṛtyantaroddhṛtān mantrān samāsataḥ saṃkṣepoktinimittato likhye likhāmi | ebhya iha ebhyo nandyādibhyo dikṣu bahirdikṣu baliṃ datvā tattat pārśvamaṇḍale yathāvidhi mahākālādiviṃśat gaṇanāmamantraprayogādi viddhyanativṛttyā baliṃ dadyāt viṃśatbhūtagaṇān gaṇayati mahākāla ityādi pātālāste namo namaḥ ityantena balipīṭha iti pīṭhāntikaiḥ svāhādyaiḥ bhūtidādyaiḥ balipīṭhe baliṃ dadyāt | bhūtidādigaṇanapūrvaṃ tatsthānakḷptiṃ vakti bhūtida iti mantraviśeṣān p. 104) likhyati oṃ mahābalāya nama ityādi itīti iti likhitairetaiḥ pañcamantraiḥ pīṭhikāyāṃ baliṃ datvā tadbahiḥ prakriyāvaraṇe ebhiranantaralikhyamānaiḥ ye samastaṃ oṃ namo bhūtebhyo gṛhṇantvityādibhistribhiḥ mantraiḥ ekāvṛtyā baliṃ dadyāt | tadbahiḥ grahāṇāmapi baliṃ dadyāt | grahānāha devāśceti balimupasaṃharati | eṣāmityādi eṣāṃ grahāṇāṃ dikṣu kṣetrapālāyottare baliṃ datvā evaṃ samāpya tatra kṣetrapālāgrato nṛttagītādi kārayediti | bahirbalau pakṣāntaramāha anyatheti || pūrvaṃ prathamāvaraṇe mālāmantraiḥ onnamo bhūtebhya ityādyaistribhirmantraiḥ anantaraṃ tadanantaraṃ dvitīyatṛtīya caturthāvareṇeṣu krameṇa nandyādīnāṃ gaṇānāṃ viṃśat bhūtagaṇānāṃ grahāṇāṃ ca baliṃ datveti śeṣaḥ | evaṃ kṛtvā bhūtidādyaiḥ balipīṭhapaṭhitaiḥ samāpayediti diveti śeṣeṣvāraṃbhadivasa samanantaradivaseṣu divāpi ca cakārāt rātrau ca baliṃ utsavabaliṃ p. 105) bhūtabaliṃ vā dadyāt pūrvedyuriti | ācāryaḥ tīrthayātrāyāḥ pūrvedyuḥ niśi mahābaliṃ grāma baliṃ datvā samastajantusantānamanumānya tadanantaraṃ kṣudravidrāvaṇarūpa mṛgayādyanantaraṃ antaḥ praviśya devaṃ prārthayet prārthanāmantramāha - tīrthayātreti iti prārthya snānācamanātma bhāvanādyanantaraṃ aṃkurapātrādyairdīpaiḥ aṣṭamaṃgalaiśca samalaṃ kṛte maṇḍape śayyāmāstīrya tāmabhyarcya ācāryo'ntaḥ praviśya yathānyāyaṃ bhūrādibhiḥ aśvatthapatranyasta ghṛtadūrvāgrādyālabhananyāyānativṛtyā ghṛtāropaṇaṃ kṛtvā viśvavyāptiṃ viśveśvare vilāpya mūrtipaiḥ saha puṇyāhaṃ kṣaume samauktikaṃ hemaṃ nikṣipya ūrṇāsūtreṇa bahurūpeṇa aghoreṇa pāṇibhyāṃ devasya dakṣiṇe bhuje kautukabandhaṃ ca kuryāt | tato dhāraṇābhiḥ karmabiṃbasaṃśodhanādyanantaraṃ kautuke karmabiṃbe devamāvāhya akhilamaṃgalaiḥ samastairvādyaiśca sahitaṃ devaṃ maṇḍape saṃsthāpya prāsādasammukhaṃ p. 106) sthāpayitvā saṃpūjya tadarhopahāra samīcīnaṃ pūjayitvā nissvapantāṃ niśāṃ nayet asvapaṃstāṃ niśāṃ nayedityanenaiva yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneriti smṛtyantarasmṛtāṃ tāṃ lokayātrā?rūpamahārātriṃ nayet svakāraṇe parabrahmaṇi vilīnāṃ bhāvayediti ca dhvanyate pañcamantramūlapraṇavavyāpakaiḥ jāgradādyavasthātrayaṃ saṃhṛtya sadānandacidrūpa svasvarūpānubhaveparaṃ bhāvayediti bhāvaḥ tato guruḥ prātaḥ snātvā sandhyāmupāsya vidhivat praṇavamūla pañcamantravyāpaka prabodhanotthāpana maṃgala darśanārghyadāna śayyodvāsana pīṭhapūjā vāhana sakalīkaraṇa pādyādisamarpaṇa dantadhāvana jihvollekhana gaṇḍūṣadāna snapana madhvājyāsecana udvartana punaḥsnāna vastradūrvā puṣpacandanāñjanāgaru samarpaṇabhūṣaṇa darpaṇa yavasādanetihāsa purāṇādiśravaṇa nityadānasamarcanādi tadarhaviddyupetaṃ tatkāla yogyamakhilaṃ kṛtvā śivaṃ saṃpūjayet p. 107) kautukaṃ gehe praveśya deve mūlabiṃbastha deve devaṃ kautukasthaṃ niyojya ca cakārāt saṃpūjayecca || saṃpūjayediti pūrvoktamanuvartate atha udvartanārthaṃ cūrṇāni kārayedityāha ulūkhala iti || haridvāmudvasaṃyuktaiḥ māṣaśāliyavādibhiḥ nave śuddha ulūkhale piṣṭacūrṇāni kārayet homādi cūrṇaiḥ sahitaṃ pātre vinikṣipecca tattaccūrṇamūlena pūjayitvā devaṃ mūlabiṃbasthaṃ snānasamaye vāribhiḥ saṃsnāpya mājikājvābhyāṃ abhyajya taccūrṇena tena cūrṇena punaḥ snānasamaye abhiṣecayet || pañcamantrairityarthāt tena mantraliṃgaṃ sarvataḥ saṃmṛjya bhaktānāṃ mūrdhni dāpayet taccūrṇamityarthaḥ punaḥ saṃsnāpya vidhivadabhyarcya yathāvidhi homaṃ yātrāhomaṃ kuryāt | yātrāhomaṃ vivṛṇoti kṛtvā cāgnimukhamityādi pūrṇāhutiṃ dadedityantena | atra śākunasvasti sūktābhyāṃ ājyāhutīrdadet hunedityarthaḥ | evaṃ prativākyaṃ dadet padenānvayo draṣṭavyaḥ hṛdā prāsādena cetyarthaḥ puṇyāhamiti puṇyāhaṃ p. 108) vācayitvā kautukaṃ saṃhṛtyotpādyātha karmārcātīrthayātārthamiti prārthanānantaraṃ yātrā homasaṃpāta samarpaṇānantaraṃ ca āvāhya mūlabiṃbāt karmārcāyāmāvāhya nyasya vastrābhyāṃ pariveṣṭya ca cakārāt mūlabiṃbaṃ ca saṃrakṣya saṃpātājyena śiṣṭenetyarthāt tena saṃspṛśya taṃ kautukasthaṃ devamādāya bahiḥgarbhagṛhāt bahirvrajet deśiko dvāri prāsādadvāre maṃgalavādaṃ jagannirmāṇetyādi rūpamaṃgalastotrapāṭhaṃ ca kṛtvā nirgatya baliṃ datvā dvāsthādibalipīṭhāntaṃ antarbahiścaikāvṛtyā baliṃ datvā gopurāt bahirgatvā yānaṃ gajādi rūpamāsādya taṃ punarvāhanaṃ parameśvaravāhanabhūtamṛṣabhaṃ dhyātvā dhvajabaliṃ datvā tatstha mṛṣabhaṃ vāhane saṃyojya yānaṃ tadrūpaṃ bhāvayitveti artha tathā kṛtvā parameśvaraṃ tamāropya akhilavādyādibhi vṛto jalagandhādibhiḥ upahārairyukto yojanādarvāk nadīṃ anyajalāśayaṃ vā vrajet tatpārśve tīrthapārśve suguptaṃ sthaṇḍilaṃ kṛtvā tasmin samarpita p. 109) bhadrapīṭhe śivaṃ nyaset | nyastaṃ śivaṃ mantrāvāhanādipūrvaṃ pādyādyaiḥ pūjayitvā tu tīrthamāvāhya dhāraṇādibhiḥ saṃskṛte tīrthe gaṃgāmantreṇa tīrthamāvāhya sannidhāpya majjayet tasmin tīrthe devamityarthaḥ | atha cūrṇodvarta na punaḥ snānādyanantaraṃ taṃ devaṃ sthaṇḍile niyojya samabhyarcya bhakṣyādibhiḥ samopetaṃ tatra śṛtaṃ mahaddhavirnivedayet atha tīrtha sannidhāpanānantara samarpya saṃpātādyarthaṃ tatpūrvameva kartavyaṃ homaṃ smārayati aṣṭottara śatamiti | atha śabdokta cūrṇodvartanādikaṃ prakaṭayati puṇyāhamiti || sajjanaiḥ sārdhaṃ puṇyāhamabhikalpya cūrṇairudvartya sādaraṃ aghamarṣaṇādisūktamityarthaḥ tathā saṃsnāpya samabhyarcya ādāya yathāvidhīti pūrvokta pūjānuvādaḥ | evaṃ kṛtvā tīrthe tasminnityādi mantraprārthana tīrthodvāsanādipurassaraṃ devamādāya yānamāropya drutataraṃ gṛhaṃ mūlālayaṃ gacchet drutataragamana tātparyaṃ darśayati yātrāhmeveti | yathānyāyaṃ yātrābalikṛtakrama garbhaganuktaye p. 110) pūrvoddiṣṭakramaprāpta nyāyānativṛtyā rātrau bhūtabaliṃ haret ravobhūte uttaredyurudite yātrādoṣaśāntaye yathākramaṃ uttamādisnapanaṃ kuryāt upalakṣaṇaṃ caitat yathāvibhavaṃ maheśvarārcana syāvāvasiktapariṣat pūjanasya ca evaṃ varaṇānantaraprāpta gurukṛtyamuktvā yajamānakṛtyamāha ācāryamūrtipālebhya iti atra tat kuryāt yathānyāyaṃ tīrthasnānāvasānikamiti codite karmaṇi samāpite sati ācāryamūrtipālebhyo dakṣiṇāṃ ca dadyādeva anyathā dhruvaṃ kartuḥ śraddhāvidhuramabhicārāya hi mayā ityādinyāyāt parameśvarakopāt kulanāśādidoṣa saṃbhavatītyekāraḥ sūcayatiḥ anyān parikarmi pārāyaṇikavārī śavādīn sarvānapi bhaktisaṃyuto yathāśakti pūjayet upasaṃharatīti svanibandhanasya virodhanadvāreṇa śiṣṭa viṣayatvamāśāste etadityādigranthārdhena tasya duṣṭāviṣayatvaṃ prārthayate rakṣitavyamityādyuttarārdhena || dasyubhyaḥ coravidyācuñcubhya p. 111) evameva śivaṃ samadhigacchatīti bhāvaḥ kiñcit prapañca śivabhāvamitīha tantre vyākāriṣaṃ guruvarāya gṛhītarītyā nītyānayaiva nipuṇā vivṛṇotu śeṣaṃ tatrāpi durgraha vibhāgavidhau yatiṣye iti kriyāsāravyākhyāyaṃ tatvaprakāśinyāṃ daśamaḥ paṭalaḥ || 10 || namaḥ śivāya athaivaṃ tāvat pāśupatānusāreṇa śivatantramabhidhāya pañcarātrānusāreṇa anantaraprāptaṃ viṣṇutantraṃ vaktuṃ pratijānīte- namaskṛtya hariṃ vakṣye saṃkṣepeṇa kriyākramaṃ iti smṛtimūlatvāt prayojanaṃ ca khyāpayan pratijñāṃ vivṛṇoti devairityādi tīrthasnānāva sānikamityantena devairvāsudevādibhiḥ munibhirnāradādibhirācāryaiḥ bhagavatpādaudibhiśca sphuṭoditaṃ yadyapi atrottaravālye tathāpī tyaṃgīkārāt śaṃkā vākyepi yadyapīti prayoktavyaṃ evaṃ sphuṭoditaṃ yadyapi tathāpi sādhakendrāṇāṃ kriyāvidhau smaraṇāya ahaṃ gurupūjādi p. 112) tīrthasnānāvasānikaṃ kriyākramaṃ kriyākramamiti pūrvoktamanuvartate taṃ vakṣye gurupūjāṃ samārabhya tīrthasnānāvasānikamiti pāṭhe ekameva vākyaṃ prathamaprāptaṃ guruvaraṇaṃ saṃgṛhṇāti śodhita iti | vivṛṇoti yajamāna iti dakṣiṇe pāṇāvityantena dakṣiṇe pāṇāvālambya mantrametadudīrayan varayediti yojanā atra aṃgamūrtimantreṣu yairmantraiḥ mūrtipasamijyā prayujyate taireva arghyādyabhimantraṇaṃ kartavyamiti khyāpanārthaṃ mūlena mūrtibhirvā aṃgairabhimantryeti vikalpitaṃ sopi deśiko mṛdādibhiḥ kalpāntarakathitaiḥ urvīṃ parīkṣya yathocitāṃ jñātvā mahīṃ prākāraparyantaṃ prakalpya atra madhye diśāsu ca yathānyāyaṃ gandhādyairabhipūjya anena mantreṇa bhūtakrūrabaliṃ dadyāt iti saṃbandhaḥ | kṛtvaivamiti evaṃ bhūta parigrahaṃ kṛtvā sāmānyaśuddhyarthaṃ bahuśaḥ iṣṭāṃ kṣitiṃ sumuhūrte khanet kṣitimiti vakṣyamāṇaṃ kṣitipadamatrāpi samākṛṣya yojyam atha nava p. 113) navavastrādyalaṃkṛtaḥ svayaṃ guruḥ vidhitena mantrato mantreṇa karasaḥ sārvavibhakti tvānmantrata iti tṛtīyāntaṃ padaṃ | śeṣaṃ sugamam pātālapratiṣṭhāṃ saṃgṛhṇāti sumuhūrta iti | kūrmaśilāṃ nyasediti | antena tatra prathamaprāptaṃ vidhiṃ vivṛṇoti ratnetyādibhiḥ prārthayenmanunāmunetyantena madhye gartaṃ madhye śaktito yathāśakti mūlena ratnahemādivinyasya pīṭhārādhana kuṃbhasaṃskārādipurassaraṃ kuṃbheṣu nyasyetyarthaḥ | śeṣaṃ sugamaṃ nidhinidhānavidhisamāpanapūrvakaṃ kūrmaśilānyāsārthaṃ lipipaṃkajamavatārayati gandhādyairiti | lipipaṃkajaṃ viśiṃṣan tanmantrānuddharati kṣādityādināda śaktiyutaṃ madhya ityantena | kṣakāraśca tadādyāstu lakārādi śakārāntāśca kṣādayaḥ tadguṇasaṃvijñāno bahuvrīhiḥ kṣādayo mūrtiśiphānālasarākaṇṭakarandhrāṇi yasya tattathā ata eva kṣaṃ namaḥ parāya mūrtyātmane nama iti tanmantrāstūddhāradharmādi p. 114) sahitā antasthā dharmādyantasthā dharmādyanta sthābhiryuktā dharmādyantasthayujaḥ dharmādyantasthayujo granthayo yatra tattathā | atra granthipadaṃ sāmānyena āgneyapūrvādyaṣṭagranthivacanaṃ vivakṣitaṃ tarhi kathaṃ pūrvādigranthiṣu bījavarṇasiddhirityata āha sā'dharmādi napuṃsakamiti adharmādibhiḥ sahitāni napuṃsakāni adharmādinapuṃsakāni adharmādinapuṃsakaiḥ saha vartamānaṃ sā'dharmādinapuṃsakaṃ yaṃ namaḥ parāya dharmāya āgneyagranthyātmane nama ityādyāḥ tanmantrāḥ patraiḥ patrarūpaiḥ tribhistribhiḥ kādyaiḥ kakārādibhakārāntaiḥ varṇaiḥ samanvitaṃ samantādanugataṃ karṇikāntaiḥ karṇikārūpo anto makāro yeṣāṃ kādīnāṃ te tathā kaṃ khaṃ gaṃ namaḥ parāya pūrvakesarātmane nama ityādyā stanmantrāḥ bījabhūtasparśāntimamakārabījatvena patrasamanantara visargeti hrasvadīrghavibhāga vibhinneṣu aṣṭasu svaravarṇeṣu hrasvāntargatena visargeṇa dīrghāntargatabindunā ca liptāgrāḥ pūrvāḥ svarāḥ p. 115) kesarāḥ yasya tattathā aḥ āṃ namaḥ parāya pūrvakesarātmane namaḥ ityādyāstanmantrāḥ atra patrabījabhūta sparśāntimamakārabījatvena patrasamavagata rasamavatīrṇāyā api karṇikāyā varṇābjasamarcanasya bahiraṃgakramotkramāt saṃpradāyasamadhigata kesarānantara samijyā yujyata evaṃ kāryarūpakṣakārādi varṇaprāptimabhidhāya omityantarnayati niyatāyā prati prāṇiśabda ityādyuktasvarūpakāraṇa varṇarūpapraṇavavyāptimāha tārāṃśeti ātmavidyā parakramāt tārāṃśatritayopeta prokta patrakesarakarṇikāsu viṣvak vyāptairakārāditārāṃśa bhūtairātmavidyaparatatvaiḥ upetamityarthaḥ īṃ ātmatatvātmane nama ityādyāḥ tanmantrāḥ | atra tārāṃśatritayopetamiti vacanasāmarthyādeva tatvatrayasamarcanāt prāgeva tadaṃgabhūta maṇḍalātmatrayasamarcanāmapi kaiścit smaryate madhye karṇikāyāṃ nādaśaktiyutaṃ atra nādaśaktipadābhyāṃ tārāṃśabhūtanādaśakti tadbījabhūta hakāra p. 116) hrīṃkārau ca tantreṇocyete || hṛnnamaḥ parāya nādātmane namaḥ hrīṃ namaḥ parāya śaktyātmane namaḥ iti ca tanmantrau - akāraścāpyukāraśca makāro bindureva ca nādaśaktī ca śāntaṃ ca praṇavaḥ saptadhā smṛtaḥ ityādi smṛtismṛta praṇavāṃśeṣu prathamāṃśatratha bhūtātmādiḥ trayasya upottamāṃśa dvayabhūtanādaśaktyośca grahaṇādeva taditarāṃśabhūta binduśāntagrahaṇamapyavarudhyata eveti boddhavyam | saṃ namaḥ parāya bindvātmane namaḥ onnamaḥ parāya śāntātmane namaḥ iti ca tanmantrauḥ || evaṃ kṣādimūrtyādiviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ lipipaṃkajaṃ kalpayediti saṃbandhaḥ || tasmin lipipaṃkaje kūrmaśilāṃ nyaset || kūrmaśilā pratiṣṭhā vivṛṇoti kṣālitāmiti | atha tatra tasmin lipipaṃkaje kṣālitāṃ gandhapuṣpādyaiḥ samabhyarcya adhivāsitāṃ tāṃ kūrma śilāṃ akūbāreti nyastvā abhyarcya prārthayet kṛtasamādhānapūrvakaṃ tadgartakartavya gaṇapati dakṣiṇāmūrti paradevatā prīṇana gartapūraṇaṃ p. 117) cāheti prācyetyādyagniṃ tarpayedityantena | atha gaṇapatidakṣiṇāmūrti pūjānantaraṃ dvāradeśe deveśamabhyarcya agniṃ tarpayecceti siṃhāvalokana nyāyena pūraṇāt pūrvakṛtyaṃ samuccinoti | iṣṭakādhānapūrvāṃgabhūtaṃ vāstu baliṃ saṃgṛhṇātyathaiśānyāṃ pūjaye dvāstuṃ kuśa puṣpākṣataudanairiti | tatra prathamaṃ tatpuruṣakḷpterupadeṣṭavyaṃ darśayati ekāśīti padakḷptiṃ vakti | madhya iti bahiḥ paṃktāvīśādīnāṃ padamekaikaṃ bhavediti saṃbandhaḥ proktapadapūjyā devatāḥ prāha pūjya ityādi vicakṣaṇa ityantena | navapade brahmā pūjyaḥ punaḥ anantaraprokte pūrvaṣaṭke pāvakakoṇa dvikadvaye cāryasaṃjñikaḥ savitā sāvitraśca pūjyaḥ | pūjya ityanuvartate vivasvān viṭpade sthitaḥ dakṣiṇa ityarthāt indrajaya indraśca tathā nair-ṛtadik dvaya ityarthaḥ mitaḥ paścimadik sthitaḥ | rudrajayo rudraśca tathā vāyavya dikdvaya ityarthaḥ saumye ṣaṭka iti śeṣaḥ tatra mahīdharaḥ śārve dikdvaye āpavatsaḥ p. 118) āpaśca evaṃ yathākramaṃ pūjyāḥ iti śeṣaḥ kaṃ īśādibahiḥ paṃktigataikaikapadadevatā āha - tatastvityādi kauberyāṃ diśi saṃsthitā ityantena || evaṃ brahmādipañcacatvāriṃśat devatāḥ padavibhāgamuktvā śiṣṭānāmaṣṭānāṃ sthānamāha- śarvaskandetyādi vicakṣaṇa ityantena atrāpi tadvahiḥ kartavya ityāha - atha devagrahādīnāṃ baliṃ dadyāt yathākramamiti yathā proktakramaṃ pradakṣiṇakramāditi grahān paṭhati devāṃśceti vāstubalerāvaśyakadyotanārthaṃ aitihyamāha āsīditi | purā jagat sargasamanantaraṃ vāstusaṃjñako attiva bhīṣaṇaḥ asura āsīt jagaddandatyāmānaḥ saḥ devaiḥ bhūmau nipātitaḥ tairdevaiḥ tadutthānārthaṃ tasya vāstupuruṣasya aṃgeṣu niveśitā etāḥ tripañcāśat devatāḥ upahārairīśaṃ yajedājyayutātmakaiścetyādi kalpāntara kathitaiḥ bali dravyaiḥ svaiḥsvairnāmabhiḥ pūjayet | upasaṃharati balimāsāṃ kramāddatvā bhaktyā natvā kṣamāpayediti pakṣadvayoktaṃbaliṃkramaṃ niyamayati madhyāditi p. 119) śivabhāge khananānantaraṃ viṣṇubhāge samatalīkaraṇānantaraṃ ca vāstubalikathanaṃ ubhayorapyubhayatra kartavyatvakhyāpanārthaṃ nānyataragrahāṇāmiti draṣṭavyam kṛtasamādhānapūrvakamanantarakartavyamavatārayatyevamiti || iṣṭakādhānaṃ saṃgṛhṇāti dvārasya dakṣiṇe pārśve vinyasedvidhipūrvakamiti uktavidhyekadeśabhūtaṃ homaṃ vivṛṇoti tatra uttara ityādyaṣṭottaraśatamityantena vā indrādi vyāhṛtībhiḥ indrādibhiśca rekhā rekhā ityanuvartate likhitvā paścāt pīṭha pūjādyanantaraṃ | athavā paścāt agneḥ paścimabhāge kṛtāñjaliḥ pūrvatomukho agnyābhimukhaḥ sthitvā aṣṭākṣaraṃ japet japtveti praṇato bhaktyatiśayena nanamyamāna mūrdhā prabhuṃ prapañcarūpeṇa prabhaviṣṇuṃ nārāyaṇaṃ smarannevaṃ aṣṭakṛtvo japtvā tadanujñāṃ prāpyetyarthāt | evaṃ kṛtvā tāsviṣṭakāsu saṃpātājyaṃ samarpya pāvakaṃ codvāsya praṇataḥ prāṅmukha iṣṭakāyatanābhimukho guruḥ tamagnyupādhitayā p. 120) prakṛtaṃ prabhuṃ dhyātvā virāḍvigraharūpeṇa bhagavatā aṣṭaprakṛtyabhidhānadvāreṇa aṣṭeṣṭakā vyāptā iti saṃbhāvyetyarthaḥ evaṃ dhyātvā koṣṭheṣu prakalpiteṣviṣṭakā yatakoṣṭheṣu aṣṭabhirakṣarairagnyadmindrāntaṃ aṣṭau tā tā iṣṭakā vinyaset caturaśre catuṣkoṣṭhe nyasyāgnyanilakoṣṭhayoḥ saumyāgrasūtre pūrvāgre tathaiva nir-ṛtīśayoḥ ityādyāgamāntarābhihitakrameṇa dvidvibhakta khaṇḍacatuṣkopalakṣitaṃ kṣetraṃ kṛtvā āgneyavannāmāgneyakhaṇḍamārabhya īśakoṣṭhagatapadadvayendrapadāntaṃ vinyasedityarthaḥ || tathā ca prayogamañjaryām - aṣṭau satyakalāṣṭabhiśca vidhivat saṃsthāpayediṣṭakāḥ prādakṣiṇyavidhānataḥ śatamaravādīśāntamāśāsvapi || iti agnyādīśāntamiti pāṭhaḥ samīcīnaḥ tathā ca viṣṇusaṃhitāyām- agnyādīśāntamaṣṭau tā iṣṭakā vinyasetvamāt tatrāpi caturaśre catuṣkoṣṭha ityuktacatuṣ-ityuktacatuṣkoṣṭhāpekṣayā p. 121) agnyādīśāntaṃ agnyādīśāntaṃ vinyāsavidhiriti | draṣṭavyaṃ iṣṭakā iti evamiṣṭakāstu vidhāya vimalaiḥ gālanādiviśuddhaiḥ vastrasaṃskṛtaiḥ kalaśaiḥ pūrvaṃ pūritaiḥ racitaiḥ saṃpātaratnagandhāḍhyaiḥ sugandhibhirvāribhiśca iṣṭakāmadhyagartaṃ saṃpūrya tāreṇa śubhapuṣpākṣataṃ nyasya āvartamīkṣayet āvartaparīkṣaṇaphalamāhaśubhāśubhāvihāvartau jñātavyau dakṣiṇottarau iti | śālyādīti | tataḥ tatratyadevatāprasādanānantaraṃ śālyādi kṣetramṛtsābhiśca gartaṃ pracchādayet || tathā ca prayogamañjaryāṃ paripūrayecca śālyādibhi kṣetrajamṛttikābhiriti || śeṣaṃ sugamam | svaptaghnaprayojanamāha śubhe lābha ityādi granthaśeṣeṇa | prakṛtasamādhānapūrvakaṃ anantarakartavyaṃ avatārayati aneneti | garbhapātrakḷptiṃ prāha - prāsādasyetyādi tadvidurityantena prāsādasyānurūpeṇa catuṣkaramathārabhya tvekasaptati paścimaṃ prāsādamekahastādi p. 122) prāsādamekahastādi navahastāntameva ca liṃgaṃ tu garbhapātraṃ ca caturaṃgulamāyataḥ | kṛtvā hastāntamuddiṣṭaṃ trayaṃ trairāśikairnayet iti pāśupate- aṣṭāṃgulaṃ cārdhasamucchrayaṃ ca pādonamūrdhve vihitocchrayaṃ ca | hastāyataṃ pātramathottamaṃ syāt trairāśikenocchrayamatra kalpyamiti prayogamañjaryāṃ - aṣṭāṃgulaṃ tadardhonaṃ pādahīnottaracchadamiti sumatisaṃhitāyāmāgamāntareṣu ca uktena prāsādasyānu rūpeṇa sāndratvādiviśiṣṭaṃ garbhapātraṃ prakalpayet - tadyathāvidhi pañcagavyakṣālanādi vidhyanativṛtyā śodhayecca prakārāntareṇa pātrapramāṇamāha suguptamiti tadyathā bhittau suguptaṃ bhavet tathā bhittimanena bhavedvediyojanā bhittimāha - bhittistaṃbhetyādi granthaśeṣeṇa tat bhittyaṃśāpatitaṃ mānaṃ bhittistaṃbhacaturdhāma tribhāgaikaṃ bhittistaṃbhāyāmaṃ caturdhā p. 123) vibhajya tadekabhāgaṃ punastridhā vibhajya tadekabhāgaṃ viduḥ bhittistaṃbhāyāmadvādaśāṃśamityarthaḥ | guṇaiḥ staṃbhasya vistāraṃ bhaṃktvā bhāgadvayonmitaṃ iti śiva bhāgoktaṃ bhitti staṃbhacaturbhāgamiti bhāgaikaṃ tu tadviduritihoktaṃ caturaṃgulamānataḥ | kṛtvā hastāntamuddiṣṭamityādi smṛtyantaroktaṃ ca prāyastulyam evaṃ garbhapātrakḷpti muktvā garbhasthāpanasthānamāha dvārasyeti dvārasya bhāviprāsādadvārasya dakṣiṇe vāmetare bhāge tṛtīyāṃśe bhittivistāraṃ tridhā vibhajya bhāgadvayaṃ bahiḥ kṛtvā parasminnaṃśe tatrāpivīte | tṛtīyamaṃśamapi tṛtīyamaṃśamapi tridhā vibhajya bhāgadvayamantaḥ kṛtvā parasmin bhāge bhittivistāraṃ navadhā vibhajya bhāga ṣaṭkaṃ bahiḥ bhāgadvayaṃ antaśca kṛtvā parasmin bhāge gomūtreṇa ālupte tasmin dvāramūlasya pārśvataḥ dvāraśākhāmūlaṃ saṃśliṣya nyaset || garbhamiti śeṣaḥ garbhapātre tatra dravyanyāsaprakāramāha- kṣālita ityādi hiraṇmayamityantena p. 124) pañcagavyena kṣālite dhāraṇābhiśca pariśodhite asmin pātre pīṭhe vrīhyādibhirviracite kṛta pīṭhapūje ca pīṭhe akṣatopari vinyasya kṛtvā sāgaramuddhṛtimiti śivabhāgokta nyāyena pīṭhe vinyaste'smin pātre pūrvaṃ sāgaramṛddhṛtiṃ kṛtvā yathānyāyaṃ akṣarāṃbhojaṃ dhyātvā tasmin saśailāṃ bhodhi diggajamanantasthaṃ bhūmaṇḍalaṃ ca dhyātvā dhyātvetyanuvartate giryādibhya āhatā mṛdo gāyatryādikkoṇamadhyeṣu vinyaset kūrmarūpaṃ kūrma mūrtiṃ kūrmamityevārthaḥ | śeṣaṃ sugamam upasaṃ haratye tatsarvaṃ samānīya nyastavyam garbhabhājana iti || garbhahomamāha kṛtvaivamityādinā granthasandarbheṇa | kṛtveti evaṃ kṛtvā dravyavinyāsamiti śeṣaḥ | dvādaśavidyayā dvādaśārṇavidyayā pañcagavyena prokṣya agnerdakṣiṇataḥ kṛtvā pūrvavat kramāt juhuyāt pūrvokteṣṭakāhomavat pakvādisviṣṭakṛdanta havanavidhiṃ kuryādityarthaḥ tatra vyastairaṣṭākṣarai raṣṭāvidyādīṣṭakāhomokta mantraviśeṣasthāpana p. 125) hotavyamantrāntarāṇyāha - ghṛtadvādaśabhiḥ varṇarītyādibhiḥ vṛṣabhāstaretyantena vyāhatyantamiti || tato mantraviśeṣa homānantaraṃ vyāhṛtyantaṃ vyāhṛtīrjuhuyāt | tataḥ samidājyacarūnājyaṃ gāyatryā aṣṭottaraṃ śatamiti pūrvoktavyāhṛti tadantacaturdravyādikaṃ ca saṃpātahutvājyaṃ saṃpātahutvājyaṃ saṃpātamājyaṃ samarpya vidhāyāgrataḥ sthitaṃ tat pātraṃ bhuvaṃ dhyātvā mantrān homoktamantrān japtvā niśi sumuhūrte śobhanairnimittaiśca sārdhaṃ dvijānujñāṃ prāpya prāṅmukha parayā bhaktyā ca yutaḥ sa deśikaḥ svakāṃ tanuṃ hariṃ dhyātvā samiṣṭa viṣṭare garbhāyatane śaktiṃ ca dhyātvā arcayitvā idamagrakare sthitaṃ garbhapātraṃ asthāḥ śakteḥ garbhabhūtaṃ śubhraṃ pārthivaṃ brahmāṇḍaṃ smaran asmin pātre pūrvavat bhūmaṇḍalamanantasthaṃ saśailāṃbhodhi diggajamiti pūrvoktaprakāreṇa urvīṃ ca dhyātvā śanaiḥ mantraṃ vakṣyamāṇamudīrayan gṛhamūrtiprasūtaye prāsādapuruṣaprādurbhāvāya yathānyāyaṃ proktanyāyānativṛttyā p. 126) garbhaṃ nyaset iti saṃbandhaḥ || tanmantramāha sarveti garbhanyāsa phalakīrtanamupasaṃharati evamiti || tataḥ prāsādanyasta garbhapariṇāmarūpaṃ kārayet kārubhiriti śeṣaḥ | iti kriyāsāravyākhyāyāṃ tatvaprakāśinyāṃ ekādaśaḥ paṭalaḥ || 11 || śrīviṣṇubiṃba pratiṣṭhāparikara saṃpādanamabhidhāya pratiṣṭhā pūrvaraṃgabhūtaṃ maṃgalāṃkuraropaṇādikaṃ karmakalāpaṃ vaktuṃ prārabhamāṇaḥ prathamaṃ aṃkurārpaṇaṃ vaktuṃ pratijānīte | atha vakṣyāmīti atha bhūti(mi) prāsādādi saṃpādana kathanānantaraṃ saṃkṣepāt maṃgalāṃkurāropaṇaṃ vakṣyāmi saṃkṣepagrahaṇaṃ tātparyaṃ śivabhoge vocāmaṃ mantrabiṃbapratiṣṭhāmahādhvara dīkṣā dīkṣaṇīyarūpaṃ maṃgalabījavāpaṃ tu tatsamayaṃ saṃkalpya saptāhādi dīkṣādivasāpekṣayādi * * dhi vāsaśeṣa tayā ca tattatsamayasamāpanīya niddhyādivat na tāvanmātra mavasiddhyā prārabheteti niyama yati prāsāde tu kṛte kuryānmuhūte kalpite sudhīsudhīrdīkṣābhiṣekādi vidhiśuddhabuddhiḥ ācāryavaryaḥ p. 127) prāsāda prasīdatyasmin niṣadyeśvara iti prāsādo devagṛhaṃ mantrabiṃbaṃ vā tasmin kṛte muhūrte kalpite tu kalpita eva kuryāt maṃgalāṃkuraropaṇamityarthāt saṃkalpita vidhiriti ekaṃ kālamāha uttara iti | tatra prathamāva * * te sunirmale gurumauḍhyādidoṣādūṣite uttare tvayane kāle uttarāyaṇa eva kāle tatrāpi śuklapakṣe śubhe vāre tithau dine atra dinaśabdena nakṣatramapekṣyate * * * śubhatvaviśiṣṭatvaṃ vārāditrayasādhāraṇaṃ athavā dinaśabdena aharucyate tathā ca pa maḥ tatra pūrvaṃ taducitāni nakṣatrāṇi gaṇayanti punarvasviti bharaṇīṣu ceti | cakāra uttarārdhapaṭhita revatyādīnāṃ jaghanyatvaṃ sūcayan antyaparipaṭhita bharaṇyā atyantajaghanyatvaṃ sūcayati tithīrguṇayati pratipacceti || vārānāha soma iti lagnaśubhatvamāha udayanirīkṣaṇeti granthāṃśena avaśyaparihārya muhūrtadoṣamāha dvādaśasthamiti durbalo bhaumo dvādaśasthaṃ raviṃ paśyedyathā ācāryaścireṇa p. 128) andhaḥ syādityarthaḥ nirūpyeti evaṃ muhūrtaṃ nirūpya tatprāk muhūrtadivasāt prāk saptamānnavamāt pañcamādvā ahnaḥ prāk ahna ityarthāt atra prākpadaṃ pṛthak kṛtya saptamādipadaiśca pratyekaṃ saṃbandhanīyaṃ tadapekṣaścāyaṃ saptamā saptamādityādi pañcamīprayogaḥ tathā ca sumatisaṃhitāyāṃ- saptamānnavamādvāpi prāgeva syācchubhe'hani ityādi śivabhāge svayaṃ cācīkathat aṣṭame'hni pratiṣṭhāyāḥ prākkuryādaṃkurārpaṇaṃ iti evaṃ prokta saptamādidivasāt prāk śubhe ahani maṃgalāṃkurāropanaṃ kuryāt | bījāvāpo'pi śubhasamayasādhanīya ityāha śubhe'hanīti tadvivakṣayā vā'yaṃ kālavikalpavidhiḥ vāpakālaṃ vidhāya tatsaṃbandhadīkṣāhaḥ kṛtyamāha- bījāṃkuravidhistvatra trikāloktārcanānvita iti | pātrādikathanapūrvakaṃ bījāvāpavidhiṃ prapañcayati trividha ityādi avahito guruḥ ityantena granthasanda * * * * | sarvakarmasu p. 129) pratiṣṭhākalaśotsavādiṣu sarvaśubhakarmasu vrīhikūrcakaiḥ pīṭhikāḥ kṛtvā mṛdādipūritāni pātrāṇi tāreṇa vinyasya bījāni śodhayediti saṃbandhaḥ || priyaṃgusarṣapaśyāmarājamāṣāḍhakīyutam yavamudrāṣaśiṃba kulasthakā iti pṛthak vākyaṃ bījāni syuriti vākyaśeṣaḥ śeṣaṃ sugamam prokṣaṇamantramāha - jitanta iti prokṣaṇaprakriyāmāha - tritāreti pūjanaprakriyāmāha - devatetyādi granthārdhena tāni bījāni devatānāmabhiḥ - yavasarṣapamudreṣu brahmā rudro hariḥ kramāt vāyuḥ pūjyastu niṣpāve skandaḥ pūjyaḥ priyaṃguke māṣe ṣa * * ndraḥ kulasthe'gniḥ śāliṣvarko yamastile varuṇo rājamāṣe śrī rāḍhakyāṃ śyāmagaḥ śaśī ityādi smṛtyantarokta devatāmantraiḥ ityarthaḥ taistāni bījānyanusavanamarcayediti bhāvaḥ tathā cāgamāntare sabījapātrikā pīṭhadevatārcanamanvahaṃ savaneṣvacyuto'bhyarcyaḥ sekānte salilādibhiḥ p. 130) iti | tāni devatānāmabhiśca cakāraṃ mūlena ca gandhapuṣpaiḥ gandhapuṣpādibhirarcayediti baliprakriyāmāha - maṇḍaleṣvityādi tattanmantramudīrayannityantena balidravyāṇyāha palalamityādi navaratnaṃ tathetyantena palalaṃ bharjitatilādhānaṃ bharjitataṇḍulaṃ uḍuṃbaṃ mukulaṃ lājāḥ phullā bharjitaśālijāḥ caramadina balikālamāha - prātarityādi granthaśeṣeṇa kṛtasamādhānapūrvakasya dhvajasthāpanamāha evamiti vidhivat kṛtaṃ dhāraṇādibhiḥ vidhivat saṃskṛtaṃ vāhanamantroddhārapurassaraṃ tatsaparyāmāha - tāreti saṃbuddhyā pakṣirājapadāntasiddhayā saṃbuddhi vibhaktyā pakṣirāja āgacchāgacchetyevaṃ rūpayā vā sthāpya tena pakṣirājāṣṭākṣareṇaiva gandhādibhiryajet bhūyo bījāṃkuroditamiti śivabhāge granthoktamuddhārayati tanmūla ityādigranthaśeṣeṇa nigadavyākhyātametat evaṃ bījāvāpādikaṃ vidhāya pratiṣṭhāpya biṃbasaṃskāraṃ saṃgṛhṇātyatheti atha p. 131) bījāvāpādi taducita prāraṃbhānantaraṃ yathānyāyaṃ pūrvameva śilāparigrahādi biṃbasaṃpādana vihitanyāyānati vṛttyā kārubhiḥ biṃbaṃ lakṣaṇāvṛtaṃ grīvāhṛnnābhimeḍhrāntaṃ mukhamānena kalpayedityādi samuktalakṣaṇalakṣitaṃ krītaṃ śilāparigrahādi varjaṃ tat kāroḥ kevalaṃ dravyādānena na krītaṃ biṃbaṃ vā kāle samāyāte trirātramaśmano lohamekarātra maṇinigāmityādi dravyabhedaviśeṣavihite kāle saṃprāpte jale adhivāsayet lakṣaṇānvitamityuktalakṣaṇeṣu pradhānalakṣaṇakalpanamāha nayanonmīlanamiti | śilpibhiśca cakārāt pūrvamevācāryeṇa svayaṃ sādharaṇī dṛṣṭiḥ syāt caścatāṃ nādha ūrdhvagebhyāṃ āgamāntaraprokta prakāreṇa nayanonmīlanaṃ kāryaṃ tadvidhiṃ biṃbakalaśavidhau svayameva vakṣyati pratimāparigrahaṃ saṃgṛhṇāti pratimāmiti vivṛṇoti praṇaveneti kartṛkavirahasamanantarameva sāṃpratikaśuddhimāha prakṣālyeti pūrvaṃ vāribhiḥ prakṣālya sarvato darbhairarthāt mṛdbhiśca p. 132) darbhaiśca tvagbhiśca saṃghṛṣya saṃkṣālya govālaiśca spṛṣṭvā ghṛtāttāmenāmatha masūracūrṇodvartanānantaraṃ kṣālayet tasyā virāḍ vigraha sphūtyarthaṃ homaṃ ca kuryādityāha - śamīpallavetyādi saṃpātājyaṃ samarpayedityantena agrato'nale saṃskāryatvena pratimāṃ parikalpya tadagniṃ sandhāya tasminnityarthaḥ tadrakṣārthaṃ nīrāñjanaṃ ca kuryādityāha nīrāñjanamiti viprairiti | atha parāhṇe pīṭhapūjādyanantaraṃ varuṇaṃ saṃpūjya yogapīṭha jalanidhiphalako pari yogapīṭhaṃ ca saṃsmaran biṃbaṃ sāgaramārgato ghrāṇopasthasamāyuktamityādi vakṣyabhārgamanusṛtya saṃhṛtya agnimayaṃ dhyātvā jyotibiṃbāt jyotirūpaṃ biṃbaṃ apsu niveśayet bahirmantrapañcakamantrārci bahiḥlokapālān dhyātvā pañcamantraiḥ pūrvādidiggataiḥ vāsudevādibhiḥ śiṣṭadiggatena antyena ca cakārādastreṇa ca rakṣayet mūrtipañcakalpanānantaraṃ tadbahiḥ lokapālāṃśca tadrakṣaṇaparatvena kalpayedityarthaḥ dravyatāratamyāvagamya p. 133) jalādhivāsakālāvadhimāha trirātramiti ātmanaḥ śrīviṣṇubiṃbatvena kalpitānantya viśeṣān trirātraṃ tathā kalpitaṃ lohamekarātraṃ ekāhorātramātraṃ ahni niśāṃ ca apsu adhivāsayediti śeṣaḥ upasaṃharati prākśira iti evaṃ biṃbajalādhivāsamabhidhāya tatsamayasamakartavyāṃ prāsādaśuddhiṃ avatārayati atheti atandrita ityanena pratiṣṭhāpye viṣṇubiṃbe prārabdhaśuddhikrame prāsāde tu kṛte samyagityanūkta śilpakarma samāptikaṃ tatpratiṣṭhādhiṣṭhānabhūtaṃ sthūla prāsādaśarīramapi kālāpekṣayā kṣudrarakṣapraveśācca dūṣitamakārṣīditi sūcyate vivṛṇoti mūrtipairityādinā || mūrtipaiḥ sārdhaṃ sapradakṣiṇaṃ prāsādamāgamya gehadakṣiṇe prāsādasya yāmye pārśve āsīno guruḥ mantra nyāsādikaṃ mantranyāsātmārādhana gaṇādhīśa prīṇana śuddhisādhanasādanādikaṃ kramāt kuryāt bhūyaḥ takṣakairmuktamātraṃ tu muktamātrameva prāsādaṃ śodhayet śodhanaṃ vivṛṇoti sūtrai p. 134) sūtrairityādi tālatayādikamityantena garbhāgāraṃ tadarthāt bahiśca astradṛṣṭyā samālokya samantataḥ sūtraiśca darbhadāmnā ca veṣṭayitvā punaḥ saṃmārjya gomayena prokṣya saṃkṣālya upalepayet astramantrataḥ sarṣapākṣatadūrvābhirvikirecca || saṃmārjya śakṛtālipya gandhodaiśca pravilipya cakārāt gavyaiśca prokṣya pañca śaktibhiḥ parameṣṭayādibhiḥ dūrvākṣatakuśādyaiśca vikiret aṣṭākṣareṇa sarvatra sadīpakaṃ dhūpaṃ ca dadyāt atha dhānyānīti || atha śāṃkarāgneya vāyavyānāṃ anyatamakoṇe * * * carya tatra dhānyāni pravikīrya pūrṇakuṃbhamastrakalaśaṃ ca vinyaset pañcagavyena pañcagavyaśeṣeṇa kṛṇuṣvetyādibhiścakramantreṇa sarvataḥ prokṣya tālatrayādikaṃ kuryāt | atra anantarapañcagavyaprokṣaṇaṃ sāṃpradāyikamityavagantavyam | rakṣoghnahomamāha - āgneyyāmiti | rakṣohaṇādimantrābhyāṃ pakvaṃ paścāt kṛṇuṣvetyādibhiḥ ye devādyaiśca pañcabhirdurgābhiḥ vyāhṛtībhiścājyaṃ ca p. 135) hutvā caturdravyāṇi homayediti saṃbandhaḥ caturdravyahomaṃ vivṛṇoti apāmārgeti | cakramantreṇa apāmārgasamit havirājyaṃ ca pratyekamaṣṭaśataṃ hutvā samāpayeddhomamiti śeṣaḥ saṃpātasamarpaṇādi tadviśeṣamapāmārgetyādi śvaśraṃ ca pūrayedityantena śvaśraṃ pratiṣṭhāgartaṃ pūrayeddhānyairiti śeṣaḥ vāstuhomamavatārayati evamiti tameveti īśe tameva rākṣoghnahomāṃgīkṛtameva agniṃ nidhāya tatpūrve vrīhitaṇḍulaiḥ kḷpte vastrāstīrṇe sthaṇḍile kuśadūrvā śamīparṇa kūrcasthau krameṇa taṇḍulāṃbubhiḥ pūritau ghaṭaunyaset | tatastaṇḍule taṇḍulapūrṇakalaśe hemaṃ nyasya gaṇo devītyṛcaiva evakārasūcitā nyanirapekṣatva prāptadvirāvartita svapādāṃgayā śanno devītyṛcā vārdhyadibhiḥ kramāt śāntimarcayet paridhisthāpanāt pūrvaṃ evaṃ kṛtvā atha vāstoṣpateti dvābhyāṃ mantrābhyāṃ pakvaṃ homayet vāstoṣpate dhruve tyādyaiḥ ṣaḍbhiḥ jñātādipañcabhiḥ śannavargaiḥ punaḥ p. 136) tathā vyāhṛtībhiśca ghṛtāhutīrjuhuyāt kuryāt tayā śanno devītyṛcā śamīsamit ghṛtānnājyaṃ atha mūlena gavyāktābhirdūrvābhiśca homayet aṣṭottaraśataṃ hutveti śivabhāgoktaṃ atrāpyanuvartate | samāpayeddhomamiti śeṣaḥ | atha havi vāstuvalisaṃpāta samarpaṇādikaṃ ca kuryādityāha homāvasāna ityādi śivāṃvāstviti vācayedityantena nigadavyākhyānametat | iti kriyāsāravyākhyāyāṃ tatvaprakāśinyāṃ dvādaśaḥ paṭalaḥ || 12 || atha maṇḍapasaṃskāraṃ pratijānīte tatheti granthārdhena maṇḍapalakṣaṇaṃ saṃkṣipati maṇḍapamiti || tatsaṃskāramāha sūtrāṇītyādi | kuryāttālatrayādikamityantena || ācamya vāgyataḥ ātmaśuddhiṃ kṛtvā ātmānamalaṃkṛtya yathāvidhi sūtrādisakalaṃ tatra saṃbhṛtya sūtreṇa darbhadāmnā ca samantato veṣṭayitvā caturdikṣu pūrvādicaturdikṣu dvāradeśe yathākramaṃ aśvatthaudumbaravaṭa plakṣotthāni toraṇāni p. 137) yathākramaṃ nāmānte pādakramānativṛtyā prayuktasuśobhanādi toraṇadevatā nāmāntena syonāpṛthivīmantreṇa nikhānayediti saṃbandhaḥ || pañcahastāni sarvāṇi teṣāṃ vyāsaḥ karadvayaṃ iti toraṇalakṣaṇakhyāpanaṃ pṛthak vācyam toraṇadevatā gaṇayati suśobhaneti | dhvaja devatā gaṇayati tanmṛda iti || dhvajalakṣaṇamāha prāsāda iti | dhvajasthānamāha toraṇābhyantara iti | taddvayasaparyāmāha toraṇānīti | balimiti baliṃ datvā antaḥ praviśya dvāradeśe pūrvādidvāradeśe ubhayapārśvayoḥ dakṣiṇavāmapārśvayoḥ saratneṣu padmarāgapravālāsvityāgamāntaragaṇita ratnasahiteṣu kalaśeṣu imān pūrṇaśca puṣkaraścaiva tathaivānandanandanau vīrasena suṣeṇau ca saṃbhavaprabhavau tathā arcayet | toraṇakalaśapūjāmāha atha toraṇamūleṣviti mantraiḥ svasvanāmamantraiḥ vidigdevatāvirahakhyāpanārthaṃ p. 138) indrādīn pūjayejyatvenāhadityāha - indramiti sthalaśuddhimāha saśalākairityādi śeṣaṃ sandarbheṇa nṛsiṃhena phaḍantena maṇḍapaṃ śaktirūpaṃ ca saṃkalpya prokṣayedvāsudeveneti vyavahitena saṃbandhaḥ yojanā vikiret vāsudevetyādi sādanavidhismārakaṃ pṛthagvākyaṃ prāṅmukhastiṣṭhan tena prakṛtena vāsudevenottānapāṇinā tridhā vikirān vikiret śeṣaṃ sugamaṃ kuṃbheśapūjāmāha - aiśānyāmiti || atha aiśānyāṃ dhānyarāśisthaṃ kuṃbheśa ratnahemākṣatopetaṃ yathā tathā pūrayet | tasmin lipipadmapūjādi prasiddhavidhyuktairaṃgāvaraṇasaṃyuktaṃ hariṃ pūjayet tacceśatvena taripūjādikaṃ ca vidhāya kuṃbheśaparibhramaṇa saṃpūryedānīmityādi svakuṇḍe vā'tha paścima ityantaṃ ekaṃ vākyaṃ ca vidhāya saṃrakṣya agniṃ ca janayedityāha pārśve saṃpūjayedityādi svakuṇḍe vā'tha paścima ityantena acchinnadhārayā * * * * * rthāṃ sādhakaḥ p. 139) tataḥ īśānādibhāgādārabhya īśānāntaṃ pariśramya pariśra?mayya vinyasedagrato trikāmavardhanīṃ sarṣapoparītyāgamāntara uktanyāyena sarṣapopari sthāpayet agnimiti | paścāt kuṃbheśapariśramaṇānantaraṃ svakuṇḍe gurukuṇḍe * * tha paścime vṛttākāre pratīcīnakuṇḍe vā agniṃ sañjanayet ācāryakuṇḍavirahapakṣe paścima kuṇḍe agniṃ janayedityarthaḥ | tathā ca nāradīyapaddhatau bahudevatye hariharabhāgepūrvaṃ tu saṃskṛtaṃ vahnimavasthāyobhayātmakaṃ agniṃ dūtaṃ vṛṇīmaha ityṛcā vṛtta kuṇḍagaṃ pūrvāgniṃ praṇayet tasmādagninā rayimityṛcā tvamagne dyubhirityṛcā dakṣiṇaṃ pāvakaṃ nayet agnimagniṃ havīmabhirityuttaraṃ pāvakaṃ nayet catuṣṭa pakṣakuṇḍe ayaṃ viśeṣaḥ pariveti prakṛtamukhamūlavistārasamaḥ | tasya kaṇṭhasya madhye nimnasvarau kalpyau ca tanmadhye vṛtta garta praveśinītyuktarūpaṃ prakalpayet kaṇṭhadeśe p. 140) tāvat suṣiraṃ praṇālarūpaṃ ca syāt yāvat kanīyasī praviśet śeṣaṃ viśiṣṭadvādaśāṃgulamātraprāyaṃ yathāruci punarasya tribhāgena daṇḍaṃ gopucchavacchubhamityādyukta śobhānativṛtyā vicitritaṃ daṇḍaṃ kartavyam | evaṃ srucaṃ lakṣaṇopetāratnimātraṃ sruvaṃ kuryādvartulaṃ dvyaṃgulaṃ mukhaṃ goṣpadaṃ ca yathā magnamalpapaṃke tathā bhavedityādyuktalakṣaṇopetaṃ sruvaṃ cakārāt juhūṃ ca kṛtvā karmāgnijananākhyaṃ samyagārabhet | tadvivṛṇoti saṃśodhyetyādi mūlenāṣṭaśataṃ hunedityantena | lakṣmīmṛtumatīṃ tatra dhyātvā'bhyarcya āśramādyaṃgayutena śrībījenābhyarcya garbhādhānādīti- garbhādhānaṃ puṃsavanaṃ sīmantaṃ jātanāmanī tathānnaprāśanaṃ caulaṃ vratabandhamiti kramāt iti kramamaṃgīkṛtya tāreṇekekaṃ pratyekamārādhya hṛdayādibhiraṣṭāṃgaiḥ aṣṭāṣṭājyaṃ hutvā tadantarāntarā mūlena pūrṇāṃ * * * * vai dvādaśātmanetyuktapūrveṇa mūlena vidhivat pūrṇā p. 141) pūrṇāhutiṃ hutvā garbhādhānādikarmāṇi kuryācceti saṃbandhaḥ | evaṃ agnisaṃskāraṃ kṛtvā āvāhya samarcayet | punarmūlenāṣṭākṣareṇa aṣṭaśatamājyaṃ hunecceti || śayyāmiti bhūyaḥ kuṃbheśaparibhramānantaraṃ śayyāṃ kalpayet tadvivṛṇoti pūrvamevetyādi dvādaśākṣaramantrata ityantena śayyāṃ vidhivat śrībījena śayyārādhanādi tadarhavidhyupetamārādhya paritaḥ kalaśān nyaset cakrābjaviracanāmāha pañcahastamityādi śeṣāṃgaṃ bhadrakopamaṃ ityantena | pañcahastamathavā tribhāgonaṃ ekaṃ hastaṃ caturdhā vibhajya tasya tribhirbhāgairūnaṃ sapādacatuṣkarapramāṇaṃ vā ityarthaḥ tādṛśaṃ pañcahastaṃ vā caturaśraṃ kṣetraṃ svīkṛtya punaḥ pūrvāpararūpāṇi dakṣiṇottarūpāṇi ca saptadaśasūtrāṇyāsphālya samaṃ ṣoḍaśadhā vibhajya vahiḥ paṃktidvayaṃ dvāraśobhārthaṃ dvāraśobhādyarthaṃ kṣiptvā caturthīṃ vāhyādārabhya paritaśca paṃktiṃ tadvistāreṇa saptadhā samaṃ vibhajet eṣāṃ p. 142) tribhāgasaṃyuktaṃ bahiṣṭyaśra samāyuktaṃ ekāpaṃktiḥ | tadbahiṣṭhā tṛtīyā paṃktiḥ vīthikā syāditi śeṣaḥ | tāṃ caturthāṃ paṃktiṃ pañcadhā vibhajya ekaṃ bhāgaṃ vīthyāṃ yojayet idamanantarapūrvoktapañcamāṃśe yojane pañcahaste smṛtā itarat tatpūrvoktaṃ saptabhāgatribhāga yojanā | tripādona sapādacaturthānte smṛtam | atrāpi ārṣaḥ sandhiḥ śiṣṭaṃ vīthyantaḥkṣetraṃ śramayitvā vṛttīkṛtya tanmadhye tasya vartulīkṛta kṣetrasya madhye karṇikāmadhyavṛttayormadhye samamantaraṃśaṃ bahiraṃśaṃ ca tulyaṃ yathā tathā bhrāmayet madhye caturdhā vibhajedantarbhāgamiti prakṛte madhyabhāge tribhisteṣu caturbhāgeṣu antargataistribhirbhāgaiḥ paṃkajamaṣṭadalamālikhya tābhiḥ tadavaśiṣṭa caturbhāgeṇa tatparimaṇḍalarūpānābhiṃ tridhāvṛttaiḥ samaṃ tridhā vibhajya likhet ca | dīpadīpikāyāṃ vāhyavṛttaṃ likhitvā tanmadhyaṃ ca vibhajet samaṃ antarardhe tricatvāri kṣetrāṇi cānyataḥ mithaḥ samāni saṃkalpya kuryānmadhyatrike'ṃbujam p. 143) antarardhacaturthāṃśe likhennābhitrayaṃ budhaḥ iti | bhūya iti | evaṃ nābhiparyantāvayavaviracanānantaraṃ arāṇi vāhyaṃ tridhā samaṃ iti prakṛtavibhāge bāhyabhāge tadantarbhāgadvayena arāṇi samālikhya nemimaraparidhimupanemikṣetrātmakaṃ tattṛtīyāṃśaṃ dvidhā susamaṃ tatrasthasūtraṃ paribhramayya antarvāhyavibhāgena dvidhā vibhajet || araracanāṃ vivṛṇoti arasandhāvityādinā arasandhāvarāṇāṃ sandhau antarāle pañca sūtrāṇi kṣipet tiraścīnamapi dvādaśadhā bhajet tadvṛttārūḍhadiksūtrasandhibhyo madhyamānataḥ pārśvayoḥ kḷptamadhyastha sūtrabhaktaṃ tridhā bhajedityādyabhiyuktasamuktanītyā dvādaśa arakṣetrāṇi parikalpya ādimadhya sūtradvādaśakaṃ ca āspālya aramadhyasūtrāṇāṃ pratyekamantarāle paritastiraścīnāni pañca pañca sūtrāṇi kṣipedityarthaḥ | bhrāmayitvā tadarakṣetraṃ tridhā bhrāmayitvā arāṇāṃ mūlāgraṃ mūlamagraṃ ca dvayaṃ dvayaṃ aramadhyasūtra p. 144) ubhayapārśvagataikaika padānvayena dvidvipadayuktamadhyaṃ arāṇāṃ madhyaṃ tanmadhyasūtrobhayapārśvagata dvidvipadānnayena caturbhāgayutaṃ ca yathā bhavettathā kṛtvā yathopamā yathākāramaraṃ ca kuryāt nemisthān nemiṃ tu vibhajet dvidheti | prakṛtanemisthā prathayaḥ pradhayaḥ kāryāḥ | tāśca pradhayorāgrānyasandhayaḥ antasthā dvādaśaprathayorāgra sandhayo vāhyasthā dvādaśaprathayo anyāḥ sandhayo arālamadhyasandhayaśca || tathā ca dīpadīpikāyāṃ - arāgramadhyā sūtrottha sandhayo dvādaśāntarā | bāhyāstatsandhisūtrokta vibhāgāḥ prathayopi ca || iti | evaṃrūpatvāttāścaturviṃśati saṃkhyātāśca syuḥ | anyattat bahiṣṭhavīthyādikamanyatra prasiddhabhadrakādāvuktavacca kāryā syāditi śeṣaḥ | tatpūraṇaviśeṣaṇamāha rajobhiḥ pūrayediti śeṣāṃgaṃ bhadrakoktavadityantena nigadavyākhyātena vṛttopasaṃhārapūrvakaṃ vartiṣyamāṇa biṃbaśuddhisnapanāṃśamaṇḍapa p. 145) maṇḍaparacanādi kramādetat sarvamityādinā kalaśāniti | atha snānamaṇḍapasyāgre padāni kṛtvā teṣu sarvataḥ sarveṣu dhānyaiḥ pīṭhāṃśca kṛtvā vidhivat pīṭhārādhana kuṃbhasaṃskārādi tadarhavidhyupetaṃ kalaśān pūrayediti yojanā tatpūraṇaṃ saṃgṛhṇāti ekāśītītyādi digvidikṣu prapūrayedityantena || ekāśītipadekṣetre madhyanavake pallavādimṛdantaṃ tadravyapūrayet | śiṣṭān bāhyanavakaparikalaśānityarthaḥ madhyanavakaṃ saṃpūrya pallavādidravya niyamapūrvakaṃ nibhajete brahmetyādi mṛdamādāya madhyata ityantena brahmapalāśādi śrīvṛkṣo vilva ityarthaḥ | candane śveta candanaraktacandane jātirjātiprasūnaṃ tathā ca paddhatau śvetarakte ca candane jātikusumaṃ kundameva ceti vāyavye ghaṭa ityasya vrīhītyādi śaṃkhasthaṃ prapūrayedityantena granthena saṃbandhaḥ saumye copari maṃgalamiti saṃkṣeparūpavākyaṃ sahadevītyādi tatpunarityantaṃ maṃgalauṣadhigaṇanaparaṃ pṛthagvākyaṃ p. 146) sapteti sapta valmīkasaṃbhūtāṃ mṛdaṃ saṃsādya somāya vanaspatyantargataye nama iti vidyayā madhyataḥ karṇikāsthakalaśe nyaset athavā proktasaptavalmīkasaṃbhūtā mṛdamādāya madhyataḥ saṃsādhya etānyanantara pūrvoktāni pallavādi maṃgalauṣadhyantāni ca te naiva nyaset iti yojanā || tatra pañcagavya kaṣāya kalaśavarjaṃ sarvāḥ śuddhajalena pūrayet śeṣaṃ sugamaṃ saṃsādhyeti evaṃ kalaśān saṃsādhya saṃpādya mantrān lokapālān vahirdhyāyet pañcamantraiśca rakṣayediti pūrvaprayuktān mantrān saṃgṛhya samyak pratimātmani vilāpya toye adhivāsitāṃ arcāmuddhṛtya śubhairjalaiḥ kṣālayediti saṃbandhaḥ mūrtipairdhṛtāṃ svāsthitāṃ svābhimukhyena vitiṣṭhamānāṃ tāṃ tadagre darbhapāṇiḥ sthito namasta ityādyanuṣṭup dvayena upatiṣṭheta vijñāpyeti jitādhinā dhārayitvā aṣṭākṣareṇa saptadhā saptavāraṃ sañjaptaṃ dukūlādikṛtaṃ kautukaṃ pratisaraṃ vighnopaśāntaye aṣṭākṣareṇa vadhnīyāt p. 147) tatastāmarcāṃ brahmayānena vitānādyupaśobhitaṃ maṇḍapaṃ kārayedanyat ityādi prakṛtaṃ maṇḍapaṃ nayet atra vitānādyupaśobhitamiti viśeṣaṇabalāt maṇḍapamiti viśeṣyamadhyāhārthaṃ tatra bhadrāsane snānapīṭhe samāyuktamiti prakṛte samāropya samyak trīṇīti mantraṃ japan samīcīn prāṅmukhamāropya bhadraṃ karṇeti mantrato bhadraṃ karṇeti mantraṃ saṃkīrtya gavyena gobhavenājyena te jo'si mantreṇa abhyañjayet tathā ca sumati saṃhitāyāṃ- trīṇīti sthāpya pīṭhe tāṃ bhadraṃ karṇeti kīrtayet tejo'sīti samālipya gavyenājyena sādhakaḥ iti | nārāyaṇātmake ca - trīṇītyāsthāpya pīṭhe tāṃ bhadraṃ karṇeti kīrtayet tejo'si śukramantreṇa ghṛtenālipya sarvataḥ iti māsūrapiṣṭenodvartya saṃghṛṣya vāriṇā tathā yathā tallepo yathāvadapagacchet tathā prakṣālya valmīkayā mṛdā'lipya tena valmīkamṛṇmayena karṇikāsthakalaśapūritena p. 148) vāriṇā samudrajyeṣṭhamantreṇa snāpayet pūrvādidalakalaśasnapanakramaṃ samantramāha kaṣāyetyādi yā divyā iti mantreṇa ityantena mūlaiḥ samūlaiḥ sahadevyādyaṣṭamaṃ galairityarthaḥ || netronmīlanamavatārayati netre conmīlayet budhaḥ iti | vivṛṇotyājyamityādi budha ityantena citraṃ devānāmiti cetyatra cakāraḥ citraṃ devetyṛcā caikamāpyāyasveti cāparamityādi viṣṇusaṃhi tādyupamā | netronmīlamantrān samuccinoti dhenuriti mukhapaṭaṃ tyaktvā pradarśitā dhenuḥ netronmīlanakṛto gurordakṣiṇā bhavet ityarthaḥ snāpayediti | kalaśairāgneyādi vidigdalasthaiḥ kalaśaiḥ prathamokta kramāt pūraṇoktakramāt snāpayet digdalasthakalaśavat na pūraṇasnapanayoḥ kramabhedo vidigdalasthakalaśeṣvityarthaḥ | tadvivṛṇoti haṃsa iti dvābhyāṃ drupadādīti mantreṇa biṃbasthādhaḥkāya udvartanaṃ kuryāt śirasi mānastoketi mantritaṃ muramāṃsīyutaṃ p. 149) āmalakaṃ dadyāt paścāt gandhavāriṇā digvidik khaṇḍamadhyakalaśapūritena gandhvāribhiḥ viṣṇorarāṭamiti mantreṇa snāpayet tataḥ śuddhodakaiḥ ghaṭaiḥ tatparikalaśaiśca tadā tadedamāpaḥ pravahatetyṛcā ca saṃsnāpayet atra budha ityantena madhyakuṃbhe sahoccāryā sarvebhyo madhyamaṃ vineti nyāyavitvaṃ sūcitam evaṃ kalaśābhiṣekeṇa kramasaṃskṛte biṃbedevaṃ sannidhāpayet ityāha tataśca āvāhayediti tanmantramāhehīti || tadupahārapradādaprakāramāha hiraṇmayetyādi sottarīyaṃ kārayedityantena | evaṃ vidhopahārasamādatti samedhi tasya kiñcit rūpādivyaktimāha - viśvataścakṣuriti | viśvataścakṣuriti mantreṇa keśādipādāntaṃ pādatalādikeśāntaṃ ca vyāpayan sakalaniṣkalaṃ kuryāditi bhāvaḥ | atha kiñcitsamunmiṣita vaibhavasya tasya upahārapradāna prakāramāha oṣadhayaḥ samityādi dīrghāyuṣyātha varcasa ityantena na vanaspateḥ puṣpa ityādīni dīrghāyuṣyāya varcasa ityantena mantreṇetyarthaḥ | p. 150) tasya stutimavatārayati tata iti tato agrataḥ sthitvetaiḥ sāmabhi deveśaṃ stuvīta sāmāni darśayati | rathantarākhyeneti | puruṣottamaṃ rathantarākhyena abhitvā śūranonuma ityādinā vairājena pibā somamindretyādinā gāyakasāmnā agna āyūṃṣītyādinā ca stuvīta uttiṣṭheti biṃbaṃ bhadrapīṭhāduttiṣṭheti samutthāpya śubhaṃ brahmarathaṃ brāhmaṇamathaṃ rathaṃ kṛtā arthāt tasminnāropya pauruṣeṇa nayet | maṇḍapamiti śeṣaḥ dvāri arghyaṃ datvā tān dvārā praveśayet viśvataścakṣuriti | evaṃ anantaroktopahāra samunmiṣitavaibhavaṃ viśvataścakṣuriti mantreṇa vyāpya sakalīkṛtya saṃpūrṇāṃgaṃ parikalpya śāyayedityarthaḥ | iti kriyāsāravyākhyāyāṃ trayodaśaḥ paṭalaḥ || 13|| atha anantaraprāptaṃ adhivāsaṃ vaktumupakramate atha adhivāsamiti yathā śāstraviniścayamidamitthaṃ kartavyamityādi rūpaṃ śāstratātparyamanatikramya vakṣya ityarthaḥ | p. 151) adhivāsanaṃ tadāvaśyakadyotanārthaṃ stauti yadyogāditi yadyogāt yasyādhivāsa karmaṇo yogāt saṃbandhādvāt prayogādvā harirarcāyāṃ sada tatsamayamādye yāvat jagadavasthānaṃ sannihito jāyate | atrāpi pūrvaṃ ācāryabhāvanāṃ darśayatyātmānamiti asyāpi dhyātvātmānaṃ śivamityādi śiva bhāgoktavat devārthāḥ apyayaṃ svāpādibhūtakāryakāraṇādi vināśepyanaśvaratvamityarthaḥ atha mantrabiṃbavidheyaṃ samādhividhiṃ darśayati praṇavenetyādi prajāyata ityantena praṇaveneti atrāpi prāguktanītyā praṇavena arcābhimāninaṃ jīvaṃ samāyojya sarvāṃgataḥ samākṛṣya hṛdaye yojayitvā tatopyutkrāmya svasmin svapratyagātmarūpe sarveśvare svapratibiṃbabhūta samastajagaccaitanyonmeṣanimeṣavidhāyake harau śrīvāsudevāparanāmni parabrahmaṇi kṛtvā ātmaikatāṃ nītvā prāṇāyāmādinā paramātma sāmarasyaṃ praṇīya p. 152) paramīkṛtyetyarthaḥ | tathā kṛtvā pṛthvīpratibhāsamātra rūpapratimā śarīraṃ jagatāṃ pṛthivī marutā śoṣaṇa prāṇāyāmaparāmṛṣṭa vāyubījasaṃjātamahāvāyunā saṃśoṣya samyak nīrasavarjādivat śoṣayitvā bījānvitāgninā dahana prāṇāyāmaparāmṛṣṭa vahnibījasaṃjāta mahāgninā dagdhvā adbhiḥ plāvanaprāṇāyāma parāmṛṣṭāmṛtabījasaṃbhūtābhiradbhiḥ saṃplāvya atra adbhiḥ saṃplāvyetyanenaiva svakāraṇabhūtābhiradbhiḥ samyagekabhāvena plāvayitvā vilāpyetyartho'pi prakaṭīkṛta eva tathā ca viṣṇusaṃhitāyāṃ śuṣkadagdhāplutorvyapsu iti evaṃ pṛthivīmapsu saṃhṛtya vāyuṣkā upalakṣaṇametat svakāreṇa sāmarasyonta yasya tathā vāyuśuṣkā vahnidagdhāśca tāḥ pṛthivīkāraṇabhūtā āpaḥ pūrvavat vahnau vilāpya vahniṃ prāgvat svakāraṇasāmarasya svonayādipūrvakaṃ vāyau saṃhṛtya vāyuṃ tadvat ākāśatāṃ nayet evaṃ saṃkṣipta tatvasaṃhāraṃ kiñcit viśeṣapūrvaṃ samādhāya śeṣa tatvasaṃhāraṃ p. 153) darśayatyādhyātmikaivilyādya vyākṛtaikatāmityantena ādhyātmikādhidaivaiśca racanā sanniveśo'yaṃ kṣmādīnāṃ sādhibhūtatā boddhavyamadhidaivatvaṃ sāmarthyaṃ yasya yatsvakaṃ tadadhiṣṭhātṛmantrāṇāṃ adhyātmatvaṃ vidhīyate || iti śrīsātvatāyuktairādhyātmikairapi daivai kāraṇairviṣayaiśca saha ghrāṇopasthasamāyuktāmurvīṃ bhūtagaṇānvitāṃ ityādyuktaiḥ ghrāṇādi jñāna karaṇairupasthādi karmakaraṇaiḥ gandhādibhiḥ jñānendriyaviṣayaiḥ ānandādibhiḥ karmendriyaviṣayaiśca saha lāṃ namaḥ parāya pṛthivyātmane huṃ phaḍityādi svasvamantraprāṇāyāmena tanmātrasaṃsthāni ca annamaḥ parāya sarvātmane nama ityādi svasvamantravyāpakena ātmatatvena ca yojayitvā ityatrādhidaivāyo durgāvibhāge svayameva vakṣyatītīha na pratanyate | evamuktakramāt saṃhṛtya namaḥ pañcamamākāśaṃ praṇavaprāṇāyāmena uttaratatvasāmarasyaṃ praṇīya svamantraprāṇāyāmena śabdatanmātrāyāṃ saṃhṛtya vyāpakena p. 154) vyāpakena manasi saṃhṛtya proktarītya mano'haṃkṛtī saṃhṛtya tamahaṃkāraṃ mahati saṃhṛtya mahāntamātmānaṃ buddhitatvāparanāmadheyamavyākṛtaikatāṃ nayet tamavyākṛtaṃ jñānavigrahe jagatsargādyarthamāyā nirīkṣaṇena kiñcidavaiśadyepi cidekarūpe ātmani nayet | tameva cidātmānaṃ śāntatvādilakṣaṇa viśeṣaṇairviśiṣṭeste svaparapakṣopakṣiptadoṣonmeṣa śaṅkāṃ śamayati śānta iti śānte māyopahita svapratibiṃbabhūta samastavyavahārasākṣibhāvepi tadviṣayarāgādirahite anante kṣaṇabhaṃgurajagadrūpa svapratibiṃbabhāve'pyanaśvare kālato paricchinna svarūpe vā apare vyomni samastajantu santāna pratyagātmabhāvena saṃkucitavṛttitvepi mahākāśavat samasta svakāryavyāpake deśataścānavacchinne vā niṣkriye samastasvakāvyāpitvepi tatpranāḍīprasiddhyat puṣyapāpādi sarvakarmanirmukte pariṇāmitvādirāhityena kūṭasthanityasvarūpe vā cidātmani nayediti - p. 155) snānavigrahamiti | evaṃ kiñcit māyāsaṃvalite cidātmani avyāhṛtaṃ saṃhṛtya naṃ jñānavigrahaṃ cidātmānamapi praṇavaprāṇāyāmakṛta icchādi saṃhārapūrvakaṃ paramānande ānandaṃ brahmaṇo ityādi śrutisiddhe saccidānandaghane viśuddhatare svasvarūpe saṃsthitaṃ samyagananyaparatayā sthitāṃ dhyāyet || iti | evaṃ kāryavilayamuktvā kāraṇavilayamāha śānta iti || atra taṃ dhyāyet paramānandaṃ ityantastamiti padamavaṣṭāpya akṛtātmaparāmarśaparatayā yojayedvā tathā ca tātamavyā kṛtātmānaṃ niṣkriye nirastakriye viśvasaṃsāranimitta māyāvilāsavihitamupādhau na nītya nijakriyānirmukta ityarthaḥ śānte praśamitarāge māyāvilāsa bījavīkṣā vyapete nityaśuddhe ityarthaḥ anante svāpādhi bhūtaviśvavilayepyanaśvare'navacchinne pare vyomni upādhiviraheṇa svabhā * * vināśe mahākāśavat vyāptatare deśato'paricchinne satāmātraikalakṣaṇe jñānavigrahe cidātmani nayet | p. 156) na śāntavigrahaṃ taṃ praśamitasamastopādhitaṃ cidātmānamapi paramānande saṃsthitamityarthaḥ taṃ śāntavigrahaṃ praśamitasamastopādhiṃ cidātmānamapi paramānande saṃsthitaṃ dhyāyet evaṃ sakāraṇaviśvavilayamabhidhāya evaṃ līne jagatyasmin punaḥ sṛṣṭau pravartate jantūnāmupakārāya krīḍayā parameśvaraḥ iti samuktanītyā jagatsargaṃ vivakṣuḥ jagatsargādividhāyakaṃ tadaikṣatetyādi śrutisiddhamāyānirīkṣaṇena kiñcinmāyāsaṃvalitaṃ pratyagrūpaṃ prapañcasargādiprabhuṃ cidātmānaṃ parāmṛśati - yasminniti avyākṛtamūla kāraṇaṃ yasmin kiñcit svāyāsaṃvalite cidātmani līnaṃ līnaṃ ca samyak saṃsthāṃ yasmin uttarasargārthaṃ nikhilaprāṇi karmaparipāka pratīkṣamāṇaṃ vāsanārūpeṇa sthitaṃ tathā sthitaṃ sadyat svarūpaṃ cidātmānaṃ pṛthaktvena vastu tayā nirvartumaśakayatvāt marīcikādivat yat svarūpameva ca taṃ māyāsaṃvalitaṃ cidātmānaṃ parasya śuddhatarasya brahmaṇaḥ śaktiṃ viśvasargādi p. 157) sāmarthyarūpaṃ parameṣṭinaṃ aparabrahma viduḥ || sa tu yo'yamevaṃ rūpaḥ parameṣṭī saṃjñānahetukopi śuddhajñānarūpa brahmavivartatvāt taddhetuko ata eva parāparavikalpasvarūpaḥ svasvarūpalakṣaṇanirīkṣaṇenāyaṃ paro vā māyāsvarūpa nirīkṣaṇenāyaṃ aparo vā iti vikalpa eka eva sa rūpātmā yasya saḥ vāsudevā paranāmadheyaḥ parameṣṭī prabhuritara kāraṇānapekṣaṃ jagatsargādikaṃ tat sṛṣṭvā tadevānuprāviśadityādi śrutyanusṛtyā sarvakṛt sarvaprapañcasraṣṭā sarvātmā sarvajagajjīvarūpaśca vijñeyaḥ | evaṃ sāṣṭṛtvena parāmṛṣṭasya tasya sṛṣṭikramaṃ darśayati tāmiti sa vāsudevaḥ sisṛkṣayā samucitecchādi śaktitrayasaṃpannaḥ tān svātmani nilīnāṃ svāṃ vastutaḥ svānanyāṃ avyākṛtiṃ sakalaprapañcabhūtāṃ māyāṃ adhiṣṭhāya nādātmā śabdatanmātra śarīraḥ san sparśasaṃjñikīṃ pauruṣīṃ puruṣatatvamayīṃ mūrtimajanayat sa sṛṣṭaḥ puruṣaḥ saṃkarṣaṇaśca kathyate iti vijñeyaḥ punariti p. 158) punarapi prabhuḥ saḥ jagatpatiḥ saṃkarṣaṇarūpeṇa vartamāno vyākṛtiṃ māyāṃ kṣobhayitvā tejo mayaṃ rūpaṃ rūpatanmātrātmakaṃ viśvaṃ viśvatatvarūpaṃ pradyumnamasṛjat punaḥ pradyumnarūpeṇa vartamānaḥ saḥ īśvarastejomayīṃ rūpatanmātrātmikāṃ svāṃ prakṛtiṃ viloḍya viśvāhlādakaraiḥ viśvāhlādakarībhiḥ śāntaiḥ śāntābhiralpamātrābhiḥ nivṛttisaṃjñāṃ nivṛttitatvāparanāmadheyāṃ manmayīṃ aparāṃ tanumakarot | taṃ jalo daraśayaṃ kṣīrārṇavaśāyinaṃ aniruddhākhyaṃ hariṃ viduḥ punaḥ aniruddhātmanā vartamāno śrīhariravyākṛtiṃ māyāṃ vikṣobhya gandhatanmātrakāṃ gandhatanmātrāmātraśarīraṃ sarvātmānaṃ sarvatatvarūpaṃ devaṃ nārāyaṇāparanāmadheyaṃ prajāpatiṃ akhilaprajā sarganisarga niṣṭhatvāt kṛtaprajāpatisaṃjñakamakarot atrāpi akaroditi pūrvoktamanuvartate pañceti paraspaparamātmanaḥ etāḥ parameṣṭyādi rūpāḥ pañcaśaktayaḥ aiśeyābhireṣa paro devaḥ paramavyomni tiṣṭhatītyādi smṛtismārite p. 159) pārameśvare pade vyavasthitāḥ vyavasthayā nissaṃkīrṇatayā sthitāḥ proktāḥ aśeṣajagadādhārāḥ suranarasūkarādibhidā prapañcyamāna samastaprapañca jīvasamāśraya sūkṣmaśarīrātmaka tanmātrārūpatvāt aśeṣajagadadhiṣṭhānabhūtāśca proktāḥ etamevārthaṃ vidvatsaṃvādena dṛḍhayati ādhyātmiketi vedavādibhiḥ pañcaitāḥ śaktayaḥ ityanuvartate etāḥ pañcaśaktayo vedavādibhiḥ ādhyātmikādhibhūtādhidaivata bhedasvādhyātmikasyātmani vartamānasya śrotravāgādirūpasya prāṇādirūpasya vā'dhi bhūta svabhūteṣu vartamānasya ākāśadirūpasya śrotavyavaktavyatvādirūpasya vā adhidaivasya deveṣu vartamānasya sadāśivādirūpasya diganvādirūpasya vā bhedasya bhedajātasya kāraṇahetubhūtāḥ pañca tanmātraśabdena kīrtitāḥ atha samutpannasya prajāpateḥ viśvasarga prakāraṃ darśayati sa hi sarvātmanā prajāpatirityanantara pūrvaprakṛtaḥ sarvātmako brahmā vividhaṃ jagat sisṛkṣuḥ sādhāraṇaṃ p. 160) sarvakāryasāmānyopādānabhūtaṃ apṛsaṃjñakaṃ tadapūrvaṃ akhilaprāṇikarmasaṃskāraṃ vyākarot svāvyaktaprathamakāryatayā akarot tābhiriti | tanmātrabhūtābhiḥ svakāraṇa rasatanmātrakāryabhūtābhistābhiḥ apṛsaṃjñamiti prakṛtābhiradbhiratha tasmin śaktiṃ nyaset paścāt pārthivīṃ bījasaṃjñikīmityādi uktapṛthivīśaktipraveśādyanantaraṃ aṇḍamasṛjat taditi | tatsṛṣṭamaṇḍaṃ pañcabhūtātmabhūtaṃ pañcī kṛta mahātmabhūtātmakaṃ | ata eva pṛthivī vīryopabṛṃhaṇāt hiraṇmayaṃ ata eva śubhaṃ bhāsamānaṃ bhavatīti śeṣaḥ || atra tāṃ svāmavyākṛtamāyāmityādi tadardhaṃ pañca bhūtātmakamityantena granthasandarbheṇa icchādi śaktitrayasṛṣṭyartha praṇavaprāṇāyāmāḥ paremeṣṭayādi sṛṣṭyartha pañcatatvaprāṇāyāmāḥ apūrvāṃbhaḥ sṛṣṭyartha praṇavaprāṇāyāmaṃ tat kāṭhinyādyartha pṛthivībījādi prāṇāyāmaḥ samutpannaḥ brahmāṇḍa pañcabhūtātmakatārthapañcatatvaprāṇāyāmāśca krameṇa sūcitāḥ iti p. 161) veditavyam tatreti tatra tasmin brahmāṇḍātmake biṃbe ātmani saṃhṛtā utkrāmyātmaikatāṃ nītvetyuktakrameṇa svātmani vilāpitā tanmātra pañcakādhārāsva nityapūrvaśarīrātmaka tanmātapañcakāvalaṃbanā saṃhatāśeṣavṛttikāsva saṃlīnabhāvi prāṇāsya paratastatvasaṃyogajanyavṛttikā jīvaśaktiḥ saṃkramate tasmin tādṛśīṃ jīvavṛttiṃ saṃkramayedityarthaḥ | tadā jīvasaṃkramaṇasamanantarameva jīvenādhiṣṭhitaṃ prāṇo labdhavṛttiḥ samunmiṣitordhva vṛttyādidaśavidhavṛttirbhavet sahi nayedavyākṛtaikatāmiti prakṛtaḥ sa eva padārtho ādhyātmiko'dhyātmadhidehaṃ vartamānaḥ prāṇaḥ prāṇāparanamiṣyate paramātmāśrayatayā vyākṛtasaṃjño jīvāśrayatayā vartamāṇaḥ prāṇātmanā ceṣyata ityarthaḥ ato asmāt prāṇatatvāt guṇatrayamayī prakāśatvādi samunmāvā'ta evāṣṭavṛttikī satvādisamudīrita dharmādyaṣṭavṛttimati buddhirjāyate || tataḥ svavṛttyanantaraṃ tasmāt p. 162) buddhitatvāt kartṛśaktirātmanaḥ kartṛtvābhimānasaṃpādaka māyāsāmarthyabānahaṃkāro jāyate vṛttiḥ tasyāhaṃkārasya vṛttiḥ śabdādyarthamayī śabdādyarthapravartikā syāt manastu samanantaraṃ tasmādahaṃkārāt saṃkalpādimaya saṃkalpavikalpa vṛttikaṃ manastu jāyate tasmānmanasaḥ śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandha itīritāḥ pañcārthāḥ pañcapadārthāḥ prajajñire | tairarthaiḥ jñānakarmaśaktīni jñānaśaktimanti karmaśaktimantīni ca khānīndriyāṇyārabdhāni tāni dvitayāni darśayati śrotramityādi karmasaṃjñānītyantena | ataḥ paraṃ tairarthaiḥ pañcabhūtānyārabdhānīti śeṣaḥ bhūtāni paṭhanti vyometi || ebhirbhūtaiḥ śrotrā dyupalakṣaṇaṃ caitat || tathā ca sumati - kārya ṣoḍaśakaṃ sthūlaṃ sūkṣmaṃ buddhyādimātrajaṃ ityādyuktaśrotrādeḥ taiḥ sarvādhāraṃ svārjita sarvakarma bhogādhāraṃ sthūlaśarīraṃ prajāyate ebhiḥ sthūlaśarīraṃ tu sarvādhāraṃ prajāyate || p. 163) ityupasaṃhāravacanenaiva tatvasṛṣṭyartha tattanmantraprāṇāyāma saṃvatsaraparipāka aṇḍabhedādikramaśca sūcitaḥ | iha tāvat bhūmirāpo'nalovāyuḥ ravaṃ mano buddhireva ca ahaṃkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtiraṣṭadhāḥ iti śrībhagavadanuditakāraṇatvasya manaso mūlaprakṛtiravikṛtiḥ mahadādyāḥ prakṛti vikṛtayaḥ sapta ṣoḍaśakaṃ ca vikāro na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣa ityādyukta kāryakoṭyantarbhāva śaṃkayā vaikārikādahaṃkārāt pañcabuddhīndriyāṇi tu karmendriyāṇi pañcaiva karmārthāni ca taijasānmanī jātaṃ dvirūpaṃ ca tataḥ saṃkalpasādhanaṃ bhūtādeḥ pañcabhūtāni tanmātrāṇi yathākramamityādyukta prakāreṇa ahaṃkārādakhilātmādi sarvāṃgīkaraṇaṃ na ramaṇīyam | sargavisargayoḥ bhinnakāraṇatva prasaṃgāt aṃgīkāre tu ādhyātmikādhidaivaistu karaṇairviṣayaissaha tanmātrasaṃsthitānītyuktaṃ indriyāṇāṃ tanmātrānusaṃharaṇaṃ nabho manasi saṃhṛtyetyuktaṃ nabho p. 164) nabho mātrāyāṃ manasi saṃharaṇaṃ ca na saṃgacchatetarāṃ tatraḥ prabhṛti kāraṇatvameva yuktamiti sthitaṃ proktatatvabījādikaṃ vaktuṃ pratijānīte eteṣāmiti nyāsasthānoktiyuktaṃ taduddharitamakāramiti makāraṃ makārātmakaṃ vācyavācakayorabhedavyapadeśāt tādṛśaṃ jīvatatvamannamaḥ parāya jīvātmane namaḥ iti mantreṇa śarīre sarvāṃge vyāpakaṃ nyaset | bhakāraṃ bhakārabījavācyaṃ jīvaupādhiḥ praṇavaṃ tathā sarvāṃgatayā vyāpakaṃ nyaset buddhyāditrayalakṣaṇaṃ tatsthānaṃ cāha vakāramiti mātrāpañcakamantrasthānāni darśayati nakāramiti śrotrādītiṇādicāntaṃ ṇakārādicakārāntākṣaradaśakātmakaṃ śrotrādyupasthaparyantamindriyadaśakaṃ kramānnyaset | tattadabhidhānābhidheyasthāna iti bhāvaḥ | tathā cāgamaḥ śrotrādīndriyavarga mātmaviṣaya iti vinyasyeti viśeṣairnādi kāntākṣarairyuktaṃ vyomādyavanipaścimaṃ vinyasya sthūladehaṃ prakalpayet | p. 165) tannyāsasthānamāha śira iti sṛṣṭinyāsaṃ iti | idaṃ ḍādikāntākṣaraiḥ yuktaṃ vyomādyavanipaścimamityetat sṛṣṭinyāsaṃ kvacit | brāhmaṃ tu vinyasedbījaṃ mastake tatvarūpakaṃ ādyadvitīyaṃ vaktre vai tṛtīyaṃ nābhideśataḥ || ityādirūpe kvacidāgamāntare | anyathā ṅādikāntākṣarairityukta bījakamaviparītakādi ṅāntākṣarakramatayā ca proktaḥ kila | kilaśabdena tatra upapatticintanā sūcyate | evaṃ prakṛtatatvanyāsamupanyasya prāsaṃgika hṛtpuṇḍarīkādikamāha- hṛtpuṇḍarīkamiti || atra hṛtpadenaiva tannyāsasthānaṃ ca sūcitaṃ haṃ sūryaṃ dvādaśātmakaṃ svarociṣā dvāsaptatisahasrāṇi nāḍīrvācyavyavasthitaṃ hṛtpuṇḍarīkamadhyamadhyāsīnaṃ vidyāt tanmadhye sūryamaṇḍalamadhye saṃ saṃ bījaṃ somaṃ vicintayet | tanmadhye somamaṇḍalamadhye dīptaṃ binduṃ agnīṣomau prakṛtipuruṣau bindunādau ca nityāvityādyukta parasparātmatva bindupadalakṣya vahnibījaṃ bījamiti bhāvaḥ tādṛśaṃ p. 166) vahnimaṇḍalaṃ cintayet vaikārastasya daśakalātmatvaprasiddhidyotanārthaḥ || evaṃ cidātmasaṃyoga vikṛtāvyākṛta tatkāryarūpa prāṇādi pṛthivyantima tatvamayaṃ śarīraṃ tasminnapi tasya viśeṣanityāsthānabhūtaṃ hṛtpuṇḍarīkādikaṃ ca tattanmantranyāsena prakaṭīkṛtya tadadhiṣṭhi tasyātmanaḥ pāramaiśvaryādisakalaguṇasaṃpūrṇatā siddhaye parameṣṭyādi nyāsamapi kuryādityāha jīvamiti maivaṃ niṣpannaprākṛtaprāya śarīramadhyamadhyāsīnaṃ jīvamīśabhāvasthamājānasiddhapāramaiśvarye jāgrataṃ parikalpyaṣāṃ bījena ṣoṃkārabījayuktena parameṣṭinā yojayet parameṣṭinyāsena paramaiśvaryajāgarūkaṃ bhāvayedityarthaḥ bhāvaḥ tatoṃ yaṃ bījena yaṃ bījayukta puruṣatatvena nyasya pauruṣaṃ bhāvaṃ puruṣasaṃbandhinaṃ bhāvaṃ kiñcinmāyāvīkṣaṇena puruṣatvābhimānamāśritaṃ dhyāyet savisargeṇa visargāntena vena vaḥ iti bījena nyasya anugrahakaraṃ tattatkarmaphalapradāna rūpāṃnugrahakaraṃ upari rāgadveṣādikāni p. 167) divṛtti saṃjñabhāvāśritaṃ dhyāyet | āśritaṃ dhyāyediti proktamanuvartate | lāṃ bījena nyasya sarvasaṃbhūtikartāraṃ māyātatkāryapreraṇā dvāreṇa proktalakṣaṇasakalaṃ tu santānatadbhogadravya saṃpattikartāraṃ sarvātmanā punaḥ smaret parameṣṭyādi nyāsasthānaṃ ca- pañcaitāḥ śaktayaḥ proktāḥ parasya paramātmanaḥ pañcatanmātraśabdena kīrtitā vedavādibhiḥ || ityabhedakathanāt tatsthānakathanenaiva kathamiti draṣṭavyam evaṃ prāptapratyagbhāvasya ātmanaḥ svasvarūpapratyabhijñānāya kopatatvaṃ ca nyasediti āha - tata iti pūrvabhāvasaṃhṛtikāraṇaṃ svataḥ svādhyasta samastaprapañca saṃharaṇakāraṇaṃ kṣaṃ kṣaṃ bījaṃ kopatatvaṃ sarvasaṃyamakāraṇaṃ svāśrayamāyā pracāra sarvasvopaśamanakāraṇaṃ cintayet sarvendriyasaṃyamanāya sarvāṃga vyāptatayetyarthāt uktamarthaṃ saṃgṛhṇāti kartāramityādi jñānaśaktibhirityantena sūkṣmatanuṃ amūrtarūpaṃ jñānābhāsaṃ cidrūpaṃ sureśvaraṃ p. 168) samastajagatsākṣibhūtaṃ viṣṇuṃ vyāptataraṃ śrīharimevaṃ proktaprakāreṇa kartāraṃ tāṃ svā mavyākṛtamāyāṃ adhiṣṭhāyetyādyukta prakṛtipreraṇadvāreṇa kartāraṃ vikartāraṃ jīvenādhiṣṭhitaḥ prāṇo labdhavṛttistadā bhavet ityukta svanirīkṣaṇavikriyamāṇa svādhiṣṭhitaprakṛtidvāreṇa vikartāraṃ sarvādhāraṃ evaṃ sthūlaśarīraṃ tu sarvādhāraṃ prajāyate ityuktatatkāryarūpa pṛthivyanta tatvadvāreṇa sarvādhāramābhiranantarapūrvoktābhiḥ parameṣṭhyādi jñāna śakta śaktibhi cicchaktibhiḥ vācyavācakasaṃbheda vibhaktāśeṣamaṇḍalaṃ vācyasaṃbhedena tatvakalā bhuvanādhvanā vācakasya bhedena varṇapadamantrātmanā ca vibhaktāśeṣamaṇḍalaṃ akhaṇḍamaṇḍalarūpaṃ svavirāṭ śarīraṃ samyak tādātmyena vyāpya cetanīkṛtya saṃsthitaṃ svasvarūpajāgarūkatayā sthitaṃ cintayet vācyavācakasaṃbheda vibhaktāśeṣamaṇḍalamityantena evaṃ sṛṣṭasya mantrabiṃbasya ṣaḍadhvanyāsena ṣaḍvidhaprapañca p. 169) grahatvaṃ ca kalpayediti ca dyotitaṃ dhyātveti atha tamupahārārpaṇai codvayedityāha tata iti subhāhitaḥ susaṃpanna bhaktiḥ atha apratiṣṭhitamantrabiṃbe parivāravyavasthityayogyatayā tadvibhūti sphūrtaye maṇḍalejyāṃ kuryādityāha - prabhūtairiti yājñikaiḥ pūjārhaiḥ ārādhya adhiṣṭhānabhāvanāprakāramāaha āsanamiti | tatra tasmin cakrābjamaṇḍale sagātraṃ atra gātrapadaṃ padādyupalakṣaṇaṃ tathā ca ādhāraśaktyādyupari lasaddharmādharmādi pādagātrayutaṃ saparicchadaṃ satvādyuparilasanmāyāvidyādi rūpā staraṇayutaṃ āsanaṃ dhyātvā saṃpūjya tasyorasi tasya pīṭhasyopari svakṣaṃ trinābhiṃ dvādaśāraṃ dvinemiṃ sarvatatvasamanvitaṃ caturviṃśakatatvarūpaṃ caturviṃśati prathisamanvitaṃ śobhaṃ cakraṃ vicintayet yaṣṭhuṃ vicintayet punaryajecceti bhāvaḥ atha tadvivṛṇoti pūrvādīti | prājño guruḥ adharottarasaṃsthiteṣu pūrvādiprathiṣu p. 170) prakṛtyādīni praṇādi pṛthivyantāni tatvāni kramayogato adharaprathau prāṇatatvaṃ uttaraprathau buddhitatva manantarādhaḥ prathau ahaṃkāratatvamityādi kramayogamāśritya ekāvṛtyā vinyasedyajecca | sūryamiti atra sūryapadena devatātmā sūryaḥ tanmantrabījabhūto'haṃkāraśca ucyete | tata evaṃ yojanāḥ saṃvṛtasvara varjitaiḥ dvādaśabhiḥ svaraiḥ akārādivisargāntaiḥ ajabhiḥ samyak dvādaśadhā bhaktaṃ sūryaṃ hakāraṃ haṃ hamityādirūpaṃ tathā sūryaṃ dvādaśadhā bhaktaṃ dhātaryamitra varuṇāṃśa bhagendra vivasvat pūṣa parjanya tvaṣṭṭa nāma dvādaśamūrti vibhaktātmakaṃ sūryadevatātmānaṃ ca areṣu viniveśayet | oṃ haṃ namaḥ parāya sūryāya meṣātmane dhāna * * * nnamaḥ ityādi mantraiḥ aramadhyeṣu viniveśya pūjayedityarthaḥ | bindvantairiti | śukle pakṣe bindvantai rakārādibindvavasānaiḥ kramapaṭhitaiḥ pañcadaśabhiḥ ara site pakṣe'nyathā vyutkramapaṭhitaiḥ visargādyairākārāntaiḥ pañcadaśabhiśca p. 171) svarairvibhaktaṃ somaṃ somabījaṃ sakāraṃ śukletaravibhāgataḥ tithirūpābhiḥ sarvakalābhirvibhaktaṃ somaṃ devatātmānaṃ somamekaikasmintantare vicintayedārohavṛttyā pārśvadaye paryayaṇa krameṇetyādi dīpadīpikādyuktopapattyā mūlādagrāntaṃ agrānmūlāntaṃ ca vibhajya saṃ namaḥ śuklapratipadātmane nama ityādi mantraiḥ cintayet ādyena svareṇākalāḥ madhyato'ra madhye ca saṃ namaḥ parāyāmākalātmane namaḥ iti mantreṇa ca cintayet nābhāvantarādi nābhitritaye annamaḥ parāya prātaḥsavanātmane namaḥ ityādirūpeṇa svanāmnaiva savana tritayaṃ vicintayet | tathā maṃ namaḥ parāya kopatatvātmane namaḥ ityanena svanāmnaiva kopaṃ kopatatvamakṣasaṃsthaṃ karṇikāsthānasaṃsthaṃ vicintayet | tanmadhye tasya samarcitapadmasya madhye nābhyantaḥ pradeśe paṃkajāmāraṃ paṃkajamityupalakṣaṇaṃ padmādisamaṣṭyantasya pīṭhaśeṣasya taccātra smaret tanmadhye paṃkajamadhye pauruṣīṃ śaktiṃ mannamaḥ p. 171) svarairvibhaktaṃ somaṃ somabījaṃ sakāraṃ śukletaravibhāgataḥ tithirūpābhiḥ sarvakalābhirvibhaktaṃ somaṃ devatātmānaṃ somamekaikasmintantare vicintayedārohavṛttyā pārśvadaye paryayaṇa krameṇetyādi dīpadīpikādyuktopapattyā mūlādagrāntaṃ agrānmūlāntaṃ ca vibhajya saṃ namaḥ śuklapratipadātmane nama ityādi mantraiḥ cintayet | ādyena svareṇākalā madhyato'ra madhye ca saṃ namaḥ parāyāmākalātmane namaḥ iti mantreṇa ca cintayet nābhāvantarādi nābhitritaye annamaḥ parāya prātaḥsavanātmane namaḥ ityādirūpeṇa svanāmnaiva savanatritayaṃ vicintayet | tathā maṃ namaḥ parāyakopatatvātmane namaḥ ityanena svanāmnaiva kopaṃ kopatatvamakṣasaṃsthaṃ karṇikāsthāna saṃsthaṃ vicintayet | tanmadhye tasya samarcitapadmasya madhye nābhyantaḥ pradeśe paṃkajāmāraṃ paṃkajamityupalakṣaṇaṃ padmādisamaṣṭyantasya pīṭhaśeṣasya taccātra smaret tanmadhye paṃkajamadhye pauruṣīṃ śaktiṃ mannamaḥ p. 172) maṃ namaḥ parāya jīvātmane namaḥ ityanena jīvaśaktiṃ dhyātvā krameṇa ādhāraśaktyādi jīvatatvāntaṃ tattadvat krameṇa japādibhirabhyarcya vidvān aṣṭottarādi mantrakalpa viśeṣaḥ vi * rcāyāṃ adhivāsitamantrabiṃbe yātu vinyastā mantramayīṃ tāṃ mūrtiṃ tatra dhyātvā kramāt sāṃgaṃ sāvaraṇaṃ kalpayet | āvaraṇakalpanāyāṃ cātikramāvaraṇaviśeṣaṃ darśayati dvādaśākṣarabījairiti | sadāṣṭākṣaraṣaḍakṣaradvādaśākṣarādi mūlamantrabhedepītyarthaḥ | māntrikamāvaraṇayogaṃ darśayati vainateyādikānīti evamiṣṭvā gururvā magnāvācārya kuṇḍajanitajātavedasi jananādikramāt jīvādi kopāntasamuktakḷptyā tatvāni hutvā tatvānyadhikṛtya ghṛtena pratyekaṃ yathoktasaṃkhyaṃ hutvā śāntitoyaṃ praṇītājalamādāya biṃbasya mūrdhani biṃbasya mūrdhani siñcet śāntitoyamityupalakṣaṇam saṃpātasyāpi evaṃ pradhānabhūta pratimādhivāsanamabhidhāya guṇabhūta purādyāpīṭhādyadhivāsanamāha- p. 173) pīṭhamiti śodhayitvā tvagbhirmṛdbhiḥ tato darbhaiḥ saṃghṛṇya kṣālayejjalairityādyuktanītyā śodhayitvetyarthaḥ evaṃ pīṭhādikamapyadhivāsya dikṣu mūrtidharāṃśca cakārāt kuṇḍe ācāryaśca vidhivat homān kuryāt | vidhivat padasūtritamarthaṃ vivṛṇoti tata iti praṇayanamāha tata iti paścime agnipraṇayane pākṣikalā matrayamāha agniṃ dūtamiti homaṃ vivṛṇoti kṛtveti pradhānamoṃ tat pradhānahomaḥ pakvahomo'nto yasyedhmārdhi?dhānādi pīṭhamantrahomāntasya karmaṇaḥ tat pradhānahomāntaṃ pakvahomaḥ darvācīnaṃ karma kṛtvetyarthaḥ vedādyairagni mīletyṛcā iṣe tvorje vāyavasthopāyavastheṣā agna āyāhīti sāmnā śannodevīrityatharvaṇena ceti vedādimantrairvāga kruddhotkādi dyutkāntairaṃgamantrairvā mūrtibhirvāsudevādyaniruddhānmādibhirvā kramāt pūrvādidigopāntaireṣu trividhamantreṣvanyatamairmantraiḥ samidādīni dravyāṇi juhuyuḥ dravyāṇītyādi vrīhīnāṃ cāṣṭaśatamityantaṃ ekaṃ vākyaṃ idamiti p. 174) guruḥ svakuṇḍe mūlena samidādyā * * atra nārāyaṇātmake tvamagne dyubhirityevaṃ dakṣiṇaṃ paścimaṃ punaḥ agna āyāhi mantreṇāpyagnimagnimathottare iti | sārasvate tvamagne dyubhirityevaṃ dakṣiṇe vāruṇe tataḥ agniṃ dūtamityṛcā saumye tvagnimagniṃ havīmabhiriti coktatvāt dhyātaṃ dravyanavakaṃ hutvā | atha anantaraṃ ghṛtena dadhnāmadhunā payasā ca cakārāt sarvadravyeṇa ca yathākramaṃ śāntiṃ hunet tatsaṃpātārpaṇasthānamāha spṛśediti ghṛtaṃ hutvā pādaṃ spṛśet sruvārpitena tatsaṃpāteneti śeṣaḥ | tathā ca sumatiḥ sruveṇa dvavyayuktena sparśanaṃ ca prakīrtitamiti dadhinātvānantaraṃ dadhi hutvā nābhyantaraṃ spṛśet madhunā hutvā mūrdhānaṃ spṛśet pañcopaniṣaderiti | evaṃ pañcopaniṣadaiḥ yathākramaṃ śāntiṃ hutvā prakṛtādhivāsahomasiddhaiḥ aśeṣa bhasmasaṃpātaiḥ saṃspṛśya devaṃ kusumairyajet evamadhivāsamabhidhāya haviḥ saṃpātapūrvaṃ tatsaparyāṃmāha catasra ityādinā tadrakṣiṇaṃ dvāradeśata uttarābhimukhāḥ pṛthak pṛthak p. 175) granthyubaddhā gaṃgā ca yamunā caiva tathā godā sarasvatī catasro dhenavaḥ sthāpyāḥ svanāmabhiḥ pūjyāścetyarthāt tathā ca samatiḥ- nāmabhiḥ pūjanīyāstāḥ gandhapuṣpairyathākramam iti | dohanādi mantramāha duhecca viṣṇugāyatryā iti | tayā viṣṇugāyatryaiva mantrabiṃbamaṇḍala yoḥ kṛtasannidhānāya deveśāya caruṃ nivedayet | maṇḍapāttu bahirdikṣu prathamaṃ dikṣu punarvidikṣu anantaraṃ pūrvādyaṣṭadikṣu ca gandhapuṣpa jalānvitaṃ baliṃ haret | dikṣu balimantramāha ādyāśceti | vidikṣu mantramāha vṛkṣeṣviti aṣṭadikṣu mantramāha vināyakāstviti śeṣaṃ sugamaṃ | upasaṃharate evaṃ kṛtveti || - || iti kriyāsāravyākhyāyāṃ caturdaśaḥ paṭalaḥ || 14 || atha vṛttasamādhānapūrvakaṃ vartiṣyamāṇapratiṣṭhādhiṣṭhāna bhūtaratnanyāsamavatārayati adhivāsyetyādinā sārdhagranthena | ācārya evaṃ devaudbhavādi samuktakḷptyā'dhivāsya p. 176) tataḥ prātaḥ samutthitaḥ snātvā bhūtapūrvāhnikakriya ātmānamalaṃkṛtya vidhidṛṣṭena vartmanā ratnanyāsaṃ kurvīteti yojanā ratnanyāsasthānamāha napuṃsakaśilāyāmiti atha guruḥ napuṃsakaśilāyā madhye diśāsu ca gartaṃ vidhāya saṃśodhya teṣu garteṣu bīnādidravyāṇi nyaset gartamiti jātāvekavacanam | ratnanyāsāt prāgeva napuṃsakaśilā pratiṣṭhātavyā ityāha kṣālitāmiti tataḥ prabhāte guruḥ pūrvedyuḥ kṣālitāṃ jalādhivāsamuddiśya kṣālayet bahubhirjalairityuktarītyā pīṭhavat kṣālitāṃ biṃbādhi vāsakāle kṣālitāṃ tāreṇārcitāṃ tāṃ pādaśilāṃ napuṃsakaśilāṃ tataḥ prātarbhāvi pratiṣṭhāsthāna eva napuṃsakaśilāpi pratiṣṭhāpyetyāha gamanamiti pṛṣṭhasaumyeśabhāgakaṃ pṛṣṭhasaumyeśabhāgamāśrityā | sapta sapta vibhāgena garbhāgāre vibhājite | brahmadevamanuṣyāṇāṃ piśācānāṃ padānivai madhyādārabhya yatnena kalpanīyāni sarvataḥ brāhmaṃ pañcadaśāṃśaṃ syāddaive bhāgāstrayodaśa p. 177) ekādaśa navāṃśāśca śiṣṭayoḥ pṛṣṭhabhāgataḥ brahmāṃśe madhyamaṃ tyaktvā dvitīyaṃ cāpi pṛṣṭhataḥ sthitaikavīberabiṃbasya tṛtīyaṃ sthānamiṣyate tribhakte dvāravistāre trisaptāṃśu madhyame madhyārdhenottaraṃ sūtraṃ gamanārthaṃ prakalpayet paścimottarasaṃyoge karṇasūtraṃ prakalpya tu biṃbāṃgulayaveneśe gamayeddviyavena vā || ityuktatrividhaṃ gamanaṃ kṛtvā yatra sthāpanaṃ mantrabiṃbapratiṣṭhāpanaṃ nirṇītaṃ tatrasya tāreṇa nyaset pratiṣṭhāpayet pratiṣṭhitāṃ tāṃ tāreṇa gandhapuṣpādyairārādhya prārthayecca prārthanāmannamāha - sthitamiti tvameveti kvacit sumatisaṃhitādau- tvameva paramā śaktistvamevāsanadhārikā devājñayā tvayā devi sthātavyamiha sarvadā || iti vijñāpya tāṃ pūrvaṃ gandhapuṣpaiḥ prapūjitāṃ dhyātvorvīṃ sthāpayet garte mantreṇānena deśikaḥ sthita * * * *yasya ratnānāṃ nidhiravyayaḥ sātvaṃ brahmaśilārūpā tiṣṭhātra dharaṇī sthireti granthasandarbheṇa tvamevetyādinā p. 178) napuṃsakaśilāyāḥ sthāpanaṃ vihitam tacca sā dhveveti bhāvaḥ- napuṃsakaśilāyāstu gartamadhye diśāsu ca vidhāya teṣu saṃśodhyetyuktaṃ saṃśodhanaṃ vivṛṇoti śodhayet pañcagavyeneti | āhutī nāmiti | viṣṇusaṃjñayā gāyatryādīnaṃ śatamājyena hutvā tatsaṃpātasamarpaṇānantaraṃ tayā ratnānyabhimantrya pūrvādikramayogato vyastairaṣṭākṣarasya varṇairyathākramaṃ samastena tanmadhye ca bījāni ratnadhātūni lohāni ca teṣu garteṣu yathākramaṃ prathamāvaraṇe bījamityādyuktāvaraṇakramānativṛtyā viniveśayet | nyāsakramānusāreṇa vādena bījāni paṭhati yavānītyādi hiraṇyakamityantena | dikṣu sarvāsu vinyasya brahmasthāne hiraṇyakaṃ nyasediti śeṣaḥ | tadarthapuṇyāhakālaṃ niyamayati puṇyāhamiti ratnāṣṭabandhādikaṃ saṃsādya mantravit ratnāṣṭadevatāḥ priyantāmiti mantraviśeṣavit vaiṣṇavairmūrtidharaiḥ p. 179) saha puṇyāhaṃ vācayitvaiva viṣṇugāyatryā saṃpātena tattu gartaṃ pradakṣiṇaṃ saṃspṛśet | tato napuṃsakaśilopari ratnanyāsaṃ kuryāditi saṃbandhaḥ | tataḥ strīliṃgena strīśilācihnena parīkṣitaṃ parīkṣya strīśileyamiti nirṇītaṃ pādaśilāṃ pīṭhapūjāpūrvakaṃ lakṣmībījena pūjayitvā vastrābhyāmācchādya rakṣāṃ kṛtvā bahiḥ garbhagṛhāt bahiḥ vrajet evaṃ pīṭhārādhanāntaṃ vidhānaṃ vidhāya śrīviṣṇubiṃbapraṇayana yogyatāpādanāya prāsādādikaṃ saṃśodhya alaṃkuryādityāha * * * saṃvalākairiti | homārthamiti homārthaṃ prāsādasya samantato vālukābhiḥ vitastidvayavistārān prādeśakālagokarṇāsta jīnyādiyuta tata aṃguṣṭhe tu kramāt jñeyā vitasti dvādaśāṃguletyukta vitasti dvayāyāmavistāra saṃyuktān sthaṇḍilān kārayet mūrtipairiti śeṣaḥ | aṣṭāsu dikṣu caivaṃ kṛtvā pārśve tatra āhitānāmagnīnāṃ pārśve aṣṭau kalaśāṃśca nyaset pūrvādi p. 180) kramayogataḥ puṣpapallavān vaiṣṇavāṃstattat sannidhāpitaviṣṇvā vāsabhūtānaṣṭākṣareṇa mantreṇābhimantrayet | agnipraṇayanānusmaraṇapūrvakaṃ taddhomaprakāramāha - praṇīyeti mūlamantreṇa vaiṣṇavamācāryakuṇḍa saṃjana na saṃjātavīryā?bhāvaṃ vahniṃ praṇīyetyarthaḥ śāntitoyaṃ praṇītājala saṃpātādi samekṣakalaśajalaṃ samāharet tattat sthānādagra maṇḍape samānayet | sarvakuṃbhopasaṃbhṛtaṃ tattoyaṃ pīṭhārādhanādi kramasaṃpanne vaiṣṇave tāmrapātre aṣṭottarasya varṇaiḥ krameṇa pradakṣiṇaṃ pūrayitvā praṇavenāvāhya saṃpūjya vastraveṣṭanādiyutamādāya bahuberaviṣaye adhivāsamaṇḍapa śāntikakarmārcā mūrdhni dvādaśākṣaravidyayā niṣiñcet ekabera viṣaye tatra śāyitamūlārcāmūrdhni cet omiti bruvan niṣiñcet sopakaraṇo dvāsaṃ pratimāyāṃ || prāsādapraṇayanaprakāramāha kuṇḍasthamityādi yatnāt praveśayedityantena sugamena granthasandabheṇa p. 181) pīṭhamiti atha guruḥ yathāvidhi parāvahanāvasthāvāhana mantrāvāhanādi vidhyanativṛtyā devaṃ dhyātvā mantrabiṃbamādāya tena pīṭhaṃ triḥpradakṣiṇīkṛtya trailokyamantraṃ trailokya vikrāntayetyādi anantaravakṣyamāṇamantraṃ pañcopaniṣadān mantrāṃścoccaran mantramūrtiṃ aṣṭākṣarādyabhīṣṭa mūrtīṃ smaran sthāpayet | pratiṣṭhāpayet tathā ca sumatisaṃhitāyāṃ - pīṭhaṃ pradakṣiṇīkṛtya tataḥ sarveṇa vinyasediti nārāyaṇātmake ca oṃ trailokyavikrāntāya trivikramāyodīrayet pañcopaniṣadān mantrān svasvamūrtisamanvitān iti gohemaratnavastrādi viprebhyaśca pradāpayet iti | siṃhāvalokananyāyopāttā mauhūrtikādiparitoṣaṇaparaṃ pṛthagvākyaṃ samavatiṣṭhan parīkṣya sthirīkuryāditi āha parīkṣyeti | guruḥ svayamityatra svayaṃśabdena anyena sthirīkaraṇe biṃbasya tatpratiṣṭhitatvaṃ syāditi sūcyate pratiṣṭhitadevaṃ prathamaṃ tasya svavaibhavānusmaraṇānugraha p. 181) karaṇārthamupatiṣṭhatretyāha - paṭheccetyatra śabdotra lokānugrahādi āgamamantrān samuccinoti | atha kalaśodakaiḥ kuṃbheśa nidrākalaśodakaiḥ saṃsnāpya sakalīkṛtyārcayet || atha tatra jīvāvāhanaṃ vakṣyan tadā śrayaparāvāhanādikaṃ smārayati dhyātvetyādi sarvameva cetyantena- ākāśaṃ tasya mūrtiḥ syāt pṛthivī tasya pīṭhikā iti siṃhāvalokananyāyopāttaṃ pratiṣṭhāsamayasyānādyatvaṃ pīṭhārcāsaṃbandhaparaṃ pṛthagvākyaṃ pratiṣṭhāpanasamaya samanantara vidheyāṣṭabandhana parā ceyamuktiḥ dhyātvā iti mantravittamo guruḥ gurumukha samavāptajīvāvāhanādi tadarthavidagresaro guruḥ paramaṃ nirupādhikaṃ niṣkalaṃ kāryakaraṇasaṃghāta samuttīrṇa sattāmātrasvarūpaṃ viṣṇuṃ vyāptataraṃ śrīvāsudevāparanāmadheya paramātmānaṃ puṣpāñjalipūrvakaṃ sāṃpratikaṃ jīvāvāhana bījatayā dhyātvā saṃsmṛtya kutra dhyātvetyatra ākāśaṃ yaṃ brahmetyādi p. 183) śrutiśrutamākāśaṃ tasya uktaviśeṣaṇaviśiṣṭasya cidātmano mūrtiḥ śarīraṃ syāt pṛthivī tadadhiṣṭhānarūpā pīṭhikā ca syāt | tathā sati arthāt dyāvāpṛthivyātmake pratiṣṭhitabiṃbapīṭhe ca vigrahatadadhiṣṭhānapīṭhe ca dhyātvā tadanantaraṃ parameṣṭyādibhiḥ vyaṣṭisamaṣṭyā vāhana kramasamupāttaistasya paramātmano bhāvijīvadaśāyāmadhiṣṭhānabhūtaṃ vigrahaṃ nityasūkṣmaśarīraṃ kalpayet | atha abhimata mantramūrtyucitaṃ sūkṣmaśarīrādhiṣṭhānabhavaṃ sthūlaśarīraṃ ca mūla mantranyāsena kalpayedityāha tejomayamiti | tatra biṃbasanniveśa vaśamantranyāsamāha sthita iti mantrabiṃbe sthite sthitinyāsaṃ sthitinyāsāntaṃ nyāsaṃ kuryāt | evamāsīnādāvapi draṣṭavyam | yānage garuḍārūḍhādau sarvaṃ yathecchaṃ kuryādityarthaḥ | atha jīvāvāhanāmāha evamiti evaṃ nyāsaṃ tathā kṛtvā dhyātvā sakalaniṣkalam tatra mūrtau sakalaniṣkalaṃ jīvāvāhanayogyaṃ sakalaniṣkalaṃ sūkṣmavigrahaṃ viśeṣeṇa p. 184) dhyātvā atha guruḥ hṛtpuṇḍarīkamadhyasthaṃ svahṛdayapuṇḍarīkamadhyamadhyāsīnaṃ sarvalokasya sākṣiṇaṃ mahāviṣṇuṃ prabhaviṣṇuṃ mahāviṣṇuṃ sadāviṣṇuśca saḥ smṛta ityādi smṛti siddhamahāviṣṇvaparanāmadheyaṃ aṇorapyaṇīyāṃsaṃ taṃ cidātmapratibiṃbabhūtaṃ kṣetrajñaṃ jīvātmānaṃ parameṣṭyādinā jīvāvāhanamantreṇa ādāya yathopadeśaṃ pṛthakkṛtya svahṛdayādādāya pratimāhṛdi pūrvakalpitasūkṣmavigrahe yojayet | praṇavena niruddhya praṇavavyāpakena suguptīkṛtya atha anantaryavācyathaśabdasūcitaṃ tadanantarakāryaṃ jīvanyāsādikaṃ kuryāditi śeṣaḥ | tatastasmāt sajīvā jāyate ceti śeṣaḥ | atra nābhūyo'pīti tato aṣṭabandhaṃ ca nikṣipya mantrāvāhanapūrvaṃ bhūyo'pi sakalīkṛtya bhūṣāyudhādimudrāḥ darśayitvā puruṣottamaṃ sāṃgaṃ sāvaraṇaṃ kramāt pūjayet tataḥ ūnātiriktādidoṣakṣamārthaṃ bhūmau daṇḍavat praṇamecca | tato dvāsthādiparivārān tattatsthāne saṃklpya baliṃ datvā devarakṣāṃ p. 185) prārthayedityāha caṇḍapracaṇḍāvityādi | sarvadetyanena kṛtopasaṃhārapūrvakaṃ sāṃpratikavidhiśeṣamāheti | nītyā dyotanādibhirityantena evaṃ devodbhavodita prāyeṇa granthasandarbheṇa ekaberapratiṣṭhāmabhidhāya tadupasaṃhārapūrvaṃ bahubere bhedaṃ vaktumupakramate ekabere iti | bahubere vadāmyahaṃ pratiṣṭhāmiti śeṣaḥ bahubere bhedamāha bahubera iti | bahubere tu karmārcā karmārceti kṛtaguṇanāmadheyāt yā pratimā tu kāryā asyāṃ snapanādikaṃ akṣatahomasaṃpāta samarpaṇa jalādhivāsabiṃbaśuddhikalaśasnapana puṇyāha maṇḍapaveśa nādikaṃ kurvīta | tataḥ subhāvitaḥ samañcitadhīḥ mālārcāyāṃ ratnanyāsarūpā pratiṣṭhādi pūrvaṃ viracitāyāṃ tatvanyāsarūpalakṣaṇametat | praṇavena samāyojya jīvamarcābhimāninamityādyaṃgapratyaṃgabhedena svakalpoditavartmane tyantasya dhyānādhivāsa karmaṇaḥ tatprādhānyena mūlācāryāṃ kurvīta karmārcāmiti | tatvasaṃhārādinā yathā tathaṃ saṃskṛtāṃ karmārcāṃ p. 186) tatvahomādhivāsahoma śāntihoma saṃpāta samarpaṇa samarcanādinā pūrvoktavidhinā adhivāsya uttaredyuḥ yathākramaṃ garbhagehaṃ praveśya tāṃ karmārcāṃ mūlārcāyāṃ niyojayet karmārcāgataṃ tatvahomādisaṃskāraṃ mūlārcāyāṃ yojayedityarthaḥ tathā kṛtvā'yaṃ deśiko yathoktanītyā mūlārcāṃ pratiṣṭhitāṃ bhāvayitvā tatkuṃbheśasnapanādisamaye saṃprāpte pāde pīṭhe cāgre tatpādanyāsa yogye pīṭhe iyaṃ sā devate mūrtiromityuktvā sarveṇa sarvaṃ kṛtvā antena tatvapañcakena sthāpayitvā | atha kuṃbheśasnapanādyanantaraṃ pūrvavat sakalīkṛtya gandhapuṣpādibhiḥ pūjayet evaṃ pratiṣṭhāmabhidhāya tat sthairyasiddhaye tadekajātīyajīrṇoddhāra pratiṣṭhāṃ vadan antaraṃga tayā prathamasamāgatamarcādhiṣṭhāt paracaitanya mātranirttau pratiṣṭhāvidhimāha - sthāpitetyādi pūjayet kalpavartmanetyantena sthāpiteti yā pratimā sthāpitā svavaṃśyairanyavaṃśyairvā vidhivat sthāpitā tu purāṇā'nāthatvāt pīṭhalupta pūjādikā tathāpyavayavaiḥ śubhā samagraśobhā p. 187) ca dṛśyate tathāpyadhivāsa varjito dhyānādhivāsahomādi rahitaḥ evamanantaravakṣyamāṇa prakāreṇa vidhiḥ proktaḥ vidhiṃ darśayati pūrvokteneti a* * * * dravyavihitena jalādhivā samuddiśya kṣālayet bahubhirjalairityādirūpeṇa pūrvoktena vidhānenopalakṣitaṃ biṃbaśuddhikalaśaiḥ snāpayitvā tatvāni saṃharet praṇavena saṃyojya jīvamarcābhimānamityuktarītyā saṃharedityarthaḥ | atra uktabiṃbaśuddhyābhiṣeka paryantaśodhana madhye vikalpayati śodhanaṃ kṣālanādyairveti | kṣālanaplāvana snānamārjanāni yathākramamityādi vakṣyamāṇa kṣālanādyaiḥ saṃśodhanaṃ kuryāt iti śeṣaḥ | punariti punaḥ tatsthāni tatvāni paramātmani vilāpya śuddhīkṛtya tadanantaraṃ tatvaṃ * * * * * * * * * * * * * * * * * patanādyāścetyādi vakṣyamāṇanimittaśāntike'rthe saṃskārakarmaṇi ca sarvatra sādhāraṇaḥ proktaḥ | atha mantra biṃbādyadhiṣṭhānajīrtau vidhimāha yedeti yadā pratimā anyāgnyādidūṣitā viyojitāṃgā p. 188) syāt tadā tasmin pūrvoktasaptaśuddhyādi saṃskṛte biṃbe subhāvitastatvādhvānaṃ sṛṣṭikrameṇa sṛṣṭimārgeṇa dhyātvā tataḥ saṃhāramārgeṇa kramāt parasmin svātmani ca saṃlīnaṃ dhyātvā punaḥ pratimāmutpādya tatra pūvauktena pratimāpratiṣṭhoktena vidhānena anyajīvāvāhanakāle tu jīvādbhirabhiṣecayet ityuktarītyā jīvāvāhanakāle svātmāropitaṃ taccaitanyaṃ yojayet | ayaṃ vidhiḥ svātmāropitacaitanya māt pāranādi rūpe * * * * * svātmanāvā * * * proktaḥ tathā ca viṣṇusaṃhitāyām taṃ tato nikravyeddevamātmasātkṛtya vāguruḥ kalaśe vā'tha biṃboddhāravidhiṃ carediti athāvāhya kalaśe vetyanantarokta bahirāga tamaḥ pakṣaḥ prāsādajīrtī tulyanyāyo'vatārayatyathā veti | biṃba iti || biṃbe athavā gehe jīrṇe satyaindraiśāna vibhāge vā someśānāntarepi vā kāṣṭhamayaṃ gṛhaṃ kṛtvā prāsādaśuddhivihitarītyā śodhite prāsāda sammukhe tasmin tāmramayaṃ pīṭhaṃ nyaset || p. 189) ayaṃ digvidhiḥ prāsāde paścimadvāre tadanurūpatayā veditavyam tathā ca viṣṇusaṃhitāyāṃ parjanye vā jayante vā dityadityośca saṃ* * * * īncomplete Blank Folio śrīḥ om vṛttaṃ saṃkīrtayati saṃbandhapratipādanāya taddhedamityavijñāta pratyaktatvādimajjagat rajjau sarpādivajjñātaṃ nāmarūpakriyātmakamiti eṣo'rthaḥ tadbhedaṃ tasya vyākṛtamāsīdityatra ajñātāt pratyagātmano rajjusarpavat jagat jñātamityuktamiti uktārtha āptavākyamudā harati pramāṇatvena - aniścitā yathā rajjau andhakāre vikalpitā || sarpadhārādibhirbhāvaiḥ tadvadātmā vikalpitaḥ || ajñātapratyagātmavivartatvena jagato'narthatvaṃ kimarthamuktamiti cet mumukṣutvasiddhyarthamityāha anarthaheturajñānaṃ tadutthaṃ cākhilaṃ jagat pratīco'nartha ityasmāt bhīto'tyarthaṃ p. 190) mumukṣati iti || nanu brahmādisamastajagato'puruṣārthatve kastahi puruṣārtha iti tannivṛttirityāha puruṣārtho'khilānartha pradhvaṃsi pratyagātmanīti tathāhi puruṣārthasthadhanaṃ jñānamevetyāha samyak tatvaparijñānaṃ puruṣārthasya kāraṇamiti atra hetumāha nirastāśeṣānarthāpta kṛtsnāhlāda satatvakaṃ svato yato'yaṃ saṃsārī tenokte viparītadṛgiti ato mokṣasādhanaṃ na karmādītyāha mohamātrāntarāyatvāt puruṣārthasya nāparaṃ avidyādhvaṃsino bodhāt kiñcit sādhanamiṣyate punarasya parāvṛttamanuvadati ātmetyeveti vidyāyāḥ sūtramityuditaṃ purā | upodghātastathā tasya prāguktaḥ saprayojana iti ātmetyevopāsīte tyātmajñānaṃ sūtritaṃ tadāhurityādinā | sūtritātmajñānasya ākṣepapūrvakaṃ prayojanaṃ cābhihitamiti | kiṃ tat prayojanamiti cettadāha- pratīci sākṣāt vijñati jñeyaṃ sarvaṃ samāpyate niśśeṣatassamo'dhyaste pumarthaṃ ca samāpyate || athavānātma bhedabādhādapi tatsiddhyati p. 191) kimātmabodheneti | tatrāha pratīcīti | ata eva ātmetyevopāsīteti uktamityāha yata evamataḥ paśyedātmanyātmānamādvayam ātmaiva brahmavidyāyā viṣayaḥ śrutito mataḥ iti punarapyaparaṃ vṛttaṃ anuvadati | atha yonyāmiti | tathā vidyāṃ cānūdya naśvarīṃ ādyālāvasite kāryaṃ tasyā vyākhyātamañjasā adhyātmamadhibhūtaṃ ca tathā caivādhidaivatam bhūtaṃ bhavat bhaviṣyacca sādhyaṃ sādhanameva ca janivatsarvamevedaṃ avidyāyāḥ samutthitam saṃkṣipya cāpyupanyastaṃ adhyāyānte ca tatpunaḥ trayaṃ vā gudamityevaṃ rūpaṃ nāma ca karma ca | trayasyāpi ca saṃkṣepo liṃgadehātmasaṃgati iti svayamarthaṃ tadbhedamityatra sūtritāṃ sābhāsapratyagavidyāmatha yonyāmityarakṛṣṭyā tṛtīyādhyāyaparisamāpte stasyāṃ kāryam saṃkṣepavistarābhyāmuktamiti || evaṃ vṛtta manukṛṣya saṃgatiṃ darśayati vārtikatrayeṇa trailokyātmaśarīryeṣa viśvarūpaḥ prajāpati antarṇītākhilānantameva taṃ prāṇavigrahaṃ p. 192) avijñātātmatatvassaṃ stadadhyastābhimānavān parāt pravṛttervirato vidyāyā viṣayastvayam sākṣāt kṛtātmabhāvo'yaṃ evaṃ lakṣaṇavastuni śrutyopasthāpyate gārgyo brahmavidyādidhitsayā iti | ayamarthaḥ || trailokyātmaśarīramasyeti trailokyātmaśarīrī gārgyaḥ | ata eva sa gārgyo viśvarūpaḥ prajāpatiriti bhaṇyate || so'ntarṇītākhilānanta devatā prāṇavigrahaḥ viśvato'rthaḥ sakalamavidyākāryamupāsanābalāt ātmatvenābhigata iti | tasmācca tatprasādādeva virakto brahmavidyādhikāritvena utthāpyata iti || athavā prathamena prajāpatiḥ kathyate dvitīya tṛtīyābhyāṃ gārgya iti nanu brahmavidasau kathaṃ brahmavidyādhikāritvena utthāpyata iti na mukhyabrahmavidityāha akṛtsnabrahmaveditvāt dṛpto'sāvalpakastataṃ na hi pūrṇaparijñānaḥ kaścidṛpyati nirdvaya iti dṛptirabrahmavittve liṃgamityarthaḥ mukhya brahmavidajātaśatrurācārya ityāha- p. 193) samastāśeṣavijñeyaḥ puruṣārthastathā'paraḥ ajātaśatruraikātmyāt gārgyācāraḥ prakalpyate | iti evaṃ brāhmaṇasya gatagranthena saṃgatimuktvā adhyāyasaṃgatimāha- vyākhyātāyāmavidyāyāṃ taducchittāvathādhunā ātmetyeveti sūtrasya vyākhyā prastūyate sphuṭā || śrutyā gārgyādyupanyāsaṃ śiṣyācāryasvarūpayeti || vīdyāsūtravyākhyānāyottaragranthaḥ ityarthaḥ ākhyāyikārūpeṇa vidyākathanaprayojanamāha sukhāvabodhasiddhyarthamiyamākhyāyikoditeti evaṃ svakīyaṃ saṃbandhaṃ darśayitvā bhartṛprapañcābhihitaṃ saṃbandhaṃ darśayati || nirāsārthaṃ sārdhena vārtikatrayeṇa | anye cātrābhisaṃbandhamevaṃ vyācakṣate budhāḥ sa eṣa ityupanyasto vijñānātmā hi yaṃ purā gārgyakāśyetihāsena vakṣyate | tasye nirṇayakartyo bhoktṛśca dehe asmin devatā eva nāparaḥ śrutirgārgyātmanā seyaṃ pūrvapakṣamabhāṣata ātmano'stitva kartṛtva bhoktṛtvapratipattaye śrutyā siddhāntasiddhyarthaṃ kāśyarūpaṃ prakalpyate || p. 194) iti | ayamarthaḥ pañcasūtrāṇāṃ madhye eṣa iha praviṣṭa ityetadvākyaṃ vijñānātmasūtraṃ na tannirṇayāya maitreyī brāhmaṇān prāktato grantha iti ajātaśatrubrāhmaṇameveti kecit || etat saṃbandhaṃ dūṣayati | nirmalātvāt sa cāyuktaḥ prakṛtānabhisaṃgateriti ayamarthaḥ prāṇadevatāyāḥ kartṛtvabhoktṛtvabhyudāsena ātmanaḥ kartṛtvabhoktṛtva prasādhanāya uttaraṃ brāhmaṇatrayamārabhyata iti | ayaṃ saṃbandho na ghaṭate prakṛtasaṃgatyabhāvāt niṣphalatvācca kathaṃ prakṛtasaṃgatyasaṃbhavaḥ ucyate brahmātmaikatvajñānānmokṣa iti | prakṛtaṃ tadātmānamevā vedityatra tanna siddhyati * * yadi kartṛtvādi pāramārthikaṃ vijñānātmano bhavedevaṃ prakṛtānabhisaṃgatiriti niṣphalatvamupapādayati devatāstvitvapakṣepi kimastītyādi neṣyate devāt bhinnasya vijñāturiṣṭaṃ cenniṣphalaḥ śramaḥ iti eṣo'rthaḥ sthūladehādvyati riktasyātmano astitvakartṛtva bhoktṛtva mātramiṣṭaṃ cet cārvā kapakṣanirākaraṇāya tadā dehavyatirikta p. 195) prāṇadevatāstitva pakṣe'pi tasyā eva prāṇadevatāyā vijñānārthatvena kartṛtvabhoktṛtvopapatteḥ prāṇadevatāvyatiriktārthasādhanakramā niṣphala iti | asmaduktasaṃbandhapakṣena ubhayavidhodoṣa ityāha- ajñātaikātmyayāthātmyo yadā tviha vivakṣyate avidyākāryaniṣṭhaḥ saḥ śrutyāgārgyaśarīrayā pūrvapaṣatayāśeṣa duḥkhahetūpaśāntaye pūrvapakṣanidānacchit kāśyaḥ siddhāntavādyapi śrutyaivotpādyate'śeṣavedāntārthāvabuddhaye sarvo'pyeṣa tadā yatnaphalavān syānna cānyathā iti pūrvatra sukhabodhāyā'khyāyiketyuktamidānīṃ aparaṃ prayojanamāha- śraddhācārādividdhyarthā yadi vā'khyāyikā stviyaṃ iti || evamākhyāyikā anvarthā || brāhmaṇasaṃbandhaṃ coktvā padārthavyākhyānaṃ prārabhate yatho yathoktadarśanāptārtho nānyadastīti bhāvitam ato'tidṛpto vijñāta darpakāraṇaghaspadam śraddhāluṃ cittasaṃpannaṃ śreyo'rthinamupetya tu brahma te'haṃ bruvāṇīti gārgyaṃ kāsyamabhhāṣata p. 196) na jāto na bhaviṣyo'sti śatruraikārthyadarśanāt ajātaśatukārayoto gārgyabuddhiviruddhādhīḥ brahma yasmāt paraṃ nāsti na ca vastraparaṃ yataḥ bruvāṇyupāsyaṃ tattehaṃ sarvāpaghnanti kāraṇam ityetāni sukhabodhāni || nanu nāpṛṣṭaṃ kasyacidabrūyāditi viruddhamṛṣiṇā kṛtamityāhanāpṛṣṭamiti nanvetadviruddhamakarodṛṣi yat brahmate bruvāṇīti apṛṣṭa kāryamabravīditi bruvāṇītyetat pṛcchāmītyasminnarthe ato na smṛtivirodha ityetadāha- darpādidarśanānnūnaṃ vetyakṛtsnārthadarśanaṃ kṛtsnatvārthamato prākṣīt kāśyaṃ prajñāsamanvitaṃ iti | yathāśrutārthapakṣepi na kaściddoṣa ityāha śraddhāluradhikārī yo jijñāsurvinayānvitaḥ apṛṣṭe nāpi vaktavyā tasmai vidyā vipaścite iti | atra pramāṇamāha- dharmārthau yatra na syātāṃ śuśrūṣā cāpi tadvidhā vaktavyā tatra vidyeti niṣedhādeva liṃgyata iti praśnavyatirekeṇāpīti vākyaśeṣo draṣṭavyaḥ anyathā prakṛtānabhisaṃgateriti p. 197) punarapi praśnavyatirekeṇa bruvāṇīti kathane nimittamāhaḥ naṣṭāśvadagdharathavannyāyaṃ cāśritya bhūmi ca prāha mānuṣavittāḍhya devacittasamanvitaḥ iti vittadvayena saṃpanno yato'dhikriyate naraḥ | sarvakarma svato'vādīt bālākṣaṃ kāśyamantikādityetat pūrvasya prapañcaḥ sahasrametasyāmityāderarthamāha vārttikacatuṣṭayena | tatsubodhaṃ brahma tubhyaṃ bruvāṇīti vāṅmātravyāhṛtāvahaṃ gosahasraṃ dadāmyadya vināpyaikātmanirṇayāt gosahasrapradānasya nimittaṃ śrutirabhyadhāt janako janaka iti nāmābhyāsoktikaṃ sphuṭaṃ śūdrīṣu janakaṃ sarve janāditsuṃ tameva ca vivakṣavo'bhidhāvanti tamuddiśya jighṛkṣavaḥ mauḍhīṃ prasiddhimullaṃghya gārgyo'yaṃ māmupāgataḥ ānanditsuṃ ca śuśrūṣuṃ saṃbhāvayati māmapi iti kīdṛk brahmoktavāniti tatrāha ādityacakṣubuddhisthaścetanaḥ sarvago dhruvaḥ etameva sadopāse brahmetirapi madhyagam iti evaṃ vidhaṃ brahmāhaṃ tadvacanavyatirekeṇa p. 198) jānāmyatastvayā na vācyamityāha- tathā bruvāṇaṃ taṃ gārgyaṃ kāśyo mā metyathocivān kevalo mattasaṃvādo bhavaduktermamābhavat natvapūrvārtha vijñānaṃ pratijñātaṃ tathā tvayā māvocāto yato vedmi vināpi vacanāttava iti | māmetyabhyāsasya vipakṣān darśayati nidhābhyāso māmeti jñātabrahmapravādinaḥ ābādhitadhiyābhyasto gārgyasyānuktikāraṇāt iti tvaduktaṃ brahma mayā tvadyadvacanavyatirekeṇa jñātamiti prākarṣeṇa vaditaṃ śīlamasyeti vijñātabrahma pravādyajātaśatrustasyāyaṃ gārgyaṃ prati niṣedhābhyāso buddhivikṣepapratipādanāya anuktatvāttena vivakṣita brahmaṇaḥ athavā ajātaśatruṇājñātabrahma pravādī gārgyastasya brahmapravādane iti dvitīyārthe ṣaṣṭhī taṃ pratiniṣedhābhyāso'thavā dvitīyābahuvacanaṃ pravādina iti gārgyāt pratītyartha tadvacanavyatirekeṇa jñātaṃtvaṃ kathamiti cettatrāha- suprasiddhaṃ yadasmākaṃ tvacchāsanamṛte'pi tat p. 199) nāpekṣate bhavadvākyaṃ siddhyarthaṃ prākpratiṣṭhita iti brahmamātraṃtvaṃ jānāsi nopāsanaguṇaphalānīti etacca tvayā nā'śaṃkitavyamityāha- tadupāsāṃ na vedmīti mā ca śaṃkāṃ kṛthāti yataḥ upāsanaṃ ca saṃveddhya saguṇaṃ phalameva ceti atiṣṭhā guṇa vyācaṣṭe- atītya sarvabhūtāni prādhānyena sthito yataḥ atiṣṭhā iti nāmāsya tenādityātmano bhavet iti | rājetyasyārthamāha- cakṣurṣu dīptimatvācca rājetyeṣo'bhidhīyate iti sa ya etaṃ yathoddiṣṭamupāsate'harniśaṃ naraḥ yathopāsanamevāsya phalaṃ bhavatīti nānyathā matisaṃvādadoṣeṇa kāśyenotsādito raveḥ gārgyo brahmāntaraṃ rājñe pravaktumupacakrame ityetadvārtikadvayaṃ subodhāya evāsau cāndre puruṣa ityāderarthamāha- candre manasi buddhau ca brahmopāse'hamadayaṃ iti bṛhacchabdārthaṃ kathayati- bhānumaṇḍalato yasmāt dviguṇāṃ candramaṇḍalaṃ bṛhanniti tataścandraṃ pramāṇenābhidhīyate || p. 200) pāṇḍaravāsāḥ sauro rājeti padatrayasya arthamāha - uttaravārtikadvayena aṃbhodhipāṇḍaraṃ vāso yasyā chatrābhimāninaḥ tadvān pāṇḍaravāsā syāt somaḥ saumyatvakāraṇāt jyotsnayā rājate'tyarthaṃ somo brāhmaṇarājakaḥ somaṃ rājetyato vakti tadupāsāvidhitsayā iti | somaśabdena latā somasyāpi grahaṇaṃ tatra hetumāha - tulyābhidhānadharmatvāt latā somopi gṛhyate ubhayordaivataikatvāt upāsyaṃ tena taddvayamiti soma ityabhidhānantā bhavadubhayostulya dharmaśca hrāsavṛddhyājyo latā somopi dvipatratiḥ patrābhirūpeṇa vardhate śuklapakṣe ekaikā tāpacayena hrasatīti ubhayordevatāpi himāṃśuriti devataiketyuktaṃ | sā kiṃ rurūpeti tatrāha- eṣaikā devatā viddhi pratyekārthāvasāyinī bhoktrī kartrī ca sarvatra tasyābhojyamato'param brahmaiṣā sarvasaṃvyāpterātmetyetāmupāsmahe iti sarvaparyāyeṣu vyākhyaikarūpetyāha- p. 201) vyākhyā tulyaiva vijñeyā sarvavākyeṣu pūrvavat iti tulya prakāraṃ prakaṭayati || guṇo yatreti ca saṃbhāvyate'tra tu halanta devatasya syāt sarvavākyeṣu nirṇayaḥ iti | nanu tejasvitaṃ bhānvāderapyasti kathaṃ vidyuta eva tejasvitvaṃ viśeṣato guṇa iti tatrāhaḥ bhānucandramasostejo jaladairabhibhūyate vidyuttatrāpyatitarāṃ tejasvitvena vidyuditi ākāśabrahmaṇaḥ pūrṇamapravartīti guṇadvayaṃ nidiṣṭaṃ tadubhayaṃ vyācaṣṭe- khaṇḍaśo na yathā mūrtaṃ khaṃ pūrṇaṃ cāpravartanāt apravṛttīti ghaṭādivadavibhaktatvāt ākāśaṃ pūrṇamucyate || apravartanādacalatvāt apravṛttī ca bhaṇyate ityarthaḥ apravṛttiśabdasya arthāntaramāha- akriyā vā syāt vyomni sarvā pravṛttaya iti na svayaṃ kriyā kri śukriyā tadvadādhārabhūtamākāśamiti kṛtvā pravartītyucyata ityarthaḥ akriyāvaditi pāṭhe sukaraiva yojanā jiṣṇurityādi phalatrayaṃ vyācaṣṭe- p. 202) jiṣṇuḥ syājjayaśīlatvāt jīyate na parairvā apājiṣṇurityevaṃ tasmādevābhidhīyate anyato mātṛto jātā anyatastyā udāhṛtāḥ apyanyakastya jāyī syāt sāpatnabhātṛmardanaḥ itthajiṣṇurityeka karma phalamaparājiṣṇuriti dvitīyaṃ śatrumardana iti | tṛtīyaṃ guṇatrayopāsanena phalatrayaṃ yojayati viṣṇurindraguṇopāste vaikuṇṭhaguṇakaṃ param senā parājitetyasmāt sāpatnānāṃ parājaya iti viṣāsahitva guṇogne rupapanna ityāha abhyāhitamapi jagat sahate'gniryatastataḥ bhasmasāt karaṇādukto viṣāsahiritīśvaraiḥ iti apsu retasi buddhau ca puruṣaṃ brahmacetanam upāsa etamityuktaṃ kāśyaṃ pratyāha pūrvavaditi evaṃ subodhaṃ udākābhimānī devasya guṇaṃ prati biṃbodayalakṣaṇaṃ kāryaṃ tadupāsakasya phalamapi tādṛśevetyetadāha - pratibiṃbodayaṃ kāryaṃ pratibiṃbaṃ yatastataḥ pratirūpa upāsyo'psu phalamapyasya tādṛśamiti nanu pratiśabdādanvarthaprāpti palamiti ne p. 203) netyāha - anvarthe pratiśabdo'yaṃ phalasya puruṣārthataḥ pratilomena tu jñeyohyanarthaḥ syāttathā sati iti anurūpa ityarthaḥ anurūpaśabdārthaṃ kathayati śrutismṛtisadācārāt prati yaḥ santatodyataḥ pratiśrutyādirūpatvāt pratirūpastato'stu saḥ iti | evaṃ vidhaguṇopāsakasya śrutyādyanurūpaputrādirjāyata ityarthaḥ | rociṣṇuśabdasya kāntiḥ dīptirityarthaḥ | sa upaniṣad guhyo guṇa ādarśādigamyasya puruṣasya tadyuktaṃ brahmopāsa ityetadāha - rociṣṇupaniṣatkrānta mādarśātmādibuddhiṣu upāsa ityabhihite kāśya pratyāha pūrvavaditi svayameva prarociṣṇurbhavatītyartho'tra vidyate | vidyudātmavākyayorapi prajāgataṃ phalaṃ śrūyate | tat kathamiti tatrāha- yatropāsyabahutvaṃ syāt phalaṃ tatra prajāsvapi śatahradārśādyarthā bahavaste prasiddhita iti na sektve dhyupādhyasya phalabahutvaṃ ghaṭata iti tatrāha-phalaṃ yadguṇakaṃ yatra tadguṇaṃ syādupāsanaṃ phalānumānatastatra na phalānyanupāsitamiti || p. 204) phalabahutve upāsyabahutvena bhavitavyamityarthaḥ viparītaṃ vā na gacchanta manuśabdo bahirvacchrūyatedhvani | adhyātmaṃ daivike śabde buddhau ceti vinirdiśediti etat subodhaṃ gacchata | kiṃ dhvanikāraṇamiti cet prāṇa ityāha- puṃso'bhidhāvatastūrṇaṃ dehadeśaiḥ samāhataṃ prāṇo vṛttiviśeṣeṇa bahirvat kurute dhvaniriti asya puruṣasyāsuriti guṇaḥ tadupāsakasya dīrghāyustvaṃ phalamityāha- vṛttikṣepādasurayamāyuṣaśca tadāśrite śatāyureva bhavati mriyate nopamṛtyuneti digabhimānī devasya dvitīyatva manunapagatvaṃ ca dharma ityāha- dikṣu dvitīyopanagaḥ sa dvitīyaḥ sadaiva saḥ duḥsaṃbhāvyā hi pūrvādik muktvāśāṃ paścimāṃjanai iti idānīṃ guṇadvayopāsanā phalamāha sādhuhṛtyaparīvāraḥ sarvatopāsako bhavet putrādigaṇasantāna sthairyameva sadā bhavediti chāyāmaye tathā'jñāne buddhau cekaiva devatetyet p. 205) subodhaṃ * * asyā devasya mṛtyuriti guṇaṃ phalaṃ ca dīrghāyuṣyaṃ rogādyabhāvo viśeṣa ityetadāha- mṛtyukālā purānāsya vyādhirapyupasarpatīti virodhātmani dehe ca buddhāvityādipūrvakaṃ vākye tatsubodhaṃ evaṃvidhabrahmaṇa ātmāsīti guṇastadupāsakasya tadeva vaśyātmatvaṃ phalaṃ prajā ca vaśyātmā bhavatyupāsakasya upāsyabuddhīnāṃ bahutvādityetadāha ātmanvīti ca vaśyātmā prajāca viśamāsīta iti antye paryāye samastavyastasya prāṇasya upāsanamucyate pūrvatra vyastānāmeva tatrābhiprāyaṃ prakaṭayati- vyastānāṃ pūrvanirdeśaḥ samastānāṃ tvihoditaṃ vivakṣāvasitva gārgī tathā satyupapadyata iti | vivakṣāvasi kiṃ prakaṭayati- pratyākhyātopadeśaḥ san saṃvādena punaḥ punaḥ brahmānyadanyavadat ātmanyityantamādarāt viśeṣāṇāmanantatvāt samastaṃ brahma so'vadat tasminnapi niṣiddhetha tūṣṇīṃ gārgyo babhūvaheti samastabrahma vadatoyamabhiprāyo na hīyate | p. 206) sarve viśeṣā vaktuṃ pāryante tataḥ samastaṃ brahmoktavāṃstatraiva sarvaviśeṣāntarbhāvāt tasminnapi pratiṣiddhe brahmavadavyāpārādu paratavaniti | nanvetat sarvaṃ brahma na bhava tyanyadeva cet brahma tasyāpyabrahmatvaṃ bhedādityāśaṃkyāha- yat kṛtsnaṃ brahma pūrvoktaṃ tadevedamapyavidyayā ekadhā anekadhā mūḍhai kalpyate rajjusarpavaditi ātmetyevopāsīte tyatroktamityarthaḥ etāvannu iti vadato'bhiprāyamāha- avākcchirastamālokya nṛpo gārgyamanuttamaḥ etāvanviti taṃ prāha śeṣaṃ śaṃkānivartaye || iti avaśiṣṭaṃ brahma viditaṃ na paśyeti khyāpanārthaṃ etāvanvityuktavāniti arthaḥ atoni gṛhītosītyarthāplutirityāha- nigṛhyamāṇayoge ca plutimatra vinirdiśet brahma bruvāṇītyarṣatvametāvat brahmakalpameteti etat sarvaṃ brahma na bhavati cettarhi kiṃ tat brahma tatrāha- ajñāte jagadajñātaṃ jñāte jñātaṃ ca yatravat p. 207) tadeva brahma pūrṇatvāt na tvaduktamakṛtsnataḥ iti asya prapañcaḥ || avyāvṛttānanugatasvataḥ siddhātmavastuni mukhyārtho brahma śabdaḥ syāt natvadūkte tathāparaḥ ityetat yata ādityāderabrahmatvaṃ ato naitāvateti vacanamupapannamityāha- yasmādevamato gārgyaṃ etāvaddhīti vādinaṃ nṛpo naitāvatetyāha brahmatvāsaṃbhavaṃ sphuṭamiti eteṣāṃ brahmatvānirākaraṇādavaśyaṃ mukhyaṃ brahma jānātyayami jñātvā tadarthamupasadanāyopakrāntavānityetadāha - ajñātabrahmatatvasya duḥsvabhāvyamidaṃ vacaḥ naitāvateti brahmā taṃ kāśyo'vaitīti liṃgato gārgyo'numāya rājño'tha prāviṇyaṃ brahmavedane upāyānītyuvācemaṃ parabrahmāvabuddhaye || iti etat prapañcayati | parabrahmavijijñāsu rupeto'smyahamādarāt anuśādhimāṃ yathāvattvaṃ iti | evamukte tvayopasadanaṃ kartuṃ na buddhyata ityāha | ityevaṃ vādinaṃ nṛpaṃ kṣatriyaṃ p. 208) brāhmaṇo jātyā yadupeyādanāpadi pratilomamidaṃ vṛttaṃ dharmaśāstrairniṣidhyata iti apraśastasya prāpaṇaṃ yogaḥ pāptasya rakṣaṇaṃ kṣemastadarthaṃ rājagamanaṃ brāhmaṇasya buddhyate iti āha- yogakṣemaphalārthāya gamanaṃ na niṣidhyate brahmamevekṣyatītyarthaṃ niṣiddhaṃ nṛpasarpaṇamiti || ato'nupetameva tvāṃ karavinyastavilvavat brahma vijñāpayiṣyāmi yajjñāte sarvavidbhavet ityuktvā tamadho pāṇau gṛhītvotthitavān nṛpaḥ ājagātuśca tau suptaṃ naraṃ kāryavikṣayeti | etat vārtikadvayaṃ subodhaṃ kāryavivakṣayetyetat prakaṭayati gārgyoktabrahmā bhoktṛtvaṃ tathāmīṣāṃ anātmatāṃ bālāke bodhayiṣyāmītyataḥ suptamagānnṛpaḥ iti prāṇasya bhoktṛtva gārgyeṇābhipretaṃ tasya abhoktṛtvaṃ sādhayati | saṃbodhanārtha prayuktanāmāparijñānena vārtikadvayena devatānāmabhiḥ kāryo yathā suptaṃ yathoditai āmantrayāntadā cakre bṛhannityevamādibhiḥ p. 209) saṃbodhyamānopi tathā supto naivodabuddhyata yato'to gārgyābhimato na bhoktetyavagamyata iti nanu jāgaritakālaṃ parityajya suptapuruṣagamanaṃ na buddhyate ātmānaṃ vivakṣayituṃ darśayituṃ tatra hi sarvapadārthāḥ spaṣṭā upalabhyante ato gārgyābhipretātmano vivicya kāśyābhi pretātmā darśayituṃ śakyo na supte | samastavyavahāralopāt | tasmāt suptapuruṣagamanaṃ na artha vadityetadāha- jāgrat kālaṃ parityajya suptaṃ kimiti jagmatuḥ sphuṭatā sarvabhāvānāṃ jāgratkāle vivakṣyate | iti jāgarite vivakṣitātmā darśayituṃ na śakyata ityāha- prāṇānāṃ navakānāṃ ca puruṣasya ca saṃkarāt bodhe na śakyate kartuṃ viveko bhoktṛbhogyayoḥ yadyapi sarvapadārthā upalabhyante jāgarite tathāpi tatra vivakṣitātmavivekaṃ kartuṃ na śakyate | kṣīrodakavat sarvapadārthānāṃ saṃsṛṣṭatvāditi spaṣṭa tetyārabhya siddhānta iti kecit || ko'sau vivakṣitātmaviveka iti taṃ darśayati- bhoktṛtvameva puṃso'sti bhojyatvaṃ na manāgapi | p. 210) kāśyābhiprāyato'nyasya bhojyataiva na bhoktṛteti sākṣyevātmā na sākṣyaḥ syākṣya eva cānātmāna sākṣītyayaṃ vivekaḥ evaṃ vidho vivekastatra durlabha ityāha saṃkīrṇatvādaśaṃkya syāt prabodhe bhoktṛbhojyayokartuṃ viveko'to yātaḥ suptaṃ puruṣamādarāditi yata evamataḥ spaṣṭaṃ tvaṃ bhāvānāmakāraṇamityāha tasmādyadyapi sānnidhyaṃ prāṇādīnāṃ prajāgare saṃkīrṇatvānmithastasmādduśśakaṃ syādvivecanaṃ iti | nanu suṣuptepi saṃkīrṇatvaṃ samānamiti netyāha- ātmanaḥ proṣitatvāttu bhogo'smai na prayujyate udāsate'khilāḥ supte devatāḥ kāraṇaiḥ saha iti kāśyābhipretatvāttatropasaṃhṛto kastasya viṣayabhogo viṣayajñāne prayujyate sakaraṇadevatānāmudāsīnatvādupasaṃhṛtatvāditi upasaṃhārakāraṇamāha- jāgrat bhogaprayuktasya karmaṇaḥ prakṣayājñayāśerate karaṇānyasya saha bhoktrātmanā'tmani iti | nanu gārgyābhipreto'pyātmā saṃhṛto p. 211) ato na kasyāpi bhoga iti cennetyāha- prāṇasya saṃbandho dhanamayuktaṃ anyatvādatha anyanāma prāṇa ekastu jāgarti bhoktā yo gārgyasammata iti atra pramāṇamāha - prāṇena rakṣanniti ca tathodarke pracakṣyate - prāṇāgnaya iti spaṣṭaṃ tathā'nastamitaśruteriti | tasmāt suptau prāṇo jāgartītyupasaṃharati ||| aśrāntaḥ prāṇa evāto jāgartyatra divā'niśaṃ iti ataḥ kimidaṃ tathodbhavatītyāha - yathā jāgradavasthāyāṃ bhoktā prāṇaḥ purā'bhavat svapnepyeṣa tathaivāste boddhā cedbuddhyatāmayaṃ iti | nanu candranāmabhiḥ prāṇasya saṃbandho dhanamayuktamanyatvādathānyanāma tadapi prāṇaḥ saṃbodhyate tarhi ādityādināmabhirapi prāṇaḥ saṃbodhyatāṃ viśeṣābhāvāttasyāmanyanāmataḥ saṃbodhanā pratibodhanā cetanatvādityāśaṃkaya prāṇasyendostathā cāpāntyannātmāviṣkṛtau yata aikyamuktamataḥ prāṇo bodhyate candranāmabhiriti | athavā sūtraprāṇayorekatva p. 212) sāmarthyāt anuktasūtrāvayavādityādi nāmabhirapi saṃbodhanaṃ kṛtavānityāha - sāmarthyāt tadgraho'thaveti cetanasya bhoktṛtvaprasādhanasāmarthyādvā evaṃ candranāmabhirbodhane nimittamuktvā tannāmāgrahaṇādabhoktṛtvaṃ prāṇasyetyāha yadi bhoktā bhavetprāṇo jāgradvacchabdamāgataṃ aśroṣyaṃ na bhavet bhoktā nāśroṣyadupalādivat iti kāśyābhipretātmā supto gārgyābhipretastvaṃ supto ato'sya saṃbodhanārthaṃ prayuktanāmāgrahaṇāt abhoktṛtvaṃ prāṇasya netarasya suptatvādityuktaṃ tatrāha pūrvavādī || nanu supteti puṃsyāsmin bodhitaḥ san svanāmabhi bhoktaiva bhojyate śabdaṃ natvabhoktā paro jaḍaḥ naivātopi vivekaḥ syādutthitaḥ ko'nayordvayoḥ iti eṣo'rthaḥ | yadyapi kāśyābhipretātmā supta itarastvasuptaḥ tathāpi svanāmabhiḥ saṃbodhite yaḥ kaścit bhoktaiva śabdāt bhotsyate na jaḍo nātmā ata utthānakāleti prāṇa saṃbodhanārthaṃ prayuktanāmopalabdhavān p. 213) athavā kāśyābhipreta iti na niścayaḥ syāt asuptasyāpi kadāpi nimittavaśāt sannihitaviṣaya grahaṇādarśanāditi codyaṃ pariharati- naivaṃ gārgīyapakṣasya viśeṣāvadhṛteḥ sadā ajātaśatrabhipreta brahmaṇaḥ prāk pramāṇataḥ iti kathaṃ viśeṣāvadhāraṇeti taddarśayatyuttareṇa vārtikaṣaṭkeṇa nayonastamiti ekotra vāgādyastamayo'mṛtaṃ indro sapanno'bdehaśca nāmarūpasamāhṛtaḥ adhyātmādyakhilaṃ viśvaṃ sevyāpya samavasthitaḥ otaṃ protaṃ jagadyasmin asnābhinidarśanāt kurvāṇastumulaṃ śabdaṃ svavyāpāramaśeṣataḥ kurvāṇā eva suptepi prāṇa āste prabodhavat na ca bhoktrantaraṃ prāṇāt gārgyeṇehābhyupeyate tatkāle bhinnakāle vā prāṇādanyasya bhojyata tasmādavaśyaṃ boddhavyaṃ bodhyaṃ sākṣādupasthitam prāṇena bodhyarūpatvāt dāhyadagdhā yathā dahet na cāsau bodhyamāno'pi pratyabuddhyata nāma tat prāṇo bhoktā tataḥ siddhaḥ svanāmāpratibodhanāt iti || p. 214) ayamarthaḥ prabodhāt prāgavasthāyāṃ asuptatvaṃ viśeṣo abhyupagamyate tvayā | ato suptaprāṇasya sannihitaśabdānupalambhane anātmatvaṃ vihāya nānyat kāraṇamutprekṣyate anyamatastvaṃ cet na sarvātmanā grahāt | tasmādanātmā prāṇa iti nanvagrahaṇaṃ saṃbandhāgrahaṇaṃ nibandhanaṃ na ātmatvanibandhanamityāha- svākhyaviśeṣasaṃbandhāgrahaṇāccenna buddhavāniti devatāyāḥ saṃbandhāgrahaṇaṃ saṃbhavatītyāha agrahāsaṃbhāvanā naivaṃ sarvasmādevamayata iti nāmāgrahaṇādanātma - tva doṣa stvadabhipretātmaopi tulya ityāha - tvatpakṣe'pyagrahāddoṣastulyaścediti codyata iti na tulya ityāha naivaṃ kṛtsnābhimānitvā dekadeśānahaṃkṛte dṛṣṭāntadvāreṇaitadeva prapañcayati - aṃgulyādyabhidhānoktau nihitatvāt prabuddhyate kṛtsnadehābhimānyeva naikadehābhimāna bhuk iti | ayamarthaḥ yathā aṃgulirityukte devadatto nottiṣṭhati | tasya sakaladehābhimānitvāt evaṃ sakalakāryakaraṇābhimānitvāt kāśyābhipre p. 215) abhipretātmano'guṣṭasthānīya prāṇamātre abhimānābhāvāt tannāmāgrahaṇaṃ natvanātmatvāditi | nanu prāṇaikadeśaścandraḥ ataḥ tannāmabhiḥ saṃbodhanāt prāṇasyāpyagrahaṇaṃ na tvanātmatvādityāśaṃkya prāṇasya gotvavat samastavastuṣu parisamāptatvāttatra tatra ahamityabhimānopapatteragrahaṇamayuktamityāha prāṇasya tu samāptatvātsamastavyastavastuṣu nātmavān syādasaṃbodha stasya sarvābhimānataḥ iti || nā * * * t syādasaṃbodha ityuktatvāt tatromāśaṃkyate * * ātmano'tmā na saṃbandhaḥ pāramārthikastvayābhyupagatastathā jñāna saṃbandhaśca kartṛtvādiprakṣaṇastathā sati abhipretātmāsiddhiriti || tatrāha- bodhābodhauciternastā kūṭasthajñaptimātrataḥ | iti | nanu svayaṃ prakāśaścet kathaṃ tasya parādhīnajñānatvaṃ | tatrāha parāyattaprabodhaneneti amuṣyātmanaḥ cakṣurādi karaṇādhīnajñānatvamityarthaḥ | nanu sa eva mukhyātmā netyāha appātrotthāt p. 216) raberiveti yathā jalagatādityāt mukhyādityo'nyaḥ evaṃ caitanyābhāvāt kūṭastha bodho anya ityarthaḥ | evaṃ prasaṃgāgataṃ codyaṃ parihatya prakṛtaviṣaye codyamudbhāvayati || svasaṃjñayāpyasaṃbodho yathā dṛṣṭastvadātmanā bhoktṛtve satyapi tathā prāṇebhyaḥ pratyabodhanaṃ iti | yathātmā cetano devadatta ityevaṃ svanāmabhiḥ saṃbodhitopi tvadabhipretaḥ ātmā kadācinnottiṣṭhati || evaṃ bhoktāpi prāṇo nottiṣṭhatīti etaccodyaṃ pariharati suptā suptatvaviśeṣa nyāyasaṃbhavāt naiva saptagraho yukto na tvasaptasya yujyate iti uktaṃ smaretyarthaḥ nanvindriyāṇāṃ saṃhatatvāt svanāmāgrahaṇaṃ na tvanātmatvādityāśaṃkya indriyāṇāṃ saṃhāra eva nopapadyate prāṇasyātmatva ityāha- śrotrādergaṇabhūtatvāt pradhānaṃ prati sarvadā tasmin jāgrati jāgarti supte svapiti tadvaśāt || nendriyāṇāṃ bhavetsvāraḥ vā yadi prāṇapradānatā nāmātyā śerate yasmādārtti svāmani jāgrati p. 217) iti | nanu prāṇanāmatvena aprasiddhanāmabhiḥ bodhitatvāttadanutthānaṃ nānātmatvādityāha aprasiddhātmasaṃjñābhi rukteścedaprabodhanaṃ iti devatānāmabhiḥ saṃbodhanaprayojanamāha devatātmaniṣedhārtha paratvāt tadgrahorthavān iti | etat prapañcayati prāṇasyābhoktṛtāsiddhiḥ svanāmāgrahaṇādapi devatāpratiṣedhārthaṃ bodhyate candranāmabhiḥ iti ayamarthaḥ pañcavṛttimān mukhyaprāṇo na ityevamādi svasaṃjñayāpi saṃbodhitaḥ prāṇonotthitaḥ tatra devatānāmabhiḥ saṃbodhanaṃ candradevatā asmin dehe kartrī bhoktrītyā śaṃkā'pākaraṇāya arthamiti | evaṃ prāṇasya ātmatvaṃ nirākṛtya indriyāṇāmātmatvaṃ nirākṛtya indriyāṇāmātmatvaṃ nirākaroti smṛtijñānaiṣaṇādīnāṃ saṃbandhānupapattitvakāraṇānāṃ abhoktṛtvaṃ nehāṃśānāmiveṣyate iti | ekādaśendriyāṇāṃ pṛthak pṛthagātmatve smṛtīcchāpratyabhijñāna śramādyanupapatterindriyāṇāṃ nātmatvamiti p. 218) jaḍatvācca karaṇajātasya nātmatvamityāha acaitanyāttathoktasya kuto bhoktṛtva saṃbhavaḥ iti dṛśyate jaḍatvaṃ sādhayati- cidanyasya ca bhojyatvāt nānyasyātosti bhoktṛtā iti | athavā'dṛśyatvādapyabhoktetyāha cidanyasyeti prāṇasyātmatvanirākaraṇādevatā nā prāṇagrastatvācca karaṇānāmātmatvaṃ nirākṛtamityāha- daṇḍāpūpikanītyaiva karaṇānāmabhoktṛteti nanu yadyapi prāṇakāraṇa candradevatāmabhoktṛtvaṃ tathāpi devatāntarasya asmin dehe bhoktṛtvamityāśaṃkya prāṇavyatirekeṇa devatā nāstītyāha na ca prāṇātirekeṇa devatānyopapadyate iti | nanu tasya vyatirekeṇa prāgādītyādirīritaṃ devatāviṣayo bhedaḥ sa kathaṃ vinivāryate ityetat subodham | na tasya prāṇamātratvādityāha naiva tasya samastasya prāṇa ekatvahetutaḥ aranābhyādidṛṣṭāntā dvāyuprādhānyatastathetiḥ prāṇendriyadevatānāmātmatvaṃ nirākṛtya sthūladehasyāpyātmatvanirākaraṇāya pūrvapakṣayati p. 219) saṃghāt eva bhoktāstu tasya pratyakṣasaṃgate na tu tadvyatiriktasya bhoktṛtānityasaṃbhavāt iti | caturbhūtasamāhāro deha eva bhoktā tasya pratyakṣeṇa gauro'haṃ paśyāmī śṛṇomītyevaṃ vidhena śabdādiviṣayajñātṛtva pratīterna tadvyatiriktasyā jñātṛtvaṃ mānābhāvāditi siddhāntayati- nācetanasya bhoktṛtvaṃ kathañcidavakalpyata iti | acetanatvamasiddhamiti cettatrāha- cidanyasya ca bhojyatvāt kāṃbalodanatoyavat iti dehasya dṛśyatvenācetanatvānnātmatvamityarthaḥ | api ca cidviśiṣṭo deho bhokteti ta evā bhyupagamaḥ | tatra mānena bhavitavyam pratyakṣamānamiti cennetyāha na cāpi cidviśiṣṭatvaṃ pratyakṣeṇopapadya iti | citaḥ pratyakṣāyogyatvādityāha - bhavatu vāci viśiṣṭatvaṃ pratyakṣayogyaṃ tasya grāhako deha eva utānyo deha eveti cet naikasya grāhyagrāhakatvānupapatterato jñātrabhāva ityāha- citsaṃbandhopalabdhyarthaṃ tajjñātākaṃ prakalpyatāmiti p. 220) api ca cito'nyasyāsvayaṃ prakāśatvādapi dehādernātmatvamityāha- neha cidvyatirekeṇa svārthaṃ kiñcidapīṣyate nāpi svārthātirekeṇa pramāṇaphalabhāgbhavediti api ca yadā citsaṃbandho jñāyate tadā cidapi jñātavyā ataścito jñātāt kathyatāṃ na tāvat cidantaraṃ cidbhedāsiddheḥrathācit tatrāhahyacitkaṃ prameyaṃ saccijit kiñcidapīṇyata iti ghāṭeradṛṣṭatvādityarthaḥ | pramāṇamapi cit grāhakaṃ cit saṃbandhagrahaṇakāle vācyaṃ tatkiṃ jaḍamajaḍaṃ vā | na tāvadajaḍaṃ ajaḍasya ajaḍāntarāt siddhya yogāt samatvāt pradīpavat jaḍaṃ cettatrāha - na cānubhūti pratyakṣamanyato'pekṣate jaḍāditi | nahi ghaṭādyanya jaḍasādhakaṃ dṛṣṭamupapannaṃ vā | jaḍatvāditi api ca dehakartṛkaṃ pratyakṣamiti tava darśanaṃ tatrāpi mānaṃ vācyaṃ na tāvat pratyakṣamānaṃ rūpādimadvastuviṣayatvānnānumāna nirdeśataḥ pratyakṣaṃ mama mānamityetadapi na siddhyati ityāha dehāt pratyakṣaniṣpattau na ca pratyakṣamiṣyate || p. 221) liṃgasya cāpramāṇatvāt kutaḥ pratyakṣamāniteti api ca cārvākasya mayedaṃ viditamityevamanu sandhānaṃ na siddhyati | sādhakābhāvādityāha tathā arthāntarasaṃbandhe pratyakṣe dehaniṣṭhite anusandhānasaṃsiddhau na kiñcinmānamiṣyata iti | yathā pratyakṣasya dehakartṛtvena mānaṃ tathetyarthaḥ || arthāntaraṃ śabdādiviṣayastena saṃbandho yasya pratyakṣasya tadarthāntarasaṃbandhaṃ tacca dehaniṣṭhitaṃ dehāśritaṃ etaduktaṃ bhavati dehāśritaṃ pratyakṣaṃ śabdādiviṣaye pramāṇaṃ tava | evaṃ sati mayedaṃ viditamityanusandhānaṃ na tena pratyakṣeṇa siddhyati * * śabdādiviṣayatvānnāpyanyat tadviṣayaṃmānaṃ saṃbhavati athavā anusandhānaṃ so'hamiti pratyabhijñāgrāhyamekatvaṃ tanna siddhyati dehāśritapratyakṣasya śabdādiviṣayatve śabdādiṣveva mānatve nanu yathā tatpratyakṣaṃ svaviṣaye mānamevaṃ svāśrayepi mānameva pradīpavat | ataḥ prathamopanipatita pratyakṣasaṃskārasahitaṃ uttaraṃ pratyakṣaṃ so'hamityekatve pramāṇamiti p. 222) cet satyaṃ yadi saṃskārāstitve mānamasti na pratyakṣatvaṃ rūpādihīnatvānnānumānādyaniṣṭerataḥ so'hamityanusandhānaṃ na siddhyati saṃskāre pramāṇābhāvāt viṣayānusandhānaṃ ca na siddhyatīti cārvākaṃ pratyanumānaprāmāṇyaṃ sādhayati- vāgabhivyāhṛtiśceyaṃ liṃgāprāmāṇyavādinaḥ apratyakṣyāt parā kḷptisaṃgate syādanarthiketigāmānayetivākyoccāraṇānte kimarthaṃ na tāvadātmapratyayārthaṃ nahi svakṛtādvākyārthaṃ kaścidapūrvamadhigacchati | atha parapratyayārthaṃ parasyāsmādvākayārthapratyayo bhavatīti etanna pratyakṣasiddhaṃ nāto'numāntaḥtsādhya manyoccāritāt vākyāt mama jñānamutpannamevaṃ anyasthāpi madvyakyāt jñānaṃ bhaviṣyatīti | atastaccenna mānanto vākyoccāraṇaṃ vyarthamiti | api ca prāṇihitārthaṃ śāstraprakaraṇaṃ itaratārkikāṇāṃ tvacchāstrakaraṇaṃ prāṇyahitārthamityāha- svātmadṛṣṭyanurodhe'pi mauḍhyameva prasajyate p. 223) vyutpatteḥ sādhulokasya na kaścidapi ditsatīti adharmādibhayābhāvānmanyurenamaśaṃkitā | ādadyuśca balādvittametasmin vakti taṃ phalam ityetat | pūrvasya prapañcadehasya anātmatve hetvantaramāha- avekṣaṇe viśeṣasya dṛṣṭatvāddehasaṃhatiḥ na bhokti sukhaduḥkhānāṃ phalānāṃ syāt kadācaneti yadi saṃghātamātrasya bhoktṛtvamiha kalpyate saṃghātasyāviśiṣṭatvānnātiśītirbhavetsadā īṣat saṃspṛṣṭamātrasya phalāccāvekṣaṇe tathā ityetat sārdhavārtikaṃ pūrvasya prapañcadehavyatiriktasyātmatvepyayaṃ viśeṣo nopapadyate ityāśaṃkya uttaramāha- bhogādibhinnajātī yo bhoktā yasya tu vādinaḥ dharmādihetusaṃbandha bahutvāt syātsamañjasamiti kiṃ taditi tatrāha - peṣaṇāpeṣaṇakṛta vedanayā bhavedbhideti | eṣorthaḥ | dharmādharmavāsanāhetubhiḥ bahuvidhasaṃbandha ātmanaḥ tatkṛtadehasaṃbandhaśca atastaddhetukamutthānaṃ ca samañjasamiti utthānaṃ prati dṛṣṭahetūnāṃ bahuvidhatvācca utthāna p. 224) viśeṣo ghaṭata ityāha - sukhaśabdādihetūnāṃ uttamādhamamadhyamaṃ tatprabodhaviśeṣo'yaṃ yukta eva bhavettadeti | nanu sarvaḥ sarvatvaṃ īṣat saṃsparśamātreṇa uttiṣṭhati | ato na balāhe vyatiriktātmasiddhiriti | atrāha asti cāyaṃ viśeṣo'tra yatsaṃsparśanamātrakaṃ abuddhyamānaḥ san supta āyiṣyāyiṣya bodhita iti ya āvaiṣādutthitaḥ sa ātmetyāha yata āveṣaṇādyo'sāvutthitaḥ karaṇaiḥ saha rājeva sacivaiḥ sārdhaṃ sa bhokteti gamyatāmiti | asya prapañca uttaraṃ vārtikadvayaṃ- mṛtakalpamimaṃ dehaṃ svacitāveśayanniva sa muktasthau yaḥ sa bhokteti gamyatām || krodhahat bhaya udvegai jñānadharmairviśeṣayan śarīraṃ yaḥ sa muktasthau sa bhoktetyavasīyatāṃ iti | evaṃ dehāderanātmatvaṃ pratipādya punarapi prāṇasyānātmatvaṃ parārdhahetunā sādhayati api prāṇasya pārārthyaṃ saṃhatatvāt gṛhādivat tataśca bhogyarūpasya bhoktṛtva nopapadyate || iti parārthatve saṃhatatvaṃ kāraṇamuktaṃ tadasi p. 225) tadasiddhamityatrāha- dehasyāntargata prāṇaḥ sthūṇāvat dehabhṛt sadā saṃhanyate śarīreṇa yathā vāyustathaiva saḥ || iti | yataḥ saṃhataḥ tasmāt gṛhādivat parārthaḥ prāṇa ityāha- yata evamataḥ prāṇo gṛhādivadiheṣyate | iti | yadarthaṃ prāṇaḥ pradhānaḥ saṃghātaḥ sa ātmā tadvilakṣaṇa ityāha- dehāśca dehadharmebhyopi dharmātmopabhuktata iti śayanāsanādivat saṃhataparārthatva prāṇasyetyāśaṃkyāha- svātmāṃśāṃśi sajātīya viviktaphala sadmavat saṃhatatvāttathā prājño saṃhatātmopabhoga kṛditi gṛhāvayavāt gṛhāt gṛhāntarāccāsaṃhatasya sadma gṛhaṃ phalaṃ bhogyaṃ yathā tathā prāṇopi saṃhatatvāt svāsaṃhatasyopabhogasādhanaṃ | nanu yadyapi svāsaṃhatasyopabhogasādhanaṃ sadma tathāpi devadattaḥ saṃhata eva śiraḥ pāṇyādimatvāt | tathā yadartho'yaṃ dehaliṃgasaṃghāta | sopyanyena kenacit saṃhata p. 226) eveti cenna | asaṃgāt sthūlādiśrutivirodhāt tasmāddṛṣṭāntena vivakṣitāṃśo grāhya iti sadmadṛṣṭāntaṃ prapañcayati- svajanmopacayaglāni nāśakhyākṛti janmadikdharmānapekṣa saṃlabdha satvādisvārtharūpakaḥ tadgocaraikasandṛṣṭa vijñātārthaṃ samīkṣya hīti ayamarthaḥ | svasya janma svajanā svaśabdena gṛhamucyate | janmādiśabdaistaddharmā bhaṇyante svajanma copacayaśca glāniśca nāśaścākhyākṛtiśca upacayādīnāṃ janma ca diktyatā eva dharmā svajanmopacayaglāni tāśākhyākṛti janmadik dharmāḥ tānanapekṣyaiva satvādisvārtharūpaṃ saṃlabdhaṃ | yena dharmānanapekṣaḥ sa labdhasatvādi svārtharūpakaṃ punarapyasau kiṃ lakṣaṇa iti | tadgocaraikasandṛṣṭavijñātā ca tacchabdena gocara śabdena ca gṛhataddharmā bhaṇyante teṣāmeva sandraṣṭā tadgocaraikasandraṣṭā sa eva vijñātā tadarthatvamevaṃ vidha devadattādyarthatvaṃ gṛhāderupalabhyeti | idānī dārṣṭāntikaṃ p. 227) darśayati - prāṇasyeti prāṇasya tadguṇānāṃ ca tathārthatvaṃ pratīyatāṃ iti | prāṇadehayostaddharmāṇāṃ ca tathārthatvaṃ pratīyatāmiti || prāṇadehayoḥ taddharmāṇāṃ ca tathātvamavasīyata ityarthaḥ evamanvayādīnāṃ dehādivyatiriktatva mātmanaḥ sthāpitaṃ tatra codayati- nanu vedāntasiddhāntena vastvantaramiṣyate sākhyarāntardhātmavat kiñcit pratyagātmaikavastuna iti vastvantarābhāvaṃ pūrvavādī sādhayati- aikātmyavidhyayā sarvaṃ pratīviparikalpitaṃ prāṇādyanātmajātaṃ yat rūpaṃ nāma ca karma ca kalpitākalpitaṃ sarvaṃ yadātmaivābhyupeyate anvayavyatirekokti tadaikyānneha yujyate iti | anvayavyatirekau nopapadyete iti nanu kalpitasyākalpitādanvayavyatirekāviti cennetyāha - nānvayo vyatireko vā kalpitasyānṛtatvataḥ tarhi akalpitasya kalpitādanvayavyatirekāditi cennetyāha - nānvayo vyatireko vā p. 228) cennetyāha akalpitasya caikatvāditarānna prasiddhyatīti ekatvādityasya ayamarthaḥ advayatvāditi tasmādvayāṃgīkaraṇe bhedaḥ pāramārthiko aṃgī kartavya iti | idānīṃ siddhāntayati puṃvyutpattipradhānatvā danvayāderadoṣateti ayamarthaḥ | na paramārthabhedamaṃgīkṛtya śrutyā anvayā ducyate kintu kalpitabhedamāśritya ātmajñānārthaṃ śrutyānvayāducyata iti | nanvātmajñānārthaṃ anvayādikathanaṃ tenaiva ātmanaḥ siddhatvāt kiṃ tatvamādivākyeneti tatrāha - natvanvayādineveha vastutatvasya saṃsthitiriti vākyāvaṣṭaṃbhāccet ātmasiddhistacchravaṇāt prāgātmāsiddheḥ kathaṃ anvayādi kartuṃ śakyate siddhena hi siddhasyānvaya vyatirekau bhavato yathā dhūmāgnyorityāśaṃkya prāgapyātmā asiddhaḥ svayaṃ prabhatvādityāha- avidyākalpitepyasmin ātmapratyayamānabhāk bhokteti gamyate loka iti | nanu na svayaṃ prabha p. 229) ātmā kintu viṣayasiddhyā siddhyatīti netyāha natvānatmanīti bhrama iti yato anvayādinātvaṃ padārthaśodhanameva tasmāt tatsiddhātmānuvādena tasya brahmaṇaikyaṃ śrutyā bodhyata ityāha ato'nūdya yathāsiddhamanvayavyatireka bhoktṛ bhogyavibhāgena śrutyaikātmyaṃ prabodhyata iti kīdṛśo'dvayādiriti | tamāha- cidanvayo hi sarvatra tatkāryeṣu samīkṣyate vyatireko'pyapahnu?tyā kāryasyeha prasiddhyatīti avidyā tatkāryeṣu cidābhāsavyāptiścito anvayo nāma jāgradādyavasthānāmekaikābhāve'pi cito'vasthānaṃ vyatireko nāmātra na lokasiddhāvityarthaḥ | api caikātmyapakṣe anvayādi na saṃbhavatītyuktaṃ tatra vikalpyate mitirmānaṃ mīte dvayo tadasaṃbhavo'thavā amīte mīte anvayādyasaṃbhavo doṣatyata ityāha aikātmyasiddhau doṣaḥ syāditi nanvaikātmyaṃ sadā mitameva svayaṃ prakāśatvādataḥ sadānvayādyabhāvaṃ syāditiḥ tatrāha tatsiddhiśca na vāstavīti svarūpabhūtā buddhirna p. 230) anvayādivirodhinītyarthaḥ kā tarhi anvayādivirodhinī siddhiriti prāmāṇikītyāha prāmāṇikīti | ataḥ svarūpasiddhirna tadvirodhinītyupasaṃharati ato nāsau viruddhyata iti athavā athavā asāvanvayādirasmaddarśanena viruddhyata iti prāmāṇikī hi tatsidhīḥ anvayādivirodhinītyuktaṃ tatredamāśaṃkyate | mā siddhasya ghaṭādeḥ punarapi māpekṣā dṛṣṭaiva mātrāpyaso māsiddhiravinānvayāvirodhinīti tatrāha na cāpi mānavyāpāra vyapekṣyaikātmya niścitau tatphalasya samāptatvādapekṣā niṣphalā yataḥ iti | ātmanaḥ svayaṃprakāśatvādaikarūpatvāt sakṛdutpannajñānena tadgatasakalāvidyā nivṛtteḥ na punarmānāpekṣetyarthaḥ | nanau svayaṃprabhatvatvāderbodhotpatteḥ prāgapi samānatvāt prāgapyanvayāpekṣā neti tatrāha - yāvattvāgamataḥ sākṣāt na vetyātmānamadvayam anvayādyātmabodhārthaṃ tāvat tatkena vāryate iti | na nvayāderātmajñānasādhanasya p. 231) advaitahānirnetyāha- ātmānaṃ ca tadutthaṃ ca dhyātvaivājñātatatvataḥ | iti ajñātapratyaṅmātraṃ jagadityarthaḥ nanvātmamātratvena sarvasya kathaṃ tajjñānāt tadbhāvastatrāha tattatvabodhāt tadvādhaḥ sarparajvādi bodhavaditi | anujñānamapi tava kalpitaṃ kathaṃ tenetarabādha iti || tatrāha - kḷptānāmapi rajvādau kalpitāntarasaṃśrayāt kḷptāntarāpanuttiḥ syādyathā tadvadihātmanīti vicāraphalamupasaṃharati- pratyaṅmānaikameyāto bhoktā bhogyaṃ tatau'param bhogyānāṃ vyabhicārepi bhauktaiva vyabhicāravāniti ayamarthaḥ svayaṃ prabhaściddhāturevātmā prāṇādi dṛśyatvādanātmā | tacca śuktikārajatavat vyabhicāryātmā kūṭastha iti | evaṃ vicāraṃ parisamāpya prakṛtaṃ śrutivyākhyāna manuvartayati bṛhannityādibhiḥ prāṇo boddhyamānopi yatnataḥ naivopabuddhāta yadā cakre yatnāntaraṃ tadāprāṇināviṣya bahuśaḥ suptaṃ kāśyo'vabodhayat āveṣaṇotthasaṃkṣobha stato'sau pratyabuddhyata | p. 232) ityetadvārtrikadvayaṃ subodham || nanu utthāna kartā'tmā svayamevottiṣṭhati kimāveṣaṇādineti | tatrāha- kāraṇānāmidaṃ vṛttaṃ yannimittāntarāśrayāt svātmakāryasamudbhūtiraṃbarādabha sūtrivaditi || yadyapyākāśamabhotpattikāraṇaṃ tathāpi purovātādinimittamapekṣitamevamātmāpi karmādikamapekṣata ityarthaḥ | nanu uttānaṃ nāma supti sthānādātmanaḥ utpattiḥ tataśca ghaṭatulyatetyeti | tatrāha- āpekṣā? plīnabuddhyādi samutpattau parātmanaḥ ghaṭākāśavadutpattirnāñjasaiva sadā dṛśeriti prāsaṃgikaṃ codyaṃ parihṛtya ta āha - puruṣaṃ suptamityādivākyasyārthaṃ prakṛtamupasaṃharati tasmādapratibodhena prāyo bhokteti gadyatām puṃsastatpratibodhena bhoktṛtaivāvasīyata iti | nanu prāṇadevatāyāḥ api bhoktṛtvaṃ prasiddhaṃ tatkathaṃ iti | tatrāha- adāhakānāṃ dagdhṛtvaṃ yathā dāhakasannidhe bhoktṛsaṃyogatasadvat bhoktṛtvaṃ devatātmanaḥ | iti p. 233) sa hovāceti praśnavākyaṃ vṛttānudravaṇapūrvakamavatārayati- dehendriyamano dhībhyo vivicyātmānamekalaṃ bhoktāraṃ darśayitvātha rājā gārgyamapṛcchetati tatrāha - āveṣaṇena bubudhe yaṃ prāṇādivilakṣaṇaṃ kvā'bhūdayaṃ purā bodhāt bhūtaścāgatavān pumān iti | vijñānamaya ityatra vijñānaṃ paraṃ brahma tadvikāro jīvo ato vikārārthe mayaḍitikecit tannivṛttyarthamāha- antaḥkaraṇasaṃbandhe vijñānamiti kartari pratyayaḥ karaṇārthaḥ syāt kriyāyāṃ bhāvasādhanam prameyārthavivakṣāyāṃ śabdaḥ syāt karmasādhanaṃ yathoktānāmatadbhāvāt prāyārthaṃ pratyagātmani iti eṣo'rthaḥ luṭpratyayāntasya vijñānamiti padasyāntaḥ karaṇena saṃbandhe vivakṣite antaḥkaraṇavācake vivakṣite kartari pratyayaḥ syāt tasya jñānakartṛtvāt tataśca vijānātīti | vijñānamantaḥkaraṇaṃ syāt yadā cakṣurādi vācakatvaṃ padasya vivakṣyate tadā sa pratyayaḥ karaṇārthaḥ syāt tadā p. 234) vijñāyate aneneti vijñānaṃ cakṣurādi syādyadā jñānakriyayā saṃbandhastadā vijñaptiḥ vijñānamiti kriyā vijñānaṃ syādyadā ghaṭādivācakatvaṃ vijñānapadasya vivakṣyate tadā vijñāyata iti vijñānaṃ ghaṭādi syāde * * teṣvartheṣu vijñānaśabdo vartate nānyatra lakṣaṇāvyatirekeṇa yathoktānāṃ ca * * * brahmaṇyasaṃbhavāt kathamasaṃbhavo jñānakartṛtāvat brahma kūṭasthatvādata eva na kriyākaraṇaṃ karmakāraṇaṃ cāprameyamiti śrutivirodhācca na karmato na vijñānaśabdenātra brahma grāhyamataḥ tadvikāratvena mayaṭopi vikārārthatā'śrayitumaśakyā || ato vijānātīti vijñānamantaḥkaraṇaṃ tanmayaṃ tatprāyaṃ pratyagātmāntaḥkaraṇa vikāratvenābhyupagamāt pratyagātmana iti uttarāṇi mayaṭaḥ prayārthatvasādhakāni vārtikāni subodhāni- svābhāsavadavidyottha buddhyādivyāptivibhramāt tadātmatvābhimānitvādvijñānamayatā'tmanaḥ sākṣitvenopalabhyatvāt sākṣyabuddhyādisaṃśrayāt p. 235) akārakaphalatvena tena prāyārthateṣyate yato vijñānadānī san sarvaṃ vastvavagacchati vijñānamayatā tasmāt pratīco bodhakāraṇāt vijñānena viśiṣṭaṃ vā yasmānneyaṃ prapadyate prāyārthatvaṃ pratīco'taḥ tadabhinnagrahāt bhavet vijñānamaya ityuktvā pṛthivyādimayoktitaḥ ṣaḍvikāraniṣedhācca prāyārthatvaṃ samañjasamiti puruṣaśabdārthaṃ kathayati- anātmano yato'śeṣāt kalpitatvādakalpitaḥ pūrayan puruṣaḥ pratyak sarpādīn raśanā yatheti nanu puriśayanāt puruṣa iti kasmānna gṛhyata iti tatrāha- vyutpattiriyamevātra tān paryasya samīkṣaṇāt sa vā iti hyupakramya nainainetyādinirṇayāt evaṃ tāvat vijñānādipadasyārtho'bhihitaḥ idānīṃ gatagranthenottaragranthasya saṃbandhamāyocyate ityāha - iyaṃ tāvat padāthoktiḥ saṃbandhoktirathādhuneti || nanu kimidaṃ adharottarakaraṇaṃ | saṃbandhakathanapūrvakatvāt padārthakathanasya nāniyamāt p. 236) pratiṣedhācca saṃbandhakathanāya praśnamutthāpayati - praśnasyatvaiṣa ityādeḥ kimartho'yaṃ upamīma iti | ubhayadehavyatiriktātmano yāthārthyapratipattyarthaṃ kvaiṣa ityādyāraṃbha iti kathayati bhartṛprapañcopanyāsapūrvakaścodyaika mūlāṃ praśnoktiṃ kecit vyācakṣate pare yāthārthyapratipattarthamutthitasya pracakṣata iti bhartṛprapañcairyathā praśnavākyaṃ prativacanavākyaṃ ca vyākhyātaṃ tathā darśayati | tatra praśnavākyaṃ yathā tairhyākhyātaṃ tathā prathataṃ daśayati - ātmā tāvaccidrūpaṃ karaṇāti ca jñānasādhanāni vidyante mukterarvāgevaṃ sati kathamasya kādācitkaṃ | ātmajñānamanātmajñānaṃ ca kimetat śarīraparicchetyāgena anyatra gatatvādathavā suptikāle naṣṭatvāt | gatatvapakṣe punarāgamana kāraṇaṃ ca vācyamiti | nanvetat sarvaṃ gārgyeṇaiva praṣṭavyaṃ ātmanaḥ śiṣyatvāṃgīkaraṇāt kimiti na pṛṣṭavān satyamajñatvādityāha praṣṭavyametat gārgyeṇa śiṣyatvānnatvacūcudat iti | nanu praśnakaraṇāparijñānāt uparata p. 237) praśnaṃ kimiti rājā apṛcchaditi tatrāha naivobhāste tathāpi no bodhā matyupagamāt svayamiti pyeva sveti pratijñātatvādityarthaḥ nanu pratijñātamapi tyajyatāṃ ko doṣaḥ tatrāha arthino'rthaṃ pratijñāya nāsaṃpādya nivartate yathārthitaṃ sa puruṣa iti sat puruṣavratamiti evaṃ gārgyapraśnākaraṇe rājñaḥ svayaṃ praśnakaraṇe tātparyamuktvā prakṛtameva praśnavyākhyānaṃ bhartṛ prapañcābhimataṃ anusandadhāti kūṭastho asyāvabodhaśceti | ayamarthaḥ kūṭastho bodha ātmā na kādācitkajñāna ato na gato nāpi naṣṭa iti cediti etadanubhavaviruddha ityāha kādācitkaṃ kuto bhavediti na kiñcidavediṣamityādyanubhavaviruddhatvaṃ tvayocyate | ityarthaḥ | bodhasyānityatve nāyaṃ doṣa ityāha mato'vabodhonityaścet kādicitkayaṃ tadārthavat ityasyāyamarthaḥ || tadā kādācitkajñānamupapannaṃ ātmana ityetacca na ghaṭate ityuktaṃ puṃso p. 238) asyetyatra evaṃ tveṣa tadābhūdityādi praśna vākyaṃ bhartṛprapañcairyathā codyagarbhaṃ vyākhyātaṃ tathā darśitaṃ yathā prativacanavākyaṃ sābhiprāyaṃ tairvyākhyātaṃ codyottaratvena tathā darśayati- dehādiṣvabhimāno'sya kādācitkaḥ sahetukaḥ | āgamāpāyi sākṣitvaṃ nityamevānimittataḥ iti | ayamarthaḥ nityabādha evātmā buddhyādisākṣitvāttathāpi dehasthasyaiva kādācitko bodho dehādyabhimānalakṣaṇa upapadyate | dharmādi phaladānāyodbuddhaṃ bhavati | dehādiṣvātmābhimāno bhavati | yadā'nudvuddhaṃ tadā na kasmāt nityabodhatvaṃ kādācitkabodhaṃ ca ātmana upapannamiti | nanu hetukatatvepi dehābhimānaṃ sadā kasmānna bhavet hetoḥ sadā bhāvāditi | tatrāha - idameva yato vṛttaṃ kāraṇāpekṣiṇāṃ satāṃ abhūtvā bhavanaṃ tasmāt kādacitkayaṃ na doṣabhāk iti | idānīṃ bhartṛprapañcavyākhyānamapanudati uttaravārttikya?dvayena || p. 239) pratīcyeva yataścābhūdāgācca pratyagātmanaḥ praśnārthapratikūlatvāt pratyukterna gatārthatā gatyādisādhanānāṃ ca deha eva sthiteḥ kutaḥ dehāntaragatiḥ puṃso nāpi nāśo'sya yuktimān iti bhavadvyākhyānaṃ na praśnavākyānuguṇaṃ ityarthaḥ | dehādiṣvabhimāna ityārabhya kartṛprapañcavyākhyāna nirākaraṇameveti kecit evaṃ bhartṛprapañcavyākhyānamapanudya yāthātmya pratipattyarthamityatra sūtritaṃ bhagavadvādamataṃ prapañcayati vārtikacatuṣṭayena tat krameṇa vyākhyāyate || sākṣāt brahmāvabodhasya pratijñātatvakāraṇāt bhoktṛbhoktavyayostatvaṃ vaktuṃ yuktamato'ñjasā ityetat subodhaṃ kiṃ tat bhoktṛsvarūpaṃ bhoktavyasya vā kimiti | tadubhayaṃ vivicya darśayati karmādihetujaṃ rūpaṃ atatvaṃ tadanvayādanimittaṃ svatastasmātsarvadā vyabhicārataḥ akārakakriyā kāryā rūpamiti avidyāntaṃ sarvaṃ bhogyaṃ suptāvananvayāt avyabhicāri caitanyaṃ kriyākārakaphala vilakṣaṇamātmano p. 240) rūpamityarthaḥ | evaṃ vidhaṃ rūpaṃ suṣuptyavasthāyāṃ bodhayitumiṣṭamityāha - prāk pratibodhata subodhayiṣitaṃ bhokturasmāt gocaravartina iti | ananvayo'siddha iti cennetyāha yato'sya na purābodhāt karmādau kāryamaṇvapi pratīco gṛhyate mānāditi | yata evaṃ tasmāt kūṭastho'dvayacaitanya svabhāva evāmetyupasaṃharati ato'yaṃ tatsvabhāvata iti || evamuttaragranthasya bhagavatpādābhipretamarthaṃ upavarṇya akṣaravyākhyānaṃ prārabhate- kvā'bhūdeṣa purābodhāt kutaścāyamupāgataḥ ācakṣvaitaddvayaṃ gārgya sthitā vā gāne'vadhiṃ | iti | praśnakarturabhiprāyaṃ prakaṭayati | abhūt pratīco'nyatrāyamasmāccāyamāgata yadi cet kārakatvaṃ syānnacet bhrāntiriyaṃ bhavet iti | svasvarūpādanyatra suptikāle shitaḥ tataścāgataścet tadā kriyākārakaphalavyavahārasya bhrāntatvaṃ itarasya cābhrāntatve pramāṇamāha yatra vā anyadityevaṃ yatra tvasyeti cāparaṃ avidyāvidyayo kāryaṃ tathā ca śrutirabravīditi || p. 241) vaktuṃ praṣṭuṃ ca bālā kiṃ na yato jajñivāṃstataḥ praśnayoḥ svayamevarthaṃ kāśyo vaktuṃ pracakrame | pṛṣṭenāpi na vijñātaṃ bhavatā tadidaṃ mayā ucyamānaṃ yathātatvaṃ samyak tvaṃ śrotumarhasi yatraiṣa etatsupto'bhūt svanāmāmantraṇe dhvani nāśrauṣīt yannimittajñaḥ tannimittamidaṃ śṛṇu iti | etadvārtikatrayaṃ subodham yannimittamityasya ayamarthaḥ | upādhyupasaṃhāreṇa brahmaṇya vaśthānaṃ viśeṣajñānābhāve nimittamiti eṣāmiti ṣaṣṭhī prayogasya tātparyāthamāha- naividhyaṃ lakṣyate yasmāt buddhyādiprāṇabhūmiṣu tadeṣāmiti ṣaṣṭhīyaṃ śrutyā tasmāt prayujyate pratyak cidavabhāsaṃ ca kāraṇānugamo'paraḥ tathā ca karaṇātmano vāhyagocarajitā iti buddhyādiprāṇaparyanteṣu padārtheṣu padārthatrayaṃ gamyate | vivakṣayā ṣaṣṭhīprayoga ityarthaḥ padārtha trayaṃ buddhyādipadārtheṣu pratīyamānameṣāmiti nirdhāraṇaṣaṣṭhyāṃ nirdiśyata ityeṣāmiti nirdiṣṭapadārthānāṃ viniyogaṃ | jāgrat karmakṣaya ityārabhya darśayiṣyati idānīntanaḥ p. 242) prāktanavārtikaiḥ karmādihetuko'sya saṃsāra iti darśayati | karmādikṣayāttasya svāpe svarūpāvasthānamiti pratipādanāya prathamaṃ tāvat karmahetukaṃ darśayati - buddhyādeḥ kṛtsnakāryasya puṃkarmodbhūtihetutaḥ buddhyādyutkṣepa saṃhārau tasmāt karmanibandhanāviti na kevalaṃ karmaheturevāsya saṃsāro jñānābhāsābhyāsaṃ ca bhāvitavyamityāha- svātmāvabhāsako bhoktā kartātvajñānahetukaḥ dvayāvivikto hi paro bhoktā karteti cocyate iti karmakṣayāt saṃsārakṣaya ityuktaṃ tat prapañcayati- jāgrat phala prayoktasya yadā karma prahīyate vyutthānahotvasadbhāvāt tadā kartā suṣupsatvīti bhoktṛtvāderanyonyahetukatvaṃ darśayati- jñānāt prāk saṃsārāviccheda pratipādanāya bhoktṛprayuktaṃ kartṛtvaṃ kartrā karma prayujyate | karmaprayukto bhogaśca tataḥ saṃskārasaṃbhava sukhaduḥkhādisaṃskāra saṃskṛtoyañjalaḥ pumān rāgadveṣādinākṣiptaḥ tato bhūyaḥ pravartate || iti p. 243) bhoktṛtvāderanyonyakāryakāraṇatvaṃ phalamāha tadanuvādapūrvakaṃ- anyonyaṃ kāryatā caiṣāṃ kāraṇatvaṃ tathaiva ca tenānucchinnasaṃskāra ātmā'yaṃ prāk prabodhata | iti | anucchinnasaṃskāratve kiṃ phalatīdamityāha avidyānābhisaṃbandho mithyādhīcakrasaṃsthitaḥ ābrahmasthāṇvayaṃ yogī bābhramītyaniśaṃ para | iti evaṃ saṃsāro varṇitaḥ idānīṃ ṣaṣṭhīnirdiṣṭapadārthānāṃ pṛthak viniyogaṃ darśayati | jāgrat karmakṣaye soyaṃ ādāyāśeṣabhāvanāṃ asaṃbuddhātmako bhūtamano buddhyādirūpiṇā ādhisvabhāvajeneti kartā dānasya bhaṇyate ādāyetyanena kartā dānasya bhaṇyata ityetat saṃbadhyate | vijñāneneti karaṇatvena nirdiṣṭatvaṃ vijñānamasaṃbuddhātmakodbhūtamanobuddhyādirūpiṇā āśasvabhāvajeneti nirdiśyate ādānasyābhāsaṃ karaṇamityarthaḥ kartetyeke kartāraṃ lyabantoktaṃ vivicya darśayati - pratyakvida bhavāsāntaḥ kartā kṣetrajña ucyate iti ābhāsaṃ karaṇaṃ ābhāsikartetyarthaḥ ādānakarmabhūtavijñānaṃ p. 244) rañjanaśabdābhihitamiti indriyāṇāṃ svaviṣayagrahaṇasāmarthyamityāhavijñānaṃ sāmarthyaṃ viṣayonmukhaṃ vāgādīnāṃ ihagrāhyam prāṇānāṃ viṣayārjanamiti | bhāvanā śabdenāpi tadevocyate kṣetrajñaḥ indriyāṇāṃ viṣayagrahaṇasāmarthyamādāya caitanyābhāsakaraṇena ajñātabrahmākāśe kāraṇānugama śabdavācye śeta iti eko'rtho asyābhihitaḥ idānīṃ arthāntaramāha - śaktayaḥ karaṇānyatra gṛhyante || kāraṇātmanā paramārthagṛhītā tu svābhāsābhinnavigraha iti eko'rthaḥ sa viṣayāṇi karaṇāni sābhāsājñānātmane gṛhyante gṛhītā para evābhāsata iti atra pramāṇamāha- kathaṃ saṃvargavidyāyāṃ prāṇavāyvātmanā śrutiḥ vāgagnyādyupasaṃhāraṃ vakti nānyena kāraṇāt sāmānyāśāvasānaṃ ca prāṇe sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ prāṇabandhanavākyācca sūtrametadyathoditamiti ādānaśabdārthaṃ kathayati- āvirbhūtasya kāryasya saṃsargaḥ kāraṇātmanā p. 245) vāgādyādānamatra syāt budbudānāṃ yathāṃbhasā iti tṛtīyā karaṇe vyākhyātā idānīṃ arthāntaramāha- sahārthe vā tṛtīyeyaṃ vijñāneneti yā śrutā saha pramātṛjñānena vāgāderupasaṃhṛtiriti pramātrā saha karaṇānāmupasaṃhṛtirityarthaḥ athavā viṣayajñānena saha punarapyarthāntaraṃ tṛtīyāyā āha- yadi vā'stu tṛtīyevaṃ itthaṃ bhūtārthavācini pratyak jñānasvabhāvena kāryakāraṇasaṃhṛtiriti anubhavasvarūpeṇa sakāraṇasya jagataḥ saṃhṛtirityarthaḥ | eṣa śabdārthaṃ kathayati- ananyarūpapratyakṣo ya eṣa iti bhaṇyate iti | svayaṃ prabhaḥ san padārthaḥ pratyakbhūta eṣabhaṇyata ityarthaḥ | tvamartha ityeke | tasya tatpadārthasya svatva marthenaikatvaṃ saṃpratipattyarthaṃ antarhṛdayakīrtanamiti pratīcastāvadhṛdayaṃ sthānāntameva brahmaṇo'pītyukta ekatvaṃ siddhaṃ bhavatītyarthaḥ | ekatvajñānāya tvaṃpadārthavivekaṃ darśayati | p. 246) parāt prameyabhūmibhyopyutthāpya mana ādarāt pratyak prapannayā dṛṣṭyā paśyātmānaṃ tvamañjaseti dehādyahaṃkārapadārthebhyo vivicya ātmānaṃ sakalabuddhi tadbuddhisākṣitvena ātmānaṃ vivekadṛṣṭyā jānīyādityarthaḥ || padārthavivekaprakāraṃ darśayati- ātmabuddhiriyaṃ puṃsāṃ vakṣyate'vyabhicāriṇīṣvanātmo'buddhiṣu pratyagātmanīti | ātmabuddhiścaitanyaṃ tadavyabhicāri kūṭasthaṃ itaradanātmajñānaṃ viṣayeṇa saha vyabhicārītyevaṃ nirūpaṇaṃ padārthaśodhanamityarthaḥ | nanu svarūpa dṛṣṭiḥ kūṭasthā cet kathaṃ tatra kartṛtvādi pratibhānamiti | tatrāha- buddhyātmābhāpi sā bāhya padārthajñānavibhramāt saṃkīryamāṇevābhāti tamasopahatātmanāṃ iti | buddhaścāsāvātmā ca buddhātmā tasya ābhā svarūpabhūtā dṛṣṭiḥ sā kūṭasthāpi bāhyapadārthajñāna vibhramāddehādyanātmatvātmasvātma vibhramāt saṃkīryamāṇevābhāti kartṛtvādidharmavatīvābhātītyāha - buddhirākārātmā kārāpi p. 247) ityanye kartṛtvāderavidyākṛtatva phalamāhadagdhe kārye ca niśśeṣe kāraṇe cātmavidyayā apūrvādyātmanātmānaṃ ātmanyevāvasīyatāṃ iti ekatvajñānāya tvaṃ padārthaviveko darśitaḥ idānīṃ ekatvajñānamādāya ityanenocyata ityāha ādāyādāya?kāśa śabdābhyāmaikātmyaṃ pratipādyate kṣetrajñeśvarayoḥ sākṣāt śrutyehājñānahānataḥ iti ādāyeti tvamartho bhaṇyate | ākāśa iti tadarthaḥ śeta ityetayorekatvamucyata ityarthaḥ hṛdayamantaḥ karaṇa ityāha kārtsnyāt hṛdayaśabdena buddhiratrābhidhīyata iti kimarthamiti cettatrāha aikārthya pratipattyarthaṃ kṣetrajñaparamātmanoriti | kīdṛśaikārthyaṃ tayorvivakṣitamiti dṛṣṭāntena sādhayati | ghaṭākāśo mahākāśa ityuktau ekadhīryathā tathehāpi | kathaṃ nāma pratyakdhīḥ syāditīryata iti | nanvākāśaśabdamatra bhūtākāśaṃ netyāha- buddherantaḥ pratīco'nyo nārthaḥ saṃbhāvyate vataḥ tasmādākāśaśabdena pratyagātmā'bhidhīyate iti atra ākāśaśabdābhi p. 248) abhihitamātmaśabdenānukṛṣya tato jagadumpattiśravaṇācca ākāśaśabda para ityāha- prāṇādīnāṃ yato janma vakṣyate pratyagātmanaḥ tasmāccākāśaśabdena brahmaivātrābhidhīyate iti | śrutyantaravaśācca ākāśaśabdena brahmaivocyate ityāha apyākāśo havai nāma satā saumyeti ca śruteḥ brahmākāśāt paro nānya ākāśa iha gṛhyate || iti śayanaśabdārthaṃ kathayati- svato'vagamarūpe'smin kūṭasthe kārakātmanā kārtsnyenāvasiturbhoktuṃ śeta ityabhidhīyate || iti kumārādidṛṣṭānto'pi śayanaśabdasyaivamarthatve ghaṭata ityāha- dṛṣṭāntaśca kumārādiḥ tathā ca ghaṭate'ñjasā pratyak caitanyamātratvāditi | nanu śayanaṃ nidrā netyāha - na tu nidreha yujyata iti uktahetubalādityarthaḥ tākānītyādivākyamāśaṃkāpūrvamavatārayati- dehādyadhyakṣatāṃ hitvā yadāyaṃ vartate tadā svātmanyevāsta ityetat kutaścet svapitītyataḥ || p. 249) iti | hetusamuccayārthaṃ cedaṃ vākyamityāha itaśca pratyagātmastho nānyatrāgādayaṃ pumān suṣupto svapitītyukteḥ tadetadabhidhīyate iti | ākāśaśabdena brahmagrahān svapiti śabdāccetyarthaḥ | evaṃ svavyākhyānantadoṣāmityādi vākyasya pradarśya bhartṛprapañca vyākhyānaṃ darśayati | nirākaraṇāyamadye vyācakṣate buddhivijñāne nīti visṛtāṃ vāgādijñānamādāya hṛtrave śete ya utthita iti buddhyā vāgādikaraṇajñānamādāya puṇḍarīkāvacchinne bhūtākāśe iti vyācakṣate || svadvyākhyāne vismitāsmadvyākhyānaṃ duṣṭaṃ matyamānā ityarthaḥ upasaṃhārakramaṃ darśayati- suṣupturmanasaivātmā manasyaiva samūhati prāṇān svaśaktibhiḥ sāka mano'pyātmani līyate iti svāpakāle indriyāṇi manorūpeṇa saṃharatiḥ kṣetrajño manaśca svātmanyeva saṃharatotyarthaḥ | evamupasaṃhṛtakaraṇaḥ kathaṃ svapnān paśyatīti | tatrāha- viśīrṇakaraṇagrāmo buddhibhāvanayā yutaḥ p. 250) hṛdyākāśāt prasṛtyātmā nāḍībhiḥ svapnamaśnuteḥ manovāgādi vijñānaṃ vigrahaṃ karaṇākhyayeti || ayamrthaḥ jāgradavasthāyāṃ manovāgādivijñānavigrahaṃ kṣetrajña suptikāle saṃhṛti sakalendriyavyāpāro jāgradvāsanāyukte hṛdayākāśāt nāḍīdvāreṇa nirgamya svapnānanubhavati karaṇasaṃjñayā buddhyā vijñāneneti nirduṣṭayeti vijñānaśabdena yadā kartā vivakṣyate tadā kṣetrajñaḥ syādyadābhāvo vivakṣyate tadāparaṃ syādityetadāha vijānātīti | kartṛsthe parasmin bhāvasādhana iti | nanu hṛdayapradeśāvacchinnākāśa eva suptikāle śayanamātmano niyamena kimiti śrutyā bhaṇyate śarīraprade śāntarāvacchinnākāśaṃ vihāyeti tatrābhiprāyamāha- prakāśavṛttiryā'jñasya sā'bhūddharmānugā satī udgacchatī yatastasmāt vṛtti viśeṣalayaṃ viduḥ iti | ātmanaścaitanyaṃ hṛdayadharmanāḍīdvāreṇa śabdādiviṣayaṃ bhavatīti kṛtvā tadavacchinnākāśe śayanamucyata ityarthaḥ vāgādijñānayetyasya p. 251) prapañcaṃ svagocaronmukhajñānaṃ vāgādīnāmaśeṣataḥ ādāyābhāvanābuddhyā śete'jño hṛdayāṃbara iti etat śayanaśabdārthaṃ kathayati bhāvanārūpi vijñānamabhivyaktaṃ yadā hṛdi kṣetrajñasyārthavat bhāti śete hṛdītyato vāca iti jāgradvāsanārūpaṃ vijñānaṃ hṛdayākāle karmavaśādabhivyaktaṃ arthavacchabdādi viṣayākāravat bhāti iti hṛdayākāśe śeta ityucyate ityarthaḥ etadvyākhyānamupasaṃharati | evaṃ śrutiriyaṃ kaiścidvyākhyātātiprayatnataḥ iti | atra dūṣaṇasaṃbhāvanāyāha- parīkṣyaitaddvayaṃ grāhyaṃ svayameva parīkṣakaiḥ iti bhartṛprapañcavyākhyānaṃ dṛṣṭamiti arthaḥ doṣaṃ darśayati bahubhāvanayā buddheḥ śrutatvādupasaṃhṛte na syāttayopasaṃhāraḥ teneyaṃ kalpanā mṛdhā iti gṛhītaṃ mana iti buddherapyupasaṃhāraśravaṇāt buddhyopasaṃhārakalpanamapavyākhyānamityarthaḥ evaṃ bhartṛprapañcavyākhyānamapanudya śrutivyākhyana mevānuvartayati p. 252) svagocareṣūtsṛṣṭāni yadā gṛhṇātyayaṃ svayam vāgādīni tadaivenaṃ svapīmiti pracakṣate || iti svapiti nāmabalāt suptikāle svarūpe avasthānaṃ siddhamityupasaṃharati | samākhyāsaṃśrayāttasmāt abhūt prāk pratyagātmani nasaśca karṇādirapi nāma bhavati | tasmāt kathaṃ nāmavatvāt svarūpasthānamityetadāha vyabhicāro'pi cennāmnīti | tarhi svarūpāvasthāne yuktiruttaravākyenocyata ityāha - tato yuktirapīryata iti | prāṇa śabdena ghrāṇendriya mucyate na mukhyaprāṇa ityāhaḥ vāgādiprakṛtau prāṇaśabdo ghrāṇo'vagamyate mukhyasyānupa saṃhārānna tadvācaka iṣyata iti | evaṃ nāmaprasiddhito yuktitataśca sarvakaraṇopasaṃhāre sarvasaṃsāravyāvṛttaṃ pratyagātmā bhavatītyuktaṃ tatredamāśaṃkyate | karaṇavyāpārābhāve'pi svapnāvasthāyāṃ saṃsāradarśanādasya svāsvābhāvikaḥ saṃsāra iti || tatrāha vāsanāmātrahetuśca svapne karmendriyāśrayaḥ | p. 253) sarvendriyāṇāṃ līnatvāt vyāpāro na prabodhavat iti vāgādyupādhisaṃbandhe saṃsāritvamivekṣyate te tūpasaṃhṛtāḥ sarve saṃsāritvamato dṛśeriti etatpūrvasya prapañcaṃ sa yatretyādivākyasya āśaṃkāṃ darśayati nanu svapnepi jāgrat pratyakṣamupalabhyate- sarvendriyaviyogepi sukhiduḥkhitvamātmanaḥ nanvevaṃ codyamudbhāvya vāsanāmātrahetuścetyatra parihṛtaṃ satyaṃ svayaṃ vārtikakṛtā idānīṃ sa yatreti vākyāvatāraṇāya etaccodyamudbhāvyata ityetaddeṣaḥdāha sa yatretyādivakyamasya codyasya uttaratvenāvatārayati | maivaṃ mṛṣātvāt svapnoktasukhaduḥkhādilakṣaṇa saṃsārasyetyatovakti śrutistasya mṛṣārthatāmiti jāgaritaṃ suṣuptaṃ ca paramārthatvenābhimatamapi ātmano na saṃbhavati kutaḥ svapna ityāhanāsya svāpaṃ prabodo vā kutaḥ svapnasya saṃbhavaḥ iti | tasmādavasthātrayamātmamātramityāha pratyak svabhāva evāsya jāgratsvapna suṣuptayaḥ | iti | athavā nā'syetyanena avasthātrayamithyātvaṃ p. 254) uktaṃ ataḥ eva tadavidyāmātra mityetadanena ucyate svabhāvaśabdenāvidyograhāt svabhāvastu pravartata iti smṛteḥ tarhi avasthā pravṛttiḥ kathaṃ tatrāha- suptaḥ prabuddha ityevaṃ svapnaṃ paśyati ceti yaḥ vikalpa eva bhūtānāṃ avidyārāti śāyināṃ iti dvitīyapakṣe pūrvasyāyaṃ prapañcaḥ kiṃ bahunā jaganmāyāmātraṃ tasya cātmā tatvamityetadāha māyāmātramidaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṃgamam sarpādarivaraṃ cādistatvamasya paraṃ padamiti yadyapyevamidaṃ tathāpyātmatatvāparijñānāt ayaṃ kartṛtvapramukhasaṃsāre nimagna ityāhacittasaṃmohamātresmin lokoyaṃ parikhidyate diṅgohākulavijñāno naṣṭamārga ivādhvagaḥ iti pratyagayānāt saṃsāra ityuktamarthāt tajjñānāt mokṣamiti cābhihitaṃ tatra bhagavadvākyaṃ pramāṇamityāha- asminnarthe jagādemau ślokau yadukulodvahapurāṇaḥ śāśvato viṣṇuḥ prapannāya kirīṭinaḥ iti | ślokau paṭhati p. 255) na māṃ niṣkṛtino mūḍhāḥ prapadyante narādhamāḥ māyayāpahṛtajñānāḥ āsuraṃ bhāvamāśritāḥ daivī hyeṣā guṇamayī mama māyā duratyayā māmeva ye prapadyante māyāmetāṃ taranti tu iti māmevetyāderarthamāha- ātmaivedaṃ jagatsarvaṃ satyā pūrvādilakṣaṇam vetti yastatvato vākyāt tasyaiveha kṛtārthateti nanu jñānaṃ cenmokṣaṃ kiṃ vākyajajñānenākṣādijñānenāpi syāditi tatrāha- pratyakṣamovasāyyeva jagajjñānamaśeṣataḥ iti bhrāntirityarthaḥ | nanvajñānasaṃbandhaṃ pāramārthikaṃ netyāha - pratyagātmanyavidyeti | kvavidyāparikalpaneti paratantratvācca svapnādermṛṣātvamityāha svārthaṃ pratyeva vijñeyā sadasatvādikalpanā jāgrat svapnāvataḥ siddhau svārthaṃ pratyeva na svataḥ iti | athavā ātmavajjagataḥ svataḥ siddhatvāt paramārthamiti tatrāha - svārthaṃ pratyeveti || nanu jāgravadupalakṣyamāṇatvāt svapnaḥ satya ityāha vāgādisādhyasandṛṣṭe svapno bodhasamo yadi iti | atra dūṣaṇamāha avasthātrayasyāsya kutaḥ p. 256) siddhiriti īryatāmiti | svapnaysa satyatve sā piñchāgradeva syādityarthaḥ | ktvāntoktibalācca svapno mṛṣetyāha ādāyeti ca ktvāntokteḥ pūrva kālekakarmaṇaḥ svapna eva tu saṃsiddhirādāvante hyasaṃbhavāditi | ādāyetyanena prāṇān gṛhītvetyetadvivakṣitaṃ | grahaṇādānayorekatvāt nanvevaṃ kimiti vyākhyāyate | ucyate ādāyetyatra jāgaritāt suṣuptāpattirucyate | na svapnā pattirataḥ evaṃ vyākhyāyate | athavā bhartṛprapañcapakṣamāśrityedamucyate | teṣāmādāyetyanyavākyasya svapnaviṣayatvāt | etaduktaṃ bhavati ktvāntokti balājjāgarite svapnābhāvo gamyate suṣupte cābhāvaḥ siddha eva pratibhārūpatvāt svapnasya tasmānmadhyama eva siddhermṛṣātvamiti itthaṃ svapnadṛṣṭapadārthānāṃ mithyātvāvagati svapna eva kiṃ vā tata utthitasya utthitasyetyāha iti bhūtārthasaṃbodhanajñānonmīlitacakṣuṣāṃ || nāsti vyādhi jarā nāsti nastideśa paraḥ kramaḥ nāsti rogo na santāpo nāsti kāmādisaṃplutiḥ p. 257) na syurharṣabhadodvega hānopacayamṛtyavaḥ na śoko nāratiḥ kācinna kartṛtvaṃ na kāryatā tadabhāvopi neṣyata iti || ayamarthaḥ | bhūtārtho jāgrat prapañcaḥ tatsaṃyoga eva jñānaṃ tenonmīlitacakṣuṣāṃ tenāvagatajāgrat padārthānāṃ svapnadṛṣṭapadārthā mithyā bhavatīti | evaṃ brahmajñāninopi jagat bādhyamityāha iti kṣarārthasaṃbandhajñāne'smin lokacakṣuṣā vikalpahetvavidyāyāṃ pratyak yāthātmyaniṣṭhita samyagbodhāgninā dhvastena vikalpo nāvaśiṣyata iti | ayamarthaḥ kṣarāthodvaitaprapañco lokaścakṣurādīndriyajātaṃ śrotrādidvāreṇa cakṣurādiviṣayajñāne jāte'dhikāriṇo'haṃ brahmeti jñānamutpadyate | tadanantaramavidyā nivartate saha kāryeṇeti athavā bhūtārtho'dvayaḥ pratyagātmā tatsaṃbodha eva jñānaṃ tenonmīlitacakṣuṣāṃ brahmātmaikyavidāṃ jagannāstītyarthaḥ | jñānakāraṇamāha iti kṣarārthasaṃbandhajñāne'smin lokacakṣuṣeti asmin pakṣe vikalpahetvavidyāyā ityetadvārtikamuktopasaṃhāraḥ | evaṃ nāstītyā p. 258) nāstītyārabhya svapnamithyātvamupapādya yuktito tre vākyamavatārayati || vijijñāpayirgārgya mimamarthamato nṛpaḥ sa yatretyādi tāmāha parāṃ muktiparamparāṃ iti || mādhyandinapāṭhasyārthamāha svapne bhavatvāt svāptyeti jāgratsvāpādvivecanaṃ mithyātvapratipattyarthaṃ svapnasya kriyate sphuṭam iti svapnavyākhyānāya jāgaritāt svapnagamanaprakāraṃ darśayati sārdhena vārtikadvayenaniśāyāṃ saṃpravṛttāyāṃ saṃhṛtākṣasya nidrayājāgrat karmaṇyupakṣīṇe svapnabhoga upasthite bodhāvasthāṃ tirodhāya bodhādyāśrayalakṣaṇāṃ karmodbhāvitasaṃskāraḥ tatra svapnariraṃsayā avasthāprayayāvanyāṃ māyāvīvātmamāyayeti tatra svapne gatvā kiṃ karotīti tadāha uccāvacān bahūnarthān so'sṛjat sṛjate'nṛtān avidyākāmakarmādi sādhanaiḥ samupārjitāniti nanu kāmakarmādi sādhyatve svapnasya satyatvamiti netyāha - bodhe sādhāraṇā yasya svapne tenasya dṛṣṭatā || p. 259) ananyadraṣṭṭakatvaṃ mithyātvadyotakamityarthaḥ lokaśabdena karmaphalamucyata ityāha lokāḥ karmaphalānīti || karmaphalasya mithyātvamiva śabdenocyata ityāha - teṣāṃ mithyātvamucyate | taivetyādinā | spaṣṭamaikātmyapratipattayaḥ iti | nanu svapnasyāpi tatkālāvyabhicāritvāt jāgaritavat satyatvamityāha - nanu bodhe yathā lokāstatkālāvyabhicāriṇaḥ svapneti svapnakālasthā stadvat santviti bhaṇyata iti | nanu jāgaritasvamithyātvaṃ pāṇiveṣa vākyau pratipāditaṃ kathaṃ taddṛṣṭāntena svapnasya satyatvaṃ sādhyata iti codyavādinaṃ codayati | nanu jāgratsthalokānaṃ mithyātvaṃ prāk prapañcitaṃ avidyāmātrahetutvaṃ pāṇiveṣaprabodhanāt tathā ca sati dṛṣṭānto bhavatāṃ nopapadyate mithyātmakatvāt sarvasyeti jāgaritadṛṣṭānto ghaṭata ityāha tasmāt kṛtakadṛṣṭāntamupādāya ātmanā añjasā ādhyātmikādilepānāṃ viśuddhiriha bhaṇyata iti | jāgaritavat svapnasya satyatvamāśaṃkya tannirāsena p. 260) svapnasya mithyātvaṃ prasādhya svapnapajāgaritamapi mṛṣeti sādhyata ityarthaḥ | nanu pāṇipeṣavākye arthājjāgaritamithyātvaṃ sādhitamiti tvayaivoktaṃ tadevātrāpi sādhyate cet punaruktistatrātaḥ kiñcit sāmānyamāśritya jāmitvaṃ pratipadyate nyāyaḥ sarvo'pi yenāto naitat sādhu pracoditamiti uttarāṇi vārtikāni jāgratsvapnayoḥ mithyātvasādhakāni subodhāni tāni likhyante mahārājādayo nāsvapnānubhavagocarā ātmabhūtā iti jñeyāḥ tadbhedenopalaṃbhanāt paryaṃkaśayitādrājā pratyakṣādipramāṇakāt bahiḥ samīkṣyate rājā svapnadṛgbhirvanaṃ gataḥ svānubhūtyanurodhena rājño rājā mṛṣāgrahe svapne prabuddhasya sato mṛṣā syādvanamāśritaḥ jāgraddṛṣṭamṛṣā svapne svapne sajāgare mṛṣā | anyonyavyabhicāritvāt svapnajāgratpadārthayoḥ ahaṃ kṣapāyāṃ ca kutaḥ saṃhṛtākṣasya cekṣaṇam mṛtānāṃ jīvanaṃ tadvat vṛddhānāṃ yauvanaṃ kutaḥ na cakṣurādidṛṣṭīnāṃ antardehe samīkṣaṇam himavat prabhṛtīnāṃ ca kutontaḥ saṃbhavo hṛdi | p. 261) nāpi dehādviniṣkramya parvatān sa samīkṣate dehaṃ vinā kathamagāt gatisādhanavarjitaḥ ityetāni | nanu kiṃ dehena vinā kāryaṃ karotīti tatrāha - antareṇāpi dehāde statkāryaścet karotyayaṃ vyarthaṃ dehādyupādānaṃ asya prāpnotyasaṃśayaḥ iti | sa yathetyādi vākyāvataraṇāya codyamutpāpayati nanu paryaṃkamāsīno gacchanti śibikayā vanaṃ | veśmato bahirātmānaṃ drakṣyati iti naite codyamityāha - natadyata iti dehāntare iva svapna ityarthaḥ | atrārthe vākyaṃ yojayati amātyādīnyathā'dāya svātmabhogaprasiddhaye nṛpaḥ svadeśamadhyastho yatheṣṭaṃ parivartate || svadeharāṣṭrasaṃstho yaḥ jāgrat bhāvanarūpiṇa prāṇānātmā tathā'dāya svapnān paśyati kāmataḥ iti | evaṃ ātmānavasthātvāt svapnavajjāgaritamapi ātmanyadhyastamevetyarthaḥ | nanu sarvasya mithyātve kathaṃ sādhanatvaṃ mithyādhūmavaditi tatrāha- asatyopādhibhi so'yaṃ kūṭasthaṃ saṃgavigrahaṃ p. 262) avidyāropitamalo vidyayātmā viśodhyata iti avidyopādhibhiḥ śrutyācāryādibhirutpannayā vidyayā ātmā sakalā vidyā tatkāryavyāvṛttau bhavati | kalpitasyāpi jñānasādhanatvamuktaṃ smaretyarthaḥ | avidyāropitamalatvaṃ sādhayati nissaṃgasya sasaṃgena kūṭasthasya vināśinā ātmano'nātmanā yogo vāstavo nopapadyate iti | nanvavidyārahitasyāpi kartṛtvādyasti viduṣāpi darśanāttatrāha kūṭasthānujñaṃ sat pratyākhyātaṃ sahānvayaṃ karakādyanyato mohāt nātmānaṃ pratiḍhaukata iti | kūṭasthā dattānujñamityasya vyākhyānaṃ pratyākhyātaṃ sahā svayamiti kāraṇena saha kartādijñānaṃ bādhitamātmānaṃ na spṛśati mohābādhāt pratibhāsastu bādhitānuvṛttyeti | atha yadā suṣupto bhavatīti vākyāvataraṇāya āśaṃkāṃ darśayati nanu kāmavaśādasya tvayoktaṃ parivartanaṃ dṛṣṭadaśyādibhāvaśca kathaṃ śuddhastathā satīti ātmanaḥ kāmādisaṃbandho nāstītyāha naivaṃ svato buddhatvāt kṛto jñānena saṃgatiḥ | p. 263) ajñānasaṃbhatiṃ muktvā na syāttajjñena saṃplutiriti ajñānasaṃbandhābhāvāt tatkāryakāmādinā saṃgatirityarthaḥ | ajñānatatkāryasaṃbandhābhāvaḥ ātmanaḥ kiṃ phalatīdamityāha- evaṃ yasmāt svataḥ śuddhaḥ dvitīyāsaṃgterayaṃ ātmā tasmāt svato muktaḥ kūṭasthajñaptimātrataḥ iti kāmādisaṃbandhābhāvaṃ dṛṣṭāntena sādhayati na yathā śrotravijñānaṃ rūpeṇeti samāgamaḥ saṃsāreṇa tathaivātmā kauṭasthyānteti saṃgatiṃ iti | evaṃ vidhārthapratipādanāya uttaraṃ vākyamityāha- ityarthasyāvabodhārthaṃ parograntho'vatāryate iti | asyaivārthāntaramāha viśuddhiṃ vyatirekaṃ ca svapnajāgradavasthayoḥ uktvātmano'dvayatvaṃ ca suṣupte cādhunocyate iti evaṃ saṃgatimuktvā padārthaṃ kathayati agravedetyātmanaḥ śrutyā katṛtvaṃ pratiṣidhyate paśyannapi yataḥ prājñe kauṭasthyānna prapaśyatīti jñānakartṛsākṣyātmā na jñānakarteti etat śrutyantarepi darśitamityāha atha yo vedeti tathā jñātṛsākṣitvamātmanaḥ pratīco kārakatvaṃ na p. 264) sarvatra pratipādyata iti | tarhi pramātṛsākṣyevātmā na pratyayāderiti | netyāha kvacit pramātrapi sākṣī kvacit pratyayavit paraṃ kvacit bāhyārthaviccātmā tadvettṛtvaṃ niṣiddhyata iti | tadvettṛtvaṃ niṣiddhyata ityasya ayamarthaḥ tasya pramātrādiviṣayajñānakartṛtvaṃ niṣiddhyata iti | tasyetyadhyāyamāha- paraprayuktaṃ vettṛtvaṃ yadanyapratyagātmanaḥ saṃbandhajasyāttasyātaḥ tasyetyatrābhidhīyate iti | ātmano jñānakartṛtvasya viṣayasaṃbandhajanitatvādatra ṣaṣṭhī nirdiśyata ityarthaḥ | ithaṃ ca ṣaṣṭhī karmaṇītyāha- karmoktatvāt pramātrādeḥ tatkṣaye tat kṣayītyataḥ ṣaṣṭhīyaṃ karmaṇi nyāyyā dvayābhāvavivakṣayeti | kimapi kartrādikaṃ nānubhavatītyarthaḥ | kartrādau sthite eva tannānubhavati ityetanna kintu kartrādi jagataḥ karmoktatvāt suṣuptau karmābhāvāt jagadabhāvādeva jagannānubhavatīti ca śabdo na vyartha ityāha apyarthe ca na śabdo'yamiti tataḥ kiṃ siddhyatīti | na jagadbhāva eva suptau pratiṣidhyate jagadabhāvopītyetat siddhaṃ p. 265) bhavatītyāha abhāvasyāpi bādhaka iti | kimityabhāvaṃ pratiṣidhyata iti | tatrāha - śeṣaśeṣīti tirobhāve suṣuptiriti bhaṇyata iti | pramātrādyabhāvaśeṣi tadbhāvaḥ śeṣa iti hitānāmabāddhya ityāhadivākyasya tātparyārthamāha atha kena kena krameṇāyaṃ suṣuptaṃ pratipadyate iti kramavidhānārthaṃ hitā nāmeti bhaṇyata iti | tatra nāḍīsvarūpakathanaparāṇi vārtikāni subodhāni likhyante ānābhitastathā kaṇṭhāt hṛdayaṃ madhyataḥ sthitaṃ sanālaṃ brahmakośābhaṃ pañcacchidramadhomukham | svapnāśrayāṇi hṛnmadhye nīlādyābhāni dehinām sthānāni suramarthyādi juṣṭānyasya bhavantyuta khilāni suṣayaścaitā jāgradvat pratyayodbhavāḥ ekottaranāḍiśataṃ viṣvaktābhyo vinirgatāḥ pratīndriyaṃ daśa daśa nirgato viṣayonmukhāḥ nāḍyaḥ karmādihetūtthāḥ svapnādiphalabhuktaye vahatyaṃbho yathā nadyo nāḍyaḥ karmaphalaṃ tathā | anantaikordhvagā nāḍī tayā gacchan vimucyate ekaikasyāṃ punarnāḍyāḥ sūkṣmā bhedāḥ prakīrtitāḥ dvāsaptatisahasraistaiḥ sā'khyātā yogacintakaiḥ p. 266) kadambakusumādbhūta kesarā iva sarvataḥ | prasṛtā hṛdayā nāḍyo yābhirvyāptaṃ śarīrakam || iti tyentāni tatvaṃ nāḍīnāṃ kathamiti tatrāha - hitaṃ phalaṃ prayacchanti yasmāttasmāddhitā smṛtā hṛdayāntā viniṣkrāntāḥ yathārkādayaśca statheti tacchabdo hṛdayaveṣṭana māṃsakhaṇḍavācakaḥ | tathāpyatra śarīramucyate | nāḍīnāṃ śarīravyāpti pratipattyarthamityāha - purī tadabhidhānena hṛdveṣṭanamihocyate tattūpalakṣaṇaṃ vidyāddehavyāptivivakṣayā || iti pratyavasarpaya pratipādanāya prasaraṇaṃ prathamaṃ nāḍīdvāreṇa darśayati- svapnakarmasamudbhūtā vāsanā yā hṛdi śritā nāḍībhistā vitatyātmā svapnān paśyati kāmataḥ idānīṃ pratyapasarpaṇaprakāraṃ kathayati svapnān bhogānaśeṣeṇa bhuṃktvā svapnakriyākṣaye tābhirevopasaṃhṛtya prājño yāti suṣuptatāmiti | uttaravārtikaprapañcadvayamasya prapañcitaṃ jāgratsvapnakriyodbhūtān bhuktān bhogānanekaśaḥ indriyāṇyupasaṃhṛtya śete nāḍībhirātmani | sāmānyaprajñayā dehaṃ saṃvyāpyāntarbahiḥ kramāt | p. 267) śyenavaṃ paramaṃ sthānaṃ abhyetyaiti suṣuptatāṃ iti | kevalanāḍībhireva suptisthānānnirgamanaṃ praveśaṃ cātrocyate || ataḥ svata eva paricchinna ātmetyāśaṃkya antaḥkaraṇa dvāreṇātra saṃveśanirgamanayorvivakṣitatvāt neyamāśaṃketyāha- dhīyo'ntaḥkaraṇasyeha sthānaṃ hṛdayamiṣyate | tatrendriyāṇi sarvāṇi buddhitantrāṇi sarvadā yata evamatastāni nāḍībhiḥ karmaṇo vaśāt prasārayati dhīvartti matsyajālakavat bahiḥ prasāryāyatanasthāni tāni dhīradhitiṣṭhati jāgratkāle tathā'jñoyaṃ abhivyaktaviśeṣadhīḥ vyāpnoti niṣkriyaḥ sarvo bhānurdaśa diśo yathā tāvevendriyavṛttī svāṃ caitanyakhacitā yadā saṃyacchati pratīcyātmā svapitīti tadocyate iti || etāni subodhāni dhiyo'ntaḥkaraṇasyetyārabhya uktavārtikānāṃ saṃkṣepeṇa arthamāha- buddhyupādhyanurodhena na pratīcaprabhavāpyayau vikṣepalayahīnastu svataḥ kuṃbhakhavat paraḥ p. 268) iti | apekṣitārthopasaṃkhyānaṃ kṛtvā prakṛtaṃ śrutivyākhyānamanuvartayati- tābhiḥ pratyavasṛpyātmā vṛttirnāḍībhirānayet taptāyovaccharīraṃ svaṃ vyāpya śete sva ātmanīti indriyāṇyapi kāraṇātmanā tā vyāpyante na kāryātmanetyāha - svahetumātrayā sthānamindriyāṇāmakāryataḥ yato'taścinnibhenaiva vyāptiḥ syāt kāraṇātmaneti śarīrendriyeṣu sāmānyavyāptirabhihitā viśeṣavyāptirnāstītyāha - suṣuptau na śarīreṇa saṃgatiḥ pratyagātmanaḥ nāpi buddhyādibhiḥ sākṣāt tatsthānāṃ saṃgaterbhavediti | śarīre viṣayavyāpti sthūlatvādyabhimāno buddhyādiṣu jñātṛtvādyabhimānaḥ || suṣuptau viśeṣasaṃbandhābhāve pramāṇamāha- tīrṇo hīti tathā caitaduttaratrābhidhāsyate | suṣuptetra pitā ceti sarvasaṃbandhavāraṇamiti evaṃ suptau sarvasaṃsāravinirmukta ātmā bhavatītyuktaḥ stanandhayo yathā bālo rāgadveṣavivarjitaḥ p. 269) tadābhāsā dvikurvanti ceto na viṣayāḥ sadeti bālatvaṃ rāgādyasaṃbhave heturukta idānīṃ indriyāṇāmadṛḍhatvaṃ tatra heturityāha - aprarūḍhendriyatvādvā rāgadveṣādyasaṃvṛtiḥ mṛdukaṇṭakavattaddhīrnālaṃ veddhuṃ svagocarān | iti | mahārājo vetyāderarthamāha - sarvatrāvyāhatājñaśca vidheyaprakṛti tvataḥ rājā vātisukhī loke prarūḍhendriyavānapi vijñātāśeṣatatvo vā brāhmaṇaḥ kṛtakṛtyakaḥ ānandasya parāṃ kāṣṭhāṃ atinīmetya nirvṛtaḥ iti brāhmaṇa eveko dṛṣṭānta ityabhipretyāha bālāditrayamapyetadeko dṛṣṭānta iṣyata iti etadeva prakaṭayati - bālamauḍhyamadāndhatva nivṛtyarthamathocyate iti bālo mūḍho madāndho rājā doṣadvayanirākaraṇāyāha māha brāhmaṇaparigraha ityarthaḥ | punarapi mahābrāhmaṇa eva dṛṣṭānta ityartra kramaṃ darśayati - bālasya nirvivekatvāt savivekaḥ kṣitīśvaraḥ tanmadāndhyaniṣedhārthaṃ mahābrāhmaṇa ucyate p. 270) iti pūrvatra doṣadṛṣṭyā rājagrahaṇaṃ tatrāpi doṣaṃ dṛṣṭvā mahābrāhmaṇo gṛhītaḥ tasmānmahā brāhmaṇā evaiko dṛṣṭānta iti | mahābrāhmaṇaśca na brahmavit | kintu loka siddhaḥ śrotriyaḥ śāntadarpo vidvānitī ghnīśabdārthaṃ kathayati | atītya duḥkhahetūnyāhanti duḥkhādyaśeṣataḥ ānandasya parā niṣṭhā tenatighnīti bhaṇyata iti | idānīṃ dṛṣṭāntabhedaṃ gṛhītvāha nirvikārātmanāṃ yasmāt bālādīnāṃ sva ātmani atīva jāyate hlādo dṛṣṭāntaḥ sa vivakṣitaḥ iti na teṣāṃ suptirityarthaḥ | evameveṣa etecheta ityatra śayanaśabdārthaṃ kathayati- paraṃ saṃbandhametyātmā kāraṇarūpibhiḥ aikātmyalakṣaṇaṃ sākṣāccheta ityabhidhīyate iti | taireveti kecit | nanu brahmaṇaikyaṃ gataścet | kimiti nāvagacchati brahmāhamiti tatrāha - atyantasannikṛṣṭānāmapi bhinnātmanāmite | locanasthāñjanādīnāṃ na dṛṣṭipathateṣyate || p. 271) kimu pradhvasta niśśeṣabhedahetā vihātmani grāhyagrāhakasaṃbandhaḥ sarvabhedāpanodinīti | atiśayasannikarṣo jñānavirodhī na jñānaheturityarthaḥ || nirvikārātmanāmityasya prapañcaḥ svasthāvasthaiva yaiteṣāṃ prasiddhā jagatīkṣyate || dṛṣṭāntatvena svāpasya saiva sākṣāt vivakṣyata ityetat | atra hetumāha - dārṣṭāntiketvena | yataḥ suṣupto'tra vivakṣita iti | nanu bālādīnāṃ svāpa itareṣāṃ svāpadṛṣṭānta iti | tatrāhanāpi bālādisvāpasya viśeṣaḥ kaścidīkṣyata iti | nanu bālādeḥ svasthāvasthāyāṃ sukhaṃ nāstīti | netyāha - tamiti bālaṃ sarvātiśayavarjitāṃ ānandasya parāṃ niṣṭhāmatighnīṃ pratipadyata iti | bālasya nirvikāratvaṃ nāma rāgādirahitatvaṃ tasyānandaprasiddhiruktedānīṃ rāgādiprābalye sati sukhālpatvaṃ darśayati yāvat yāvatprarūḍhatvaṃ rāgāderjāyate śiśoḥ tāvattāvat prarūḍhatvaṃ duḥkhasyāpyabhijāyate yatheti | duḥkhabahutve sukhālpatvaṃ prasiddhamityarthaḥ | rāgādyalpatve duḥkhādyalpataṃ tataśca p. 272) sukhavṛttirityabhipretyāha- evaṃ tattattanutvaṃ ca yāvadyāvadihātmanaḥ duḥkhasyāpi tanutvaṃ syādyāvattāvatsukhātmanaḥ | ata eva kāmakṣayavṛddhyā sukhavṛddhirucyate śrutyetyāha- uttarottaravṛddhyā'to duḥkhahetukṣayācchrutau sahasradaśabhāgena niṣṭhānaṃ tasya bhaṇyate || iti yatrānandasya niṣṭhā tat paramaṃ sukhamathaiṣa eveti śrutistatra pramāṇam | atra yatre vai bhūmetyādyapi vākyaṃ pramāṇamityāha - avyāvṛttānanugata pratyaṅmātra samāptitaḥ | bhūmnyeva tu parā niṣṭhā'nandasyeti śrutervacaḥ iti bhūmnyaivetyadhikaraṇāni kartavyanirdeśādā - nandātmanoḥ bhedo na syādityāha - ānandaḥ svayamevātmā bhedasaṃsargavarjitaḥ duḥkhahetuvinirmuktā vatighnīmetyata svataḥ iti vṛttaṃ saṃkīrtayati saṃgatipratipādanāya gārgyaṃ kāśyo yadaprākṣīt kvā'bhūdeṣa tameti tat saprapañcaṃ yathāvacca sarvamuktamaśeṣataḥ iti kvā'bhūdityasya praśnasyottaramuktamityarthaḥ p. 273) prathamapraśnaphalanirṇayamāha- anena ca yathoktena pāṇiveṣotthitasya hi mohārthāśeṣakāryebhyo viśuddhiṃ śrutirabravīdititvaṃ padārthaśodhanaṃ kṛtamityarthaḥ | idānīṃ saṃgatimāha kuta āgāditi tvasya praśnārthāvicikīrṣayāsuṣuptājjāgradāpattiryadā tadadhunocyate || iti | uttarapraśnanirṇayasya prathamapraśnanirṇayena kṛtatvānna vaktavya iti codayati nanvasthādyohi yatreha sa tasmādanyato vrajan veśmato nāmato vāsau tata eva vrajeddhruvam tasmāt sāmarthyataḥ siddha uttarapraśnanirṇayaḥ | tannirṇayārtha āraṃbho na kāryo jātidoṣataḥ nanu kuta iti pañcamyā apādānārthatve punaruktiprasaṃgaḥ | iyaṃ tu pañcamī nimittārthāttannimittamihāgataḥ prāhujjñitasyeti tatrāha - na nimittādyarthatāpi pañcamyā upapadyate | ūrṇanābhyagnidṛṣṭāntena nimittādi gamyata iti | ādigrahaṇenākṣepotra gṛhyate nākṣepārthopi kuta ityetadityarthaḥ yadi nimittādīni na pratīyate tarhyapādānārthe p. 274) pañcamītyetadāha - pratyuktau na nimittādi yadi sākṣāt pratīyate apādānārthataivāstu doṣasyānyatra darśanāditi nanvatrāpi punaruktidoṣa udbhāvita ityāha nanvatrāpi samo doṣo vākyasya punaruktateti na kaściddoṣa ityāha - naivaṃ yato viladhvānta kāryadhvaṃso vivakṣitaḥ avyāvṛttānanugataṃ pūrvabrahmavivakṣitam prayaṅmātraikayāthātmyaṃ na doṣo jāmitā tataḥ iti | sakalā vidyā tatkāryavinirmuktaṃ brahmādvayaṃ pratyagbhūtaṃ praśnadvayavyājena pratipādayitumiṣṭamataḥ punaruktatādidoṣo nāstītyarthaḥ evamarthaparatvaṃ kathaṃ praśnadvayasyeti cet tatpratipādanāya tṛtīyādhyāyārthamanuvadati viṣayau dvāvupanyastau vidyā'vidyātmanoriha ātmetyeveti vidyāyā viṣayaṃ prāgudāhṛtam avidyāviṣayastadvat saṃsārānartha īritaḥ kriyākārakabhedena nāmarūpakriyātmakaḥ tatravidyodbhavaṃ kāryaṃ yāvat kiñcidvivakṣitam tatpratyavādinikhilaṃ pūrvaṃ śrutyaiva yatnataḥ iti p. 275) ayamarthaḥ | ātmetyeveti | kaivalyaphalaṃ jñānaṃ sūtritaṃ | atha yonyāmityajñānaṃ kāryaṃ sūtritaṃ tacca sūtramātṛtīyādhyāyaparisamāpteḥ vyākhyātaṃ itarattu sūtraṃ nami vyākhyātamiti tadvyākhyānāya praśnadvayamutthāpyata ityāha avidyā pratipattāyā vidyāyā viṣayo'dhunā pravaktavyo'tastadyogyau praśnau dvau samudāhṛtau iti | kathamavidyā pratipakṣatvaṃ vidyāyā iti tatrāha -hetusvarūpakāryāṇi virodhīni parasparaṃ avidyāvidyayoryasmāt tadyogyaḥ praśnagīrataḥ iti | kimavidyā kāryamiti cet apādānakartṛbhāvo'dhikartavyabhāvo'nyaśca kriyākāraka phalabhāvaḥ sarva stadvipayo vidyāyā viṣaya ityetadāha- kārakavyavahāro'yamavidyāviṣayaḥ sadā ādhārādheyayorbhittau tayoḥ kārakateṣyate || tadvadgacchati yo yasmāt bhede satyeva yāti saḥ ityavidyāvyavastheyaṃ vidyāyāstadviparyayaḥ iti | vidyāviṣakaṃ kriyākārakabhedarahitaṃ vastvityuktaṃ itarat avidyā kāryamiti ca | p. 276) tata evāvidyā saha kāryeṇa vidyāyā bādhyata ityetadāha- kriyākārakabhedotthā lokataḥ śemuṣītyabhūt yathāsthitātmayāthāmya samyagjñānena bādhyate iti || evaṃ vidhabādhakaprakāra praśnadvayena uttareṇocyata ityāha- nānyoyamātmānyatrābhūt nānyonyaḥ syāttatheti ca iti | niśśeṣatanmoha kāryadhvaṃso vivakṣita iti abhedavyaktiretābhyāṃ vastrantaramihātmanaḥ śrutyā niṣiddhyate sākṣāt bhedahetorniṣedhataḥ ityetat pūrvasya prapañcaṃ tasmānnirbheda ātmeti | nanu nirbhedatvaṃ kathaṃ prāṇāderbhāvāttata ātmano'bhedasaṃbhavādityata āhaḥ kathaṃ taditi dṛṣṭānta ūrṇanābhādirucyata iti | nanu paramārthā sṛṣṭiratrocyata iti cennetyāha vāstaraṃ vṛttimāpekṣya nahīyaṃ sṛṣṭirātmanaḥ | iti iti kathamiti cettatrāha- nāsato janmanā yogaḥ sataḥ satvācca neṣyate kūṭasthe vikriyā nāsti tasmādajñānato janiriti ātmajñānārthatvācca sṛṣṭirna pāramārthikītyāha - p. 277) puṃprabodhaprasiddhyarthaṃ sṛṣṭivyājo'yamucyate kauṭasthādātmanaḥ sṛṣṭirna kathañcana yujyate iti sṛṣṭerātmajñānārthatvaṃ vedasiddhāntavadbhirapi bhāṣitamityāha- niśśeṣavedasiddhānta vidvadbhirapi bhāṣitam gauḍācāryairidaṃ vastu yathāsmābhiḥ prapañcitamiti vākyaṃ darśayati- mṛllohaviṣphuliṃgaistu sṛṣṭiryā coditānyathā upāyaḥ sopakārāya nāstibhadaṃ kathañcaneti | sṛṣṭeranyaparatve vakṣyamāṇānyapi codyāni nāvatarītyāha- sṛṣṭāvanyat parāyāntu na codyasyāsti saṃbhavaḥ iti | codyāni darśayati || kūṭasthāt kathamuttpattiracitkaṃ cetanāt kathaṃ nissādhanaṃ ca kāryāṇi kathaṃ kuryādanekadhā viśvarūpasamutpattirekarūpāt kathaṃ bhavediti yadyapyevaṃ vidhaṃ codyajātaṃ sṛṣṭeranyaparatvāt na saṃbhavati tathāpi puruṣabuddhyanusāreṇa prādurbhāvasya taccodyajātasya parihārāya sa yathetyādivākyamityāha- p. 278) ityevamādi codyānāṃ puṃsvabhāvānurodhataḥ parihāravacaḥ śrautaṃ na tu vastvanurodhataḥ iti | evaṃ tātparyamuktvā dṛṣṭāntavākyaṃ yojayati | ūrṇanātyabhiḥ svayaṃ kartā prayuṃkte karma cātmanā tanūnitiḥ karmayuṃkta ityasya vyākhyānaṃ tanūnityetadātmaneti | svayameva karaṇaṃ cetyarthaḥ | svataḥ prasiddhena karaṇena cantatūnāgamakriyāṃ sādhayati tathekasyāpi cātmani acetano yathā jāla ūrṇanābhena cetanāt ākāśadijagat kārya ātmanaścetanāttathā viṣphuliṃgā yathā cāgne jāyante nisvabhāvakāḥ suṣuptādātmanastadvat prāṇādīnāṃ samudbhavaḥ ityetāni subodhāni | nanu suṣuptādātmana ityuktatvāt suṣuptasthānasyāpi kāraṇatvaṃ netyāha suṣuptodāhatiryeyaṃ tayā samupalakṣyate dvitvābhivyaktitaḥ pūrvaṃ brahmaivānāmarūpakamiti evaṃ sati vākyāntarāṇyapi samañjasānītyāha sarvāsūpaniṣatsvevaṃ kāraṇaṃ nānyadātmanaḥ śrūyate'taḥ parātmaiva jagataḥ kāraṇaṃ paramiti | p. 279) evaṃ svapakṣo darśitaḥ idānīṃ paramātmasṛṣṭi pakṣe doṣamāha- brahmaṇyastamitetyarthaṃ jagatyasminnaśeṣataḥ jagat prasūteḥ ko hetu stadanyā vyatirekataḥ iti nanu bhavet svā thyānāmayaṃ doṣo na tārkikāṇāṃ jagadupādānavyatirekeṇa tadadhiṣṭhāteśvarāṃgīkaraṇāt ityāha astīśo vyatiriktaścediti atra dūṣaṇamāha- sopi kaṃ na pravartīta jagantiminuyādetat svataścet sarvadā na kimiti | nanu dharmādya pekṣatvādīśvarasya nāyaṃ doṣa iti cenneśvarasyānyāpekṣā yukteśvaratvakṣaterityāha aiśvaryāpāratantryaṃ ca nāpi saṃbhāvyate miteriti | nanu pralīnaṃ kāryameva svātmotpattau vyāpriyate na kāraṇāpekṣeti tatrāha nāpi kāryaṃ vilīnatvāt svātmotpattau pravartate iti | sadotpatti prasaṃgādityarthaḥ kiṃ ca kāryakāraṇayorbhedābhedau vā || ubhayatra dūṣaṇamāha bhinnaṃ cet kāraṇāt kāryaṃ kāryakāraṇatā tayo pṛthak prasiddhayokeyaṃ himavadvindhyayoriva athābhinnaṃ tadekatvāt kāryakāraṇatā kutaḥ | iti | p. 280) kiṃ ca kurvadakurvadvā kāraṇaṃ kurvaccedanavasthā kāryasya kāraṇatvaprasaṃgaśca | athākurvattatrāhanāpi niṣkriyarūpaḥ san kāraṇatvaṃ samarthyate iti | sadā kāryajanmaprasaṃgādityarthaḥ akurvatpakṣe tvadabhyupagamavirodhaścetyāha- kriyāśūnyaṃ ca yadvastu taccākārakamiṣyate | iti | tasmādakurvataḥ kāraṇatve sadā kāryotpattiḥ syādeva | nanu naitaccodyaṃ kālādikāraṇasya kāryotpattivyavasthāpakatvāt iti cennaitat tasyāpi pralīnatvāt kāryatve'syotpattāvapi na vyāpriyate katha manyotpattāvityāhalayenaiva samāptatvāt kālakarmādikāraṇaṃ svātmotpattāvaśaktaṃ tat vyaktaṃ sāmarthyabhāgyataḥ iti | kurvan kāraṇamakurvan kāraṇamiti pakṣa dvayaṃ nirākṛtamidānīṃ śaktimat kāraṇamiti pakṣaṃ nirākaroti tatra nityā śaktiranityā vā | nityapakṣe dūṣaṇamāha - nityaśaktipakṣepi yugavat prabhavādikaṃ prāpnoti sarvakāryasya na ca tadvartate tatheti | anityapakṣe dūṣaṇamāha śaktyutpattyabhyupetau ca kāraṇaṃ syādaśaktimat p. 281) atha śaktyantarāt śaktiranavasthā prasajyate iti pūrvakṣaṇavarti kāraṇaṃ uttarakṣaṇavarti kāryamiti kāryakāraṇavādinaḥ sarva evābhyupeyate atītānāgatatvādibhedaḥ syāt kiṃ nibandhana ityetat pūrvasya prapañcaḥ nanu dravyaṃ kālaḥ kintu kriyetyāha | ādityādi gatiścet syāt kāla iti | atra dūṣaṇamāha- avyaktasamutthitāviti | ayamartho'jñātabrahmaṇaḥ ādityāderutpattau satyāṃ ādityādigatikālo bhavediti | tataśca tadutpatteḥ prākkālābhāvaḥ prāpnoti ityāha- ādityādervilīnatvānna tadā tatkriyeṣyate tataśca prāgutpatteriti vyapadeśānna siddhyatītyarthaḥ | kāryadravyasya ca kāraṇadravyāṇyavayavāḥ teṣu kāryadravyaṃ vartata iti vaiśeṣikāstannirāsārthaṃmāha - na cāvayavinovṛttirniraiśaikatva hetutvabhāge'stviti kāryadravyasya svāraṃbhakāvayavavartane pṛthagavayavābhāvādekatvācca anekatra yugapat vṛttyaśakterityarthaḥ niraṃśatvamekatvaṃ ca hetudvayamabhihitamidānīṃ p. 282) tadanuvādena nissāmānyatvaṃ heturucyate niṣkalatvaikya nissāmānyatvakāraṇaditi nanu niraṃśeṣvāraṃbhakadravyeṣu vṛttiḥ saṃbhavatyeva dṛṣṭatvāditi tatrāha ādhāreṣu niraṃśeṣu yadyādheyastathāvidhaḥ bhinnadeśeṣu teṣvekastathā cāvayavī kathaṃ iti ataḥ uktaprākāreṇa kālabhedābhāvāddeśabhedābhāvādayaścāpi nirākaraṇena vastubhedasyāpi nirākṛtatvāt sarvaḥ prapañcaḥ sabhedo digbhedavadākāśe pratyagātmani kalpita ityāha- tasmānna deśakālādi bhedo vastrāśrayomite | digbhedakḷptivadvyomni bhedoyaṃ tadvadātmanīti | jagadvat jagadutpattyādayo vikalpitā ityāha | jagadutpattisaṃhārāstadvadātmani kalpitāḥ vastuvṛttaṃ samālocya kṛtaḥ sṛṣṭyādisaṃbhavaḥ iti | kiñcidataddhedamityārabhya kriyākāra kaphalārthasya kasya prapañcasyāvidyātmakatvamuktaṃ ityāha- kārakādiryathā bhrāntistathā pūrvamavādiṣaṃ p. 283) iti | sarvasya bhrāntitve sthūlādivākyamapyarthavadityāha sārvamātmeti netiti tathā satyupapadyata iti | yataḥ paramārthato jagadutpattyādayo na saṃbhavanti tasmādavidyayaiva pratikṣaṇaṃ dṛśyamānā bhaveyurityāha udbhūtisthitināśā syuḥ jagato'taḥ pratikṣaṇaṃ avidyāmātrahetutvāditi | ata evotpattyādeḥ kramo'pyavivakṣita ityāha - nāmīṣāṃ vidyate krama iti || evaṃ prāsaṃgikaṃ parisamāpya śrutivyākhyānamevānuvartayati- prāṇāḥ śrotrādayo'tra syurdaśa sapta ca ye matāḥ iti nanu daśa saptaceti kathaṃ yāvatādhyātmādhibhūtādhidaivatarūpeṇa bahavaḥ prāṇāḥ iti | tatrāha - lokāvacchedako'mīṣāṃ bhedodhyātmādilakṣaṇaḥ iti | lokaśabdena śarīragrahaṇaṃ | sarve lokā ityasyārthamāha- jarāyujādisaṃbhedabhinnā lokāḥ pṛthagvidhāḥ iti | sarve devā ityasyārthamāha- tathādhidaivatātmāno devātāsyurbahubhedakā iti p. 284) ata ādityādayo devā adhyātmadehe cakṣurādibhedena asādhāraṇā apyādhidaivikarūpeṇa sādhāraṇa ityāha- tepi sādhāraṇā prāṇā dehe sādhāraṇāścate iti | te ca prāṇāḥ lokā devāśca bhautikā ityāha bhūtānāṃ pariṇāmo'yaṃ yathā karma yathā śrutamiti sarva eta ātmāna iti mādhyandina pāṭhaḥ | tasyārthamāha prāṇādi janmanājajñe khaṃ yathākuṃbhādi janmabhiriti | nanu svat evātmā jāyate ghaṭādivaditi netyāha- prāṇādyudbhūtito nānyā kṣetrajñodbhūtiriṣyate kutetare tebhya iti hi | tathā spaṣṭaṃ vacaḥ śrutamiti | prāṇādi upādhirūpeṇopahita kṣetrajñarūpeṇa ca para evāvidyayā'vasthita ityukta tatvaṃ kiṃ phalamitītīdamatyāha- yasmādavidyayevātmā prāṇa kṣetrajñarūpabhāk svato'taḥ sa paraṃ brahmeti tasya vākyārtharūpasya vakṣyamāṇopaniṣadityāha - tasyopaniṣaducyata iti iyaṃ copaniṣadvastu yāthātmyapratipatyarthāsiddhā | tasyāḥ prayojanāntaramāha- p. 285) upāsanārthaṃ yat guhyaṃ nāmopaniṣaducyate tadasya paramaṃ guhyaṃ tenopāsīta tatvataḥ || iti idaṃ tāvaddurvāsanā brahmavidyāprakaraṇapaṭhitatvāt brahmajñānotpattiphalaṃ | anyadupyāsanaṃ vidyāprakaraṇapaṭhitaṃ tadutpattiphalameveti abhipretyāha - brahmavidyādhikāresmin yāvatkiñcidupāsanaṃ brahmavidyostiti phalaṃ tatsarvamiti nirdiśet iti | uktamarthaṃ dṛṣṭāntena sādhayati godohanādivat vidyādevaṃ sarvamupāsanam vidyādhikārajīvitvānna svatantraṃ phalaṃ bhavediti jñānārthatvena sṛṣṭaprapañcopajīvitvāt darśapūrṇamāsārthatvena sthitapraṇayanopajīvi godohanavat | yathā godohanaṃ praṇayanadvāreṇa darśapūrṇamāsaniyogaṃ prasādhya taddvāreṇa svargaṃ prasādhyaiva paśuṃ sādhayet evaṃ jñānārthatvena sṛṣṭaprapañcopajīvitvāt prapañcadvāreṇa jñānaṃ prasādhyaiva phalāntaraṃ sādhayediti etaduktaṃ bhavati p. 286) karma ca śuddhidvāreṇa jñānasādhanaṃ bhavatīti prāṇā vai satyamityāderarthamāha- satyasya satyamiti yā brahmopaniṣa ducyate prāṇā vai satyasyā vyāpyopaniṣadaḥ kṛtā nāmarūpātmakāḥ prāṇāḥ parasatyābhisaṃgateḥ satyamityabhidhīyante teṣāṃ satyaṃ paraṃ padaṃ iti uttarasya brāhmaṇadvayasya ajātaśatrubrāhmaṇena saṃgatiṃ kathayati- uktopaniṣadarthasya samyagāviṣkṛduttaraṃ yo'haṃ ve śiśumityādi bhavitā brāhmaṇadvayaṃ iti | bhavatūpaniṣadvākayānāṃ yottaraṃ brāhmaṇadvayamiyamupaniṣat kasyeti na jñāyate kiṃ jīvasya kiṃ voparasya brūhītyāhanāṃ hyupaniṣadvyākhyā bhavatu brāhmaṇadvayaṃ saṃsāribrahmaṇo kasya nāmaitaditi bhaṇyatāmiti | yadi saṃsāriṇastadedaṃ phalati ityāha- pāṇipeṣā prayuktasya nāmasaṃsāriṇo yadi tadā sa eva vijñeyaḥ tajjñānādeva muktatā - brahmaśabdābhidheyaśca saṃsāryeva tadā bhavet p. 287) tadvidyā brahmavidyeti pratipadyāmahe tadeti yadi brahmaṇastadā yathoktaṃ sarvaṃ brahma gacchatītyāha- athāsaṃsāriṇo nāma nyāyato vyavasīyate saṃsāriṇi yaduktaṃ tattadā tatra bhaviṣyatiti tasmāt vicāraḥ kartavya ityarthaḥ || punarapi vicārakartavyatāyā hetvantaramāha- bhinnātmanostayordoṣo brahmatvapratipādakaḥ kupyeraṃcchrutayaḥ sarvāḥ nānyadanyadbhavedyataḥ iti bhinnayoḥ kenāpi sādhanena abhedāyogāt jīvaparayorekatvapratipādana vākyavirodho'to nu vicāraḥ kartavyo nopaniṣadvalādevetyarthaḥ | atha jīvo brahmābhinnastatrāha brahmaṇo'vyatirikte ca tadvaccāsati duḥkhini brahmavidyopadeśya kaimarthakyaṃ prasajyate iti | sandehahetutvaṃ ca vicārasya prayojakaṃ tasmādvicāraḥ kartavyaḥ uktasandehahānikṛt iti jīvasya brahmābhede tattvamasīti kasya brahmatvamupadiśyeta | na ca brahmaṇa eva tasya nityamuktatvādupadeśānapekṣaṇādanyasa p. 288) ca baddhasyābhāvāt bhedābhedapakṣasya ca duṣṭatvādevaṃ vidhasya ca saṃśayakāraṇaṃ vicāraprayojakaṃ tasmāt vicāraḥ kartavya ityartahḥ evaṃ vicāraprayojakamuktvā pūrvapakṣaṃ darśayati- nā'saṃsārī paro'nyosti iti asaṃsāri brahmāsti cettasyeyaṃ upaniṣadviṣaditi śaṃkā bhavati | tadeva nāstītyarthaḥ | atra hetumāha pāṇipeṣabra bodhitān prājñāvasthātmakāt yasmādutpattiḥ śrūyate śruteriti brahma tehaṃ bruvāṇīti pratijñāya yato nṛpaḥ suptaṃ puruṣamabhyetya pāṇinā bodhayat svayaṃ tamavasthāntaraṃ nītvā svapnadarśanavartmanā suṣuptākhyaṃ tatastasmāt prāṇādyutpattimabravīt ityetadvānika dvayaṃ pūrvasya prapañca saṃsāri prakaraṇācca tasyaiveyamupaniṣannānyasyetyāha saṃsāriprakramācceha nānyat saṃbhāvyate tataḥ iti | tauhetyārabhya tyantaṃ uttaratra jīvānu vādena tasyaiva draṣṭavyatvā bhidhānācca sa eva pratipādyata ityāha - p. 289) anūdya ca priyātmānaṃ sa dṛṣṭavya itīryate iti | anyeṣvapi vedānteṣu jīvasyaiva saṃvedyatvaṃ śrūyata ityāha- vedānteṣu ca sarveṣu pratyagātmaiva codyate vedyatvena na tadbhinnaṃ paśyediti vidhīyate iti | nanu saṃsāryeva suptyākhyamavasthāntaraṃ gataḥ paro'taḥ parasmādeva utpattirjagato bhaṇyata ityāha- avasthāntarasaṃbandhādasaṃsārī bhaviṣyati saṃsāryapi svato'yaṃ cediti | etanna saṃbhavatītyāha - nedṛk dṛṣṭerasaṃbhavāditi etatprapañcayati vārtikadvayena- nānyajātiviśiṣṭo'rthaḥ svato jātyantaraṃ tataḥ kaścideti jagatyasmin nānyatreśvarahetutaḥ svabhāvamapi jahyāccedagniḥ śīto bhaveddhruvam sarvapramāṇakopaṃ ca sarvaṃ syādadharottaramiti saṃsāriṇaḥ paramaparamārthato saṃsāritvaṃ na ghaṭata ityarthaḥ sāṃkhyādayastadeśasya hyabhavāt bahuyuktitaḥ āpādayati yatnena tebhyonyaḥ ko'dhiko dhiyeti | p. 290) etat subodhaṃ nanu saṃsāriṇo jagadutprāda nādisāmarthyābhāvat pareṇa bhavitavyamityabhipretyāha- saṃsāriṇo'pyasāmarthyāt jagajjanmadikarmasu jagaddhetutvamanyāyyamiti śrutiviruddhaṃ tvayocyate ityāha- na śruterbalāditi etatprapañcayati akṣādyagocaro yadyat śāstrādapyavasīyate tadvat saṃsārikāritvaṃ jagato gamyatāṃ śruteḥ | iti | dharmādivadityarthaḥ | asaṃsārī brahmāstīti sādhayati- evaṃ tāvadayaṃ pakṣo nyāyataḥ pratipāditaḥ śāstranyāyādito'nyopi pakṣotha pratipādyate yaḥ sarvajñaḥ sarvavidyośanādiyādi varjitaḥ yaḥ pṛthivyāmiti tathā neti netīti cāgamaḥ asthūlādyakṣarokteśca tathā pūrvādivākyataḥ asaṃsāri paro'stīśo yasya sarvamidaṃ vaśam || idānīṃ sa eva ca jagatkartetyāha- sa eva ca jagatkārī satyajñānādilakṣaṇaḥ tasmādityātmanaśceti sāmānādhikaraṇyataḥ iti | atra codayati saṃsāriṇo nanūtpatti p. 291) evameveti kīrtitaṃ iti | naitat sāramityāhanaivaṃ maheśvarasyaiva tatrākāśatva saṃśrayāt iti || ayamarthaḥ satyaṃ bhavaduktaṃ syādyadyā kāśaśabdaḥ paro na bhavati | ya eṣa ityatra para eveti | atra pramāṇamāha - vārtikacatuṣṭayena brahmate'haṃ bruvāṇīti prakṛtyabrahmabodhanam abrahmāprakṛtaṃ brūyāt kathaṃ rājātipiṇḍitaḥ śrutyantaravirodhaśca saṃsārī cedihocyate satā somyeti sannāmnā brahma tatra vivakṣitaḥ ākāśo vai nāmeti brahmaivānāmarūpakaḥ śrutyantare śrutaṃ sākṣādākāśāhvānavat paraṃ tathā cāha rahaḥ śāstraṃ para ātmani ceti yat suṣupterbrahmaṇo'nyatra nāvakāśo'sti duḥkhinaḥ iti | kiṃ ca atra ākāśaśabdavācyāt jīvānāmapi utpattiḥ śrūyata evameveti nātra pigānamasmāt iti prakṛtaparāmarśādākāśasya ca pradhānatvena prakṛtvāttataśca bhūtākāśa graha ākāśa iti jīvānāmapi tadutpatti syāt tanna ghaṭata ityāha- atadvikārato brahma pralayaśca tathātmanaḥ p. 292) bhautikākāśaviṣaya yogaḥ kathaṃ tvatra na yujyate iti | saṃsāriṇo jagadutpādanādisāmarthyābhāvāt para evātra grāhya ityāha- jagajjanmādisāmarthyaṃ sāmarthyādi ca duḥkhinaḥ saṃsāriṇo na saṃbhāvya masmadāderyathā tatheti | nanu śāstrabalāt saṃsāriṇo jagadutpatyādi syāt ityuktaṃ tatrāha- na śaktyādhānakṛcchāstraṃ tasyābhivyañjakatvataḥ iti jīvasya jagadutpādanādi sāmarthyābhāvasya pratyakṣatvācca tadvirodhena na śrutimātratvamityāhamānāntaravirodhena na hi mānaṃ pravartate iti evaṃ mahatā prayatnena yat prasādhitaṃ yat brahma tasyaiva pratyagbhūtasyeyamupaniṣaditi siddhānto bhaviṣyati | tannirāsārthaṃ tayorabhedaṃ nirākaroti- parasparānapekṣau cet saṃsārīśau svataḥ sthitau aikātmyaṃ na tayoryuktaṃ prakāśatamasoriva yato bhedo'tastādātmya jñānamasaṃbhāvyamityāha ahaṃ brahmetyato yuktaṃ brahma pratyak tayāñjasā gṛhītaṃ duḥkhinonyatvāddoṣabhāk syādato'nyatheti p. 293) tarhi mokṣaḥ kathamiti tatrāha - satkarmabhistu taṃ devaṃ jagataḥ kāraṇaṃ param ārādhya paramotkṛṣṭaṃ tatprasādāt samaśnute iti brahmātmaikatvaśaṃsīni vākyānyapi tathā sati | arthavādī bhaviṣyanti virodhaḥ syādato'nyathā tarkaśāstraistathā lokanyāyairapyaviruddhatā tathā satīti saṃprāptā vatra pratividhīyate ityetadvārtikadvayaṃ subodham | evaṃ pūrvapakṣe prāpte siddhāntayati- naitadevaṃ yato'syaiva mantrabrāhmaṇamānataḥ praveśaḥ śrūyate sākṣāt parameśasya sarvataḥ iti | tatra brāhmaṇavākyānyudāharati | puraścakre dvipadaḥ puraḥ puruṣebhyaḥ parameva brahmayuddhiguhānupraviṣṭaṃ jīva iti śravaṇānna jīvabrahmaṇorbhedo'taḥ tasyaiveyamupaniṣanna taṭasthasya brahmaṇo nāpi jīvasyeti mantrabrāhmaṇavākye'pyudāharatiḥ || puraścakre dvipadaḥ puraḥ puruṣa āviśat | rūpaṃ rūpaṃ ca sarvāṇi tvaṃ strī tvaṃ ca pumānasi p. 294) iti mantrasamāmnāyastathā ca brāhmaṇānyapi iha praviṣṭa ityuktiḥ purastāt brāhmaṇoditāḥ tatsṛṣṭyeti tathā vākyaṃ taittirīyaśrutau śrutam seyamityādikaṃ vākyaṃ chāndogyopaniṣadyapi iti | ātmā brahmetyādi sāmānādhikaraṇyācca jīvaparayorabheda ityāha- brahmātmaśabdayostadvat ekānukaraṇaśruteḥ ahaṃ brahmetyavasituṃ yuktameva bhavedataḥ || atra pakṣe dūṣaṇamudbhāvīyati- yadā caivaṃ sthitaṃ pakṣaṃ tadā doṣoyamāgamat saṃsāritvaṃ parasyeti tadananyatvakāraṇāt || athāsaṃsārite tasya kathañcidupapādyate tadaupadeśānarthakyaṃ tanmatepyasya muktataḥ iti | ayamarthaḥ || saṃsāriṇāmananyaccet brahma brahmaṇopi saṃsāritvaṃ athānanyatvepi asaṃsāri brahma tadopaśo narthakyaṃ kathamucyate saṃsāryananyasyāpyasaṃsāritvaṃ bhavati yadi tadā saṃsāritvamatopi asaṃsārī | tasmādupadeśo'narthaka eveti | atra prathamaṃ siddhāntaikadeśināṃ parihāraṃ darśayati nirākaraṇāya p. 295) evaṃ pracodite kecit parihāraṃ pracakṣate - iti | kathamiti tatrāha- sṛṣṭeṣu na paraṃ sākṣāt sāviśat parameśvaraṃ vikārarūpāpanassan vijñānārthatva lakṣaṇaṃ brahmādisthāvarānteṣu bhūteṣu prāviśat paraḥ iti | ayamarthaḥ jīvo nāma brahmavikāraḥ tadrūpeṇa | brahmasaṃsāre'nupraviṣṭaṃ na sākṣādato noktadoṣa iti | nanu jīvasya brahmavikāratve api vikārabrahmaṇorabhedāt uktadoṣaḥ syāditi cennetyāha - vijñānātmā ca mahataḥ paramātmasvabhāvakāt || anyo'nanyaśca vijñeyaḥ svābhāvyāt sarvavastunaḥ - yenānyastena saṃsārī karmādhikṛta iṣyate ananyapakṣe'haṃ brahmetyukte brahma prapapsyate | yathoktadoṣasaṃbandho naivaṃ sati bhaviṣyati iti | atyantābheda pakṣa uktadoṣaṃ syādevetyāha - itonyathā kalpanāyāṃ yato doṣeṇa saṃgatiriti idānīṃ dūṣayati- dehādyupādhisaṃbandhaṃ siddhamāntarasaṃśrayāt anūdya brahmatā vākyānna praviṣṭā tāśruteḥ p. 296) iti bhavaduktaṃ satyaṃ yadi praveśādipratipādyaṃ na ca pratipādyamapuruṣārthatvāt tarhi kiṃ pratipādyamucyate dehādyupādhiviśiṣṭaṃ lokasiddhajīvamanūdya kasya brahmatvaṃ pratipādyantaṃ tatra prayojana bhāvādabhayamityādi śruteriti jīvo brahmavikāra iti pakṣe dūṣaṇakathanāya vikalpayati- vijñānātmana etā syuḥ gatayo vikriyāṃ pratinānā dravyasamāhāraḥ pṛthivīvat paro bhavet | tasya sāvayavasya syādekadeśasthavikriyeti | ayameko vikalpo'syāyamarthaḥ anekadravya samāhāraḥ parastilarāśivat athavā anekadravyāṇyeva parasparāpekṣayāparastadekadeśo vijñānātmatvena pariṇamata iti | vijñānātmeti yaṃ prāhuḥ pariṇāmaṃ sa ātmanaḥ ghaṭādivat kṣiterasya hyekadeśasya vikriyeti etat pūrvasya prapañcaḥ | idīnīṃ vikalpāntaraṃ darśayati- saṃsthānānupamardena yadvā keśoṣarādivat kārtsnyena vā pariṇamet kṣīradravyādivat pare || p. 297) iti | nanu pakṣāntaramappastīti netyāha- iyanta eva pakṣā syurvikāre paramātmanaḥ iti prathamavikalpe dūṣaṇamāha- bhinnadravyasamūhasya mukhyaikatvaṃ na yujyate ekajātyabhisaṃbandhādekatvaṃ guṇato yataḥ tathā ca sati siddhāntahānirvaḥ saṃprasajyate || iti ayamarthaḥ | nānādravyasamāhārasya brahmaṇaḥ ekadeśapariṇāmo vijñānārtho dvitīyapakṣasya vā yadi tadā vijñānātmanaḥ pareṇaikatvamaupacārikaṃ syadekajātīyadravyapariṇāmitvāt athavā nānādravya samāhāraścet paro nānādravyāṇyeva vā parasparāpekṣāṇi tadā para eko na syāt ekajātīya dravyāṇāṃ parasparasaṃbandhānāmapi ekatvā bhāvāt samāhārasya ca kalpitatvenāparatvāt tataśca tvatsiddhānta hāniriti dvitīyapakṣamanuvadati nirākaraṇāya nityaṃ cāyutasiddhāṃśānugato'vayavī yadi tadavasthasya tasyaikadeśaḥ saṃsāritāmagāditi || ayamarthaḥ nānādravya samāhāraṃ paro nāpi dravyāṇyeva parasparabaddhāni kintu dravyeṣu parasparabaddheṣu ekaṃ p. 298) avayavidravyamanusyūtamiti * * * * * * * sotha rājāsmītyavabodhataḥ bādhitvā svamayaṃ bodhaṃ hitvā'bhāvatvamātmanaḥ rājābhiṣekamāpnoti prāpya siṃhāsanaṃ vibhuḥ avāptarājaputratvāt tatprāptau nābhiṣecate mohavyastātma dhyānattātmohadhvastātirekataḥ rājaputratvasaṃprāptau nānyat kiñcidapekṣate | yathetyetāni idānīṃ dārṣṭāntikaṃ darśayati tathāyaṃ brahmaiva brahmasaṃbodhamātrataḥ buddhīndriyaśarīrādāvātmatvaṃ pratipedivāniti anātmanyātmābhimānaphalamāha- so'yaṃ sāṃsārikairarthaiḥ pratyaktatvāprabodhataḥ viśinnaddhi svamātmānaṃ sa pratīcīnamanātmabhiḥ iti | evaṃ vidhaṃ puruṣaṃ saṃsārānmumukṣuranvaya vyatirekābhyāṃ padārthadvayaśodhanadvāreṇa vākyārthamācāryo bodhayatītyāha- saṃsārabhūmāvāsīnaṃ saṃsāryasmītyavasthitaḥ mumukṣuṃ tatvavitsākṣāṃ saṃsārādyutthitaiṣaṇaṃ ya ātmetyādibhirvākyai ranvayavyatirekataḥ tatvamasyādivākyena guruḥ saṃbodhayennaram p. 299) ātmanyaddhyastasaṃsāra mumukṣuṃ pratyācārya kṛtamityarthaḥ guruḥ saṃbodhayedityukta bodhaphalamāha- samyak jñānāgnisaṃspṛṣṭa pratyaktatva mahātamāḥ hitvā doṣotthamakhilaṃ brahmaiva brahma yāmyatheti brahmavidopi brahmajñānādanyadanuṣṭheyaṃ kiñcidabhyāsādikaṃ kecit vāñchanti tadapi nirākṛtaṃ kevalakṣānasya mokṣasādhanatva samarthanenetyāha- pratyaktatvatamodhvaṃsivyatirekeṇa muktaye apekṣate yato nānyat kiñcitsādhanamaṇvapi janmādyasaṃbhavāttasmāt brahmabodhātirekataḥ kāryāntaraṃ na saṃbhāvyamiti | kiñca yadi viduṣopi kartavyamasti tadājñānānmokṣaśruti | vyarthetyāha - vyarthaṃ cāpi bhavedvaca iti || evaṃ dārṣṭāntiko darśitaḥ stayetyārabhya tatra dṛṣṭānte rājakumārasya unmattatvādisaṃkīrtanaṃ rājakumārasya rājaputro'smīti jñānārthaṃ na syātkaniṣṭhamevaṃ sṛṣṭyādisaṃkīrtanaṃ brahmātmaikatvajñānārthaṃ na svārthaniṣṭhamato na p. 300) aṃśāṃśitvāditi vivakṣitamityuktamidānīṃ sthūlādivākyavirodhācca nāṃśāṃśitvādi vivakṣitamityāha- aṃśāṃśitvādi cetsākṣāt brahmajñāne vivakṣitaṃ samudrāderiva tadā nāvakṣyacchrutirādarāt yadanabhyuditaṃ vācāmanute manasā ca yat apūrvādi tathā vākyamapi saindhavakhilyavat nānātvadṛṣṭinindā ca mṛtyorapi tathā vacaḥ aṃśāṃśitvavivakṣāyāṃ na prayokṣyattadedṛśaṃ iti | tasmāt sṛṣṭyādaya ekatvajñānārtha evetyāha ekaikarūpaikātmyārthadhiyo dārḍhyaprasiddhaye sṛṣṭyādiśrutayastasmānna tu tatpratyāyatā iti | nanu śāstrabalānnāṃśāṃśitvādikalpanaṃ kintu nyāyabalāditi cet kiṃ niraṃśasya asaṃsāriṇoṃśa saṃsārakalpanaṃ uta sāṃśasya saṃsāriṇaḥ iti | niraṃśasya asaṃsāriṇa iti cet tatrāha- na cātmano niraṃśasya tathā saṃsāriṇaḥ svataḥ aṃśasaṃsārabhāvitvaṃ nyāyenāpyupapadyate iti | nanu jīvasya parāṃśatvaṃ vikāritvaṃ saṃ p. 301) saṃsāritvaṃ copādhikaṃ atī na virodha iti cedastvevādhikasya mithyātvādityāha- kalpitopādhihetutvedaṃ śisaṃsāri kalpanā kāmamastu na tādṛkṣu dhīrāṇāṃ satyadhīrbhavediti tasmādekatvaparameva śāstramiti sthitaṃ tatra codyamudbhāvayati- vivakṣitaścedaikātmyaṃ sarvopaniṣadāṃ bhavet- vijñānātmādisaṃbheda iti | kecit pracakṣate | iti | nanu śuddhaikatvepi karmakāṇḍa prāmāṇyasiddhiriti cet netyāha- svata eva vimuktatvāt svasvabhāvātsyatastathā vedāntānāṃ tathāraṃbho niṣkalaḥ saṃprasajyate iti | nanvevamādicodyāt bhāvyasaṃbandhagranthādārabhya parihṛtaṃ kiñciditi punaḥ punarudbhāvyata iti cet satyaṃ uktottarameva codyaṃ punarudbhāvyate prakārāntareṇa parihārāyetyabhipretyāha- ityevamādi codyāni parihārācca varṇitā saṃbandha eva bahuśo vicāreṣūpakīrtitāḥ iti kiṃ nu aikātmyavādinā karmakāṇḍaprāmāṇyamiṣyate tadvirodhācca na jñānakāṇḍaprāmāṇyaṃ p. 302) ityabhipretyāha - parasparavirodhācca prakāśatamasoriva karmakāṇḍopaniṣadorna prāmāṇyaṃ dvayorapi || iti | nanu prāmāṇyaṃ nopapadyate cet tarhi jñānakāṇḍasyaiva prāmāṇyamiti cennetyāha - sati yasya pramāṇatve prāmāṇyaṃ syāddvayorapi | tasyaiva karmakāṇḍasya prāmāṇyamavasīyatāmiti nanu jñānakāṇḍaprāmāṇyamabhyupagataṃ cet tvayaiva karmakāṇḍaprāmāṇyaṃ nirākṛtamato asmadabhipretaḥ siddha ityāha akarmakāṇḍapramāṇatve pramāṇyaṃ ceddvayo rapi | sarvagrāhi tadaikātmyamāgādiha punarbalāditi evaṃ tarhi upaniṣadāmaprāmāṇyamityāha- yadyevamapramāṇatvaṃ astūpaniṣadāṃ sadeti | pratyakṣādivirodhācca nopaniṣadāṃ prāmāṇyamityāha - mānāntaravirodhācca naitāsāṃ mānateṣyate iti svārthavidhātakaratvācca nopaniṣadāṃ mānatvamityāha- api svārthavidhātaṃ ca karotyupaniṣadyataḥ aprāmāṇyamatastasyāḥ karmakāṇḍasya mānateti | p. 303) kathaṃ svārthavighātakaratvamiti ceducyate | śiṣyācāryādibhedavyatirekeṇa advaitabhedā yogāttat bhede sati kathamadvaitasiddhiriti idānīṃ siddhāntayati- noktottaratvāt sādhvetat bhavatā paricodyate tadvyartha tānyārthatā neha yathā tat prāk prapañcitamiti cet jñānaśāstraṃ na prayojanaśūnyaṃ nānyaśeṣamityuktaṃ smaretyarthaḥ prayojanaṃ prakāśayati - brahmāsmīti dhiyo janmasamakālāvimuktatā yato'nubhūyate sākṣāt nānarthakyaṃ bhavettataḥ iti ananyaśeṣatvaṃ kutroktamiti tatrāha - vastumātrāvasāyitvaṃ saṃbandhe prāk pravartitam yato'to nopaniṣadāṃ anyārthatvaṃ kathañcana iti pramāṇāpramāṇalakṣaṇaṃ karotyupaniṣadā pramāṇatvaprasādhanāya svaprameya pramotpattyanupapattyaikahetuke pramāṇatvāpramāṇatvena anyatha te prasiddhyata iti | kiṃ ca ato yadi nāmaivaṃ prakṛtārthopayogi śṛṇvekāgramanāḥ sarvaṃ yadaivaṃ sati vastu tat svaprameye pramāṃsā p. 304) svaprameye pramāṃ sākṣāt karotyupaniṣadyadi | aprāmāṇyaṃ kathaṃ tasyāṃ kuto'to mānatā'nyathā na cet karotyupaniṣat pramāmityabhidhīyate | pratyakṣeṇa viruddhārthaṃ tvadīyaṃ vacanaṃ bhavet nāgnirdahati kāṣṭhāni na tāpayati bhāskaraḥ iti yadvat tathoktiste pratyakṣeṇa viruddhyata | ityetāni subodhāni || uktaprakāreṇānutpattirlakṣaṇaprāmāṇyaṃ mā'bhūt prayojanābhāvādaprāmāṇyamiti | netyāha- agnidāhādivat sākṣāt vedāntajñānajaṃ phalam saṃsārānarthahānyākhyaṃ pratyakṣamanubhūyate iti | vighnanti svārthamityuktaṃ yacca taccāti pelavaṃ yathāvaducyamānaṃ tvaṃ yathāvacchrotumarhasi ityetat subodhaṃ- āparvoktaprakāreṇa svarūpaṃ bodhayanti cet kathaṃ svārthakaratvena aprāmāṇyamityāha- svaprameyāvabodho hi mānānāṃ svārthamucyate taṃ cet kurvanti vedāntāḥ kutasteṣāmamānateti nanu bādhādaprāmāṇyaṃ netyāha- na ca vedāntavākyottha jñānasyehāsti bādhakam p. 305) iti | atra hetumāha- bādhakānāmapi satāṃ pratyagyāthātmyarūpataḥ iti bādhakatvenābhimataṃ pratyakṣāderapyātmanaḥ svarūpatvādityarthaḥ | nanu tathāvidha ātmaiva na saṃbhavati cet netyāha- pramāṇamapramāṇaṃ ca pramābhāsaṃ tathaiva ca kurvatyeva pramāṃ yatra tadasaṃbhāvanā kṛtaḥ iti pratyakṣādivirodhādaprāmāṇyamuktaṃ tannirākaraṇāya vikalpayati- kimekaviṣayatvena kiṃ vā viṣayabhedataḥ virodhaḥ syāt pramāṇānamityetadabhidhīyatām iti prathamavikalpamutthāpayati | mānāntareṇa saṃvādho yadi cediti | saṃbāda śabdenaikaviṣayatvaṃ vivakṣyate | tatra dūṣaṇamāha anuvādatā virodho na tu mānānāṃ sadaikārtha samāgama iti | asmin pakṣe anuvādatā doṣo na virodho ityarthaḥ | bhinnaprameyatāyāṃ ca śrotrādīnāṃ yathā tathā parasparānapekṣatvānna tarāmaviruddhyate ityetat subodhaṃ nanu mānāntareṇa mānāntarasya p. 306) kintu tatvamasyādivākyaṃ svārthaviruddhaṃ svayaṃ brūta iti | tatrāha na caikameva sadvākyaṃ karoti rakaroti ca pramāntatpratiṣedhaṃ ca kurvan kvacidi hekṣyate || ityayamarthaḥ vaidikaṃ laukikaṃ ca vākyaṃ pramāṃ karoti | na karotītyevaṃ pramāṃ tatpratiṣedhaṃ ca kurvan kvacinnekṣyata iti || nanu loka evaṃ vākyāviruddhārthabodhakaṃ dṛṣṭamityāha - agniḥ śītasta thoṣṇaścetyevamādyuktito | nanu viruddhārthāvasāyo'yaṃ jāyamānaḥ samīkṣyateḥ iti na tadviruddhārtha bodhakamityaha- naikasmānnāpi ca dvābhyāṃ viruddho'rtho'vasīyate | anūdyoktaikadeśena śīto'gniriti bodhyata || iti bhavadudāhṛtaṃ vākyamekaṃ vākyadvayaṃ vā sarvathāpi viruddhārthabodhakaṃ na ca yadaikaṃ tadoṣṇāntyanuvādena śīto'gnirbodhyata ityarthaḥ nanu śīto'gnirna saṃbhavati | kathamuṣṇāgnyanu vādena śītāgnividhānaṃ tatrāha- saṃbhavatyeva śīto'gniḥ pramāṇāntaragocaraḥ gānāntaravibodhopi tathā ca sati neṣyate | iti | yadā uṣṇa evāgnistadāpi na virodha ityāha p. 307) śītavadvā bhavecchītaṃ śaityasyānapahārataḥ evamapyavirodhaḥ syādasya mānāntarairapi iti | saṃbhavatyeva śīto'gnirityuktaṃ ko'sāviti | taṃ darśayati vākyaikatve virodhābhāvaścokto dvitvepi tathetyetramarthāmāha śaiśiro'gnirbhavecchītaḥ tathoṣṇaṃ pārthivo bhavet bhinnāgnyarthāvabodhitvādvākyayorna viruddhatā iti | agniruṣṇa ityāderekavākyatve naikārthatvena virodhābhāvamuktaṃ anūdyānekārthatvepi ekasya vākyasya virodhābhāvamāha aikārthyena virodhostī dvyarthatvepi samāśrayāt iti | ayamarthaḥ yadāgniruṣṇaḥ śītaścetyadekaṃ vākyaṃ ekamevārthaṃ bodhayati pūrvoktavidhānena tadā virodho nāstyeva | yadoṣṇatvamagneḥ śītatvaṃ ca bodhayati tadevaidaṃ vākyaṃ bhinnāgnidharmatvena ekāgnidharmatvena vā tadāpi na virodhaḥ svārthena svasvamāśrayādeva māna siddhatvādeveti | mānāntareṇa virodha iti cennetyāha- mānāntareṇa naivāsti mānāntarāviṣayatvataḥ p. 308) itthayamarthaḥ ekaviṣayatvena virodhastvayā ucyata iti | bhinnaviṣayatvena | na tāvadekaviṣayatvena virodho'gniruṣṇaḥ śītaścetya syārthadvayasyai tadvākyasya vyatirekeṇa māntarasyāviṣayatvāditīddhyarthatvepi ityaṃ gīkaraṇavāda ityāha- abhyupetyaitaduditaṃ na tu vākyavidāṃ nayaḥ yadanekārthabodhitvaṃ ekasyaiva ca * ssataḥ iti vākyavidāṃ nyāyaṃ darśayati | athaikatvāditi tathā vākyalakṣaṇamucyate- anekārthāvabodhitve na syāllakṣaṇavadvacaḥ api ca vedaśāstramedaṃ vākyaṃ vākyadvayaṃ vā ubhayathāpi virodho nāstītyāha- ekameva yadā vākyaṃ kṛtsno vedo'bhyupeyate vākyāntarāsaṃbhavataḥ tadā kena viruddhatā vākyadvayaṃ cedathavā siddhasādhyārthabhedataḥ tadāpi na virodho'tra vibhinnārthāvabodhino iti | evaṃ pratyakṣādivirodhamudbhāvitaṃ parihṛtya svārthaparārthavidhātakaratvaṃ udbhāvitaṃ pariharati || nāpi svārthaṃ parārthaṃ vā vihantyupaniṣat kvacit | p. 309) iti nirlajjagīryamiti prayojanaṃ cettatrāha niśśeṣapuruṣārthāptiḥ sarvānarthātyayaḥ sadā vedāntajñānataścet syāt svārtho'nyaḥ ka iṣyate | iti parārtha vighātakatvamuktaṃ pariharati | niṣedhati vidhatte vā na cāpyupaniṣat kriyāṃ pratyakṣatvaikasaṃbodhe tadvākyopakṣayatvataḥ iti | nanu brahmavākyamadvaitabrahmapratipādano pakṣīṇaṃ cet karmavākyaṃ svārthe pramāṃ notpādayatīti cet netyāha- na cāpi karmakāṇḍoktiḥ svārthena kurute pramāṃ kurvantyamānaṃ kathamucyata iti | kiṃ ca karmavākyebhyaḥ pramānutpattivādinaḥ pratyakṣavirodhaścetyāha - prātyakṣāya pramotpattirityāha prātyakṣāya pramotpatterjyotiṣṭomādivākyataḥ pramevotpadyate neti vaktumetanna śakyata iti | nanu karmavākyaviṣayasya dvaitasya brahmavākyenāpahṛtatvāt kathaṃ karmavākyāt pramotpattirityāha- viṣayāpahṛterno cet vedāntoktyā pramokṣatiḥ iti | nanu tvayā'numānamucyate tat pratyakṣakaviruddhamityāha p. 310) na pratyakṣadvayastāvadanumānaprabodhanāt - nanu karmaśāstramapi yadi svārthe mānaṃ tadā karmabhedasya ca paramārthatvāt advaitahāniriti tatrāha- yathā siddhāmupādāya kāmadveṣavaśānugaḥ iṣṭameva sadā mesyānmābhūccāniṣṭamanvapi sādhanāniṣṭalābhārthamaniṣṭārthāpanuttaye | ācakṣāṇā śrutiḥ puṃso nānyārthaṃ vakti kañcana | iti | idamiṣṭasādhanamidamaniṣṭasādhanamityatraivopakṣīṇaṃ karmaśāstraṃ natu karmasvarūpe tadbhede kalpitākalpitayorvā vākyaṃ vyāpriyata ityarthaḥ | atra dṛṣṭāntamāha- yathā kāmyāgnihotrādau sādhyasādhanasaṃgatiḥ vidadhannānṛtatvādi kāmānāṃ vakti kutracit iti | nanu kāmānāṃ satyatvaṃ nocyate cet kathaṃ puruṣapravṛttiriti | tatrāha- na cāpi na pravartante puruṣāḥ kāmyakarmasu yato tatvavidāṃ kāmo na kadācinnivartate iti | ayamarthaḥ yadyapi phalasya kalpitatvākalpitatvayoḥ svargakāmādi vidhivākyaṃ na vyāpriyate p. 311) tathāpi asmādidaṃ phalaṃ bhavatītyukte arthinaḥ pravartanta eva | tathāpītyakarma svapīti | nanu nityeṣu kāmābhāvāt tathā kāmataḥ pravṛttirnaitattatrāpi kāmo'sti tatra pramāṇamāha- akāmataḥ kriyā kāciddṛśyatenena kasyacit yadyaddhi kurute jantuḥ tattatkāmasya ceṣṭitamiti śrutyāpyayamartho rakṣyata ityāha - sa yaḥ kāma ityādereṣo'rthaśca sāvistaraṃ vakṣyata iti kāmarahi tasya prakṛtyabhāvaṃ śāstrameva darśayatītyāha akāmayatamānaśca tathā kurvanti mucyate iti | nanujñā sau kāmarahitasyāpi pravṛttinivṛttī dṛśyete | kathamakāma yamāno kurvan vimucyata iti tatrāha - sarvādhikārapradhvaṃsānakṛtsnātmaprabodhinaḥ pravṛttau vā nivṛttau vā guṇabhāvassameṣyate iti | yatojra?syāviraktasya karmaṇi pravṛtti nirākartuṃ na śakyate nāpi pramityutpattiḥ tasmāt brahmaṇo'dvayatvāt viṣayābhāvāt karma vākyānāmaprāmāṇyamityādidūṣaṇaṃ parihṛtaṃ p. 312) ityāha - ato nirviṣayatvādi brahmaikatvādvadīritaṃ sarvaṃ parihṛtaṃ jñeyaṃ yathoktenaiva vartmanā iti | nanu śāstravaśāt pravṛttinivṛttī na rāgavaśāditi cet netyāha- na nivartayituṃ śakyā rāgādyākṛṣṭacetasaḥ śāstraṃ viraktacittatvānna pravartayituṃ kṣamam | iṣṭāniṣṭaphalānīti sādhanāni prakāśayan na pravṛttiṃ nivṛttiṃ vā puṃsaḥ śāstraṃ karoti tat iti | itaśca śāstrabalāt na pravṛttiḥ | kintu rāgabalādevetyāha- api śāstraṃ samullaṃghya rāgādi balavattayā pravartamānāḥ puruṣāḥ dṛśyante'dyāpi kammi?naḥ iti | tarhi śāstraṃ na pravartayati cet kiṃ karotīti | tatrāha- sādhyasādhanasaṃbandhāniṣṭāniṣṭaphalodayāt śāstraṃ cādityavat sākṣāt prakāśayati tān sadā iti tatra sādhane rāgavaśāt pravṛttirityāha- teṣu śāstraikadīpeṣu sādhyasādhana vartmasu yathāruci pravartante puruṣā na tu śāstrataḥ iti | idānīṃ prakṛtamupasaṃharati || p. 313) vidhiśāstrasya naivāto vedāntā bādhakāstadā na ca nirviṣayaṃ tatsyāt meyabhedātvagādivat iti kalpitakarmādiviṣayatvāt karmavākyasya paramārthādvayaviṣayatvāt brahmavākyasyetyarthaḥ brahmaikatvapkṣe sarvaprakāre virodhaḥ parihṛtaḥ tathāpyatra kecit codyamudbhāvayanti | tadāha kecittu paṇḍitaṃ manyāḥ virodhīni parasparam saṃbhāvayanti mānāni sarvāṇyaikārthavastunīti | brahmaikatve śāstrārthe parigṛhīte brahmaśāstraṃ pratyakṣādi ca parasparaviruddhārthakaṃ saṃbhavatītyarthaḥ prathamaṃ pratyakṣeṇa brahmaśāstrasya virodhaṃ darśayati- śrotrādibhiryato bhinnāḥ mithaḥ śabdādayastvamīmīyante sarvamātmeti pratyakṣeṇa viruddhyate iti | idānīmanumānavirodhaṃ darśayati śabdādyarthopalabdhāraḥ kartāraśca pṛthak pṛthak yasmāddīprānumīyante tasmālliṃgavirodhitā iti | āgamavirodhaṃ kathayati- tathāgamavirodhaṃ ca grāmakāmādibhedataḥ udbhāvayanti saṃhṛṣṭāḥ brahmaikatvavidūṣakāḥ | p. 314) iti | evamebhirvirodhāt brahmaikatvaṃ neti idānīṃ virodhaṃ pariharati- brahmaikatvavirodho vaḥ kathaṃ bhinnārthabuddhibhiḥ iti brahmavidopretya praṣṭavyā bhedavādinaḥ | iti | kiṃ brahmaikatvaṃ viruddhyata iti | brahmādvayatvaṃ na tāvat brahmaikatvaṃ pratyakṣādiviruddhaṃ | tatra dṛṣṭāntamāha- kiṃ bhoḥ śabdādibhedena khasyaikatvaṃ viruddhyate na cedviruddhyate'toccaiḥ virodhaṃ kimitīryata | iti | nāpyadvayatvavirodha ityāha- saṃparicchedakairnāpi pratyakṣādyairgraho bhavet vyāvṛtteranyato bhāvamātrāyā kenacit kvacit | dvaitagrāhi yathā mānaṃ na kiñcidapi vidyate | tathodarke pravakṣyāmo nāto mānavirodhiteti || anyato'nyasya yeyaṃ vyāvṛttirabhāvātmikā sā na pratyakṣagrāhyetyasakṛdabhihitvā | vakṣyate ca dṛṣṭivicāre | tasmānnādvayatvaṃ pratyaṣādi viruddhamiti | anumānavirodhamuktaṃ anuvadati nirākaraṇāya- yaccoktamanumīyante pratidehaṃ pṛthagvidhaḥ p. 315) śabdādyarthopalabdhāraḥ kartāraścāpi karmaṇāṃ iti ātmabhede anumāṇaṃ pramāṇaṃ vadan vādī praṣṭavya ityāha bhinnāḥ kairanumīyanta iti atrāha - iti pṛṣṭo pṛṣṭo vadedyadi asmalliṃgakuśalairiti | etadanupapannamityāha - etacca na yuktimaditi | ayuktimatvaṃ prakaṭayati ananyamānameye'rthe na bhedaḥ pratyagātmani parātmā ca prameyāśca nātmā na staṃbhakuṃbhavat iti | eṣo'rthaḥ | ātmā tāvat svayaṃ prakāśaḥ tatra bhedo nāsti | pramāṇābhāvādanumānagrāhyatve yāgātmatvaṃ staṃbhādivaditi | asmābhiliṃgakuśalairityuktaṃ ke yūyaṃ ityāha anumākuśalā yūyaṃ ka ityetadvibhāṣyatāṃ iti pūrvavādyasmadarthāṃ kathayati | dehendriyamanobuddhi kṣetrajño'rthyaṃ sarvabhūteṣviti | ātmabhedānumānaṃ pratyakṣaviruddhaṃ cetyāha- prātyakṣāccātmanastatheti | etat prapañcayati ātmapratyaya evātmā sarvadeheṣu sarvadā nānātmavadanekatvaṃ kaścidātmani vīkṣate anumānādanekatvaṃ ātmano ye pracakṣate | p. 316) teṣāṃ pratyakṣamānena bādho liṃgadhiyo bhavediti sarvadeheṣvahameka ityahaṃ pratyayapratyakṣeṇa ātmana ekatvaṃ gamyate | nānekatvaṃ tadviruddhaṃ tavātmā bhedānumānamityarthaḥ | nanvahameko dehāntare anya iti ca pratibhānamasti tat bhrāntaṃ tasmāt tavānumānaṃ pratyakṣaviruddhamiti caturthasya prathamaṃ brāhmaṇaṃ samāptam || śrīḥ vṛttaṃ saṃkīrtayati- saṃgatipādanāya- jagajjanisthitidhvaṃsāḥ yasmāt siddhyati tatparaṃ brahmeti prāk pratijñāya yathāvadupadarśitamiti | brahma te bruvāṇīti pratijñāya jagadutpattisthitisaṃhārā yatastat brahmeti yathāvaduktamityarthaḥ satyasya satyamiti yadupaniṣattasyaiva brahmaṇa iti coktamityāha - tasya upaniṣadityuktamiti tasyā upaniṣado vyākhyānāya uttaraṃ brāhmaṇa dvayamityāha tadvākhyā adhunā ucyate āmaitreyyāḥ paraṃbrahma satyasya pratipattaye iti | evaṃ brāhmaṇadvayasyāpi viśeṣaṇa p. 317) saṃgatimuktvā śiśu brahmaṇasyāsādhāraṇasaṃbandhaṃ kathayati- sṛṣṭiprastāva etasmin prāṇāderjanma sūtritaṃ yato'taḥ prāṇasaṃbandhaḥ pūrvaṃ vyākhyā prapañcyate iti | sarvaprāṇā iti prāṇānāṃ prathamaṃ janmasaṃ kīrtanāt prāṇasaṃbandhā cintocyate prathamaṃ ityarthaḥ uttarabrāhmaṇena lokāderyāthārthya mucyate ityāha - tataḥ pareṇa lokāderapi yāthārthyamucyata iti lokaprāṇāderyāthārthyaṃ kiṃ taditi | tatrāha- adhyātmamadhidevaṃ ca devatākaraṇāśrayaḥ prāṇādisarvamevedaṃ pañcabhūta satatvamiti atra hetuḥ- nahi bhūtātirekeṇa pratīcaḥ kiñcidiṣyate iti prāṇasaṃbandhā pūrvavyākhyā ucyate ityuktaṃ kā sā vyākhyeti | tāmāha- prāṇā vai satyamityuktaṃ ke prāṇā iti yatnataḥ vyākhyāyante'tha prāṇāstathopaniṣadaśca yā | iti prāṇena madhyamenānnaṃ jalaṃ vāgādi tarpaṇam | yathā karoti tadvācyaṃ prāṇopaniṣadaśca yāḥ p. 318) ityetat pūrvasya prapañcaḥ | evaṃ saṃgatiṃ darśayitvā śrutivyākhyānaṃ prārabhate yo ha vā iti praśnoktistasyāyamiti nirṇaya iti yohavetyārabhya sadāmaṃ vedetyetatparyantaṃ praśnavākyamayaṃ vāvaśiśurityārabhya prativacanamidaṃ pratyādhānamityasyārthaḥ kathayati śarīrebhyāhitaprāṇo mūrdhni pratyahṛtastatheti śiśutvaṃ prāṇasya kathayati- viṣayeṣvanabhiṇvaṃgāt śiśuprāṇo'bhidhīyate vāgāderiva nāsaṃgo yataḥ prāṇasya vidyata iti dviṣato bhrātṛvyānityatra bhrātṛvyaśabdārthaṃ kathayati | śīrṣaṇyaprāṇasaṃsthā ye śabdādyāsaṃgalakṣaṇā bhrātṛvyāste sahotpatte pratyagdṛṣṭyāpahārata iti śarīre hyāhita ityasya prapañcaḥ śarīramityādhānaṃ syāccharīre'vasthito yataḥ sāmānyavṛttyā prāṇo'yaṃ tasmādādhānamucyate śarīrasyādhānatve hetvantaramāha- śarīrāśrayaṇaṃ prāṇaṃ yato vāgādayaḥ śritāḥ alaṃ svakāryaniṣpattau na tu prāṇaikasaṃśritaḥ iti mūrdhādau prāṇagrastāni kāryāyālaṃ p. 319) śarīrāśritaprāṇāśritāni kāryāyālaṃ prāṇasyādhānamiti mūrdhni pratyāhitaṃ tathetye tat prapañcayati- pratipattyāhitatvācca pratyādhānaṃ śiro viduḥ śirodeśaviśeṣeṣu prati pratisamāhitaḥ | iti prāṇaśabdārthaṃ kathayati- annapānasumutthāhi śaktiḥ prāṇo balaṃ tathā iti tasya sthūṇātvaṃ ghaṭata ityāha- balāvaṣṭaṃbha etasmin prāṇo dehe'vatiṣṭhate iti | balāvaṣṭaṃbhaḥ prāṇa ityatara pramāṇamāha abalyatyaiti | tathā prāṇotkrāntiṃ pravakṣyatīti prāṇaḥ sthūṇetyanena ucchvāsaniḥśśvāsa vṛttiḥ kathyata iti kecidvarṇayantītyāha ucchvāsādikriyaṃ kecidvāyuṃ sthūṇāṃ pracakṣata annaṃ dāmetyasyārthakathanāya annasya pariṇāmaṃ kathayati- jaṭharāgnyābhisaṃbandhāddagdhamannaṃ tridhā kramāt pariṇāmaṃ vrajatyetat sthūlamapyatha sūkṣmakaṃ sthūlāṃśaḥ pṛthivīmeti purīṣaṃ mūtrameva ca sthūladehīpacityartho madhyamoṃśaḥ prakīrtitaḥ p. 320) yattat sūkṣmo raso'nnasya bhāgo'mṛtamitīryate sa hṛddeśaṃ samāgamya nāḍīmadhyasamāśrayaḥ hṛdayādvipakīrṇābhiḥ nāḍībhirliṃgadevatāḥ prīṇayunnupayinvaṃśca dāmānnamiti bhaṇyate ityetāni sukhabodhāni || kathamanyasya dāmatvamiti tatrāha- dehaṃ rasādinā badhvā sūkṣmāṃśena śiśustathā pāśadvayādisaṃbandhādannaṃ dāmeti śabdyate iti | annasya dāmatve vyatirekahetuṃ darśayati | dāma pratanutāṃ yāti yadā karmakṣayastadā yathā svaṃ yāntyatha prāṇā dehāducchinna bandhanāḥ iti | tametā ityādi vākyasya tātparyārthamāha pratyādhānasya mūḍhasya śiśostasyaiva kāścana akṣyupaniṣado vācyāstamotā ityataḥ śrutiḥ upāsanāprakāraṃ phalaprakāraṃ ca phalaṃ ca darśayati- upāsakekṣiṇī prāṇaṃ rudrādyāḥ saptadevatāḥ akṣīṇā iti tā jñātvā nānnakṣayamupāśnute iti | rudrādiśabdaiḥ prasiddhā eva devatāḥ pūrvatrābhihitāḥ idānīṃ prāṇā rudrādiśabda p. 321) vācyā ityāha- mūrdhni pratyāhitaṃ prāṇamṛṣayaḥ prāṇasaṃjñakāḥ rudrādyā madhyamā yatnāt satataṃ paryupāsate iti śloko'pi śrotrādīndriyaśabdavācya devatāgaṇaviṣaya eva na prasiddhadevatā viṣaya ityāha- akṣīṇyeva yataḥ pūrvāḥ vyākhyātā devatāgaṇāḥ śrotrādikaraṇārtho'yaṃ ślokapūrvādudāhṛtaḥ iti | cakṣustāvadindriyaṃ tatraiva rudrādigaṇasya vyākhyātatvāt rudrādiśabdena karaṇasamudāyo grāhyo karṇa eva śloka ityarthaḥ viśvarūpayaśaḥśabdayorarthaṃ kathayati viśvarūpaṃ yaśojñeyaṃ śabdādyarthāvabhāsakaṃ tejastaccāpyanekātma vibhinnārthāvabhāsanāditi | ayamarthaḥ | śabdādyarthāvabhāsakaṃ tejaḥ śrotrādikaraṇajātaṃ yaśastacca kāraṇātmakaṃ tejo anekārthānekarūpaṃ śabdādivibhinnārthāvabodhakatvādato viśvarūpaṃ ca tatkaraṇajātamiti tadeva karaṇajātaṃ ṛṣiśabdavācyaṃ cetyāhatīre p. 322) tasyāsate sapta vāyavaḥ karaṇāśrayāḥ ṛṣayaśca yaśaśceti prāṇa uktena hetuneti ekasyāvāya saptamī tvaṣṭamītvaṃ kathamupapadyata iti cettatrāha- vaktṛtvāvaktṛtvabhedena vāgdvidhaikaiva bhidyate saptamī cāṣṭamī ceti saivekā procyate tataḥ iti | tadupapādayati- varṇaniṣpādanaṃ vācā tathādyarasavedanaṃ bhaveddvikarmasaṃyogāt saptamī cāṣṭamī ca vāgiti tanu savedanajihvendriyakāryaṃ tathā vācaḥ kāryaṃ naiva doṣaḥ atra rasavedanaśabdena carvaṇakriyā ucyate ato na doṣaḥ | imāvevetyāderarthamāhaviśiṣṭāhvānasiddhyartha mṛṣīṇāmuttarā śrutiḥ imāveveti ca tathā phalavatsyādupāyanamiti uktaprāṇopāsanasya phalaṃ sarvasyetyādinā ucyate ityāha - sarvasyeti phaloktiḥ syāduktopāsana karmaṇaḥ iti | sarvamasyānnaṃ bhavatītyasya tātparyārthamāha annāttṛtvaniṣedhārthaṃ sarvamasyeva bhaṇyata iti | yadasyopāsakasya bhogyatvena saṃvṛttaṃ tadasya bhoktṛ bhavatītyarthaḥ || p. 323) || iti caturthasya dvitīyaṃ brāhmaṇam || vṛttamanūdya uttarabrāhmaṇasya saṃgatiṃ kathayati prāṇopaniṣadaścoktāḥ prāṇāścāpi samāsataḥ yattu teṣāṃ paraṃ satyaṃ tadidānīṃ nirūpyate yattvityādyuttaravārtikeṇa prapañcayati tallikhyate- prāṇāḥ kimātmakāsteṣāṃ kathaṃ satyatvamiṣyate ityevamādi vaktavyamityarthaḥ para āgamaḥ pañcabhūtasatatvānāṃ śarīrakaraṇātmanāṃ svarūpanirṇayārthāya prārabdhaṃ brāhmaṇaṃ param yadupādhiniṣedhoktyā netīti brāhmaṇaṃ sphuṭam āviścikīrṣitaṃ tatvaṃ tadetadadhunocyate iti | satyasyetyatra ṣaṣṭhyanta satyaśabdavācyaṃ heyaṃ prathamāntasatyaśabdavācyaṃ upādeyaṃ tayoḥ svarūpakathanāya brāhmaṇāraṃbha ityarthaḥ | evaṃ saṃgatimuktvā śrutivyākhyānaṃ prārabhate || svato'rūpaṃ paraṃ brahma tadavidyādi hetutaḥ dvirūpamiti nirdiṣṭaṃ viyadvā kuṃbhasaṃśrayāt | p. 324) iti heyāheyarūpābhyāṃ brahma dvirūpamityarthaḥ athavā heyameva rūpadvayaṃ brahmajaḥ kathyate ityāha rūpe vā brahmaṇo vidyānmūrtāmūrte savāsane iti | kathamanayorbrahmarūpatvamiti cet tābhyāṃ brahmarūpyate jñāyateti | na tu śuklādivadityāha- brahmaiva rūpyate tābhyāṃ brahmatvaṃ nahi rūpavaditi | heyāheyasvarūpābhyāṃ brahma dvirūpamityuktaṃ | tatra heturūpaṃ prapañcayati caturbhirvārttikaistāni sukhabodhāya likhyate avidyāmātropādhye tat brahmakāraṇamucyate | tadevājñāttṛtāmeti buddhyupādhisamāśrayāt tadvṛttyupādhisaṃsthaṃ sat tajjñānamiti bhaṇyate devatendriyasaṃbandhaṃ tattattadabhidhīyate tathā dehādisaṃbandhaṃ duḥkhajātyādimadbhavet godhanādyabhimānyevaṃ dhanomānitīryate antaryāmi tathā sākṣī sarvajñaścetyavidyayāmithyādhyāsaiśca tatkāryairaprameyaṃ pramīyate iti | avāstavaṃ rūpamupasaṃharati- evaṃ tāvadidaṃ rūpaṃ brahmaṇo mohahetujamiti idānīmaheyaṃ rūpaṃ darśayati- p. 325) pratyaṅmātraikadhīgamyaṃ rūpaṃ vāstavamātmanaḥ avyāvṛttānanugataṃ dvitīyāsaṃbhavādajam na vākyapadayorartho bhedasāmānya vartanāt na pramāṇāntarairgamyaṃ parākhye tvasamanvayāt anapekṣitamātrādi tadavidyāsamanvayāt ityetat sārdhaṃ vārtikadvayaṃ sukhabodham nanvanapekṣitamātrādi cet kathaṃ tasya siddhistatrāha ātmaprādajaṃ na vākyapadayorātyayamaikārthyamiti svayaṃ prakāśamityarthaḥ tarhi asvayaṃ prabhuṃ kimiti tatrāha - dvitīya stvātmano bhavet anātmapratyaya iti sāvidyakaṃ jagadanyādhīna siddhikramato svayaṃ prabhaṃ ataḥ śuktikārajatavat kalpitamityarthaḥ | jagataḥ kalpitatvaphalamāha- svato'haṃ svata eko'smi kevala iti | svata evātmā'dvaya ityarthaḥ rūpe vā brahmaṇo vidyādityasya prapañcayanniṣedhamukhenedaṃ neti netīti bhaṇyate avidyāmavadhiṃ kṛtvā dve rūpe brahmaṇastvime ityetat pāpaśabdārthaṃ kathayati | avadhāraṇāya pāpeti dve eveti | viniścitāviti | p. 326) martyatvādiviśeṣaṇaviśiṣṭe mūrtāmūrte avadhriyetetyāha- samuccite sajātīyai ruttaraistairviśeṣaṇaiḥ iti | amūrtaṃ cetyatraivakāro nāsti tathāvibhāṣyakṛdbhirabhihitamūrtameva ceti | tatra kāraṇamāha pāvaśabdaścaśabdena pratyāhṛtyābhidhīyate- mūrtameva ca tadrūpaṃ brahmaṇo mūrtameva ceti | pāvaśabdasyaivakāśe'rthastatra saṃyojyaivamuktamityarthaḥ naivakāradvayena mūrtāmūrtayoḥ parasparavyāvṛttirucyate | kintu anyadābhyāmasticet tadvyāvartate | athavā ayogavyavaccheda ubhayatraivakārārthaṃ pāpaśabda ityapi pāṭhasyāyamevārthaḥ | mūrtāmūrtadharmadvayamitaradharmaiḥ viśeṣyata ityāśaṃkyāha- avidyā vā paraṃ brahma mūrtāmūrtādilakṣaṇaiḥ || viśeṣyate na dharmāṇāṃ mithaḥ saṃgatiriṣyate iti viśeṣyasyārthaikatvaṃ tatratvāddharmatvāt dharmāṇāṃ na parasparaṃ tathānapekṣasteṣāṃ saṃgatiḥ syāt kadācanetyetat pūrvasya prapañcaḥ | p. 327) taṭasthasya brahmaṇo mūrtāmūrte rūpaṃ na pratyak bhūtasyetyāśaṃkya āha- vijñānapuruṣārthasyat brahmaṇaḥ paramātmanaḥ tamasvinotha dve rūpe iti | atra hetumāha tadanyāvyatirekata iti | tata ātmano anyatvābhimatabrahmaṇaḥ ātmāvyatirekā iti arthaḥ nanu rūpirūpabhāvāt bhedādadvaitahāniḥ naitadetamarthaṃ dṛṣṭāntapūrvakaṃ vārtikadvayena sādhayati | kalpiṇyate kḷptasarpādibhiḥ yadvadajñātāyā srajaḥ sadā | vāstavo vā'vāstavo vā na vyatireko na ca || nanvayaṃ tadvanna vyatirekeṇa brahmaṇe dve svataḥ sadā nāpi cāvyatirekeṇa te tu brahmaiva nidvayamiti- abādyavayavamūrtaṃ pīnaṃ saṃsthānavaddṛḍhaṃ tadviruddhamamūrtaṃ syāt niraṃśaṃ deśavanna ca | gartyaṃ maraṇadharmisyādyadvinaśvaralakṣaṇam amṛtaṃ tadviruddhaṃ ca dhruvaṃ yena vipadyate | āśritaṃ sthitamatra syāt gatvā vyāpya ca tiṣṭhati tadviruddhaṃ tathā yatsyādityevaṃ na tu tiṣṭhati saditi vyaktarūpaṃ yat gṛhyamāṇaviśeṣaṇam p. 328) pratyakṣaṃ tadviruddhaṃ tadapratyakṣaṃ tathocyate ityetāni padārthavivaraṇavārtikāni sukhabodhanāni pūrvatrājñātaṃ brahmamūrtādidharmairviśeṣyamityuktaṃ idānīṃ bhūtarayaṃ bhūtadvayaṃ cetyāha- kṣitirjalaṃ tathā vahnirityetanmūrtamucyate bhūtadvayamamūrtaṃ ca vāyuścākāśameva ceti mūrtaṃ martyaṃ sthitaṃ tadvatkṣityaṃ svagnitrayaṃ viduḥ amūrtamamṛtaṃ yattat vāyvākāśadvayaṃ smṛtam ityetat pūrvasya prapañcaṃ | idānīṃ mūrtaviśeṣāṇāṃ parasparaṃ ādita ārabhya antaparyantaṃ antataścārabhya ādiparyantaṃ hetuhetumadbhāvaṃ darśayati vārtikadvayena kalpiṣyate mūrtatvādeva martyaṃ tanmartyatvādeva tatsthitaṃ sthitatvādindriyagrāhyaṃ nirdhāyedaṃntayā pṛthak | sopākhyatvānna tadvyāpi kvacidekāṃśataḥ sthite sthitatvāccāpi tanmartyaṃ martyatvānmūrtameva ca iti | uktanyāyaṃ mūrtādiṣvapi darśayati amūrtatvādamartyatvaṃ yadvyāpi tadatīndriyam p. 329) atīndriyatvāttadvyāpi vyāpitvāccāmṛtaṃ tataḥ asthitatvādamūrtaṃ tadākāravyaktivarjitamiti asthitatvādityarthaḥ uktārthamupasaṃharati hetutatphalarūpeṇa mūrtādeḥ saṃgatirmithaḥ akṣasūtravadanyonyaṃ sāmarthyasyāprahāṇataḥ iti hetutadvattayājñeyā mūrtāderabhisaṃgatiḥ | saṃbhave'nyatarasyāpi sarveṣāṃ saṃbhavo yataḥ ityetat pūrvasya prapañcaḥ | yata uktaprakāreṇa viśeṣaṇānāmitaretarāntarbhāvo'ta eva mūrtamātramuktvā mūrtamevetyavadhāraṇaṃ kṛtaṃ amūrtamātraṃ coktvā tathāvadhāraṇaṃ kṛtyamityāha ato'vadhāraṇārthāya tatraiva grahaṇaṃ kṛtamiti tadetanmūrtamityāderarthamāha- tayoruddiṣṭayormūrtaṃ prathamaṃ tāvaducyate anyadvāyvantarikṣādyāḥ bhūtatrayamiheṣyate iti | bhūtatraye dharmacatuṣṭayasya saṃbhavaṃ darśayati- mūrtaṃ saṃsthānavadhetat tathā martyaṃ vināśavat etatsthitaṃ paricchinnaṃ etatsatvaviśeṣaṇamiti | p. 330) tasyaitasya mūrtasyetyāderarthamāha caturviśeṣasyāsya kṣityaṃbvuvagnyātmakasya hi catuṣṭayarasatvārthaṃ punaruccāraṇaṃ kṛtamiti catuṣṭayaviśeṣaṇaviśiṣṭasya bhūtatrayasya maṇḍalaṃ kāryaṃ naikekaviśeṣaṇaviśiṣṭasya nāpyekaikaviśeṣaṇasyeti pratipādanāya punaruccāraṇamadhikavacanamanyārthaṃ sūcayatīti nyāyādityarthaḥ | sarvasyāpi paro hyeṣaḥ śaśattapayorapi catuṣṭayaḥ svayādeṣa bhūtatrayarasaḥ smṛtaḥ ya eṣa tapatītyatra maṇḍalaṃ parigṛhyate catuṣṭayaṃ hi mūrtādi maṇḍale gṛhyate yataḥ itetat vārtikadvayaṃ subodham || sato hyeṣarasa ityatra hi śabdo hetvarthaḥ sata iti cetaraviśeṣaṇopalakṣaṇārthaḥ ityetadāha caturṇāmanvayo hīti hetunātra vibhāvyate | sataśca grahaṇaṃ vidyāccaturṇāmupalakṣaṇamiti kṛṣṇasāraṃ yathāsthānaṃ cakṣuṣaḥ karaṇātmanaḥ tathā hiraṇyagarbhasya maṇḍalaṃ karaṇātmanaḥ ityetat sukhabodham maṇḍale ca itarabuddhiḥ p. 331) na kartavyetyarthaḥ bhūtatrayakāryamaṇḍalamityuktaṃ | tatredamāśaṃkyate | rasaśabdastejovācī | tejo rasa iti śruteḥ tatra maṇḍale rasaśabda eva kimiti prayujyate | tena abādiśabdo bhūtatrayakāryatvāviśeṣāditi tatrāha utsargādrūpanirvāṇe prādhānyaṃ tejaso yataḥ tasmādrasatvanirdeśaṃ kriyate maṇḍalātmani | apaklinnaḥ pārthivo dhātustejasā paripacyate akārādyabhiniṣpattau mukhyaraivaṃ hi tejasaḥ ityetat pūrvasya prapañcaḥ apsvantariti pāṭhāntaraṃ vidvatprayogācca maṇḍalasya sāratvamityāhasārastrayāṇāṃ bhūtānāṃ raso maṇḍalamucyate | etatsārāṇi hi trīṇi bhūtānyāhurvicakṣaṇāḥ iti | ya eṣa ityādi vākyasya tātparyārthamāha maṇḍalāyatane yattu karaṇaṃ saṃśritaṃ vibhoḥ virājo devadevasya tadidānīmihocyate iti ādityāntargataḥ sāṃkṣāt karaṇātmā'bhidhīyate vāyvākāśarasatvena tatrāmūrtānvayo yataḥ ityetat pūrvasya prapañcaḥ | vāyvākāśarasatvena karaṇātmahe katvenatvantaramāha - p. 332) kaliṃgāraṃbhasiddhyarthaṃ vāyvākāśasamudbhavaḥ īśvarāt kāraṇādyasmāt liṃgaṃ tena rasastayoḥ ityasya hyeṣa rasaḥ ityetat pūrvavatve tu vākyamityāha-vāyvākāśaraso hyeṣa iti hetuḥ pradarśyatetyasya hyeṣa rasaḥ iti yathokto maṇḍalātmanīti || evaṃ bhāṣyakāramataṃ darśayitvā bhartṛprapañcamataṃ darśayati nirākaraṇāya hiraṇyagarbhaṃ kṣetrajñaṃ rasaṃ kecit pracakṣate iti | atra hetumāha- kāraṇaṃ rasaśabdena yasmādatrābhidhīyate | iti ayamarthaḥ vāyvākāśakāraṇaṃ pariśiṣṭabhūtatrayakāraṇaṃ vātra rasaśabdenocyate bhūtapañcakakāraṇatvaṃ hiraṇyagarbhakṣetrajñasyaiva saṃbhāvyate nānyasya kasyacit | tasmāt sa evocyata iti | tasya kāraṇatvaṃ sādhayati yasmāddhiranyagarbhasya karma vāyvantarikṣayo prayoktṛvyaktayo yasmādasa kṣetrajña ucyate itītyasya hyeṣa rasa ityetat bhūtadvayakāraṇatvaṃ hiraṇyagarbhasya sādhayatītyāha bhūtadvayaraso jñeyo maṇḍale'cetanaḥ pumāntyasya 333) hyeṣa rasa iti tatsiddhau kāraṇābhidheti nanu śrutyā kāraṇadvayamuktaṃ cet kiṃ hetukathane neti tatrāha- nyāyoktereva saṃsiddhe pratijñātasya vastunaḥ kṣetrajñakaraṇaṃ tasmādityatra nyāya ucyate || tasya karmadvāreṇa kāraṇatvaṃ prapañcayati | etasmin maṇḍale yo'ntarvijñānātmatvamāgataḥ avidyā bhāvanā karmahetuto'nyo'nyakāraṇāt tasya yat karmarūpaṃ tadviyadvāyuprayojakam ravastasya karmaṇastasya marut praspandarūpiṇaḥ vāyvākāśapraṇāḍhyaivaṃ tejastatsaṃbhavastataḥ vijñāte tejasontarbhūte jalaśca pṛthivī tatheti ayamarthaḥ | yo'vidyākarmādivaśāt vijñānātmatvamāpannaḥ tasya karmākāśamutpādayati tadanantaraṃ karmākāśatvaṃ bhavati | tadavasthasya karmaṇo marutkāryaṃ tato vāyurutpadyata ityarthaḥ vāyvāyāpannāt karmaṇasteja utpadyateḥ tato jalamutpadyate | jalāpannāt karmaṇaḥ pṛthivīti evaṃ svakarmavaśāt vāyvākāśakāraṇatvāt hiraṇyagarbhasya rasatvamityetadāha- p. 334) karmaṇā pauruṣeṇaiva rasabhūtena saṃbhavaḥ vāyvantarikṣayoryasmāt rasattena pumāṃstayoḥ iti | uktārthe pramāṇamāha-medhayā tapasetyādi || tathā ca prāgudāhṛtamiti | etat sarvaṃ hṛdi kṛtya rasatvaṃ hiraṇyagarbhasyetyāhanyāyenānena puruṣo rasaśabdena bhaṇyate | iti | yena nyāyena rasaśabdavācyatvaṃ hiraṇyagarbhasya sa nyāyastvasya hyeṣa rasa ityatra sūtrita ityāha- tyasya hyeṣa iti hyuktyā nyāyaśrutyāyamucyate iti | etanmatamanuvadati- naitadevaṃ bhavenmūrta rasenāsyāsamatvataḥ iti bhatvasamatvamiti cennetyāha- bhūtatrayasya mūrtasya raso maṇḍalamabhyadhāḥ dharmaiścaturbhirmūrtādyaiḥ bhūtatrayavadanvitaṃ amūrtayorapi raso liṃgātmā gṛhyatāṃ tathā vākyapravṛttestulyatvānna yukto'trānyathā grahaḥ pauruṣya lakṣaṇo doṣaḥ satyevaṃ va prasajyate | iti | ayamarthaḥ mūrtarasatvenācetanaṃ maṇḍalaṃ gṛhītaṃ amūrtarasatvenāpi acetanamantaḥkaraṇa p. 335) karaṇameva gṛhītavyamanyathā vākyavairupyādekatrācetanagrahāditi | na mūrtarasaśabdenāpi brahmacetanaṃ maṇḍalāpannaṃ gṛhyate ityāha atha mūrtarasoktāpi cetanasyaiva cet graha iti | atra dūṣaṇamāha- atyalpaṃ bhavatā'bhāṇi sarvadātmeva no yataḥ iti evaṃ vadatā ākāśādiśabdenāpi brahma gṛhyatāṃ kastatra nivārakaḥ śrutārthaparityāga ityarthaḥ | api ca kṣetrajñasya kāraṇatvamanupapannaṃ brahmaṇa eva sarvakāraṇatvādityetadāhana hyākṣavyatirekeṇa kiñcit kāraṇamiṣyate tena tena svarūpeṇa pratyagātmaiva kāraṇamiti maṇḍalādhāratvena puruṣasya śrutatvācca puroṣo liṃgamityāha māṇḍalātmani cādhāre liṃgātmaivāvasīyatāṃ karaṇasyaiva tatsthatvāt vijñānātmāliṃgaga iti | brahmaiva kāraṇamityuktaṃ | tatredamāhāṃ?kyateḥ brahmaṇaḥ kūṭasthatvāt kathaṃ kāraṇatvamiti tatrāha - ajñātaḥ puruṣo yasmāt kāryākāraṇaśabdabhāk ajñātamithyā vijñāta rūpatvānna tu tatvataḥ || p. 336) iti | nanu maṇḍalādhāre puruṣaśabdaprayogāt kṣetrajña evetyāha- acetaneṣu loke'smin adṛṣṭā puruṣābhidhā iti cediti | acetanepi puruṣaśabdaprayogo dṛśyata ityāha netadevaṃ syādacitkeṣvapi darśanāditi | darśanaṃ kutreti tatrāha ta etān saptaruṣāmityādi sitpuruṣānityādi śrutivākyataḥ asaṃvitke vivakṣādau dṛśyate puruṣābhidheti || vicāraṃ parisamāpya śrutivyākhyānamevānuvartayati adhyāyoktyavadhijñaptyānadhidaivata kīrtanaṃ mūrtāmūrtavibhāgoyaṃ adhyātmamadhunocyate iti | hṛdayākāśāt prāṇācca yadanyat pṛthivyādibhūtatrayaṃ śarīraṃ hanta mūrtaśabdavācyamityāha - bhūtatrayaṃ pṛthivyādi dehepi parigṛhyate mūrtaśabdena yat prāṇāddhṛdyo manaścāparaṃ ca yaditi | atra maṇḍasthānīyaṃ golakaṃ karaṇādhāramityāha - cakṣūrasatrayāṇāṃ syāditi kathaṃ cakṣuṣo rasaśabdavācyatvamiti tatrāha viśeṣeṇātra viṣṭhitaṃ tejaḥ sarvaśarīrasya p. 337) nirmātṛtvāt asaṃśayamiti atra pramāṇamāha prathamā saṃskṛtiriti - matravarṇo'pi dṛśyate śaśvadvairetasa iti tathā ca śrutisādhanamiti evaṃ pañcabhūtāni kāryaiḥ saha mūrtāmūrtatvena yathāśruti vyākhyātāni | tatra mūrtā kartṛtvalakṣaṇametāvati na paryavasyatītyāha mūrtaśabdena mūlakāraṇagrahaṇāya mūrtāmūrtavibhāgo'yaṃ yadi nāmeha bhaṇyate adhidaivaṃ tathāpīyānna gṛhyata ityatra hetumāhakṛtsnasya brahmaṇo rūpe mūrtāmūrte vivakṣite yato'to neyataṃ kārtsnyaṃ devatādhyātmayorbhavet iti | ayamarthaḥ | brahmaṇo'dvayatvasiddhyarthaṃ mūrtādi brahmaṇorupamitiḥ parikalpyate śrutyā taccādvayatva madhyātmādhidaivatayoruktamūrtādilakṣaṇena siddhyati mūlakāraṇasyāgṛhītatvāditi | devatāśabdenādhidaivataṃ gṛhyate yathoktalakṣaṇasya ākāśādiṣu asaṃbhavācca avyākṛtamatra grāhyamityāha ārabdhakāryabhūtānāṃ gṛhītā na ca saṃbhavaḥ p. 338) yathoktalakṣaṇasyeha mukhyavṛtyoktabhūmiṣu iti || nanu yadyapi mūrtāmūrtalakṣaṇaṃ bhūtapañcake mukhyavṛttyā na saṃbhavati tathāpi tadeva grāhyaṃ śrutaparityāgakāraṇābhāvāditi | tatrāha vyākhyeva lakṣaṇaṃ yuktamanyathā tadalakṣaṇam nirdeśastu paricchinna viṣayātrābhidhīyate iti | tarhi kiṃ buddhyata iti tatrāha tatrevaṃ sati yatra syānmūrtādyuktacatuṣṭayaṃ lakṣaṇaṃ tatra saṃpūrṇaṃ martyākāraṇakāryayoriti | etat prapañcayatyuttarā sārdhavārtikena ākāśaśabdavācyo yaḥ sarvakāraṇakāraṇaṃ mukhyavṛttyā samarthaṃ syāttatraivāmūrtalakṣaṇam | pṛthivyāṃ cāpi tanmukhyaṃ yaduktaṃ mūrtalakṣaṇamiti madhyavartipadārtheṣu mūrtaṃ mūrtalakṣaṇamavyavasthitamityāha- ubhayorantarālārthā mithaḥ saṃkīrṇalakṣaṇā lakṣaṇaṃ gauṇamevasyāt antyayormadhyayoramīṣu iti | nanu madhyavartī padārtheṣu mūrtāmūrtavyavahāro nāsti kathaṃ tatra lakṣaṇasya gauṇatvamiti tatrāha- mūrtāmūtavyavahṛtistathā tatrāpi dṛśyate | p. 339) iti svata upasaṃharati- mukhyavṛttigrahāyāto vyāpilakṣaṇasiddhaye kṣityādiviyadantaṃ syānmūrtāmūrtasvalakṣaṇam iti | evaṃ mūrtalakṣaṇaṃ pṛthivyāṃ paripūrṇamamūrta lakṣaṇaṃ ca avyākṛte madhyavarti padārtheṣu mūrtā mūrtalakṣaṇaṃ na sarvaṃ sarvatra kiṃtu kvacit kiñcidasti | tasmānmūrtādidharmavati pṛthivyā mūrtādidharmavatvaṃ vyākṛtamiti bhatṛprapañcamata maduṣṭamupapādyedānīṃ śrutivyākhyānamevānu vartayati - yo'yaṃ dakṣiṇekṣatīti śāstradṛṣṭatvakāraṇāt dakṣiṇe kṣaṇi liṃgasya viśeṣaḥ kaścidiṣyata iti | amānaṃ ca liṃgasya dakṣiṇākṣiṇyavasthāne gamakamityāha vīryavaddakṣiṇaṃ loke tyaṃgaṃ dṛṣṭaṃ yatastataḥ dakṣiṇekṣaṇīti vacaḥ śruteryatnādiheṣyata iti | tasya hetyādivākyasya saṃgatiprati pādanāya vṛttaṃ saṃkīrtayati | piṇḍaprāṇavibhāgena hyadhyātmye cādhidaivate mūrtāmūrtātmanorukto vibhāgo brahmarūpayo iti | idānīṃ saṃgatimāha atha adhunā p. 340) yathoktasya tasyaiva karaṇātmanaḥ liṃgasya rūpaṃ vakṣyāmo vāsanāmapyamātmanaḥ || iti amūrtarasabhūtāntaḥ karaṇasyaiva vāsanā rāgādivāsanā iti pratipādanāyottaṃ vākyamityarthaḥ | rāgāderantaḥkaraṇāśrayatve hetumāha mūrtāmūrtādisaṃbandhādvāsanā liṃgamāśritā iti | athamarthaḥ | ato'ntaḥkaraṇasyaiva mūrdādi sakalasaṃbandho'taḥ tasyaiva tatkṛtarāgādiriti | nanvātmāśrayaḥ tadbhāti satyaṃ bhrāntyetyāha svābhāsaśramarūpeṇa tamayaṃ puruṣo mataḥ iti | ato'ntaḥkaraṇameva vāsanātrayamityāha anekavāsanācitaṃ talliṃgaṃ paṭabhittivat māyendrajālasadṛśaṃ vyāmohāspadamātmanaḥ iti | atra pādavibhāgamutpādayati svamatapariśuddhaye etāvanmātra eveti yatra bhrāntanirāgamā vijñānavādino bādhastathā naiyāyikādayaḥ ātmano dravyabhūtasya yadetat vāsanātmakaṃ rūpaṃ guṇo'sya saṃsāra iti | vaiśeṣikādayaḥ || kiṃ guṇaṃ sat pradhānasthaṃ puruṣārthena hetunā pravartane svatantraṃ p. 341) sat imamityapi kāpilāḥ iti | asya vārtikatrayasya ayamarthaḥ || etadevāntaḥkaraṇa māha vṛttiviśiṣṭaṃ svarasabhaṃguraṃ rāgādyāśrayamātmā nānya iti bauddhā manyante | tadevāntaḥkaraṇamityahaṃ pratyayagrāhya rāgādyanekadharmakamātmā nānya iti vaiśeṣikādayo manyante | nāntaḥkaraṇamevātmā kintu tadvyatiriktaḥ kūṭasthaḥ sarvagataḥ svayaṃprakāśa ātmā tasya bhogāpavargārthamidamantaḥ karaṇaṃ pravartata iti kāpilaḥ || yatraivaṃ vidhā citrā bhāti tadantaḥkaraṇaṃ tasya hetvatra bhaṇyate nātmeti idānīṃ bhartṛprapañcaistasya hetyādi vākyasya svayatho'rtho'bhihitastathā darśayati | nirākaraṇāya apyaupaniṣadaṃ manyāḥ kecidabhyantarai punāt prakriyā racayitvāhurvedāntāntavipaścitaḥ iti | yadā tasya hetyādivākyasya saṃgatipratipādanāya vṛttasaṃkīrtanaṃ kṛtaṃ tathā darśayati | yāvān vākyo'dhikāraḥ kṣetrajñapariveṣṭanaḥ p. 342) adhyātmaṃ vā'dhidaivaṃ mapāvā nāmarūpavibhāgataḥ avyākṛtā vyākṛta syādetāvāneva so'tra tu mūrto vā yadi vā'mūrtaḥ sacca tyacceti bhaṇyate iti | ayamarthaḥ | kṣetrajñopādhitvena yāvāṃkāryajātamabhipretaṃ avyākṛtādutpannaṃ tatsarvaṃ satyaśabdābhidha mūrtāmūrtarūpeṇa vyākhyātamiti | nanu prāṇā vai satyamiti prāṇānāṃ satyatvamabhihitaṃ kathaṃ bhūtānāṃ satyatvamucyate iti | tatrāha- prāṇānāmapi satyatvaṃ bhūtasatyādisaṃgateḥ iti satyaśabdavācyabhūta kāryatvāt prāṇānāṃ satyatvamityarthaḥ etadupapādayati anyadapi prāṇabaddhaṃ vyavahārajātaṃ bhūtasaṃbandhādeveti kathayituṃ - kathayaṃ nastvamī sarve prāṇāḥ kṣetrajñalakṣaṇāḥ | anāmarūpakāḥ santaḥ satyasaṃyogahetutaḥ dehinaḥ prāṇavatsākṣāḥ saṃvṛttānāmarūpiṇaḥ nirdeśāya ca kalpyante prāṇā vā iti nānyatheti ayamarthaḥ ekādaśa prāṇā mukhyaprāṇavat kṣetrajñalakṣaṇāḥ kṣetrajñasyopādhibhūtāḥ satyābhidhapañcabhūtayogāttakāryatvena p. 343) svato nāmarūparahitā nāmarūpiṇo nāmarūpavantaḥ saṃvṛttāḥ prāṇā iti kecidasyārthamācakṣate tasya hetyataḥ prāktanaśrutyā satyaśabdavācyaṃ sarvaṃ darśitamityāha- tadatra nikhilaṃ satyaṃ śrutyā saṃśodhitaṃ sphuṭaṃ iti satyarāśervyāvṛttasya kṣetrajñasya yadrūpaṃ tadvaktavyamavaśiṣyate tadarthatvena hetyādi vākyamityāha- vyābiddhaḥ satyarāśeḥ syādvijñānātmana eva tu svarūpaṃ yattadadhunā vaktavyamavaśiṣyate || iti | yadāyaṃ kṣetrajñaḥ satyarāśervyāvṛtastadā dehendriyādeḥ kṣetrajñasya ca bhoktṛtvaprasiddhirnivartata ityāha- tatraitasyāmavasthāyāṃ vibhāgo vinivartate | ayaṃ bhoktā vijñānātmā tathā daivatikāstvavijñānātmana ityeṣa bhedahetunivartanāditi bhedahetuṃ prakaṭayati- yata ādhārago hyeṣaḥ nāmarūpādilakṣaṇaḥ viśeṣo na svatastacca nāmarūpādiśodhitaṃ | p. 344) iti nāmarūpādisarvavibhāgasya bhūtapañcakopādhikatvāt tasya cātmanaḥ pṛthak kṛtatvādayaṃ vibhāgo nivartata ityarthaḥ | vyāpisiddhasatyarāśerityasya prapañcaṃ saṃśodhya yadidaṃ sarvavijñānātmā pradarśyata ityetat yadatra satyarāśeḥ vyāvṛttasya rūpamucyate tatsarvaṃ kṣetrajñānāṃ sādhāraṇamityāha- sarveṣāmapi tenedaṃ samānaṃ lakṣaṇaṃ bhavet kṣetrajñānāṃ viśeṣotra yato naivopapadya iti | yatsamānaṃ rūpaṃ tattasya hetyādirucyate ityāha tasya puruṣasyeti rūpaṃ nirdiśyate'dhuneti | nanu ca mūrtādyapyanenocyata iti cennetyāha puṃso rūpamupakṣīṇaṃ mūrtāmūrtasamāśrayamiti dve pāpabrahmaṇo rūpe ityādinoktamityarthaḥ kīdṛśaṃ rūpamatra jīvānāmucyata iti cet abhautikamityāha yena tvasya viśeṣaṇavijñānātmatvamiṣyate vibhidyamānasya sataḥ parasmādātmano'dvayāt | apāṃ ca bhautikaṃ rūpamiha tannirdidiṣyate yatheti māhārajanaṃ vāsanopacayātmakamiti || tasya p. 345) hetyādivākyasya bhartṛprapañcābhihitaṃ saṃbandhamupasaṃharati tasya saṃbandhamevaṃ kecit prapañcata iti | idānīmetaṃ saṃbandhaṃ nirākaroti tadayuktaṃ yathānyāyaṃ tathā'yamabhidhīyata iti | vāsanopacayātmakaṃ tadrūpamityuktaṃ vāsanāsaṃbandhaḥ pratīco na saṃbhavatītyāha- puṣpādivāsanānāṃ hi vastrādiṣveva saṃgatiḥ sajātīyeṣu niyatā dṛśyate nānyajātiṣu dravyeṣu na khalu vyomni vāsanā kācidiṣyate adravye cāsajātīye caitanye vāsanā kutaḥ iti kiṃ ca vāsanākhyaṃ rūpamātmano bhinnaṃ abhinnaṃ vā yadyabhinnaṃ nātmano brahma ātmāntaśacca bhedatā bhavedato vyarthamityāhavāsanā kārakāṃgaśceccaitanyaṃ cet kapālavat vāsanāniṣphalatvaṃ syāccaitanyādapṛthak sthiteḥ iti | asaṃgatvāt kūṭasthatvāt aviṣayatvācca na vāsanāsaṃbandha ityāha- nahi śrotrasthavijñānaṃ rūpasādhanayājyate viṣayatvāviśeṣepi kuto saṃgatvakaniścite ṣaḍbhāva vikriyāṇāṃ ca niṣedhaścetanātmanaḥ || p. 346) asaṃga iti cāpyukti rasakṛcchrūyate śrutau iti | bhūtasaṃyogataḥ prāptaḥ na ca tat pāñcabhautikam iti bruvāṇo loke'smin hāsyate bālakairapi ityetat sukhabodhaṃ kiṃ ca mūrtāmūrtavibhāga nivṛttau jīvo bhoktā daivatikāśca vijñānātmanaḥ ityayaṃ vibhāgo vinivartata iti tvayai voktaṃ ataḥ tadvibhāganivṛttau vāsanāvibhāgo'pi nivartate | prakṛtyābhāve kāryābhāvāttataḥ tadavismaraṇaṃ yadi tava sadā vāsanānānagīrathavā vāsanābhijñānātmanāṃ bhedastvayā vaktuṃ na śakyata ityāha mūrtāmūrtavibhāgo'sya vibhāgo vinivartate iti svoktamavismṛtya vāsanābhedagīḥ kathamiti | punarapi bhartṛprapañcānāṃ kalpanāntaraṃ darśayati nirākaraṇāya | racayanti tathā sādhvīṃ prakriyānyāyavarjitāṃ mūrtāmūrtārthako rāśi eko bāhyaṃ kileṣyate uttamaḥ paramātmākhyo rāśiratrābhidhīyate | madhyamoyaṃ tṛtīyastu tābhyāṃ rāśiprayojakaḥ pāṇipeṣotthitenāyaṃ kartrā bhoktrā sahātmanā p. 347) bhāvanājñānakarmādi samudāyaprayojakaḥ mūrtāmūrtādirāśistu prayojyaḥ sādhanaṃ tathā iti | ayamarthaḥ | mūrtāmūrtarāśireko bāhyaḥ kileṣyate | uttamaḥ paramātmarāśiḥ kṣetrajñena saha vāsanā karmasamudāyarāśirmadhyamaḥ sa ca mūrtāmūrtarāśeḥ prayojakaḥ | vādakaste na prayojyaḥ sādhyaśceti | evaṃ rāśitrayakalpanāṃ kṛtvā anyāmapi kalpanāṃ tārkikaiḥ sahasaṃvādākhyāṃ kurvantītyāha- tārkikaiḥ saha sandhiṃ ca cikīrṣanti yathābalaṃ iti | kathamiti tadāha- ayaṃ prayojako rāśiḥ liṃgameva kilāśritaḥ ityuktvā sāṃkhyatvabhayāt kalpayanti tato'nyatheti | ayamarthaḥ prayojakarāśirliṃgāśrita iti tāvadvadanti | tarhi sāṃkhyapakṣo'syeti tadbhayādanyathā ca kalpayantīti | anyathā kalpanaṃ darśayati- gandhaṃ puṣpāśrayo yadvat puṭamāśritya tiṣṭhati kusumāpacayepyevaṃ liṃgasthā vāsanātmaneti vāsanā kāmakarmāṇi liṃgasthānyeva nātmani p. 348) liṃgādātmānamāyāti gandho gandhapuṭaṃ yathā ityetat pūrvasya prapañcaḥ | itthaṃ nirguṇasyāpi parāṃśasya jīvasya guṇavattvamityāha nirguṇopi paraikāṃśo bahirabhyāgatena saḥ karmaṇā saguṇaḥ sākṣāt bhavatīti pracakṣate iti | evaṃ vadadbhiḥ vaiśeṣikādibhiścittamanusṛtamityāha- tataśca kartā bhoktā ca baddhyate mucyate tathā vijñānātmeti kaṇabhuk cittamevaṃ samāśritaḥ iti | kena krameṇa prayojakarāśirātmānaṃ gacchatīti | tamāha- bhūtarāśeragālliṃgaṃ karmarāśeḥ sakāśataḥ liṃgādātmānamāgāt sa liṃga saṃsargakāraṇāditi prayojakarāśirbhūtarāśeḥ sakāśato liṃgamagāt liṃgāccātmānamagāt ātmano liṃga saṃbandhādityarthaḥ | anyāpi tadīyā prakriyocyate | vaiśeṣikādicittānusaraṇārthaṃ evaṃ kṛṣṇaśaktiravidyāpi parasmādevatotthitā vikṛtya paramātmānaṃ vijñānātmani tiṣṭhatīti jīvo jñānīti vaiśeṣikādayastaccittamanusṛtaṃ p. 349) avidyā jīvāśrayatvakathanenetyarthaḥ | parotthitāvidyāyāḥ jīvāśrayatvaṃ dṛṣṭāntena sādhayati- yathoṣarātmako doṣaṃ pṛthivyā eva jajñivān * * * kṣmaikadeśaṃ vikṛtyāvetaṃ taṃ coṣarāśivat ityetaṃ sāṃkhya siddhāntamanuvartanti sabhramāditi tannirākaroti- naivaṃ kalpayituṃ yuktaṃ vedasiddhāntabādhanāt parasya vikāritve'ṃśitve jīvasya cāṃśatve vikāratve vā sthūlādiśrutervirodha ityarthaḥ bṛhadvicārepyetaduktamityāha- purāpi caitaduditaṃ yathā vedāntabādhanamiti | etadeva spaṣṭayati | sakalatve parasyoktāḥ saṃsāritvādilakṣaṇāḥ doṣāḥ sarve'pi cāyānti pratyagātmānamekalaṃ iti | nanu na parāṃśo jīvo nāpi sīkāraṃ kintu sarādanya eveti cet tatrāha jñetrajñasya ca saṃvittau parasmādātmanaḥ svataḥ ekatvāsaṃbhavo'tyantaṃ kṣetrajñaparamātmanoriti tadā tādātmyaśrutivirodha ityarthaḥ || nanu p. 350) nanu liṃgopādhirātmā parāṃśatvena vivakṣyate kalpanayā na tu hastādivattadā ko doṣa ityāha - athopacārako deśo liṃgamevātmano mataḥ iti | liṃgyata iti liṃgaṃ liṃgopādhirātmetyarthaḥ | atra dūṣaṇamāha- na tathā liṃgavidhvastau vāsanātmani yujyate iti | evaṃ vadataḥ svaprakriyāvirodhaḥ syāt liṃgaviyogepi liṃgasthā vāsanā jīve tiṣṭhatīti tava darśanaṃ tanna siddhyedyadi liṃgopādhirātmā liṃgābhāve vadedityarthaḥ biṃbātmano vāsanāśraya nirākaraṇāya puṣpādivāsanānāmityādinoktanyāyo'nusaṃbandheya ityāha- nyāyaḥ purodito yo'tra vāsanā sāśrayaṃ prati sa sarve'trānusandheyaṃ pūrvapakṣāpanuttaye iti utthānaṃ cāvidyāyāḥ parasmādātmanaḥ svataḥ ūṣarādivadityādikalpanā nopapadyate ityetat subodhaṃ anupapattiṃ prakaṭayati anirvedaprasaktiḥ syādyavidyā parātmanaḥ nirātmavādasaktiśca mohocchedo bhavediha p. 351) iti | ayamarthaḥ | yadi paramātmavikāro'vidyā tadā parasyaiva saṃsāraḥ syāt avidyā yataḥ saṃsāryupagamādataśca avidyāyāṃ sthitāyāṃ na mokṣaḥ siddhyedathāvidyā naśyati tadā parābhāvaḥ | kāraṇe sthite kāryasya atyantavināśāyogāditi | mūrtādivāsanayāntaḥ karaṇaṃ vācyamiti tava darśanaṃ | tatparityāgena vā sanānāmanyatra gamanāyogācca na vāsanāśrayatvamātmana ityāha vāsyadeśātirekeṇa vāsanāyā na ceṣyate deśāntaropagamanaṃ guṇavaddravyavarjanāditi śrutivirodhācca vāsanādravyatvakalpanā na ghaṭa ityata āha - sāmañjasyena gacchati na ca śrutyarthāṇyapi yathokta kalpanāyāṃ hi nayuktā tena kalpaneti śrutirudāharati | kāmaḥ saṃkalpa ityādyā manaso dhvaryīṇaḥ śrutā dharmā natvātmanaḥ śāstre'nya saṃgohīti vāraṇāt hṛdaye hyevaṃ rūpāṇi hāyatīveti cāparaṃ kāmāyesya hṛdītyādi tīrṇo hṛti? | tathā vaca iti | nanu tvadudāhṛta p. 352) vākyagata mana ādiśabdairjīva evocyata iti cennetyāha - śrutādarthānna cānyo'rtho yathoktavacasāṃ yataḥ samyak kalpayituṃ śakyaṃ kalpanā'to na yujyate iti | ātmanaḥ kāmādyāśrayatvakalpanā ato na yujyata ityarthaḥ | ātmano brahmatvapratipādanaparatvācca sarvopaniṣadāṃ nātmanaḥ kāmādyā śrayatvaṃ parārtha ityāha- pratyak brahmatvasiddhyarthaṃ sarvaivopaniṣattviyaṃ tāvanmātraparatvena vedāntānāmupakṣayāditi evaṃ kartādivāsanāśrayatvaṃ nirākṛtamidānīṃ rāśitrayakalpanāṃ nirākaroti- rāśitritayapakṣe ca nāḍyarthotra samañjasaṃ kriyate kalpanā yena sarvanyāyavirodhinīti śrutyarthaḥ samañjaso na siddhyati rāśitritaya pakṣa ityarthaḥ | tvatpakṣepyetat samānamiti cennetyāha- dve eva tu yadā rūpe mūrtāmūrte savāsane brahmarūpi tṛtīyaṃ ca tadā pāpeti yujyate iti bhavatkalpanāyāṃ vijñānātmā rūpi madhye p. 353) rūpamadhye vā yadi rūpimadhye tadaivaṃ śrutyā bhavitavyamiti āha- brahmaikadeśabhūtasya vijñānātmana eva te rūpe iti tadāyuktaṃ kalpanānuguṇaṃ vacaḥ ajñānatmamuno yadi vā paramātmanaḥ rūpe iti tadā vakṣyacchrautī cet kalpanā bhavediti yadyapi vijñānātmano dve rūpe iti śrutau satyāṃ athavā vijñānātmadvāreṇa paramātmano dve rūpe iti śrutau satyāmapi jñānātmano rūpirāśyantarbhāvaḥ tathāpi dve rūpe iti dvirvacanaṃ vākye'vasāraṇaṃ ca na ghaṭata ityāha- dvirvacaśca tato yuktaṃ trairūpye'sya na saṃbhavāt mūrtāmūrte ca dve rūpe tṛtīyaṃ vāsanā yataḥ iti | nanu kimityanupapannaṃ mūrtāmūrtākhyaṃ rūpadvayaṃ brahmaṇo vāsanā vijñānākhya itye tadāha mataṃ mūrtetare rūpe brahmaṇo hi mate sadā kṣetrajñasya tu naivaite vāsanāmātrarūpitaḥ iti | atra dūṣaṇamāha- tadāpi jīvadvāreṇa vikiyāyāṃ vrajato vibhoḥ p. 354) vāsanādyabhisaṃbandha itīyaṃ gīranathikā iti | eṣo'rthaḥ | evaṃ te dvyavasthocyatetvayā tadā vijñānātmadvāreṇa vikriyamāṇasya mūrtāmūrto rūpe iti na vācyaṃ anyathā vāsanā vira * * * pi brahmaṇaḥ saṃbandhaprasaṃgāditi | vāsanānāmapi yato na viśeṣo manāgapi kṣetrajña dvāratāyā syādasattasmādvikalpitamityetat pūrvasya prapañcaḥ | vyavasthākaraṇe vijñānadvāreṇa vikriyamāṇasyeti vikalpitamasadityarthaḥ jīvadvāreṇa parasya pariṇāmopi na ghaṭata ityāha- vastu vastvantaratvena na ca vikriyate'ñjasā vṛddhyeha mukhyayetyevaṃ śakto vaktuṃ jagatyapi | iti jīvasya vastvantaratve tadrūpapariṇāmo na saṃbhavatītyuktaṃ | idānīṃ jīvasya vastvantaratvaṃ tvayā neṣyate | tathā sati tvat siddhāntahānādityāha- vastvantaro na ca mataṃ kṣetrajñaiḥ paramātmanaḥ | siddhāntahānirevaṃ ca kalpanāyā dhruvaṃ bhavediti tasmāt vedāntārthaṃ vyākhyātumicchadbhiḥ p. 355) kṣetrajñasya kāmādivāsanātrayakalpanā ca kartumayuktetyāha- āviścikīrṣubhistasmādvedāntārthaṃ mahātmabhiḥ īdṛśī kalpanāyuktā vaktuṃ parahitārthibhiḥ iti | tasmāt tasya haitasyeti liṃgameva parigṛhyate na kṣetrajña ityāha- dakṣiṇekṣaḥ pumāniti liṃgātmā parigṛhyate adhyātme'thādidaive ca tasyaiva prastutaḥ tvataḥ || iti | nanu prakṛtatvāccelliṃgagrahaṇojjīvopi tasyeti liṃgameva parigṛhyate na kṣetrajña ityāha dakṣiṇekṣaḥ pumāniti liṃgātmā parigṛhyate adhyātmethāpi daive ca tasyaiva prastutatvataḥ nanu prakṛtatvāccelliṃgagrahaṇo jīvopi prakṛto atastasya heti jīvagrahaḥ kasmānnetyetadāha - jīvagrahotra nanvastu prakṛtatvāviśeṣataḥ tasyaiva vaitāni rūpāṇi tasmānnetyabhidhīyatāṃ iti prakṛtatvaṃ jīvasya pāṇipeṣavākye tadgrahaṇamayuktamityāha- naivaṃ rūpitayā yasmādiha śrutyā vivakṣitaḥ kṣetrajña iti | mūrtāmūrtarūpi brahmātmanā kṣetrajñasya p. 356) vivakṣitatvānna tasya vāsanārūpitvamityarthaḥ tasmādvāsanārūpyantaḥ karaṇamevetyāha- karaṇātmaiva tasmādiha vivakṣitamiti | kartṛtvādyaśeṣa vāsanāśrayatvena liṃgasya sākṣiṇo gamyamānatvācca liṃgameva vāsanārūpī nātmetyāha - karaṇātmaiva tasmādiha vivakṣita iti | kartṛtvādyaśeṣavāsanā śrayatvena liṃgasya sākṣiṇo gamyamānatvācca liṃgameva vāsanārūpī nātmetyāha - vāsanānugataṃ liṃgaṃ mṛdvanmṛdvikriyātmasu cetyate sākṣiṇo yasmāt nātaḥ kṣetrajñarūpitā || iti | api ca kartṛtvādi yadi jīvasya pāramārthikaṃ rūpaṃ tadā neti netīti samastaviśeṣāpohena jīvasya pratipādanaṃ na yujyetetyetadāha māhārajanamityādirūpaṃ cet sākṣiṇo bhavet netītyathādeśaṃ nākariṣyattadātmanaḥ iti nanu na jīvasyāyamādeśaḥ kintu brahmaṇa ityāśaṃkyāha- anyasyāsau na cādeśaḥ śaktyo vaktuṃ pramāṇataḥ p. 357) neti netīti tasyaivaṃ dṛṣṭānta upasaṃhṛteriti | sa eṣa neti netītyātmeti vikrāntavākya ātmapadaśravaṇāt ātmana evāyamādeśī na taṭastha brahmaṇa ityarthaḥ | api ca ātmaiva cet samasta bhedaṃ nirākaraṇena dvāreṇa brahmatvena pratipādayituṃ iṣṭo āthāta ādeśo neti netīti tadā yevatveti pratijñā arthavatītyāha apyevatveti pratijñāyā akṣaratvaṃ tadā bhavet pāṇipeṣotthitasyaiva yadyādeśo bhavedayam | nanu jīvasya brahmatvena pratipādanaṃ kathaṃ jīva brahmaṇorbhedāt tatrāha- pāṇipeṣotthito'nyaccennetīti ca tato'paraḥ anyosāviti mithyā dhīstadā syonmohakāraṇāt iti jīvaparabhede tadātmānamevāvedityādi vākyavirodhaścetyāha - na syādātmānamevāvedahaṃ brahmeti mānajā samyagdhīrnikhiladhvāntadhātinī muktidāyinīti | tasmādantaḥkaraṇameva vāsanārūpītyāha karaṇātmana evātastasya hetigraho bhavet na tu tatsākṣiṇā yuktastasya rūpaniṣedhateḥ p. 358) iti | nanu kartṛtvādivāsanāḥ sarvā liṃgagatāścet kathaṃ tatsākṣiṇi katṛtvādipratibhānamiti tatrāha- vāsanābhūtirūpāstā liṃgasthāliṃgasākṣiṇaḥ kurvanti bahurūpatvaṃ maṇerāstaraṇaṃ yatheti uttaraṃ vārtikatrayaṃ padārthavivaraṇaṃ subodham tallikhyate- mahārajanamityatra hāridraṃ rūpamucyate indragopopamānena kausuṃbhasya gatatvataḥ pītaṃ vastraṃ yathā tadvat liṃgamābhāti sākṣiṇaḥ striyādiviṣayodbhūta vāsanāvāsitaṃ dṛśe īṣat pāṇḍu yathorṇādi tadvalliṃgaṃ prakāśate idragopādiraktaṃ ca bhṛśaṃ raktamanastatheti vāsanāvaicitryaṃ ca jñānakarmavaśāt satvādi guṇavaicitryaṃ nimittamityāha vārtikadvayena tallikhyate- rajasaṃ kvacidudrekastamasaṃ kvacidiṣyate satvasyāpi tathotkarṣaḥ kutaścidupajāyate kvacidekapradhānatvaṃ kasmiṃścidviṣaye dvayoḥ trayāṇāmapi cānyatra jñānakarmādi citrataḥ p. 359) iti | punarapi padārthavyākhyānamevānuvartayati vārtikadveyena | tallikhyate agnerarciryathā bhāsvat satvotkarṣāt yathā manaḥ puṇḍarīkaṃ yathā śuklaṃ saumyamāhlādakṛttathā sakṛdvidyudyathātyantaṃ ghanadhvāntāpanodakṛt atīva bhāsvarāsmākaṃ cakṣurvat sakṛdugateti iyamantyā vāsanā hiraṇyagarbhasya parameśvarutpadyamānasya bhavatītyāha - stutyarthaṃ tadupāsanasya vidhitsitatvāditi || hiraṇyagarbhatatvasya jāyamāna sakeśavān vidyudvat prathate rūpaṃ kila tasya mahātmanaḥ iti | idānīṃ tathāvidha vāsanāviśiṣṭa hiraṇyagarbhopāsakasya dūṣṭaṃ phalaṃ kathayati ato'nenaiva rūpeṇa ya upāste divāniśam sarvāndhakārahantrīva vidyuktaṃ śrīḥ sadāśrayet iti | yamathā māhārajanamityādinā ṣaṭ dṛṣṭāntā upāttāstatra ṣaḍvidhā eva vāsanā iti śaṃkā bhavati || tannivṛttyarthamāha- nādirna madhyaṃ naivānto neyattā vidyate yataḥ anantakalpopacaryāt vāsanānāmiti | ataḥ udāharaṇamātramityāha udāhṛtiḥ p. 360) māhārajanamityādirna tviyattā vivakṣitā prakāradarśanāyaiva tenodāhṛtiriṣyate iti | satyasyeti ṣaṣṭhyantaṃ satyaṃ vyākhyātaṃ | yohavai śiśumityādirabhyo'thāta ādeśa ityantena granthenedānīṃ prathamāntaṃ satyamavaśiṣṭaṃ tadvyākhyānāya athāta ityādi vākyamityāha niśśeṣamevaṃ satyasya rūpaṃ vyākhyāya sāṃprataṃ parātmasatyayāthātmya nirdeśāya prayatyate iti | athaśabdārthaṃ uttaravārtikatrayeṇa kathayati yato vyākhyātamakhilaṃ mūrtāmūrtādi vastvataḥ ādeśo'nantaraṃ tasya kriyate'nanyamāninaḥ mūrtāmūrtasvabhāvasya satyasyāviṣkṛteratha | brahmātirekato nānyadyato vastvavaśiṣyate | ādeśī brahmaṇo'to'yaṃ nirādeśasya bhaṇyate atimānābhidhānasya pratyaṅmātrādvayātmanaḥ iti | idānīṃ tridhā vyutpattimādeśaśabdasya kathayati- karmaṇyādeśaśabdo'yaṃ yadi vā kāraṇe bhavet ādiṣṭirathavādeśo neti netyadvayātmanaḥ iti karma brahma karaṇaṃ śabdo bhāvo jñānaṃ neti netīti | p. 361) śabdadvayaṃ karaṇapakṣa ādeśaḥ syāttena ca kathaṃ brahma nideṣṭuṃ śakyate atadvācakatvāditye tadāhaneti netīti śabdābhyāṃ satyasya brahmaṇaḥ kathaṃ pramāṇagocarātītaṃ syānnirdidikṣitamiti yadyapyetadvācakaṃ na bhavati tathāpi ātmanyastā'vidyā tatkāryanirāsadvāreṇa brahmapratipattiheturityāha - śṛṇu sarvaṃ tadajñāna samutpatyaniṣedhataḥ iti tarhi niṣedhena sat dvitīyatā netyāha- pratyaṅmātraikarūpeṇa tadabodhaṃ nirākṛteriti tatkāryasyāpi nirākṛteriti | tadajñānasumutthasya niṣedha ityuktaṃ kiṃ tadajñānaṃ tadutthaṃ ca kiṃ taddarśayati- amūrtasya parāniṣṭhā kāraṇātmā puroditaḥ mūrtasya ca tathā pṛthvīmadhye saṃkīrtitā tayoḥ mūlakāraṇamantyakāryaṃ tadantarvatī ca sarvaṃ niṣedhyamityarthaḥ | nanu uktratrayātirekeṇāpi pratyagvyatiriktamastīti netyāha manobhidhānayoryāvān kaścidviṣaya iṣyate uktayormadhyavartyeva kāryakāraṇayorasau p. 362) iti madhyavarti saṃpujī kṛtya darśayati- nāvasthitasyāpyakṣayatvaṃ śrutirjagau kṛtsnaprāptyākṣayo nāto vidyate kāmakarmaṇoḥ pramāṇāsaṃbhavāttasmāda samīcīmucyate iti | nanu bhogānna sarvātmanā jagatkṣayaḥ kintu jagadvyaktatā nivṛttimātramucyata iti tatrāha vyāktatāyāṃ kṣayo yastu kāraṇātmatayā śrutaḥ tādṛk kṣayaḥ suṣuptepi naivāsmābhirnivāryate iti sādhanānuṣṭhānaṃ vyarthamityarthaḥ yata evaṃ ato ajñānādeva jagatkṣaya ityāha- pratyakṣatvaparijñāna janmaiva dhvaṃsahetutā'dvaitasyeti pumarthaśca nāto'nyat kiñcidiṣyate iti | nanu kathaṃ nāntyamiṣyate kaivalyāya karmeṣyata eva satyaṃ pranāḍyā na sākṣāt tatra pramāṇamāha tametamiti ca tathā sarveṣāmapi karmaṇāṃ pratyak jñānasamutpattau viniyogaḥ pradarśit iti jñānāt karmakṣayaśravaṇācca na sākṣādupakāra ityāhabhidyaye hṛdayagranthiḥ chidyante sarvasaṃśayāḥ kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāpare || p. 363) iti | tarhi prārabdhakarmaṇāmapi kṣayo netyāha bhogakṣayena kāmānāṃ niṣiddhānāṃ ca karmaṇāṃ kṣaya ārabdha kāryāṇāṃ jñāninopi na bodhate iti | tarhi itaradapi tathetyāha abhāvādārjitānāṃ tu sarveṣāmapi karmaṇāṃ kṣayo nārabdhakāryāṇāṃ samyak jñānaprasūtitaḥ iti | nanu śāstrameva karmaṇāṃ saha bhogena kṣayepi mānamiti cennetyāha- jñānotpattau kṣaye māna karmaṇā vidyate yathā kṛtsnaprāptyā kṣaye mānaṃ na tathā kiñcidiṣyate iti | avidyāparicchedītyabhihitaṃ tatra keya mavidyā agrahaṇamanyathā grahaṇa vā | agrahaṇaṃ cettatrāha- paricchetrī na cāvidyā tamorupā hi sā yataḥ ācchādikātaḥ sā yuktā samastena vyastarūpiṇaḥ iti | mithyājñānaṃ cettapi tathetyāha- na cāpi mithyāvijñānaṃ paricchedakamiṣyate paricchinatti kiṃ vyoma nīlajñānaṃ manāgapīti tasya tarhi paricchedakatvaṃ jñānasyetyāha sato'bhivyañjakaṃ mānaṃ iti || nanu mānaṃ kārakaṃ p. 364) na bodhakamiti cet tatrāha - na tu tatkuṃbhakāra yathā vastvanurodhitva vaditi || api ca dhiyaḥ paricchedakatvaṃ nāma yathārthabodhakatvaṃ nātra vigānamityāha- meyavastvanurodhitvaṃ paricchedatayā dhiyaḥ iti kiṃ cāto yadyevamiti tatrāha- yathā vastvanurodhitvaṃ ajñānasyāpi cenmataṃ ukte meye sadā muktiḥ bandhopādhyā dviparyayaḥ agrahaṇānyagrahaṇayoryathārthabodhakatve tadbodhyaṃ vastu sadā muktaṃ baddhaṃ vā ubhayathāpi ubhayoḥ sadābhāvāt śāstrāraṃbhānarthakyamiti | api jaḍaprapañcasya ajaḍabrahmopādānamiti tava darśanaṃ tadapyanupapannamityāha nātmanā'tmīyakāryasya syādupādānakāraṇaṃ atādātmyānnahi ghaṭaṃ janayantīha tantavaḥ iti | avidyaiva samastajagadupādamiti cet tadapi sābhyupagama viruddhamityāha- parātmanaḥ svato vidyā bahiṣṭaḥ kāmakarmaṇī āgate na tvavidyāyā bhavataivaitaducyate iti | avidyāparamātmana utpadyate na ca p. 365) avidyā kārye kāmakarmaṇī iti bhavataivocyate ato'vidyaiva jagadupādānamityetat svābhyupagamaviruddhamiti | api ca naṣṭāmapyavidyāṃ kāmakarmaṇī jagayata ityetadapi nyāya viruddhamucyata ityāha- na cāpyavidyāmasatiṃ śaknutaḥ kāmakarmaṇi tadakāraṇataḥ kartuṃ mṛtsehāñcādikaṃ yatheti asato janmāyogāt avidyāyāḥ kāraṇahīnatvācca na janmetyarthaḥ bhavatu vā kāraṇaṃ tathāpi avidyā sati cet atyantāya notpādyetyāha na cātyantāsato janma kuryāllokepi kāraṇaṃ narthetarāṃ suvṛṣṭyāpi cātmano saṃbhavo'ṃbarāditi | ākāśaḥ puṣpābhāvādityarthaḥ parātmataḥ svatovidyetyuktaṃ tatraiva dūṣaṇāntaramāha- brahmaiva cedavidyāyā janmanaḥ kāraṇaṃ mataṃ tasmin sati samucchittirapi madrūpaṃ tathā karma prāṇalokādayastathā- kārakaṃ vā kriyānyadvā kāraṇaṃ kāryameva ca jātirguṇaḥ kriyā dravyaṃ saṃbandho bhāva ca || p. 366) sadasat sadasacceti samastavyastameva ca pramātā ca pramāṇaṃ ca prameyotha kriyāphale iti | etasya sarvasya pratiṣedho nakāraḥ tena nakāreṇa pratyaṅmātraviṣayeṇa brahma yāthātmyaṃ gamyata ityāha- ityādeḥ pratiṣedhena pratyaṅmātrāvalaṃbiteti niṣeddhyasamarpakābhāvāt kathaṃ niṣedha iti | tatrāha- upapradarśakośeṣa nāmāderitīṣyate ato niṣedho ghaṭata ityāha- tasyopadarśitasyātha niṣedhaḥ kriyate na teti || nanu brahma jagataḥ pratiṣiddhatvā danyatrāvasthānaṃ ato advaitahānistatrāha- ākṛṣṭaṃ rūpiṇo rūpaṃ na pṛthagvyavatiṣṭhate jagatyakalpitamiti | nanu kvacit pratiṣiddhamanyatra tiṣṭhatīti cet | satyaṃ yatra svatantraṃ vastu svatantre pratiṣidhyate tadanyatra tiṣṭhatīti kalpitaṃ na tathetyāha- ghaṭe paṭo niṣiddhopi ghaṭādanyatra tiṣṭhati tadanyatrāpi sadbhāvādaniṣiddhasya dharmiṇaḥ paramārthānniṣiddhasya tanmohotthasya vastunaḥ p. 367) sthitiḥ kathaṃ tasya paramārthātmanā'thaveti ayamarthaḥ ghaṭe pratiṣiddhasya paṭadharmiṇo anyatrāpi svasvarūpeṇāniṣiddhasya bhāvādavasthānaṃ budhyate na tathā kalpitasyeti nādvaitahāniriti | nanvākāśādi jagat kalpitaṃ cet bhavaduktaṃ syānnahi kalpitamiti cenna vyabhicārāt kalpitamityāha- niṣeddhyānāmaśeṣāṇāṃ anyonyavyabhicārataḥ pratīco vyabhicārītaḥ tatrāddhyastaṃ niṣidhyate iti | nanu pratīcyadhyastaṃ pratiṣiddhyatāṃ nāma naitāvatā brahmasiddhiḥ brahmasiddhyartho'yaṃ niṣedhaprayāsa iti | tatrāha iti śabdopaniṣṭhānāṃ niṣedho'nubhavātmani- anante tava tāṃ tatra tadbrahmetyavasīyatāmiti nānviti śabdasamarpitaniṣedhe brahmaṇo niṣedhyatvaṃ prasiddhatvena brahmaṇāṣīti śabdaviṣayatvopapatteriti | netyāha - sadbhāvaścopalabdhiśca svārthapratyak cidāśrayāt mūrtādīnāmanirdeśyāditirmatto nivartate iti pratīcaḥ svayaṃ prabhutvāditi pratyañcaṃ na p. 368) ataḥ sa na niṣidhyata iti | yata evaṃ tasmādyasya cidātmano balādayaṃ pratiṣedhaḥ sarvatra pratiṣedhati | sa cidātmā svākāravijñānena vākyo'rthena sarvamupamṛdya svayamevāvaśiṣyata ityāha - niṣedhati niṣedhyārthaṃ yadbalānna * * * dātmanā vijñānenaiva hatvānyat pūrṇatvenaiti cit svataḥ iti | kiṃ tadanyaditi tadāha- pratyaṅmātradṛśi hyasmin jāgratsvapnasuṣuptiṣu tadanyattattadābhāva saktanantā pratiṣidhyate iti | niṣedhaphalaṃ darśayati- avicāritasaṃsiddha pratyaṅmohahatau sadā visphāritākṣaḥ pratyagdhīmānānnirvātyathātmāni iti | punarapi niṣedhyasya mithyātvaṃ dṛṣṭāntena sādhayati- apekṣājñānahetūtthaṃ kāryakāraṇavastvataḥ vicāryamāṇaṃ tannāsti vyomni kārṣṇyamivātmani iti | athavā nivartatā nāmājñānaṃ na jagat paramārthatvena atatkāryatvāditi | tatrāha- śabdapravṛttihetūnāṃ pratyagātmanyasaṃbhavāt p. 369) pramāṇāgocaratvācceti | tarhi nāstyevātmāḥ tatrāha svataḥ siddherna nihnutiriti | etat pratiṣedhadvayaṃ vīpsā | atra hetumāha- mānābhidhānaviṣayo yāvannātmānamātmanā labhate pratyagātmāyaṃ na nañ tāvannivartate avidyāvasthāyāṃ śabdetarapramāṇaviṣayatvena vartamānaṃ pratyagātmā sarvaviśeṣāpohena yāvat svarūpāvasthānaṃ na labhate tāvat pratiṣedho na nivartate ato vīpsā āśrayaṇīyā pratiṣedho mānābhidhānaviṣaya iti kecit prapañca evetyapare | nanu niṣedhasya niṣedhakābhāvāt niṣedha sthiteradvaitahāniriti | tatrāha - nirastājñānatatkārye labdha ātmanyathātmanā niṣedhyahetau pradhvaste niṣedhopi nivartate iti | punarapi niṣedhyā vivicya darśayati pramātṛtvādinā yāvat kiñcidatra vivartitaṃ tadabhāvaśca tatsarvaṃ netīti pratiṣidhyate iti | nanvabhāvaparyavasāyinī niṣedho'to bhāvasthiteradvaita hānistatrāha- p. 370) niṣedhyaṃ sarvameveti tadaniṣedhyātma vastugaṃ ato nābhāvaniṣṭhasyādabhāvasyāpi nihnavāditi yato bhāvo niṣedhyāto vīpseyamityāha- neti netītyato vīpsā jighṛkṣīta niṣedhataḥ bubhukṣitasya kṛtsnasya vīpsaivāto niṣedhanīti nanu vīpsāśrayaṇe'pi nākāṃkṣānivṛttiriti cet netyāha- jñānakriyābhyāṃ vyāpyo'yamityākāṃkṣā nivartate apramitsita ekasmin niṣṭhāyā tracikīrṣitaḥ iti | ayamarthaḥ jñānena mayāptavyākriyayā'yamityākāṃkṣā nivartate || vīpsāyāmāśritā yā kriyā jñānayoraviṣaye brahmaṇi niṣṭhāṃ tadātmatvaṃ ca gacchati vidvānato'pi vīpsāśrayati niṣṭhāṃ yāti sati viduṣi pratiṣedhe veti kecit sthūlādyabhāvajñānaṃ bādhakamiti āśaṃkya brahmayāthātmya jñānameva bādhakamityatra dṛṣṭāntamāha- rajjuyāthārthyavijñānāt sarpatatkāraṇātmanoḥ niṣedho nānyataḥ śakyaṃ kartuṃ varṣaśatairapi iti | punarapi vīpsāpakṣe guṇamāha yadyat p. 371) yadyatprāptaṃ jagatyasmin tattatsarvaṃ niṣidhyate evaṃ ca satyanirdiṣṭāśaṃkāpi vinivartate iti || avīpsāpakṣe dūṣaṇamāha- na cet vīpsā tadā vākya dvayaṃ tatra vivakṣitaṃ uktadvayaniṣedhena tasya copakṣayāt bhavet anuktaviṣayāśaṃkā sarvasya pratiṣedhataḥ yadi vābhāvaviṣayā na hyabhāvo niṣidhyate iti | śūnyaniṣṭhaṃ vacaḥ syādityuktaṃ yadi vā bhāvaviṣayetyanena tadeva sādhayati sākṣānmānaprasiddheṣu pratiṣiddhetaragrahaḥ aprasiddhe prasiddhānāṃ niṣedhācchūnyatāgrahaḥ iti | ayamarthaḥ | mānamite bhūtalādau mānamitameva ghaṭādi yadā pratiṣidhyate tadā pratiṣedhe tarayorgraha ubhayamaśūnyaṃ tiṣṭhati | yadā tvamānasiddhe brahmaṇi mānasiddhaṃ jagat pratiṣidhyate tadā śūnyaniṣṭhatvaṃ vacaso avaśyaṃ bhāvi brahmaṇi mānābhāvāt mānasiddhasya ca brahmaṇo anyasya niṣiddhatvāditi | bhavatu śūnyaniṣṭhatvamiti cennetyāha- ādeśa ityupakramya pratiṣedho'yamucyate | p. 372) sākṣādādiśyate yena tādṛgādeśa ucyate iti | eṣo'rthaḥ brahmaṇa ādeśa ityuktvā pratiṣedhasyocyamānatvāt yathā vā brahmaprativādanapara evāyaṃ pratiṣedhākhya ādeśa iti | ataḥ pratiṣedhādeśena kāryakāraṇaṃ jagat sākṣitvaṃ brahmarūpeṇa nirākṛtya vidvān svasvarūpeṇāvatiṣṭhata ityāha- niṣedhavartmanā tasmādaniṣedhyātmasākṣiṇā jñātājñātaṃ niṣedhyātha sadā dṛṣṭau pratiṣṭhatīti nanvekadā pratiṣiddhamapi punarudbhavati sarpādivadityāhaśaṃkya nodbhavatītyetat dṛṣṭāntena sādhayati | yathā śrotradhiyā rūpaṃ rūpahetvasamanvayāt nāgrahīt | na ca gṛhṇāti na grahīṣyati śabdavat pratyakṣatve vinirjñāto neti netīti | vākyataḥ tadvat sakāraṇo nātmā nābhūdasti bhaviṣyatīti sakāraṇasya jagato nivṛttiranyeti netyāha- nānyadajñānato'stitvaṃ dvitīyasyātmano yathā nivṛttistadvadevāsya nāvagatyātmano'pareti vīpsāśrayaṇe'pyevatveti | pratiṣṭhāpyupapannārthā p. 373) bhavatītyāha- ananyāyattamaikātmyaṃ yadā sākṣādvyavasthitaṃ vyevatvepi pratijñeyaṃ tadā syāt sahaloditeti ata upasaṃharati | neti netītyato vīpsā saṃbhavāduktavastunaḥ iti | abhipretavastunaḥ saṃbhavāt vīpsāśrayaṇe abhipretavastunaḥ siddherityarthaḥ puruṣasya kṛtārthatā ca tadvadbhavatītyāha - bhūtārthatā tathā ca syāt anyathā nopapadyate iti | idānīṃ niṣedhaphalamupasaṃharati | parāgartheṣu saktādhīḥ pratyagarthānurañjanāt niṣitvātvaparāgathīt pratīcīṃ labhate sthitiṃ evaṃ bhāṣyakāramata mupapattiṃ upapādya netītyasya vākyasya vidhimukhena bodhakatvamarthāntaramāha- vādyantarakalpita niṣedhapratiṣedhamukhena vyatirekasyetyādinā | vīpsāniṣedhenāṣītyante || evaṃ tātparyārtha uktaḥ idānīṃ prativārtikaṃ vyākhyāyate | nāyaṃ pratiṣedhādeśo brahmaṇo mūrtāde sakāśato vyatirekasiddhyartha ityāha p. 374) vyatirekasya siddhatvādādeśoktaiḥ puraivahīti hī kimartho'yamādeśaḥ iti | ātmano brahmatvabodhāyetyāha- sākṣāt brahmatvasiddhyarthamādeśo'yamathocyate iti | nanu nāyamādeśo vyatirekārtho nāpi brahmatvasiddhyarthaṃ kintu mūrtādi niṣedhya niṣedhārtha ityāśaṃkyāha- na niṣedho'niṣedhārtho lakṣaṇārthaparatvataḥ iti lakṣaṇayā tvamarthapratipādanaparatvādityarthaḥ niṣedhaparatve dūṣaṇamāha- brahmaṇo māntarāsiddhe śūnyataivāta āpatediti vyatirekasya siddhatvāditi tatrāha- ṣaṣṭhyuktereva saṃsiddhā mūrtāderbrahmaṇo'nyataḥ tataśca jāmitā saktiriti tataśca bhavadabhipretaṃ nirākṛtamityāha- nātaḥ syāt pāriśeṣyagīriti | ayamarthaḥ || neti netīti mūrtādeḥ brahmābhedena prasiddhiḥ dve pariśeṣā mūrtādi vyatiriktaṃ brahma siddhyatīti yattavābhipretaṃ tanna siddhyati ṣaṣṭhyuktereva pāriśeṣyanyāyasiddhatvāt iti | p. 375) mūrtādiniṣedhaparatve dūṣaṇāntaramāha- śakyate na niṣeddhuṃ ca pratyakṣādyāśritetvataḥ iti pramāṇapratipannasya niṣedho na saṃbhavatītyarthaḥ | niṣedhamātrāt puruṣārtho'pi na siddhyatītyāha- niṣedhānna pumartho'pi kaścit siddhyet samīhitaḥ iti | kiṃ ca parigaṇita mūrtādiniṣedhaniṣṭhatve vākyasya na parabrahmopadeśo na bhavedityāha niṣedhamātraniṣṭhatve na cādeśo bhavet prabhoḥ iti | kiṃca vyatirekaniṣṭhatve niṣedhasya advayabrahmāsiddhirityāha- brahmā mūrtādinetyuktau mūrtāderna niṣedhagīḥ | tataśca brahmatāsiddhi dvitīye sati vastuni iti | kiṃ ca neti netīti vākya vyevatveti pratijñāvivaraṇaṃ na bhavet | parigaṇitapratiṣedhe'to vivakṣitabrahmādisiddhirityāha- vyevatvepi pratijñārtho nāpi cāviṣkṛto bhavet pāriśeṣyādato siddhiḥ syādvivakṣitavastunaḥ iti | ato'bhipretabrahmasiddhiḥ yathā tathā p. 376) neti vākyaṃ vyākhyeyamityāha yathā siddhistathā vyākhyā kāryehokterato'ñjasā iti dvaitaniṣedho vyatirekaśca athāta ityataḥ prāgeva siddho'to na tadubhayaṃ tāvadanena pratipādya mityāha- siddho niṣedhaḥ prāgeva sarvasyānātmavastunaḥ pratyagyāthātmyavijñānādanyonya vyabhicārataḥ anyonyavyabhicāro'sya vīkṣyate'nātma vastunaḥ svarūpavyabhicāropi suṣuptādau svasākṣita | iti || idānīṃ nañarthasya svasākṣiyākṣyalakṣaṇaṃ saṃbandhaṃ kathayati || dṛṣṭāntena nañarthena pratīco lakṣyatvasiddhyarthaṃ yathā mātrādi saṃjñeyaṃ pratyak saṃvitti siddhikā pramātrāderabhāvopi pratyak bodhāśrayāttathā iti | na svātmabodhabalāccet siddhiranātmanaḥ ātmano vikāritvaṃ netyāha- avicāritasaṃsiddhiḥ ātmāvidyaikarūpataḥ siddhāyate'khilānātmā svataḥ siddhātmasaṃśrayāt iti | athavā anubhavasiddhatve anubhavavat satyatvamāśaṃkya tannirākarotyanena || p. 377) svataḥ siddhātmasaṃśrayādityuktau tasya svarūpaṃ kathayati || atirohitasaṃvitkopyapāstāśeṣavikriyaḥ ananyamātṛmānādiḥ dṛṣṭimātrātmakatvataḥ iti | evaṃ vidhātma prasādāt sarvasya siddhirityāha- bhāvābhāvātmakā siddhirevaṃ sarvāpyanātmanaḥ tadviruddhātmakānmatto mayyevāsau prasiddhyatīti tat prasādāt sarvasya siddhirbhavatu sa kena siddha iti | svenaivetyāha- ananyānubhavenaiva bhāvātmabhūmiṣu pratyak kūṭastha ātmānaṃ paśyannāste phalātmataḥ iti | ataḥ ātmasiddhau na mātrādyapekṣetyāha ato mātrādisaṃbhedo yatra yatra nivartate | tatra tatraikalaṃ pratyak svamahimnaiva siddhyatīti idānīṃ anubhavasiddhābhāvena anubhavo lakṣyata ityāha- pramātrāderabhāvo'to yaḥ siddhaḥ sātmabodhataḥ nañ vṛttistaṃ sadā buddhaṃ lakṣayatyamitapramam iti | naño vṛttiryasminniti | nañ vṛttirabhāvo p. 378) anubhavasiddhaḥ svasākṣiṇaṃ lakṣayati mañca śabda iva puruṣaḥ tasmānnetītyatra nañstvaṃ padārtho nañ vṛttiriti pāṭhāntaramatra naña eva lakṣaṇātvaṃ pūrvatra tadarthasya ubhayatrāpi pratyagātmā nañarthaḥ | nanu sākṣādeva śabdaḥ kasmānna bodhayediti | tatrāha - vaiviktyā na ca mānāderananyānubhavātmani sahetukasya vṛttiḥ syāt nityabodhāvabodhanīti lakṣyātmasvarūpaṃ darśayati- avidyādyatirekeṇa kāraṇādi vidhā mukaṃ labdhamātmakaṃ vastu pratīco'nanyamānataḥ || iti athavā vaivittyāditi hetvasiddhimāśaṃkya tatpariharatyanena || ananyamānatvamasiddhaṃ ityāśaṃkyāha- etadvastu svataḥ siddhaḥ pramātrādyanapekṣitaḥ sarvasyaiva tataḥ siddhe kathaṃ siddhyettadanyataḥ iti | svataḥ siddhaḥ pratyagātmā tvamartho nañartha iti | etattāvat prasādhitamiti śabdārthaḥ tadarthaḥ parastayorekatvaṃ netītyanenocyate tatvamasīti vadityetadāha- p. 379) uktaprameyasaṃsiddhiḥ svamahimnaiva na śruteḥ tasya brahmatvabodhāya neti brahmetimocyate || iti tasya na mūrtasya sākṣiṇo brahmatvajñānāya neti brahmeti mocyate | mocyate neti vākyaṃ tayorekatve mānamityarthaḥ | socyata iti kecit paṭhanti seti prameyasiddhiṃ parāmṛśyata iti teṣāmabhiprāyaḥ | nanu jīvasya paricchinnatvāt kathaṃ brahmatvabodhanaṃ tatrāha- ātmapratyayamāmeyo lakṣito yo nañāñjasā avidyādestadātmatvāditi brahmeti boddhyata iti pratyaṅmohatadutthasya pratyayādhikatvāda to'vocaditi brahmeti mohanudityetat pūrvasya prapañcaḥ na hyetasmādityādi vākyāvatāraṇāya codyamudbhāvayati | ādeśaḥ pratyati mahānathāta iti saṃbhramaḥ tenāsadṛśa ādeśo nanvayuktoyamīryate iti | sadṛśa evetyāha- yukta evāyamādeśo na yato dṛśyate paraḥ ādeśaḥ koyamevātra brahmaṇyādeśa iṣyate iti nanu vidhimukhenāpyādeśanamasti satyaṃ tadatra p. 380) na saṃbhavatīti pratipādanāyāha- ādidikṣitametasya tatvaṃ yat brahmaṇaḥ param yāvantastatra nirdeśyā ste'rthāḥ sarvevivakṣitāḥ iti | netīti sarvaviśeṣaṇānāṃ nirākṛtatvāt na lipimukhena bodhanamityarthaḥ | teṣāṃ nivṛttiranyeti netyāha - nivṛttiśca yathoktaiva teṣāmaikārthyalakṣaṇā bhinnadeśasthitistatra vāstavī nopapadyate iti | bhinnadeśasthitirna ghaṭata ityuktam atra hetumāha- avyāvṛttānanugato brahmaśabdārtha iṣyate mukhyonyasmin sati yato brahmārthenāvasīyate iti | jātyāderbrahmamātratvāccāyamādeśa ityāha - śabdapravṛttihetūnāṃ aikārthyena samāptataḥ tadā tadabhidheyānāmādeśo'yamataḥ paraḥ iti ato ayameva para ādeśa ityupasaṃharati abhidhābhidheyasaṃbandhamaṃgīkṛtya yato'kṣare na kaścidapi śabdotra sākṣāt brahma nivartate ādeśoneti netītyevaṃ teneva ghaṭate'ñjasā tadabodhaprasūtānāmākāṃkṣāṇāṃ niṣedhataḥ p. 381) idānīmatha nāmadheyamityāderarthamāha - mūrtāmūrtā hi satyāhnaṃ prāṇāḥ satyāstadā'tmataḥ || kṣetrajñastadupādhitvāt satya ityabhidhīyate iti | nanu paraviṣayametannāma satyamupacāraka ityāha- anirdeśyasya nirdeśyā ye bhedāḥ kāryalakṣaṇāḥ teṣu labdhāspadaṃ nāma parasminnapacayate | iti ṣaṣṭhyanta satyaśabdārtha uktaḥ idānīṃ tadanuvādena prathamāntasatyaśabdārthaṃ kathayati- mūrtāmūrtātmakaṃ satyaṃ prāṇādeḥ kāryarūpiṇaḥ tasyāpyetat paraṃ satyaṃ yannetītyavadhāritamiti | nanu mūrtādisvarūpeṇāpi satyaṃ netyāha- uktavastvatirekeṇa nāmīṣāṃ satyatā yataḥ na cāpyasatyatā tatsyāt teṣāṃ satyaṃ paraṃ padam | iti | uktamarthaṃ dṛṣṭāntena sādhayati | ātmavanto yathā rajvā rajjuḥ sarpādayastathā | ātmavanto nirātmānaḥ prāṇādyāḥ pratyagātmanā pratyagātmanaiva sarvasyātmavatve kiṃ phalatīti tadeva draṣṭavyaṃ nānyadityetat phalatītyāha yata evamatodvīkṣya mūrtāmūrtādivartmanā || p. 382) satyaśabdābhidheyārthaṃ tayā dvārāparaṃ padam | vyapadiśyamānamaikātmyaṃ satyasyātmānamadvayaṃ draṣṭavyamātmanaivenaṃ satyaṃ paśyedyathoditam iti | yato vyākṛtāvyākṛtayoryāthātmyaṃ ata eva tannāmnastatra vṛttirnānyathā ityāha ato vyākṛtayāthātmyaṃ vyākṛtenopadiśyate satyasya satyamitita nānyathā vyapadeśabhāgiti | ata eva vyapadeśārthametannāmetyāha- vyapadeśāya nāmaitat na svanāmāsya vidayte ityāha | nanu brahmākṣaramiti vyapadeśo'tra nāmabhiriti nā'yaṃ doṣaḥ kārya kāraṇopādhibrahmaviṣayatvāt sarvanāmna ityetadāhakāryakāraṇake tatve nāma labdhāspadaṃ yataḥ iti | nanu ubhayavilakṣaṇeṣu śabdaprayogo'stīti | satyaṃ lakṣaṇayetyāha- rūpābhidheyasaṃbaddhamarūpaṃ śabdamakṣaram | lakṣayennāñjasā vakti paraṃ brahma kathañcana śabdapravṛttihetūnāṃ sākṣāt brahmaṇyasaṃbhavāt iti caturthasya tṛtīyaṃ brāhmaṇam | p. 383) śrīḥ saṃgati pratipādanāya vṛttānudraṇaṃ karoti ātmetyeveti | sūtrasya vyākhyeyam prastutaḥ sphuṭā || brahmate'haṃ bravāmīti prārabhya apūrṇavākyata iti pūrṇavākyaparyanto grantho mokṣaphalavidyā sūtravyākhyānāyetyuktaṃ caturthādhyāyārambha ityarthaḥ- tatra kena krameṇa kaivalyasiddhiriti kramaṃ darśayati vārtikacatuṣṭayena jñānasādhanatvena sarvakarmasanyāsavidhānāyedaṃ brāhmaṇamiti pratipādanāya nityakarmādyanuṣṭhāna saṃśuddhadhiṣaṇaḥ pumān niśśeṣakarmahetūtthaphalasāvadyadhistataḥ virakta āgrajāt soyaṃ tatsāvadyasamīkṣaṇāt saṃsāraduḥkhasaṃskāra smṛtibhiḥ preryamāṇadhī udbhūta tajjihvā san tadvāneva sādhanasṛhaḥ tyaktāśeṣaiṣaṇaḥ sotha pratyagātmani niścayaḥ | vastu vṛttātmasaṃbodha tyastasaṃsārakāraṇaḥ | vyāvṛttāśeṣasaṃsāro vimukto nāpi mucyate || iti | nanu sanyāsasya jñānasādhanatvaṃ sopi śāstragamya iti cennetyāha- yāvat kiñcidavidyāyāḥ kāryaṃ vairāgyakāraṇaṃ p. 384) tatsanyāso viraktatvāt svata eva na śāstrataḥ iti | sādhanatvamapyanyata eva siddhaṃ cennātaḥ tasya jñānasādhanatvakathanāya brāhmaṇārebha ityāha- brahmayāthātmyasādhanatvaṃ vināgamāt sanyāsasya na vijñātaṃ tacchāstreṇeha bodhyate || iti | brāhmaṇasyārthāntaraṃ kathayituṃ pūrvabrāhmaṇārthamanudravyati- brahmāvidyāsamutthānāt kāryakāraṇalakṣaṇāt vyutthāpya neti netīti paraṃ brahma pradarśitamiti idānīṃ tatra codyamudbhāvayati- tatraitat śaṃkyate codyaṃ brahmatvāsiddhi doṣakṛt niṣiddhaṃ neti neti mūrtāmūrtādivastu yat kiṃ tat sarvānugaṃ sarvaṃ kiṃ vā tasmānniṣidhyate iti | abhinnaṃ bhinnamabhāvaniṣṭhaṃ vetyarthaḥ abhedapakṣe dūṣaṇamāha- yadi brahmānugaṃ brahma syādanarthātmakaṃ tadā | iti | tṛtīyapakṣe dūṣaṇamāha- abhāvaniṣṭhaṃ taccet syāt mukhyaṃ brahma na siddhyati abhāvasya tato'nyatvā danvayavyatirekataḥ iti abhāvaniṣṭhatve bhāvasya brahmaṇo'nyatvāt tena ca p. 385) saṃyogaviyogasaṃbhavāt advaitahānirityarthaḥ bhavatu mukhyabrahmāsiddhiriti cet tatrāha- netītyapi niṣedhokti stathā sati viruddhyate vaidiśre prayāsoyaṃ sarvasmātta kaṇṭanamiti bhedapakṣe dūṣaṇamāha- vivicyate - brahmaṇaścenmaivaṃ doṣaḥ | tathāpi hi brahmatvaṃ brahmaṇo na syāt dvitīye sati vastuni iti avyāvṛttānanugataṃ vastu brahmatvamaśnute || etacca durlabhaṃ tasya dvitīye sati lakṣaṇamityetat pūrvasya prapañcaḥ | nanu kimiti lakṣaṇāsiddhiḥ dvitīyaṃ bhakṣayitvā brahma brahma bhaveditye tadāha - atha abrahmātmakaṃ vastu dagdhvā cet brahma tadbhavediti | atra dūṣaṇamāha- pratīco brahmaṇāntatvāt na mokṣo nāpi saṃsmṛtiḥ iti | nanu jīvānna bhakṣayatītyāha- saṃsāriṇo na cedattīti | atra vikalpyate jīvā brahmābhinnā bhinnā veti yadyabhinnāstatrāha saṃsāryeva prasajyata iti brahmeti vākyaśeṣaḥ atha bhinnāstatrāha- nāpnoti brahmatāṃ sākṣāt satsu saṃsārivastuṣu p. 386) iti nanvabhedapakṣe kimiti | brahmaṇaḥ saṃsāraḥ saṃsārasya brahmaṇo jagdhatvādityatrāha saṃsāre vāpi jagdhesmin brahmaṇo nikhile sati | vṛtepi samyagvijñānāt sarve syurmuktabandhanāḥ iti asya codyasya parihārāya brāhmaṇāraṃbha ityāha- anvayādiniṣedhāya sarvamātmeti vākyataḥ maitrīyītyādiko granthastasmādārabhyate paraḥ iti | anvayavyatirekābhāva parihāreṇa pratyaṅmātrajagaditi pratipādanāya brāhmaṇāraṃbho ato noktadoṣa ityarthaḥ punarapi brāhmaṇasya arthāntaramāha- sarvā brahmaniṣedhena tadartho veha niścitaḥ tasya saṃsiddhiviṣaya aikātmyamadhunocyate | iti | eṣo'rthaḥ | niṣedhamukhena pūrvatra brahma nirdhāritamidānīṃ vidhimukhena nirdhāraṇāya brāhmaṇāraṃbha iti | tasya ātmanaikatvabodhāya brāhmaṇābheda iti kecit || sāṃkhya pakṣanirākaraṇāya brāhmaṇāraṃbha ityāhanetīti brahmaṇo'nyatra mūrtāmūrtavyavasthitā p. 387) prasakte sāṃkhyasiddhānte sarvamātmeti cocyate iti || pūrvatra sanyāsasya jñānasādhanatvakhyāpanāya brāhmaṇāraṃbha ityuktamidānīṃ jñānasya sanyāsena samuccayavidhānāya brāhmaṇārambha ityāha - satyapi brahmaveditvena asantatveṣaṇo yati || muktibhāgiti hevoktaḥ sanyāsena samuccayaḥ iti | atra dyotakaṃ kathayati- nirastātiśayajñāno yājñavalkyo yato gṛhīkaivalyāśramamāsthāya prāṇa? tadvaiṣṇavaṃ padam iti || idānīṃ sanyāsasamuccita jñānasya mokṣasādhanatve anyadapi śrutismṛtivākyamudāharati- tyāga eva sarveṣāṃ mokṣasādhanamuttamaṃ tyajataiva hitajjñeyaṃ tyaktuḥ pratyak paraṃ padam mukteśca bibhyato devā mohenāpi dadhurnarān tataste karmasūdyuktāḥ pravartantāṃ vipaścitaḥ mohamātraikahetūni tasmāt karmāṇyaśeṣataḥ sanyasyaikātmyasaṃbodhāddhitvā mohān viśuddhadhīḥ dhyāyannai jñānamevātmanātmānaṃ upāsīno'mṛto bhavet | p. 388) iti pramāṇamātrārthe vacanaṃ bhāṣyaviśrutāviti | tasmāt sanyāsasamuccitajñānādeva mokṣa ityāha- sarvasanyastakarmaiva jñānāt kaivalyamaśnute iti | nanu ṛṇaśrutismṛtivirodhāt sanyāsa eva nopapadyate kathaṃ samuccaya iti | tatrāha brahmacaryāt gṛhāccaiva vavanāccāpi vidhiyate niśśeṣakarmasanyāso yato'to nassabaddhatā śrutyā jābālaśākhāyā na vidhivākya virodhena arthavādasmaraṇayoḥ prāmāṇyamityarthaḥ na tu karmānadhikṛtānāṃ tatra sanyāsavidhānaṃ netyāha tathā ca anadhikāriṇāṃ sanyāsasya vidhānācca kāryosau mumukṣubhiriti pūrvatra sanyāsasamuccitajñānasya mokṣasādhanatve pramāṇamuktaṃ idānīṃ sanyāsasya jñānasādhanatve pramāṇakathanāyāha naralokādikāmānāṃ sutotpattyādi sādhanaṃ tebhyo'pyutthita cittānāṃ sanyāsastvātmakāmināṃ iti | atra śrutimudāharati- imamarthaṃ śrutirvakti sarvakarmānapekṣaṇī p. 389) prajātinā kariṣyāmaḥ kiṃ tat phalaṃ pitṛṣṇītaṃ utpattyādi viruddho'yaṃ lokoyeṣāmakarmaja iti tarhi ke kena mokṣastatrāha mātrāntaratvāt jñānamātramapekṣata iti | idānīṃ sanyāsasya jñānasādhanatve smṛtivākyādyudāharati- pravṛttilakṣaṇo yogo jñānaṃ sanyāsalakṣaṇam tasmāt jñānaṃ puraskṛtya sanyasediha buddhimān bhāvitaiḥ kāraṇaiścāyaṃ bahu saṃsārayoniṣu āpādayati śuddhātmā mokṣaṃ vai prathamāśrame tamāsādya tu muktasya dṛṣṭārthasya vipaścitaḥ triṣvāśrameṣu ko'nvartho bhavet paramabhīpsitaḥ śrutayaḥ smṛtayaścaiva masminnarthe sahasraśaḥ pratyakṣā eva vidyante sanyāsapratipādakāḥ athavā tat padārthasya tvaṃ padārthaniṣṭhāgata brāhmaṇena pratipāditā'nena tvamarthasya tadarthaniṣṭhatocyate ityāha mukhyārthatā vā prāguktā brahmetyasya sadā dṛśi pratīcyathātmaśabdaḥ samukhyārtho brahmaṇī stata iti | nanu brāhmaṇadvayaṃ padārthadvayapratipādanopakṣīṇaṃ cet tarhi vākyārthaṃ kenocyata iti p. 390) uttarabrāhmaṇenocyata ityāha- tatastadetaditi ca brahmātmapadavākyayoḥ madhukāṇḍārthasarvasvaṃ vākyena pratipādyate iti | evamanekadhā brahmaṇo'rthamuktvā sanyāsasya jñānasādhanapakṣe brāhmaṇameva kārayati pratyagātmavijñāna janmane taṃ śrayati svayam vidhitsantīha sanyāsaṃ maitreyeti pravartate || iti | bhāryādyanujñāpūrvohi sanyāso vihitaḥ śrutau ato'nujñārthamevāha mayitrai maitreyīmṛṣirātmanaḥ udvāsyan vā are sthānādasmāt gārhasthyalakṣaṇāt cikīrṣave me sanyāsamanujñāṃ dātumarhasi | yuktamāha bhavānasmān anurūpaṃ cikitsayat evaṃ saditi kartavyaṃ tat kṣipramanuśādhimām anujñāto'tha tāmāha hantetyādi paraṃ vacaḥ kātyāyanyā sapatnyā te vibhāgaṃ karavāṇyaham ityetāni vārtikāni subodhāni || nanu kimiti dravyavibhāgaḥ kriyate | sanyāsottarakālānte eva dravyavibhāgaṃ kariṣyati | tatrāha niḥsvāstrī svavatā puṃsā niyuktā karmasaṃpade mayi pravrajite tasmādyuvayornārtha saṃgati || p. 391) yata ityāha- vṛttibhiḥ saṃvibhajya svān satyasediti codyate yataḥ śāstreṇa tenāyaṃ vibhāgaṃ kriyate mayā iti | yuktametadvyavasitaṃ yadvittaṃ naḥ praditsasi bhavatsanyāsavannūnaṃ asmaddhitakaraṃ dhanam | mahānubhāvasaṃparkaḥ kasya nonnatikāraṇam || aśucyapi payaḥ prāśya gaṃgāṃyāti pavitratā bhāgavat saṃgaternānyaḥ puruṣārtho'mṛtatvataḥ pṛcchāmyato'mṛtatvasya sādhanaṃ syāt kathaṃ dhanam sāreṇa yadi nāmeyaṃ pūrṇā syādvasunā mahītāvatāpyamṛtā'haṃ syāṃ kiṃ vā netyucyatāṃ yathā ityetāni sukhabodhāni | dravyaṃ mokṣasādhanaṃ na veti praśno yadyapi tathāpi dravyasādhyā kriyā mokṣasādhanaṃ na vetyevaṃ paraṃ draṣṭavyamityatra hetumāha sattāmātropakārīṇi dhanāninānnavikriyā dvāropakārīṇi | yato'taḥ pṛcchyate kriyeti pratyāha pṛṣṭhaḥ svābhāryāyāṃ na amṛtatvaṃ dhanāditi | vittaṃ cennāmṛtatvāya kasmādditsasi tadbhavān iti mṛtatvasaṃprāptiḥ jñānamātraikahetukā na karmakāraṇamukteḥ p. 392) nāgnistāpasya bheṣajaṃ karmabhyo janmanīyata | janma cennivṛttiḥ kuta ityetāni sukhabodhāni yadi vittasādhyaṃ karma nāmṛtatvasādhanaṃ | kiṃ mama vittenetyabhipretya upālaṃbhaṃ karoti svabhāvādeva sādhūnāṃ pravṛttirūpakāriṇī apakāriṇyapi jane kimu bhaktajanaṃ prati nūnaṃ mamāparādhoyaṃ yadbhavanto'pi māṃ prati pratilomaṃ cikīrṣati ko'nyaḥ syāddhitakṛnmama anuraktāṃ priyāṃ sādhvīṃ badhvā vittena māṃ katham kāmocchittimakṛtvā ca sanyasanti bhavadvidhāḥ ityetānyupālaṃbhavārtikāni sukhabodhāni nanu vittamapyamṛtatvasādhanaṃ tena tadditsitamiti cet tatrāha- vittāccedamṛtatvaṃ syāttattrityakṣā na yujyate | vittāccennāmṛtatvaṃ syādvadatena mamāpi kiṃ iti | evamupālaṃbhena tarkeṇa ca bhartāraṃ vaśīkṛtya vinayenāha- yadyastyanujighṛkṣaivaṃ karuṇā vā mayīṣyate | yadeva bhagavān veda tena saṃvibhajasvamām yadvijñānāt parityajya niśśeṣaṃ vittasādhanaṃ p. 393) svārājyamīpsati bhavān tadeva vasu dehime | nādirnānto na madhyaṃ vā yasya vittasya vidyate bhogena na kṣayaṃ yāti tadeva vasu dīyatāṃ anantavitto hi bhāvānantavaddīyate kutaḥ asataḥ kīdṛśaṃ dānaṃ sadevātaḥ pradīyatāṃ ityetāni vinayoktavārtikāni subodhāni avittasya brahmajñānādhikārastava vairāgyaṃ nāstītyāśaṃkya vittaṃ mayā ditsitaṃ tava vairāgyamastīti jñātaṃ tasmāt jñānamupadiśāmi vairāgyakathanapūrvakamityāha- saṃsārapuruṣārthebhyo yato nāpyutthitātmane muktyaikasādhanaṃ jñānaṃ dātuṃ śakyamidaṃ mayā amumukṣutvamāśaṃkya bhavatyetat praditsitaṃ saṃsārāccedviraktāsi gṛhāṇānuttamāmṛtaṃ iti | idānīṃ maitreyyāḥ saṃsārāt vairāgyamālakṣya tuṣṭaḥ tāṃ stauti caturbhirvāttikaiḥ tāni likhyante strīṇāṃ yaducitaṃ vākyaṃ pratiloma nabhāṣase pūrvavattvanukūlaṃ tvamidānīmapi bhāṣase mokṣaṃ yāntaṃ naraṃ sarve muñcanti sahajā api p. 394) ati bhaktatayā māṃtvaṃ mokṣepi na jihāsasi vibhāmamasahantī ca madatisnehakāraṇāt muktāvadanuyiyāsitvaṃ madaikātmyaparīpsayā | atisnehāpakṛṣṭomā dehārdhaṃ śūlinaḥ śritātvaṃ tu sarvātmanātmānaṃ kṛtsnaṃ māmāptumicchasi iti | yato mokṣecchā tavā'to madvākyāni tvaṃ ekāgratayā śṛṇvityāha- yata evamatastubhyaṃ vakṣyāmyamṛtasādhanam | nididhyāsa svacete'to vyācakṣāṇasya tanmama na vā are'patyaṃ kāmāyeti vākyasya tātparyārthaṃ kathayati- ābrahmaṇo'smāt saṃsārāt śuddhadhīrna virajyate yāvattāvanna vidyāyā adhikārī bhavennaraḥ vairāgyahetāvapyasmin rakto dharmādihetutaḥ yato'taḥ karmaśuddhātmā bhavādasmādvirajyate vairāgyahetūn saṃsāre tasmādyatnādiyaṃ śrutiḥ na vā āra iti hyuktyā vaktuṃ samupacakrame | iti | ayamartho vārtikatrayasya yadyapadṛṣṭanaṣṭasvabhāvatvāt svato'yaṃ pravaraścāvairāgyahetuḥ tathāpi dharmabhogavāsanābalāt p. 395) tasminna yaḥ puruṣo raktastatra karmabhiḥ śuddhasatvasya vairāgyasiddhaye saṃsārāsāratva pratipādanāya na vā are ityādivākyamiti karmaṇāṃ śuddhisādhanatvamabhihitaṃ kena prakāreṇānuṣṭhitaṃ śuddhisādhanamiti | īśvarārpaṇabuddhyā anuṣṭhitamityāha- yasminneva parāsaktistasminneva nirādaraḥ | karma kṛtvā paraṃ yatnāt anyasyārthayate phalaṃ || iti | yatra svargādau phale'bhiṣaṃgo'sya saṃsāriṇaḥ tasminnirādaro nirgatarāgaḥ san īśvarārpaṇabuddhyā agnihotrādikaṃ karma kṛtvā śuddhāntaḥkaraṇo bhūtvā virakto'nyasya jñānasya phalamarthayate śuddhidvāreṇa brahmaṇijñāsurbhavatītyarthaḥ | asyā svārthayata iti pāṭhāntaraṃ tasyāyamarthaḥ | asya puruṣasya yatra svargādiphale yaktistatra nidaraḥ san karma kṛtvā śuddhidvāreṇāsya jñānasya phalamarthayate asya karmaṇa iti | kecit nirādaramiti pāṭhe kriyāviśeṣaṇaṃ | nanvevamanuṣṭhita karmaṇopi brahmavividiṣā na bhavatyadarśanāt p. 396) iti | tatrāha- kimikṣo rasamāpnoti yatnānniṣpīḍayanna neti ikṣurasavadityuktvāha- īśvarārthaṃ karma kurvan tasmin vā janmāntare vā tatphalaṃ brahmavividiṣāmāpnotyevetyarthaḥ || idānīṃ saṃsārasyāsāratvaṃ śuddhāntakaraṇatvaṃ prati sādhayati || vairāgyā yaḥ tīvraduḥkhodbhavo buddhau saṃskāro yāvadeva tu || taddhi pakṣaḥ sukhaṃ tāvadalpaḥ tatkṣaye kṣayaḥ iti | yāvadantaḥ karaṇe sukhasādhanānuṣṭhāyāyāsaduḥkhānuvṛttiḥ tāvadeva modakādicarvaṇādihetukaḥ sukhamalpamanuvartate | tadvirodhi tadapyalpaṃ sukhaduḥkhakṣaye kṣīyate tasmādasārataḥ saṃsāre vidyamānasya sukhasyālpatvāt duḥkhānuviddhatvāt tasyāpi duḥkhakṣaye kṣayāditi | idānīṃ sukhasādhameva duḥkhasādhanameva duḥkhasādhanaṃ bhavatīti anavasthitatvaṃ darśayati - vairāgyāya śītamalpaṃ sukhaṃ grīṣme tāpolpaṃ śiśire sukham p. 397) tadeva duḥkhakṛdbhūri taddhetoranavasthiteriti | dharmādharmayorudbhavānudbhava kālasya aniyatvādityarthaḥ śabdādiviṣayasyāpriyatvamapi anavasthitamityāha- śabdosti naḥ priyaḥ kaścidapriyo vā svatastathā | raktadviṣṭamano hetu śabdādyarthau priyāpriyau avidyājṛmbhitatvāccānātmā sarvo'priyaḥ iti svato'khilo priyo nāmnā pratyaṅmohaikahetulaḥ iti | tarhi priyatvaṃ kathamiti | tatrāha na kasyañcidavasthāyāmātmā loke priyo mataḥ priyopriyaśca jāyādiryathā nātmā muhurmuhuḥ iti | jāyādeḥ svato priyatva mātmārthatvena priyatvaṃ dṛṣṭāntena sādhayati- svata evāpriyo hyātmā hyātmaprītyarthasādhanāt jāyādi syāt priyo bhaktyā vanyakyāṃ kāmuko yathā iti | ātmanaḥ svataḥ priyatvāpriyatvasādhanaphalamāha - nirhetukīstvataḥ prāti rātmanyeva yatastataḥ bhāktaṃ priyaṃ parityajya mukhyaṃ priyamupāśrayet iti viṣayasukhatatsādhanayoranavasthitatve p. 398) vyāsavākyamapi pramāṇamityāha- kṣayāntāni ca yāḥ sarve patanāntāḥ samucchrayāḥ saṃyogāviprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitaṃ iti | pūrvatra sukhasādhanasya duḥkhakṛtvamuktamidānīṃ tadapi sukhakṛdityāha na tadasti sukhaṃ loke yanna duḥkhataraṃ bhavet tadasaṃprāptiviccheda kṣayeṣvasukhatulyataḥ iti | viṣayasukhasya duḥkhatvāpradarśanaphalamāha- evaṃ cetsādhanodbhūtaṃ yāvatkiñcit sukhaṃ matam | tanniḥśeṣaṃ parityajya sukhamātyantikaṃ śrayediti | viṣayasukhasya duḥkhatvādeva viṣayeṣu prītiṃ parityajya ātmanyeva niveśayedityāha sāṃsārikasukhasyāsya duḥkhatvāduktahetutaḥ niṣkṛṣyātastataḥ prītiṃ pratīcyeva niveśayet iti | pūrvatra prapañcasya ajñānakāryatvamuktaṃ pratyaṅmohaikahetuka iti | idānīṃ tadeva dṛṣṭāntena sādhayati- sraji daṇḍādayo yadvat sragajñānaikahetukāḥ patijāyāsutādyevaṃ pratyagajñānahetukaṃ iti | p. 399) ātmajñānatvamātrādubhayavidhi puruṣārthasiddheśca anātmapriyaṃ parityajya ātmanyeva prītiṃ kuryādityāha- sarvānarthanivṛttiṃ ca sarvāpladāptireva ca | pratīcajñānamātrācce danyattat prārthyate kathamiti ātmano priyānātmanaḥ priyahetutvena puruṣārthatvādanātmanaśca priyātmano priyahetutvena apuruṣārtha tvācca ātmanyupāditsābuddhimanātmani ca jihāsābuddhiṃ kuryādityāha- yasya saṃbandhamāśritya hyapriyopi priyāyate priyo'pyapriyatāṃ yāti yasya saṃgatikāraṇāt | dṛṣṭvānubhavatastatvaṃ ātmānātmapadārthayoḥ upāditsā jihvāsā ca tatkṛtaivānupālyatāmiti ata upasaṃharati- nānāprakārasaṃgopiviṣakto yasya bāhyataḥ yathoktakāraṇāt sarvaṃ pratīcyeva niveśayediti | tasmādanātmasu vairāgyaṃ kuryāditi prakaraṇasya tātparyārthaḥ | nanu kimiti mahatā parikarabandhena vairāgyaṃ sādhyate | tatrāha narakādiva nirviṇṇo yāvannā brahmaṇo naraḥ p. 400) na tāvadadhikāro'sti kaivalyajñānavartmani iti | ato virakto'dhikriyata ityāha- sarvasaṃgatinirmukto mokṣamātraprayojanaḥ ato'dhikriyate pratyak jñānotpattau na rāgavāniti evaṃ na vā are patyuḥ kāmayetyārabhya ātmā vā are draṣṭavyaḥ ityataḥ prāktano grantho vyākhyātaḥ idānīṃ ātmā vā are draṣṭavya ityatra ātmapadesyārthamāha- ātmā pratyak prasiddheḥ syāttatraivātmānubhūtitaḥ | iti | prameyanirdeśa iti | evaṃ vidhātmani pramāṇaṃ veditaṃ darśanamityāha | draṣṭavyaṃ iti | tatprameti na tāvalloka siddhātmani mānaṃ mṛgyaṃ tasya brahmatve mānāpekṣā | tacca mānaṃ vihitamātmano brahmatvaṃ bodhayati | ato anena tadvidhīyata iti | etadāha- ātmabuddhiriyaṃ tāvat sarveṣāṃ jāyate svataḥ aprāptā sarvamātmeti saivāto dhīrvidhīyate iti | sarvaśabdena brahmagrahaṇaṃ brahmātmatve jñāte vidhirutājñāte na tāvat jñāta ityāha draṣṭṭadraṣṭavyayorbhede satyevaṃ dhīrvidhīyate | p. 401) niyojya viṣayābhede ghaṭate na vidhiryataḥ iti | ājyaprekṣaṇādau jñātepi vidhirghaṭata eva bhedasyānivṛttatvāt prakṛte punarviṣaye jñāte bhedābhāvānna vidhiriti bhedābhāvaṃ sādhayati- uttarottarabhūyāṃsi nāmādīni yathākramam upanyasyātmayāthārthyaṃ tattatvaṃ prābravīcchrutiḥ bhūmnaḥ svalakṣaṇaṃ cakre yatra nānyāditi svayam atha yatreti cālpasya prāṇāntasya ca lakṣaṇamiti eṣo'rthaḥ - nāmādiprāṇaparyantaṃ jagadbhūmābhidhaḥ paramātmamātraṃ bhūmācādvayo'taḥ kathaṃ jñātabhūmno vidhiriti api ca athā'to'haṃkārādeśa iti brahmaṇo'haṃtamuktvā'haṃkārasyāpi bādho'darśi | tato athāta ātmādeśa ityanena ataśca nirastāhaṃkāro brahma yāthātmyajñānavihīnaḥ kathaṃ viniyogyaḥ syāditi etadāha | athāta iti vākye nanvahamevetīti niścite niṣidhyānātmarūpaṃ yat tato'haṃkāranihnutiḥ ātmaivetyādi vākyo na pūrṇa brahmāvabodhineti p. 402) nāhaṃkāranivṛttireva phalamātmaivetyāditi vākyo'jñānasya anyadapi phalamastītyāha- nādhidhvastaṃ tamo nāsti na ca jñānamanutthitaṃ nātivṛttaṃ tathānartho nānavāptaṃ sukhaṃ tathā kāryajñeyasamāptiḥ syāt pratyagyāthātmyabodhataḥ iti | yathā chāndoge tathānyāsvapi upaniṣatsu evaṃ pramātrāderanātmanaḥ pratyaṅmātraikayāthātmyaṃ śrūyate yopapattikarīti bṛhadāraṇyakepi sarvasyātmamātratvamuktamityāha- ihāpi netivākyena pratīco tatsvabhāvataḥ vyutthāpitamanūdyāha sarvamātmeti na śrutiriti sarvamātmeti vadato vedasyābhiprāyamāha- bhāvābhāvātmanā jñānaṃ na niṣiddhasya vastunaḥ yato'ta sarvamātmaiva prābravīcchrutirañjasā iti | evaṃ tāvadalaukikārtha jñānaṃ na vidheyamityuktamidānīṃ laukikātmajñānamapi na vidheyamityāha- nāpyutthitamanāḥ kaścit pratīco'nyat prapaśyati vyutthitātmāpi cātmānaṃ paśyannevātmanyadīkṣate iti | ayamarthaḥ pratīconutthitamanā anutpannamanāḥ p. 403) suptādau na pratyagātmano'nyat paśyati yena vidhiḥ syāt pratīcopyutthitamanāḥ apyabhivyaktamanā apyasvātmano paśyanneva anyat paśyatyato laukikārthajñānasyāpi vidhiṃ vinā siddhatvānna vidhiriti vākyārtha jñāvidheyatve laukikaprasiddhārthajñānasya ca kasya tarhi vidheyatvamiti cet anvayavyatirekābhyāmātmānātma vivecanasyetyāha- svātantryaṃ yatra kartuḥ syāttatra kartā niyujyate anvayavyatirekābhyāmātmānātmavivecana iti | atra hetumāha- vaco'rthapratibodhasya padārthājñānameva tu yato'ntarāyastaddhāno tena tatra niyujyate | padārthajñānasya vākyārthajñānasādhanatvaṃ kathayati | evaṃ jñātapadārthaḥ sa yathāpūrvamacodiṣaṃ brahma vā idamityatra nyāyenaikārthyayāyinā nirantarāyo vākyārthaḥ vākyādevāvagacchati avyāvṛttānanugata pratyaktatvasamīkṣaṇāt iti | tvaṃpadārthajñānānantaramityarthaḥ | padārtha jñānasya vākyārthajñāna sādhanatve guruavacanaṃ p. 404) pramāṇatvenodāharati- nityamarthatvavijñānaṃ vākyādevāñjasā bhavet vākyārthasya ca vijñānaṃ padārthasmṛtipūrvakam | anvayavyatirekābhyāṃ padārthaṃ smaryate dhruvam evaṃ nirduḥkhamātmānaṃ akriyaṃ pratipadyate || iti padārthajñānaṃ vākyārthajñānasādhanamityuktaṃ | tatra idamāśaṃkyate- bhavatu padārthajñānaṃ vākyārthajñānasādhanaṃ tattu padārthajñānamanvayādyapekṣayetyuktaṃ tanna ghaṭate | svata evāsiddhatvāditi tatrāha- pratyanmo?hāt bhāvānātmaprādhānyena tamonvayāt ātmātmānaṃ purājñāsīt vākyārthajñānajanmanaḥ anātmato'ta ātmānaṃ anvayavyatirekataḥ niṣkṛṣyātmanyathātmānaṃ sarvamātmeti paśyatīti anvayavyatirekavyāpāre vidhirajñātajñāpanameva na tvadabhipreta ityāha- ajñātajñāpanaṃ cāto vidhiratrābhidhīyate apravṛttāpravṛttistu nyāyābhāvānna ceṣyate iti athavā yata uktaprakāreṇa vākyārtha jñānena tvadabhipreto vidhirityetat anena ucyate | p. 405) jñānasya vidheyatvamātre | tajjñānaviṣayasya vidheyatvamityetadāśaṃkyāha nityaṃ na bhavanaṃ yasya yasya vā nitya * * nnatā na tasya kriyamāṇatvaṃ khapuṣpākāśayoriva | utpatyādi svato yasya sya cātyantameva na na kriyānapekṣa siddhatvāt svataḥ siddha taducyata ityetat pūrvasya prapañcaḥ kasya tarhi kriyāpekṣayā siddhatvaṃ tatrāha- utpattyādau tu yacchaktaṃ- tṛmātramavekṣate sāphalyaṃ karmaṇastatra tadabhivyakṛddhi taditi | punarapyātmatajjñānayoravidheyatve hetvantaramāha | kāryaṃ kāraṇa tantraṃ syāntatastasyātma lābhataḥ | anyakāryamakāryaṃ ca nānyat kāraṇamīkṣyata iti | ayamarthaḥ kāryaṃ tāvat svakāraṇatantraṃ ghaṭādi anyakāryaṃ pramāṇavastu paratantratvaṃ jñānamityarthaḥ tat nānyat kāraṇamīkṣate iti vidhināpekṣate | akāryamātmavastu tadapi vidhināpekṣata iti | ātmajñānasya ātma tatpramādhīnatvaṃ sādhayati sarvamātmeti yā buddhiḥ sā prameyabalāt bhavet p. 406) pramātṛtantrā sā cetsyāt prāptālokāgnibuddhivat iti | balāccetyarthaḥ ata upasaṃharati- ato puruṣatantratvānnātmajñāna vidhirbhavediti tarhi kiṃ vidheyamiti tatrāha- anvayādi kriyātvasya tattantratvādvidhīyate | śravaṇaṃ mananaṃ tadvat tathāgamayamādi yat pumāṃ * * * ktoti tat kartuṃ tasmādetadvidhīyate iti | anubhavātmanaḥ sarvapramāṇaphalatvācca ātmā na vidheya ityāha- viśiṣṭehānubhūtiśca sarvamānaphalaṃ yataḥ phalaṃ ca vidheyaṃ syādato hvādaṃ vidhīyate iti | viśiṣṭeti satyādilakṣaṇetyarthaḥ punarapi laukikātmajñānasya avidheyatvaṃ sādhayati pramāṇamapramāṇaṃ ca prabhābhāsaṃ ca yadbhavet caitanyākāramevaitat prathate sarvameva taditi sarvajñānānāmātmaprasādāt siddherātmā siddhastajjñānaṃ na vidheyatvamityarthaḥ- nānākārānupādatte caitanyākārameva sat | pratīcyavyabhicāryekaṃ tadanye vyabhicāriṇaḥ ityetat pūrvasya prapañcaḥ | nanu suṣuptādau p. 407) ātmasaṃvido'pi vyabhicārāt kathamucyate pratīcyekaṃ jñānamiti | tatrāha (utpannamapi sat jñānaṃ pramātṛtvādyupagrahāt tadanutpannavat bhāti tadutpatteḥ purā nṛṇāmiti) mātrādivyabhicārepi saṃvidavyabhicāriṇīmithaḥ kṛtsnepi jagati tadanyavyabhicāritviti nanu saṃviṃdrūpaścedātma jñānāsadoṣatpannameva kimiti | tadarthaṃ śravaṇādividhānamiti | tatrāha utpannamapi sat jñānaṃ pramātṛtvādyupagrahāt tadanūtpannavadbhāti tadutpatteḥ purā nṛṇāmiti yadā śravaṇādyanuṣṭhānena mātṛtvādyupagrahaparicchedaṃ nirākaroti tadā'khaṇḍādvaya brahmajñānaṃ pūrvamapyutpannameveti manyate | ityāha vyutpādyate yadā sākṣāt yathoktanyāyavartmanā utpannameva vijñānaṃ tadā prāgapi manyata iti mātrādivyabhicārepi ityasya prapañcaḥ svasvātmikaiva sarvasya brahma syāccidato vyabhicāriṇi ityetat ātmā draṣṭavya ityasmāt svasāmarthyataḥ pratīyamānamarthaṃ darśayati | nirākaraṇāya p. 408) ātmeti taddṛśoreva śabdastat smṛtāviha pramātṛkriyayā vyāptirdraṣṭavya iti bhaṇyate śabdāntarodhatastāva dīdṛgatropajāyate | śruteranubhavaḥ sākṣāt idānīṃ nirākaroti yathā vastu na veti vā vicāryamāṇo'nubhavo rūpyaśuktyanubhūtivaditi | brahmātmani pramātrādivibhāgajñānaṃ śabdasāmarthyāt pratīyamānaṃ mithyā śuktyādi rūpyādi jñānavadityarthaḥ | kathaṃ mithyeti | tatrāha pramāṇamapramāṇaṃ vā meyasaṃgatyasaṃgateḥ || pramātṛmeyabhedotra na tāvadgamyatemiteriti | ayamarthaḥ yathārthabodhakaṃ pramāṇa manyathā bodhakamanyathā bodhakamapramāṇamiti | tāvat pramāṇavidāṃ sthitiḥ brahmātmanoradvayatvāt na tatra pramātrādivibhāga jñānaṃ saṃbhavatyataḥ tatra tajjñānaṃ śabdādāpātena prajāyamānaṃ mithyeti | svayaṃprabhasyaivātmatvācca ātmani taddhīrmṛṣetyāha- pratyagdhīmātra gamyo'rtho yasmādātmeti niścitaḥ iti dhīśabdena svarūpabodho bhaṇyate yadi p. 409) na svayaṃ prabhastadātmatvasaktirityāha- pratyagdhīgocaro nocet anātmāsau ghaṭādivat iti | tata eva kalpitaṃ cetyāha- brahmādimadhyapātitvaṃ tataścāsya prasajyate | iti | ato na ghaṭādivat prāmātṛjñānapariṇāmagamyatvaṃ ātmana ityāha- vibhinnadṛṣṭī dṛṣṭyāpti ghaṭāderiva nātmanaḥ iti | yadyapi na budhyantaragamyastathāpi svenaiva svayaṃ na gamyata iti | netyāha na cābhede'sti saṃvyāptiraidikādeva kāraṇāt iti | tarhi ātmāntaragamyo'stu | netyāha- na ca draṣṭātmano'nyosti draṣṭrantaraniṣedhanāditi ātmānantarabhāvepi na tena gamyatvamityāha na ca dṛṣṭo dvayorloke draṣṭṭadṛśyatvasaṃgatiriti samatvāt pradīpavadityarthaḥ | svenaiva gamyatve dūṣaṇāntaramāha kriyāvirodhaḥ prāpnoti draṣṭṭasvātmasamīkṣaṇaḥ iti | kiṃ ca svena svayaṃ gamyaścet svāvagateḥ nityasiddhatvāt siddhyarthānarthakyamityāhataddṛṣṭe nityasaṃprāpte vidhyānarthakyasaṃgatiriti p. 410) saṃsārātmatvajñānasya vidheyatva dūṣaṇāntaramāha saṃsāryātmani dṛṣṭepi na ca kiñcitprayojanaṃ ayameva conartho yatsaṃsāryārthadarśanamiti nanvasaṃsārthātmajñānaṃ vidheyamiti cennetyāha tadanyasthāprasiddheśca kathaṃ syāttatsamīkṣaṇaṃ atha prasiddho'sāvātmā taddṛṣṭiḥ kiṃ na vidhīyata iti | tathāvidhātmani dṛṣṭe'dṛṣṭe ca na tat jñānavidhirityarthaḥ | saṃsāryātmano lokasiddhatvācca anāgamavidheyajñāna gamyatvamityāha- dṛṣṭadarśanadṛśyānāṃ prātyakṣyānnāgamekṣaṇaṃ iti | nanu draṣṭurātmā'nyaccettatra dūṣaṇamāha draṣṭurātmā pṛthak cet syāt pṛthagātmeti durvacaḥ iti | vibhaktasyānātmatvaṃ ghaṭādivadityarthaḥ | nanu saṃsāryātmāpi na lokasiddho'taḥ tajjñānasya vidheyatvamiti | tatrāha na cātmanyaprasiddhe syāt saṃsārasya prasiddhatā na hyaprasiddha saṃbandhī saṃbandhaḥ kvacidiṣyate iti | saṃbandhaśabdenātra saṃsāraḥ kathyate p. 411) paratantratvāt sa ca siddho na tatsiddhirātma siddhivyatirekeṇa tattantratvāt saṃsārasya ata ātmasiddhiraṃgīkāryeti | nanu saṃsāro nātmagataḥ kiṃ ca taṃ karaṇa iti | tatrāha na cedātmādisaṃbandhaḥ saṃsāro'yaṃ samīkṣyate taṃ mumukṣutvamāyāntaṃ kuto hetoritīkṣatāt iti | saṃsārijñānasya apuruṣatantratvācca na vidhirityāha- anṛtaṃ traividhirneṣṭo vandhyāputrodbhave yathā mātṛtantre tathaivāyaṃ na vidhiḥ pratyagīkṣaṇaḥ iti | kathaṃ saṃsārijñānasya apuruṣu tantratvamiti cet taddṛṣṭāntenopapādayati | nānādravyasamāyoge viyoge ca ghaṭātmanaḥ viyatsaṃpūrṇatā nityā viyatsatteravarjanāt śabdādibāhyasaṃbandhe vibhāge ca tathādhiyaḥ pratyak caitanyasaṃbandho nityo nityātmasākṣikaḥ | iti | saṃsāryātmajñānasya nityaprāptatva kathanena tajjñāne niyamavidhirnirākṛto yadyapi parisaṃkhyāvidhiḥ saṃbhavati aikātmya jñāne tu jāte tajjñānasyaiva nityaprāptatvāt p. 412) na niyamavidhirna parisaṃkhyāvidhirityāha - yato'taḥ pakṣikī prāptirnehāsti | aikātmya darśane niyamaḥ parisaṃkhyā vā tena nehopapadyata iti pūrvasya phalamanenocyate | iti | ke kecit siddhavastuniṣṭhatve vākyasya sāpekṣatva prasaṃgāt tasya mānāntarayogatvāt vidhyarthasya tadabhāvāt vidhirabhyupagantavya ityāha karmakāṇḍe yathā mānaṃ tathaivopaniṣatsvapi vidhirevānapekṣatvāt sāpekṣā nābhidhā śrutiriti | brahmaikatvasya siddhatvepi rūpādyabhāvena mānāntarāviṣayatvāt abhidhānavākyasya pramāṇamupapadyata iti āha - maivaṃ mānāntarāprāpta samyagaikātmyabodhataḥ abhidhāśruteḥ pramāṇatvaṃ suptotthāpakavākyavaditi || nanu kathamaikātmyasya meyatvaṃ pramātrāderbhāvāt tatrāha - akārakaikātmya mātraṃ meyaṃ vastviṣyate yataḥ | tadanyasya yato mānādvyatireko na labhyate | iti | prāmātrādi vibhāgasya mānāsiddhatvāt kūṭasthādvayasyameyatvaṃ ghaṭate ityarthaḥ | nanu brahmātmano p. 413) vyavadhānamajñānātiriktamasti tannivṛttirvihitajñānāt atastadvidheyamiti tatrāha mukhyaikātmyasya cājñānānāntaraṃ yāntaraṃ yataḥ | iti bhavatvajñānameva vyavadhānaṃ tannivṛttivihitajñānāditi netyāha- vidhitantrasya kāryatvānnājñata prabhaviṣṇutā iti kāryatvāditya pramāṇatvādityarthaḥ | ataḥ pramāṇajñānasyaiva ajñānanivartakatvaṃ nānyasya | tadetadāha- yathāsthitātmavastūttha jñānamuktvā tamo hatau nānyo hetustatastasmānna traiyante vidhiḥ prameti nanu vihitasye yatyapi yāgādipadaprāmāṇyaṃ prāptaṃ tathāpi puruṣeṇa vihitajñānasya prāmāṇyaṃ kriyata iti | tatrāha- niyojyasya ca naiścaryaṃ dhīsamyaktvaṃ pratīṣyate tasya meyaikahetutvāt naiva syānmātṛtantrateti siddhaniṣṭhatve sāpekṣatvenāmātvamuktaṃ tanna ghaṭata ityāha- vidherivānapekṣatvaṃ vedānteṣvabhidhā śruteḥ anṛtaṃ tvatra sāmānyāttathātīndriyabodhataḥ | p. 414) akṣādyaviṣayaṃ pratyak svataḥ siddherasādhanam abhidhā bodhayanti yannānyat kiñcidapekṣyata iti | etat pūrvasya prapañcaḥ rūpādi hīnatvena tasya pratyakṣāyogyatvāt vidhiṃ nāpekṣate | abhidhāśrutirityarthaḥ | siddhavastunividhirna mameti tāvadupapāditanniyogepi mātvamasaṃbandhagranthe nirākṛtaṃ niyogāsaṃbhavena | tasmādiṣṭasādhana eva vidhipadayuktavākyasya māścatityāha- prasaṃgāt tasmādvidheḥ pramāṇatvaṃ sādhyasādhanabodhane | atīndriye tadanyena jñātuṃ śakyaṃ na tadyataḥ iti | punarapi vidheramātvaṃ dṛṣṭavastuni siddhāntena sādhayati || sādhyasādhana saṃbandho na śakyo'bhidhayā yathā pratipattuṃ svataḥ siddhau śakyā vidhigirā tathā iti | bhāvanābhāvāccātra na vidhirityāha aikātmyasya svataḥ siddherna kriyāpekṣyate tataḥ tataśca bhāvanābhāvo bhāvanāyāḥ kriyāśrayāt virahe bhāvanāyāśca na vidhestatra mānateti | p. 415) ayamarthaḥ | yatra kriyā tatra bhāvanānuṣṭhānamityarthaḥ | yatrānuṣṭhānaṃ tatra vidhirato na siddhavastuni vidhermātvamiti | ato vidhirahita vākyasyaiva siddhavastuni mātvamityāhasvataḥ siddhārthabodhitvā dabhidhāyāstu mānatā iti | punarapi vidhipraveśanāya codyamudbhāvayati vārtikadvayena | tallikhyate sāpekṣatvādamānaṃ cedabhidhā lokavanmatā abhidhātatvamanyādi sarittīraphaloktivat saṃhatyanupapattiśca padānāmabhidhā śrutau ākhyātapadahetutvāt sarvatra padasaṃhateriti kriyāpadamatrāpyastītyāha- nākhyātapadasadbhāvāt syādeva padasaṃhatiḥ asya syādvyākhyāta mastye bahābhidhā śrutāviti saritkṣīravākyasya sāpekṣatvaṃ yuktaṃ | tadarthasya pratyakṣasiddhatvāt na tadvākyādeva tatsiddhirityāha- vārtikadvayena tallikhyate sarittīraphalānīti | yuktā pekṣābhidhā śruteḥ- pratyakṣamānagrāhyatvāt phalatīrārthasaṃgate | p. 416) pratyakṣagrāhya eṣo'rtho na tadanyaḥ pramāṇataḥ yato'to nāgamādeva tādṛśe'thesti niścitiḥ iti | nanu tadanyapramāṇaka ityasyāyamarthaḥ phalatīrasaṃgatyārtho na kevalavākyagamya iti aikātmyasya tu siddhirāgamādeva | tasya rūpādīha netvena pratyakṣādyayogyatvādityetadāha apūrvādivaco'rthe tu na pratyakṣādyapekṣate pratyakṣādyaprameyatvādaikātmyākhyasya vastunaḥ iti | yadyapi karmajñāna vākyayoḥ viruddhasādhyaviṣayatvena vailakṣaṇyamasti tathāpi prāmāṇyakāraṇasya ubhayatra tulyatvāt tatvamādivākyānāṃ brahmaṇi prāmāṇyaṃ ko nivāra yedityāha vārtikadvayena | tallikhyate apauruṣeyavākyatvaṃ samānamabhidhā śruteḥ atīndriyārthabodhitvaṃ samānaścodanoktibhiḥ siddhasādhyaprameyatvabhedo yadi paraṃ tayoḥ prāmāṇye tvataśītistu na kācidapi dṛśyate iti | nanu pramaivātra nopajāyate kathamiti śayābhāva iti tatrāha pramopajāyate tāvadahaṃ brahmetyalaukike | p. 417) tatvamasyāti vākyebhyaḥ śravaṇātsamanantaraṃ kiṃ ca vidhivākyasyāpi pramotpādakatvena prāmāṇyaṃ tadatrāpyasti cet kimityaprāmāṇyamityāha - evaṃ cedapramāṇatvaṃ kimitīhābhidhā śruteḥ vidherapīha mānatvaṃ noktaṃ nyāyātirekataḥ iti | kiṃca pratyakṣāderapi svārthabodhasāmarthyāt prāmāṇyaṃ tatsamāderapi tadastyataḥ kimitya prāmāṇyamityāha- svaśaktiḥ sarvamānānāṃ yathā vastvavabodhane abhidhāyāśca sāstyeva kimiti syādamānateti nanu yadi rūpādihīnatvāt prayakṣāyogyaṃ brahma tathāpi anumādiyogyaṃ tasmādvaco'numādyapekṣamiti | netyāha- nāpyarthe'tīndriye siddhe mānaṃ liṃgādyapekṣate itiṃ | nanu ayamādyapratyakṣamapi brahma yogi pratyakṣagamyaṃ tatastadapekṣaṃ tatvamādivaca iti netyāha yogipratyakṣamānaṃ vā tayoraviṣayatvata | aviṣayatve hetumāha netītyasthūlamityādi vākyāt yo'rtho abhigamyate yogipratyakṣagagamyoyaṃ p. 418) na tatpratyayahetuta iti | śrutyarthānumānāderātmanaḥ svarūpatvāt na tadyogya ātmetyarthaḥ | ubhayavidhapratyakṣāyogyatvāt nānumāgamya ityāha- pratyakṣānavatārācca nānumānena mīyate dharmadharmābhisaṃbandhe nāgṛhīte'numāyataḥ iti | nanu yadyapi idānīntanānāṃ pratyakṣā yogyaṃ brahma tathāpi yugāntaravartināṃ pratyakṣayogyaṃ brahma tatpratyakṣasyātiśaya saṃbhavādityāha yajjātīyaiḥ pramāṇaistu yajjātīyārtha darśanaṃ bhavediti lokasya tathā kālāntarepyabhūditi nanvidānīmapi mārjārādipratyakṣasya atiśayo dṛśyate asmadādi pratyakṣādevaṃ yogyādipratyakṣasyātiśayasaṃbhavāt brahmaviṣayatvamityāśaṃkyāha- yatrāpyatiśayo dṛṣṭaḥ sa svārthānatilaṃghanāt dūrasūkṣmādi dṛṣṭau syānna rūpe śrotravṛttitā iti | evamuktaprakāreṇa yogyādipratyakṣādyaviṣayatvāt brahmaṇaḥ tadbrahmaṇi prāptamapi prakāśyati brahmetyāha- yogipratyakṣamānādeḥ p. 419) yogipratyakṣamānāderna cedaikārthyameyatā tatprāptamapi kiṃ kuryāt svātmāyogyāsu bhūmiṣu | iti | uktaprakāreṇa yathā pratyakṣādyaviṣayastathā vidherapyaviṣaya ityāha- akṣādimeyā sārūpyādaikātmyasthāna tat pramaṃ yathā vidheyāsārūpyaṃ naikātmyaṃ syādatastathā vidhestatheti kiṃ ca brahmajñānavidhistvayeṣyate brahmaṇaḥ pramāntarāviṣayatva prasādhanāya taccet siddhatvena pramāntarayogyam vidhināpi tannirākartumaśakyamityāha- saṃbhāvyate cedakṣādi vyaikātmyārthe phalādivat na tadvārayituṃ śakyaṃ loke vidhiśatairapīti | evaṃ tatvamādivākyasya anapekṣatvamupapādya vidhivākyasyaiva sāpekṣatvamityāha- nāsamīkṣya svasāmarthyaṃ pumān vidhiśatairapi pravartate'napekṣatvaṃ kuto vidhivacaḥ svataḥ iti śaktisāpekṣaṇe vyatirekasiddhāntamāha- avākyeṣu niyuktopi kṛṣṇalājūpayediti na tacaktiṃ vinā kaścit pumāṃstatra cikīrṣati evaṃ cedanapekṣatvaṃ vidheḥ kimiva bhaṇyate p. 420) iti | tasmācchaktyapekṣayā vidhyarthapravartanānnānapekṣatvaṃ vidhivākyasyeti | kiṃ ca bhāvanāmapi vidhirapekṣata ityāha- na bhāvanānapekṣosau vidhistasmāt pravartate na trayāpekṣā tatvamāderityāha- na bhāvanāntaramiyaṃ na ca mānāntaraṃ tathā | apekṣyābhidhayaikātmyaṃ ababodhayati śrutiḥ iti puṃso jñātṛśaktisāpekṣatvamubhayatra sādhāraṇaṃ karaṇaśaktisāpekṣatvaṃ bhāvanāpekṣatvaṃ mānāntarāpekṣatvaṃ ca tatrātiśayo niyogasya jaḍatvena tatra mānāntara saṃbhavādanyathā śaktigrahāyogāt ātmanaḥ svayaṃ prakāśatvena māntarābhāvāditi || ata upasaṃharati- ato'napekṣatā yuktā sarvadaivābhidhā śruteḥ iti | tarhi śaktigrahaṇāpekṣāpi na syāditi cennetyāha- abhidhānābhidheyārtha jñānameva vyapekṣate iti vihitajñānasya apramāṇatvena prameyāsādhakatvācca na jñāne vidhirityāha- p. 421) jñātṛkriyā pramātṛsthā na yathāvastu bodhakṛt prameyakartṛkaivāsau yathā vastvavabodhinī uktamevārthaṃ dṛṣṭāntena sādhayati- na cānyadīyavyāpāre hyanyo śakterniyujyate | na hyagnisādhye śoṣādau niyogo ghaṭate'ṃbhasaḥ iti | nanu jīvasya brahmabhedo'vidyākṛto vihitajñānānnivartate atopekṣeti netyāha brahmaṇo'vidyayāyopi syādavaccheda ātmanaḥ tadavacchedavidhvastau na sādhanamapekṣate | iti nanu bhedo nā'vidyākṛtaḥ kintu paramārtha ityāśaṃkya āha- avacchinnayāthātmyaṃ abrahmaikātmyādavidyayā avacchinnavadābhātiḥ kṣetrajño rajjusarpavaditi bhavatu bhedaśramavidyākṛtaḥ jñānānnivartate iti | netyāha na cāvidyā nirāsyātra pratyagyāthātmyabodhataḥ sādhanaṃ kiñcidāpekṣyaṃ svargayāgadivastvastvaciditi | nanu yadyapyasādhyaṃ kiñcidapi nāsti tathāpi vihitajñānena bhāvyaṃ prati yatnābhāvāditi netyāha- na cāpi madhyayā vṛtyā sādhye sati jagatyapi kiñcitsādhanamityevaṃ bhaṇyate lokavedayoḥ p. 422) iti tasmāt sādhanasya sādhyena bhavitavyamiti tatrāha sādhyaṃ ca lokataḥ siddha mutpatyādicatuṣṭayaṃ iti | tatpramāṇasyāpi sādhanatvātteṣāṃ anyatama sādhyaṃ netyāha- pramāṇasya na tatkāryaṃ siddhārthaṃ vyañjakatvataḥ iti | nanu jñānamabhyasyamānamavidyāṃ nivartayati ato abhyāsāpekṣā ato vidhiriti | netyāha nātmalābhātirekeṇa vyañjakasya manāgapi saṃbhāvyate paraṃ rūpaṃ ajñātatvāpanodakṛditi pramāṇajñāne taddyotyate ca vicittirnirasta svarūpajñānepi tadapākurvannāha ātmā sāmānyarūpotthaḥ na cābhūto na jāyate ghaṭādijñānavat jñānaṃ bhinnahetvanapekṣate iti | bhinnahetvanapekṣata ityetat kutaḥ tatrāha sthāsvanubhavamātratvāt kāryakāraṇavastunaḥ abhūtabhūtirnaivāto yujyate'nubhavātmani iti | kiñcaḥ brahmavidastvayā vidhirucyata iti brahmajijñāsā yadi jijñāsostadāpi śravaṇādāvuta yānādyanuṣṭhāne yadi śravaṇādau tadā na vārayāmo yadi yāgādyanuṣṭhāne p. 423) tanna ghaṭata ityāha- prātyagajñāna hetuttha bhāvaneyaṃ na tu svataḥ pratyagyāthātmyajijñāsoḥ kathaṃ sā viṣayo bhavet | iti | bhāvaneti vidhiprayuktā yogā dyanuṣṭhānamucyate brahmajijñāsorna sādhyaphala yāgādo vyāpāraḥ tatphalārthitvābhāvāt śuddheśca nivṛttatvāt kintu jñānasādhanaśravaṇādāvityarthaḥ nāpi brahmavido vidhirityāha- kriyākārakabhedoyaṃ ajñātaikātmya vastunaḥ tajjñāne'sāvasaṃbhāvyaḥ taddhetūcchittikāraṇāt iti | athavā vārtikadvayaṃ jñānaviṣayamevātra pakṣe jijñāsoriti jñānina ityarthaḥ | jñānāt taddhetūcchitti rasiddheti | tatrāha- na cāvidyāsamucchittirjñānotpattyatirekataḥ iti | jñānādeva avidyānivṛttirityarthaḥ bhavatu jñānādavidyā nivṛttistatkārya nivṛttijñānābhyāsāditi | netyāha saṃsāranāśāvidyāyā nāśānna vyatiricyate iti | nanu kāraṇasaṃsargaḥ karmanāśa evaṃ avidyānāśopi iti cennetyāha- p. 424) na cāpyavidyānāśotra saṃsargaḥ karaṇātmani taddhvaste vastuvṛttatvāt mṛdi loṣṭādināśavat | mṛdi loṣṭādināśavannāvidyānāśaḥ | kintu kāryakāraṇavilakṣaṇātmamātramityarthaḥ | ata eva sadāvidyā nivṛttetyāha- ādāyāvāstavaṃ vṛttaṃ jñānamajñānanāśakṛt | vastuyāthātmyavṛttena tato vastūyate sadeti | viduṣastathā anubhavādityarthaḥ || yataḥ ukta prakāreṇa pravartanātmako vidhiratra na ghaṭate ato buddhabodhanameva vidhirityāha ajñātajñāpanaṃ tasmāt vidhiratropapadyate akṛtasya kriyātvatra vidhirnaivopapadyate iti | atra kecidavidyādvaividhyamicchanti kathamācchādikā vikṣepikā ceti atra ācchādikā nivṛttijñānajanmamātrādeva vikṣepikā vidyānivṛttivihita jñānādato vidhirabhyupagantavya iti | tatrāha- dvaividhyaṃ cāpyavidyāyā na ca yuktyāvasīyate aikātmyavastumātratvāt avidyaikaiva yujyate iti | etamarthaṃ dṛṣṭāntena sādhayati- p. 425) prameyabhedabhinnatvaṃ jñānānāmiva bhedakaḥ nāvidyāyā yato'stīha dvaividhyaṃ tena durghaṭamiti tasmādatra jñānamekaṃ ajñānaṃ caikameveti nanvātmājñānamātmajñānamācchādayatyeva na jagatkāraṇaṃ ekasya dvikaratvā saṃbhavādato jagatkāraṇatvena ajñānāntaramapyupagantavyamiti | netyāha- pratyagajñānameveha tadanyadvastu kāraṇam tadanyakāraṇāsatvāt dvaividhyaṃ tamasaḥ kutaḥ iti - māyābhiḥ māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyādityādi vākyebhyaḥ pratyagajñānasyaiva kāraṇatvaṃ gamyata ityarthaḥ nanu ātmano muktijñānābhyāsādato vidhinā bhavitavyamiti | netyāha- na cābhyāsādyapekṣāpi svato muktatvakāraṇāt na ghaṭāderghaṭatvādi ghaṭādyabhyāsasaṃśrayamiti ayamarthaḥ- satyaṃ yadi saṃsāraṃ paramārtha ātmano nityamuktatvāt ātmanaḥ saṃsāritvamavidyādhyāropitaṃ ato nityamuktasya muktohaṃ mukto'hamiti abhyāsānmuktatvaṃ na bhavet yathā ghaṭo ghaṭaḥ paṭo paṭaḥ ityādyabhyāsānna p. 426) ghaṭāderghaṭatvamevaṃ | iti | kiñca saviṣayaṃ sākāraṃ ca jñānamabhyasyate | yathā garuḍādijñānaṃ paramātmanaḥ | punarabhyāsakartuḥ svarūpatvena aviṣayatvāt arūpamiti ca ākārapratiṣedhādātmajñānamaviṣayaṃ anākāraṃ ca ataḥ tajjñānābhyāsaḥ kartuḥ na śakyate | kathaṃ tatra vidhirityabhipretyāha- na cāviṣayavajjñānamanākāraṃ ca bhāvyate bhāvataḥ pratyagātmatvā dākṛteśca niṣedhata | iti | nanu yathā jñānaṃ tathābhyāsāviti cenna pramātrādivibhāgopamardena tadutpatterākṛtiniṣedhādeva pratyakṣāviṣayaṃ cetyāha nendriyeṇa graho'syāsti śabdādyarthānupātinā iti | nanu yathā rāgādernīlādyākārābhāvepi mānasapratyakṣatvamevaṃ ātmanopīti | netyāha duḥkhādivacca naivātmā ṣīte svārthaikarūpataḥ iti | svayaṃ prakāśatvāt svatantratvāccetyarthaḥ vihitajñānābhyāsasaṃyuktaṃ antaḥkaraṇaṃ muktisādhanaṃ ato vividhā bhavitavyamiti kecit tannirāsārthamāha- p. 427) bhāvanopacitañceto na ca kaivalyakāraṇam | tasyehaiva samucchedāttaddhetvajñānahānataḥ iti | kaivalyasyopādānakāraṇaṃ na tathāvidhaṃ cetaḥ tasyā jñānakāraṇatvena tannivṛttau nivṛttermuktikāle bhāvādityarthaḥ itaśca nopādānakāraṇaṃ ceta ityāha- svakāryārthānugāmitvaṃ bhāvanā jñānakarmaṇāṃ akāryakāraṇātmatvāt kaivalyenugatiḥ kutaḥ kiṃ ca aparokṣatayā ātmanyanvagate abhyā sagatirutānavagatenobhayathāpi vidhibhirityāha- sākṣādātmaprasiddhau vā nābhyāsastatphalasthiteḥ jñānābhāvādasiddhau ca kvanvabhyāsavyapekṣaṇā iti | nanu sakṛdutpannaṃ jñānamajñānaṃ nivartayitumalaṃ ato'bhyāsena bhavitavyamiti | netyāha ātmā sāmānyarūpotthaṃ jñānamajñānamātmani sakṛjjñātaṃ na ceddhanti jñānameva na tadbhavediti jñānājñānayorekāśrayatvācca jñāna udite ajñānaṃ bādhyameveti ityāha- samyak jñānaṃ yadāśritya tanmohopi tadrāśrayaḥ p. 428) abādhitaṃ tamokrānta ityuktirjaḍavaktṛtā iti | evamādyacca vidhinirākaraṇāya saṃbandhagranthādau tatra tatroktamanusandheyamityāha ityevamādi yaccoktaṃ pūrvamevātivistarāt tat kṛtsnamanusandheyam | sarvāpahakarahānikṛditi | yata evamuktaprakāreṇa vidhirna saṃbhavati tasmāt ātmā vā are draṣṭavya ityetat vākyaṃ sarvasyātmamātratvāvabodhakaṃ ityupasaṃharati- sarvamātmetyataḥ paśyedātmānātmavibhāgavit ātmā draṣṭavya ityuktvā hyeṣortho'trābhidhīyate iti | draṣṭavya iti darśana jñānaphalamatra pratīyate ataḥ sarvamānaprasaktau tannivṛttyarthaṃ vedāntā eva pramāṇamiti pratipādanāya ca uttaraṃ vākyamityāha- darśanasyāvidheyatvāttadupāyo vidhīyate vedāntaśravaṇaṃ yatnādupāyastarka eva ceti kiṃ tacchravaṇamityāha- śrutiliṃgādiko nyāyaḥ śabdaśaktivivekakṛt iti śrutyādibhiḥ vedāntavākyānāṃ brahmātmani p. 429) tātparyanirūpaṇaṃ śravaṇamityarthaḥ | tatra pratyakṣādivirodhaparihāreṇa āgamārthasya brahmātmano viniścayāya mananamityāha | āgamārthaviniścityai mantavya iti bhaṇyate kiṃ tanmananamiti cet ādyantavatvādihetubhirdvaitasya mithyātvopapādanaṃ athavā ācāryaṃ purataḥ kṛtvā brahmātmani vedāntānāṃ tātparya nirūpaṇāvirodhacintā phalacintāśravaṇamācāryādadhigatānāṃ tātparyādīnāmācāryanirapekṣaṃ svabuddhyaiva nirūpaṇaṃ mananamiti vedāntavākyaṃ vastu paraṃ na bhavatīti rūpāsanāni yogaparamiti kecit tadapi nirākṛtaṃ mananavidhānādityāha- vedaśabdānurodhyatra tarkopi viniyujyate iti | tarkasya kutra vyāpāra iti | tatrāha vācyavācakasaṃbandha niyame tasya hetutetitvaṃ padavācyaṃ na śarīrādyahaṃkāra paryantaṃ kintu kūṭasthabodhaḥ pratyagātmā'dvayaḥ tatpadavācyamapi na pradhānādināpi svayuktyā parikalpitaṃ saprapañcaṃ tatvaṃ nāpi parokṣaṃ p. 430) kintu advayaniratiśayānandarūpaṃ pratyagbhūtamityevaṃ vidhavācyavācakaniyame tasya vyāpāra iti | nididhyāsana padasyārthamāha aparāyattabodho'tra nididhyāsanamucyate iti | aparāyatta bodha iti | jñānasādhanameva mānākhyamatrocyate | draṣṭavya iti jñānasyoktatvāt aparāyattatvaṃ ca tasya manorathādivyāpāranirodhasya ayatnasādhyatvāt kṛtaśravaṇamananena sākṣāt vākyārthāvabodha evāparāyattabodha ityanye asmin draṣṭavya iti darśanaṃ tatphalaṃ niścayaḥ syādvicāraprayojakajñānaṃ vā nididhyāsanopanyāsaḥ kimarthastatrāha- pūrvayoravadhitvena tadupanyāsa iṣyate iti avadhiṃ darśayati- śravaṇādikriyā tāvat kartavyeha prayatnataḥ yāvadyathoktaṃ vijñānaṃ āvirbhavati bhāsvaraṃ iti | yāvadahaṃ brahmāsmīti niścayaphalajñā notpādaḥ tāvat śravaṇamanane kartavye ityarthaḥ darśanādeḥ kramaṃ darśayati- āgamāddarśanaṃ pūrvaṃ āgamācāryatomate | p. 431) trayāṇāmapi saṃgānāṃ śāstrācāryātmanāṃ sthiraṃ iti | āgamāddarśanamityasya ayamarthaḥ | adhītavedasya vicāraprayojakajñānamutpadyate iti | āgamācārya ityasya ayamarthaḥ athavā pratyayasaṃgaterityayamarthaḥ darśanaṃ sthiraṃ bhavati vicāraprayojakamāgamāt darśanamityasya ayamarthaḥ | tadantaraṃ matiṃ manamanutiṣṭhateti | trayāṇāmityāderayamarthaḥ ātmaśabdena mananamucyate | trayāṇāṃ saṃgānāṃ śravaṇamananayoḥ paripūrṇānuṣṭhānādantaramityarthaḥ | athavā pratyayasaṃgaterityayamarthaḥ darśanaṃ sthiraṃ bhavati vicāraprayojakamāgamāt prathamamutpannaṃ asaṃbhāvanādibhūtaviṣayatvāt asthiramiva vyavasthitaṃ vākyārthajñānaṃ tayoḥ śravaṇamananābhyāṃ nirākṛtatvāt sthiraṃ bhavati nididhyāsanaśabdādi saṃbhavatīti | pratipattiḥ purāśābdī yāvanna manute śrutam śrutvā matvā ca taṃ sākṣādātmānaṃ pratipadyate ityetat pūrvasya prapañcaḥ nanu yathā vākyādutpannajñānasya p. 432) śravaṇādyapekṣaivaṃ śravaṇāderapyutpanna jñānenānuṣṭheyaṃ kiñcidapekṣyate iti naitat śravaṇādisādhanādutpannajñāno na kiñcidapekṣate | brahmātmakānubhavaṃ vinātpāntika kaivalyāyaitadāha- ananyāyattavijñāne śravaṇāderupāyataḥ jātenāpekṣate kiñcit pratīcodbhavāt paraṃ iti | api ca yadyatrocitaṃ tadeva tatrāpekṣaṇīyamiti lokaprasiddhamatrāpya dānubhava evāpekṣitavya iti āha- sādhyasādhanasaṃbandhe śāstrāpekṣaiva nāparāliṃgāpekṣānumeyerthe narāpekṣānnaropitaḥ pramātrādyanupamardakajñānasyaiva sāpekṣatva darśanāt dharmādiviṣayasyāsya ca atathātvādapi anyāpekṣā na ghaṭata ityāha- bhinnamātrādivijñāne sāpekṣaiva viniścitiḥ ekamātrādike tvasmin kaḥ kiṃ kasmādapekṣate iti anātmajñānasya pramātrādyanupamardena utpattiṃ darśayati- pramāṇarūpāvaṣṭaṃbhāt pramāpūrvaṃ prajāyate p. 433) paścāt prameyaniṣṭhaiva prameyārthānurodhinī iti | ātmajñānamapramātrādyupamardena jāyata ityāha- pratyātmānaṃ vijānāti yatra vākyādi mānataḥ tatra mātrādisaṃbhedonamanāgapi labhyate | iti | nanu vākyādi mānata ityuktatvāt na vedaikasamādhigamyamātmana iti | tatrāha - padārthaviṣayastasmin tathaivānumitirbhavet vākyārthapratipattistu vākyādevābhijāyate iti | ātmānātmatvamātraṃ hi liṃgādvastuṣu gamyate ityetat pūrvasya prapañcaḥ | vākyajajñānādātmaiva gamyate uta anātmāpi || yadyātmaiva tatrāha nanvakṛtsnaṃ bhavejjñānaṃ yadyātmaiva samīkṣyate kevalo'nātmano dṛṣṭeḥ pratīco'nyasya vastunaḥ iti | naitaccodyamityāha- nāyamanyo'thavā'nanyaḥ pratyagajñānajatvataḥ daṇḍasarpādivadrajvāṃ svatopūrvādimānyataḥ iti | yato apūrvādimānātmā tatodvaitamavidyāgarīya ityarthaḥ | ata ātmani jñāte sarvaṃ jñātamityarthaḥ yato'to dṛṣṭa p. 434) yato'to dṛṣṭa etasmin pratyagātmani kevale nāsti jñānamanutpannaṃ nādhyastyantayātamaḥ pratyaṅmātraikayāthātmyāt kāryakāraṇavastunaḥ tajjñānāt kiṃ tamo dhvastaṃ kiṃ vā jñātaṃ vadātmanaḥ ityetat pūrvasya prapañcaḥ || nanvātmanovetyādi vākya manuvādakaṃ darśanādīnāṃ tatra darśanādayaḥ svaśabdenaivopāttānididhyāsanaṃ jñāna śabdenānūdyate tatra ko'bhiprāya iti abhiprāyaprakaṭanāya codayati- anuvāde yathoktānāṃ prakrānte darśanādiṣu vijñānenetyatha kathaṃ nididhyāsanamucyate iti | śruterabhiprāyaṃ prakaṭayati- vyādhyānāśaṃkānivṛttyarthaṃ vijñāneneti bhaṇyate | nididhyāsanaśabdena vyānamāśaṃkyate yataḥ iti | cittanirodho nididhyāsanamityāśaṃkānirākaraṇāya vākyārthajñānagrahaṇāya jñānaśabdena nididhyāsanamucayte ityarthaḥ | nanu nididhyāsitavya iti jñānagrahe dhyānasya jñānasādhanatvaṃ nirākṛtaṃ syāditi | cennetyāha - vijñānotpattihetutvaṃ dhyānādeḥ p. 435) prāgavādiṣamiti | cittanirodhasya jñānasādhanatvena vidheyatvaṃ saṃbandhagranthādārabhya tatra tatroktaṃ tathā śravaṇamanananididhyāsanaśabdena dhyānamāśaṃkyate yata iti || cittanirodho nididhyāsanamityāśaṃkānirākaraṇāya vākyārthajñānagrahaṇāya jñāna śabdena nididhyāsanamucyate ityarthaḥ || nanu nididhyāsitavya iti | jñānagrahe dhyānasya jñānasādhanatvaṃ nirākṛtamiti cet netyāha- vijñānotpattihetutvaṃ dhyānādeḥ prāgavādiṣaṃ iti | cittanirodhasya jñānasādhanatvena vidheyatvaṃ saṃbandhagranthādārabhya tatra tatroktaṃ tathā śravaṇaṃ mananaṃ tadvattathā śamadamādi cetyatrāpyuktaṃ ityarthaḥ | tasmānmokṣaphala jñānanididhyāsana svārthameva tu vijñānaṃ mukti mātraphalaṃ smṛtamiti | nanu jñānasya muktiphalatve mokṣasyānityatvamiti | tatrāha aikātmyājñānavidhvaṃsa vyatirekeṇa neṣyate aikātmyavijñānaphalaṃ prāptameva hi tatsvata iti | aikātmyākhyakaivalyanityasiddha p. 436) atastadācchādakājñānasya jñānānni vṛtte jñānakāryatvamaupacārikamiti || nanu sa kāryājñānasya jñānādhvaṃsādvyatirekāt advaitahāniriti tatrāha - yato'vayavenaiva rajjusarpādivattathā ātmāyaṃ saṃgatiṃ yāti tanmohādhyastarūpiṇā iti | ātmā tatvavibhaktasya pramātrāderanātmanaḥ svataḥ siddhestadajñāna samutthasya mṛṣātmanaḥ ityetat pūrvasya prapañcaḥ | nanu brahmajñānakartā brahmaṇo'nyo ataḥ advaitahāniriti | netyāha ātmajñānaprameyācca nānyastajjñānakṛdyataḥ iti | ataḥ pratyagātmaiva svamānaphalakārūḍhaḥ pratyagātmatamopanut ityāha ananyamātṛmānotaḥ pratyagātmā tamopanut iti | yataḥ sarvasya satvamātmā ata eva sarvamanūdya ātmamātratvamucyata ityāha- ātmanotvamanūdyāto mithyākḷptamaśeṣataḥ idaṃ brahmeti vacasā sarvamātmeti no'vadat iti | idānīṃ brahmatvaparādādityādi vākyasya tātparyamāha- ātmadhīmātreti || p. 437) ātmadhīmātragamyāthādya stadanyo'vabhāsate taddarśananiṣedhātmaṃ brahmetyāha parāśrutiriti | anena bhinnābhinnavādopi nirasta ityāha samastavyastatā tasmāt naiveha śrutimānataḥ anātmabuddhiviṣayaṃ yato yatnānniṣedhatīti | nanu kāryakāraṇātmakaṃ brahma kathaṃ bhedābhedanirākaraṇamiti | tatrāha- kāryātmā kāraṇātmā ca dvāvātmānau parātmanaḥ pratyagyāthārthya mohotthau tannāśe naśyatastataḥ iti svāvidyayā kāryātmatvaṃ kāraṇātmatvaṃ ca atastatvajñānabādhāt kāryakāraṇabādha iti atra mānamāha- apūrvānaparokte hi kāryakāraṇatātmanaḥ kutaḥ pramāṇāt saṃbhāvyā kāryakāraṇaghasmare naitasmājjāyate kiñcit nāyaṃ jātaḥ kutaścana ātmetyevaṃ śrutirvakti kāraṇādiniṣedhakṛt jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvā'mṛtamaśnute | anādimat paraṃbrahma na sattannāsaducyate yasmāt kṣaramatītohaṃ akṣarādapi cottamaḥ ato'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ | p. 438) yo māmevamasaṃmūḍho jānāti puruṣottamam | sa sarvavid bhajati māṃ sarvabhāvena bhārata | iti | vedātmanaḥ sākṣādvacanaṃ śrutivacanaṃ sarvāntaryāmiṇaḥ śaureḥ nopekṣyaṃ tadbhavādṛśaiḥ iti | evaṃ kāryakāraṇavilakṣaṇatve sati brahmaṇaḥ kāryakāraṇatvaṃ yaḥ paśyati taṃ śrutiḥ parākarotītyāha tatraivaṃ sati yo mūḍhaḥ kāryakāraṇadarśanaḥ parāṅmukhaṃ nidadhyārtha mātmakṛtsaṃ tvadarśanam iti | brahmeti jātinirdeśaḥ kṣatrasannidhikāraṇāt brahmajātīḥ padāda samyagdarśinaḥ naramiti | cakārākaraṇe nimittamāha- yadantikaṃ na jānāti yannehāsti tadīkṣyate ityevamaparādhottha kopāviṣṭena bāliśaṃ iti | kutastaṃ parau karotīti tatrāha- kaivalyāttaṃ parākuryādviprajātiṃ parāṅmukham ajātibrahmatatva yoyaṃ jātyātmanekṣata iti evaṃ vidhaṃ puruṣaṃ nirākaraṇaṃ buddhyata ityatra pramāṇatvena vyāsavacanamudāharati- kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇākṣapahāriṇā p. 439) yo'nyathā sannamātmānaṃ anyathā pratipadyate iti | ātmāpahāraprakāraṃ darśayati | yo na vedātmayāthātmyaṃ vedajātyādimattayā yadyato'to jātistaṃ parādaddhyajjaghaṃ naram iti | ayamarthaḥ yaḥ kaścidātmayāthātmyaṃ na veda sa yadi brahmakṣatrādyātmanā ātmānaṃ jānīyāda ta eva hetorato brahmaṇo brahmakṣatrādi jātimithyādarśanaṃ parākuryāditi | athavā darśanameva ātmāpahārastata evaṃ taṃ parākarotītyartahḥ | evaṃ tarhi jātyāderanyatvāt advaitahāni iti tatrāha- sarvadāvyabhicāryekaṃ vyabhicāryarthabuddhiṣu yattatvaṃ gamyate pratyak tadevānātmavastunaḥ || iti | pratyaktatvamityarthaḥ | bhavatvātmā tatvaṃ saṃjñānaṃ jagato brahmajñānaṃ bādhakamiti tava darśanaṃ tatredamāśaṃkyate nanu sarvasyātvā tatvaṃ cet kimiti vākyo'rthajñānenaitarat bādhyate itareṇa kālādinā vākyajajñānameva tasmānna bādhyata iti | tatrāha- antarmeyabalājjñānaṃ pratyaṅmohajasaṃśrayam | p. 440) bādhate vyabhicāritvāt vyabhicāritamonvayaṃ iti antaddheyadvayānanda lakṣaṇa pratyagātma tat balāt tadākāragrahaṇāt jñānārthīdaṃ yada dvayānandabrahmātmākāraṃ kalpajñānamātmā jñānajasābhāsāntaḥkaraṇāśrayamato vastu balasya bhāvāt prāmāṇyavyabhicāraṃ vastu sakāraṇaṃ jagat bādhate | iti | athavā jagadvijñāna madhyajñānaṃ tava tatra kimiti jñānameva sā'jñānaṃ jagat bādhata iti | tat jñānaṃ kasmānna bādhata ityāśaṃkā parihārārthamidaṃ vārtikaṃ | nanu kālādi jagato'pyantardheyatvabalamasti tatsvarūpatvāditi | netyāha pratyaktamojayāthātmya mātrādijana hetutaḥ kālādau tadabhāvo'taḥ na jñānasyāpavādakṛt ajñānatvamevābhijātyaṃ kālāderyato'taḥ tadabhāvontarmeyabalābhāvaḥ kālāderato na jñānasya kālādi jagaditi jñānaṃ svakāraṇā jñānajatvabalamapi āśritya bādhakaṃ na vastubalamevātaḥ kālāderapi tadbhāvāt bādhakatvamiti | netyāha- p. 441) na bādhyajavyapekṣaṃ hi jñānaṃ bādhakamiṣyate iti | bādhyājñānajatvaṃ jñānasya bādhakatvaprayojakaṃ na bhavatītyarthaḥ | yata evaṃ pūrvokta nyāyabalāt jñānājñānayorvirodhāt jñānamevājñānabādhakamityāha- tayormitho virodhatvāt samyagjñānaṃ tmaupanuditi prasaṃgāgataṃ codyaṃ nirākṛtya brahma tadityādervākyasya tātparyarthamāha- ātmānaṃ yo yathā vetti samyagvā yadi vānyathā yathā darśanamevāsau phalamāpnoti mānavaḥ iti brahma tadityādeḥ saṃkṣepārthaḥ samīritaḥ saṃsārītyanyathā jānan samyagjñānādvimucayte iti | idaṃ brahmetyādivākyasya praśnapūrvakamarthaṃ kathayati | apoditatvāt brahmādidarśanasyeti kiṃ punardraṣṭavyamityato vaktitvidaṃ brahmeti | na śrutiriti | ātmapadārthakathanapūrvakaṃ sarvasya tadātmatvaṃ daṣṭavyamityetadāha pratyaktvena ya ātmāti pratyak buddhipramāṇataḥ tāvanmātraikayāthātmyaṃ brahmādyuktaṃ pratīyatāmiti | idānīṃ sa yathā p. 442) dundubheriti vākyasya tātparyārthaṃ kathayati vṛttānudravaṇapūrvakaṃ- evaṃ śrotavya ātmāyaṃ samāptaṃ śravaṇe vidhiḥ * * * * * *prapañcaḥ para ucyate iti | sarvamātmetyuktaṃ | kathaṃ sarvasyātmatvaṃ pratyakṣādivirodhādityetadāha- nāmarūpādisaṃbhinnaṃ jagadetat kathaṃ punaḥ ātmaiva sarvamityevaṃ * * * * avyāvṛttāvisaṃvādi pratyarthivyāpti kāraṇāt iti | nityānubhavavyāptatvājjagato anubhava vyatirekeṇābhāva ityayamarthaḥ | nanu sarvo'nu bhavati na tasya cidbuddhirupapadyate'śakyatvāditi | tatrāha etadviruddhabuddhīnāṃ evameva hi śakyate iti | tasmāda dvaitaviṣayāt viruddhabuddhīnāṃ pratyaktvabuddhīnāṃ sarvo'nubhava eveti jñānaṃ nāśakyamityarthaḥ kiṃ ca sarvo'nubhava eveti jñāna viṣayasyāparārthatvāditarasya * * * * * * vyabhicāritvena kalpitatvācca pratyak p. 443) pravartadhiyaivameva draṣṭuṃ śakyamityāha vyabhicāriṣu bodheṣu yo bodho vyabhicāravān tatpramāṇārthito meyo gṛhītuṃ śakya * * * * * * * * * * * * yathā dundubhiśabde tvasāmānyādutthitāt pṛthak nādātuṃ śaknuyātkaścit viśeṣonasi kośavat tadvadātmātirekeṇa nātmīyo'rtho manāgapi yataḥ samīkṣituṃ śakyaḥ tenāsau rajjusarpavat || nanu dṛṣṭāntena sāmānyaviśeṣādāvabhyupagamāt dārṣṭāntriko pyātmā tathāvidha evetyāśaṃkya tannirāsārthaṃ sāmānyaviśeṣabhāvaṃ nirākarotī viśeṣairanvayo nāpi sāmānyānvayavat kvacit sāmānyasyāviśeṣatvādviśeṣatvāt bhinnatvādataḥ sāmānyadhiyā sāmānyagraho na sāmānyābhāvāt khaṇḍavadvittatvena viśeṣāṇāmanvayo yathā naivaṃ viśeṣaiḥ sāmānyasyānvayo'bhedākhyo'sti | sāmānyasyāviśeṣatvāt | viśeṣatvāt sāmānyasya viśeṣatvāditi pāṭhāntaraṃ ayamarthaḥ | sāmānyasya viśeṣeṇā bhedo | yadyabhedastathā sāmānyasyāpi viśeṣatvaprasaṃgāt p. 444) ato na sāmānyadhiyā sāmānyasya grahaḥ sāmānyābhāvāditi yadyanvayavādo duṣṭo ananvaya evāstviti | sopi duṣṭa ityāha viśeṣairanvayo nocedihākhu vyaktivanmithaḥ khaṇḍavat syādviśeṣādau yatsāmānyamitīritaṃ iti | nanu viśeṣaiḥ sāmānyasya vyāptilakṣaṇo anvayo'styeva bhavatu tathāpi bhedena bhavitavyaṃ | tathā sati bhinnayoḥ sāmānyaviśeṣabhāvo na ghaṭata ityabhipretyāha- dviṣṭhatvādanvayasyāpi vyāpyavyāpakayormithaḥ vyatirekamato muktvā mitho vyāptirna siddhyatīti ataḥ sāmānyaviśeṣabhāvakalpito brahmaṇi loke ceti kalpitatvaṃ prapañcayati- pratyagbodhānnirastorthaḥ pratyagvannahi siddhanavā bhāvamukhenātmā nānvayenāpyato dṛśīti anvayavyatirekābhāvarūpeṇa jagataḥ siddhyayo gādato jagatkalpitamataḥ ātmamātramiti | nanvanātmarāśerātmamātratve ātmano'saṃgatvavyāhatirnetyāha - pratyaṅmātraikarūpatvādātmā nānātmatāṃ svataḥ p. 445) saṃhata iti bhedādadvaitahānirnetyāha nāpi ca anātmā svādanyatra siddhyatīti | tarhi ātmānātmavyatirikta iti | netyāha - anātmavastunaḥ pratyaṅ pratyaktvānnātiricyate iti | yadyātma vastu tato na vyatiriktaṃ tarhi anātmavastvātmānvitaṃ bhavediti | netyāha parāṅ nānveti cātmānaṃ vyatirekācca tatvataḥ iti kalpitatvādityarthaḥ | evaṃ prasaṃgāgataṃ codyaṃ parihṛtya śrutivyākhyānamevānuvartayati dundubhyānvitaśabdasya sarvatrāmyabhicārataḥ puṃprayatnādilabdhātma vyabhicāristhtiḥ uccanīcādibhedeṣu mithaḥ savyabhicāriṣu dundubhidhvanirevaitat sarvatrāvyabhicāravān ityetat pūrvasya prapañcaḥ | sāmānyasyāvyabhicāra ukto viśeṣāṇāṃ ca vyābhicāraḥ tatphalamāha- dundubhidhvani sāmānya vyatirekeṇa tena te nirātmakā na śakyante tadviśeṣāḥ samīkṣituṃ iti | nanu dundubherityetāvanmātramatra śrūyate ato dundubhidhvanirityetadviśeṣaṇaṃ kuto p. 446) labhyata iti codayati dundubhidhvanirityetat kuto prajñāviśeṣaṇaṃ iti lābhasūcakamāha- dundubhergrahaṇaineti labdhametadviśeṣaṇamiti nahi kāṣṭhāgrahācchabdaviśeṣagrahaḥ tayorbhedādityarthaḥ dundubhiśabdasāmānyagrahāt viśeṣagṛhītā bhavantītyāha dundubhesturavā eta ityevaṃ grahaṇe sati gṛhītatvāttadviśeṣā syusteṣāṃ tādātmyakāraṇāditi ayamarthaḥ | dundubhiśabdasya sāmānyagrahe tadviśeṣā gṛhītā bhavanti iti | dundubhyāghātasya vā śabdo gṛhīta ityasyārthamāha- bheryāghātagrahādvāpi tadviśeṣagraho bhavet iti | kosau bheryāghāta iti | tadāha vīrādirasasaṃyukto dundubhyāghāta ucyate saṃgrāmādibhūmigaḥ dundubhidhvaniviśeṣaḥ ityarthaḥ | dṛṣṭānto vyākhyātaḥ idānīṃ dārṣṭāntikaṃ darśayati- upalabdhosti sakuṃbho laṃboṣṭho deśakālavān pūrvapūrvātirekeṇa nottarārdho'nubhūyate p. 447) iti | anubhāvyasya anubhāvavyatireko nāstītyarthaḥ ato anubhāvyānubhave vyastamityāha evaṃ cidanvayāt sarvaṃ tadadhyastaḥ samīkṣyatāṃ sāmānyaṃ vā viśeṣo vā cidasaṃbodhahetutaḥ iti | nanvanātmanaḥ kalpitatve kathamātmasiddhiḥ kalpitasyāsādhakatvāditi cennaitatsāraṃ nānātmabakāt ātmasiddhiḥ | kintu svata ityāha- pratyagrūpasya saṃsiddhau pratīco'nyanna kāraṇaṃ anātmavaditi | yathā nātmasiddhāvanyat kāraṇaṃ asti tathānātmasiddhāvityarthaḥ | tarhi anātmasādhakamanyāditi | netyāha - tadapyātmaviśeṣaṇatayā bhaveditivat anātmasādhakaṃ pramārūpaṃ tadātmaviśeṣaṇatayā nātmasādhakaṃ bhavet | ātmaiva pramātṛtvāpanno'nātmasādhaka ityarthaḥ tarhi ātmānamapyātmā tadāpanna eva sādhayatīti netyāha- kartṛtvakañcuko yadvat ātmānātmānamīkṣate iti | nanu kūṭasthadṛṣṭi mātratvānna tathātmānaṃ p. 448) mīkṣate iti | nanu kūṭasthadṛṣṭimātratvāditi tathā nātmasiddhatvādityarthaḥ pramātṛtvādyaṃ nvayāditi | netyāha- saṃhato gamyate nārthaḥ pratyakṣeṇa yathā sadā gamyate saṃhatastadvat ātmā pratyagdhiyātmaneti nanu dārṣṭāntiko'rtho saṃvittirabhedaḥ sarvasyātmamātratvaṃ tadekenaiva dṛṣṭāntena setsyati dundubherdundubhyāghātasya bāhyāniti ca dṛṣṭāntatrayeṇa kimityetadāha- dārṣṭāntikārthāsaṃbhitterekenaiva kṛtārthatā dṛṣṭāntena bahūnāṃ tatkimarthoktiritīryate iti | bahudṛṣṭānte kathanaprayojanamāha īryate mahāsāmānya ekasmin viśeṣāṇāmaśeṣataḥ vilayaḥ syāt kathaṃ nāma vyāvṛttānvayarūpiṇāṃ iti krameṇa mahāsāmānye brahmaṇi sarvasya layapradarśanārthaṃ bahudṛṣṭāntopādanamityarthaḥ | kramaprakāraṃ darśayitti tuṃ dṛṣṭāntatrayasya dārṣṭāntikatraye svānvayaṃ darśayati- mahāsāmānyadṛṣṭānto daundubhe kha ucyate sāmānyetararūpasya dundubhyāghāta iṣyate | p. 449) bāhyānīti tathā coktiḥ viśeṣāṇāṃ tu kevalaṃ ityuktārthaprasiddhyarthamityudāharaṇatrayaṃ iti | antyakāryāṇāmabhautikānāṃ bhūteṣu sāmānyaviśeṣātmakeṣu layo bhūtānāṃ ca kāraṇe layosyāpi kāraṇavilakṣaṇe brahmaṇi layapradarśanārthaṃ bahudṛṣṭāntopādānamityarthaḥ | idānīṃ satsāmānyāt sarvasya vyatirekābhāvaṃ yuktitaḥ sādhayati | anvayavyatirekābhyāmabhāvavapuṣā'thavā saddhīgamyāddhirugvastu na mānenāvasīyataḥ iti | ata eva sato na kenāpi saṃbandha ityāha ṣaṣṭhyarthāsaṃbhavotaḥ syāt dvitīyāsaṃbhavoḥ sataḥ iti | yathā sadvyatirekeṇa sadviśeṣāṇāmabhāvāt saṃbandhābhāvāt | evaṃ satsāmānyasya tadviśeṣāṇāṃ ca kūṭasthabodhapratyagātmavyatirekeṇa abhāvāt saṃbandhābhāva ityāha yathā sati tathā vidyāt pratīcyananyamānataḥ iti | tathā vidyādityuktaṃ vedanaprakāraṃ darśayati- sāmānyabhedarūpāṇāṃ viśeṣāṇāmaśeṣataḥ p. 450) mahāsāmānya ekatra bhūyasāṃ syādyathā tathāmitho bhinnapadārthānāṃ nāmarūpakriyātmabhiḥ sthūlādyanabhisaṃbandhe kāryakāraṇarūpiṇāṃ iti | layamiti vākyaśeṣaḥ | tasmāt kūṭasthānubhavasya na kenāpi saṃbandha iti pūrvasya pūrvasya uttarottarasmin prayoge hetumāha sūkṣmatāvyāpite jñeye bhūmyāderuttarottaram pratyagātmāvasāneṣu pūrvapūrvaprahāṇataḥ iti | etameva nyāyamavaṣṭabhya nāmāderuttarottarasmin layaḥ śrutyocyate | ityāha nāmādīni ca tatvāni prāṇāntāni tathātmani pūrvapūrvaprahāṇena yāntyastaṃ kevalādvaya iti sa yatheti vākyasya vṛttānudravaṇapūrvakaṃ saṃbandhaṃ kathayati - dṛṣṭānteti | dṛṣṭāntatritayaṃ tāvat sthitikāla udāhṛtaḥ mahāsāmānyavat pratyak sarvānātmā'vyayaḥ svataḥ iti | sthitikāle sarvasyātmamātratvamuktamityarthaḥ | evaṃ utpattikāle sarvasyātmamātratvamucyata ityāha- sthitikāle yathaikātmyaṃ śakyate jñātumañjasā yathoktanyāyavat p. 451) utpattāvapi śakyate || iti evaṃ saṃgatimuktvā akṣarāthaṃ kathayati- dhūmārciviṣphuliṃgādi yathāpūrvaṃ vibhāgataḥ agnireva na dhūmādibhedaḥ kaścana labhyate iti | idānīṃ dārṣṭāntikaṃ darśayati- prāṇalokādirapyevamanātmā pragvibhāgataḥ apūrvānaparānantaḥ pratyagātmaiva kevalaḥ iti | dṛṣṭāntasyāparaṃ tātparyaṃ kathayituṃ codyamudbhāvayati | ekajātau hi bhinnānāṃ śabdānāṃ śabda eva tu dṛṣṭamaikyaṃ na bhinnānāṃ bhinnajātau tatheti cet iti | naitat sāramityāha- dhūmādibhedabhinnānāṃ yathaikatvaṃ vibhāvasau nāmarūpādibhinnānāṃ aikātmyaṃ tadvadātmani iti | yathā bhinnajātyāliṃgita dhūmādivyaktīnāmekasminnagnau antarbhāvaḥ evaṃ jagatopi bhinnajātyāliṃgitasya brahmaṇyantarbhāva ityarthaḥ | nāmarūpādeḥ parasparavyāvṛttimabhyupagamya brahmatatvāvyatireka uktaḥ | idānīṃ parasparavyāvṛttirapi nāstītyāha - p. 452) bodhāviśeṣādathavā bheda eva na vidyate iti bodhenāviśeṣāt bodhamātratvāt parasparavyāvṛttirnāsti nāmāderityarthaḥ | atra hetuḥ kāryakāraṇayostatvamubhayoravi lakṣaṇamiti | yataḥ kāryakāraṇayorakāryakāraṇamātmaivāvilakṣaṇamavyāvṛttaṃ tatvaṃ svarūpaṃ atastayoḥrātmamātratvamatastayorbhedo nāstyataḥ kāryāṇāṃ parasparabhedopi nāstītyarthaḥ | nanu prapañcakāraṇatve parasya prayojanena bhavitavyaṃ sādhanena ca netyāha- svārthasādhanayatnādīnanapekṣyotsṛjet yathā dhūmādīn hutabhuk tadvat prāṇādīn pratyagīśvaraḥ | iti | niścasitā padasya tātparyārthakathanāya codyamutpādayati- śrotavyaḥ śrutivākyebhya ityāśaṃkyate yataḥ prayatnānantaraḥ śabdo'nityaḥ kuṃbhādivadbhavet iti | eṣo'rthaḥ vedavākyairātmā śrotavya kathaṃ syādvedasya parameśvarapraṇītatve buddhāṃ divākyavadanityatvena aprāmaṇatvāditi | p. 453) etasya codyasya nirākaraṇāya niśvāsavākyamityāha- ityasya parihārārthaṃ niścāsodāhṛtistviyaṃ iti | kathamiti | tatrāha- aprayatnotthitervedo nityasyādyomavatstutaḥ abuddhipūrvakatvācca yathā vastvanurodhyapīti eṣo'rtho nityatvaṃ śakyate vaktuṃ vidyamānasyaiva kūpākāśādivat parasmādabhivyakterapi cānityatvaṃ nāprāmāṇyādikāraṇaṃ anityasyāpi dhūmādeḥ tattajñānasya prāmāṇyābhyupagamaḥ | nanu yadyapi vedasya nityatvaṃ tathāpi tasyārthasaṃbandho buddhipūrvo devadatādiśabdasyaiva sāṃketiko ato na svasāmarthyena bodhakatvaṃ cakṣurādivat ataḥ saṃbandhakṛrtṛbuddhyapekṣatvāt aprāmāṇyamitinaitatsāramabuddhipūrvakatvāt vedavat svārtha saṃbandhasya | svārthasaṃbandhopi svātmapratipādana sāmarthya lakṣaṇaṃ cakṣurāderiva vidyamāna eva parameśvarādabhivyakto na sāṃketiko'śakyatvāt saṃbandhakaraṇasya ana p. 454) anantatvāt kartṛsmaraṇācca | tasmāccakṣurādi vadyathā vastvanurodhī veda iti | athavā vedārthe pramāṇāntarābhāvāt yathā vastvanurodhi veda ityarthaḥ | ato buddhādivākyottha buddhivat nāpramāṇatvaṃ vedasyetyāha- buddhivannāpramāṇatvaṃ vedasyehopapadyata iti ato yattenoktaṃ tathaiva grāhyamityāha sarvadā yadanenoktaṃ tacchreyaṃ bubhūṣateti vedaṃ nityatvadṛṣṭāntena sādhayati- bhānuprakāśavacchaṃbhoḥ nityoyaṃ na tu kṛtrimaḥ iti | īśvaravivartatvena īśvarātmako vedo nityo bhānuraśmivadityarthaḥ | parātmavivartatvena vedasya nityatvāt vedasya pramāṇatve pramāṇaprameyabhedāt advaitatāhānirityeṣāpiśaṃkā nirākṛtā bhavatītyāha- para evātmanātmānaṃ pratipādya naraṃ śrutiḥ kāryakāraṇavat pītvā svātmanaivāvatiṣṭhate || iti | ayamarthaḥ paraśutirātmānaṃ naraṃ saṃsāriṇamātmanā akhaṇḍādvayabrahmarūpeṇa pratipādya kāryakāraṇavat jagat pītvā bādhitvā p. 455) bādhitvā svātmanaivāvatiṣṭhate | akhaṇḍādvayabrahmarūpeṇa śrutiravatiṣṭhata iti || sa yatheti vākyamutparāvasthāyāmapi jagat brahmātmakamataḥ prati pratipādaneyetyuktamidānīṃ arthāntaramāha vedamātmaprasaktau vā sarvamātmeti vākyataḥ vedamātvaniṣedhārthaṃ sa yathetyāgamāparaḥ iti | etaduktaṃ bhavati | idaṃ sarvaṃ vedamātmeti vākyāt vedasyāmānatvaṃ prasaktaṃ kathaṃ ucyate | sarvasya mithyātva eva sarvasya ātmatvaṃ bhavati nānyathā | ataḥ sarvasya mithyātvādvedasyāpi sarvāntarbhūtatvānmithyā dhūmavadamātma prasaktau tannirākaraṇāya sa yatheti vākyaṃ athavā sarvasyātmatve vedasyāpi ātmatvāt vedābhāvādeva vedasyāmātvamityāśaṃkya nirākaraṇāyedaṃ vākyamiti amātvaṃ nirākaroti tadayuktaṃ pumarthasya taduktyaiva samāptyata iti | ayamarthaḥ | na mithyātvamaprāmāṇyaprayojakaṃ prati biṃbādau vyabhicāradanutpatyādyaprāmāṇyaprayojakaṃ tadatra nāsti śrutavākyārthasya suvyutpatte saṃśayānudayāt p. 456) viparyāsābhāvāt bādhābhāvena mithyābhūta vedādutpannajñānasya saprayojanatvasya śrutiyuktyanubhavasiddhatvādaprayatnotthitatvena apauruṣeyatvānnāprāmāṇyamiti sarvasya brahmatve buddhe vedābhāva uta ayuddhe na tavadabuddhe tatsaṃbhāvyasya lokasiddhatvāt buddhe cedastu tata eva puruṣārthajñānaphalotpatteruttarakālāntena prayojanābhāvādataḥ kṛtakatvamamātvaprayojakaṃ kathañcit nirākṛtamityabhipretya dṛṣṭāntamāha- sarvopāyonupeyaḥ syāt upeyāvasitāyataḥ svopeyārthaprasiddhau ca nopāyānāmupāyateti yathā'mṛtādyupāya svopeyaghaṭādyavasito ghaṭādiniṣpattau satyāṃ anupāyo bhavatyevaṃ pramāṇamapi sva upāyaghaṭādiniścitau satyāṃ bhavatvapramāṇamityarthaḥ | nanu utsargato yadyapi sarvasya brahmatvamucyate tathāpi vedamuktvā'to na vedābhāvaśaṃkā nāpi mithyātvāśaṃketi | tatrāha- na cotsargāpavādopi sākṣādvedagrahaṃ trapāditi p. 457) ime vedā iti sākṣāt vedaṃ gṛhītvā tadanantaramidaṃ sarvaṃ yadayamātmetyuktatvāt na vedasyātmatvamapanetuṃ śakyamityarthaḥ abuddhipūrvakoveda ityuktaṃ | nanvabuddhipūrvakaścet bālonmattavākyasamo veda iti tatrāha bālonmattektivaktivaccāhaṃ vaktuṃ dūṣaṇamādarāt | jihrema bahuśotroktau tasmādevoparamyata iti || ayamarthaḥ bālonmatta vākyasamovedaḥ ityasyāmuktau dūṣaṇaṃ vaktuṃ jihremi | vedaprāmāṇyasya saṃbandhagranthādārabhya sādhitatvāt bahuśa iti ṛgvedādigirocyante ṛgyajuḥsāmalakṣaṇā atharvāṃgirasaḥ tadvanmatrā syuḥbrāhmaṇotthitā iti hāsādisaṃbhedabhinnaṃ brāhmaṇameva tu grāhyaṃ atra prasiddhavastunetihāsādi neṣyata iti vārtikadvayaṃ prasiddhārthaṃ atrābhidheyamasya janmanocyate abhidhānasyai tatra ko'bhiprāya iti cedarthasiddhatvādityāha- abhidheyārthajanmāpi hyabhidhāsaṃbhavoktitaḥ draṣṭavyaṃ nābhidhānaṃ syādabhidheyamṛte kvacit iti | p. 458) itihāsādiśabdau prasiddhetihāsādigrahaṇārthaṃ ṛgvedādiśabdena na mantramātragrahaṇaṃ kintu mantrabrāhmaṇagrahaṇamityāhamantrabrāhmaṇayoḥ vedanāmatvakāraṇāt ṛgvedādigirā girā tasmānmantrabrāhmaṇayorgraha iti | idānīmitihāsādiśabdena prasiddhā evocyanta ityāha- yathā siddhāmitihāsādi purāṇādyapi gṛhyante lokaprasiddhimullaṃghya yato nyāyo'nyathā graha iti | atra prasiddhetihāsapurāṇagrahaṇe manuvacopi pramāṇamityāha- itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃśayet ityādi manunāpyuktaṃ kathaṃ tattyāgamarhati iti | itihāsādinā vedopabṛṃhaṇasyoktatvāt tat tasya svata eva prāmāṇyamiti | netyāha itihāsapurāṇādervedamūlatvakāraṇāt prāmāṇyaṃ nānyathā tasya prāmāṇyamupapadyate iti ata eva vedaviruddhe viṣaye na prāmāṇyamitihāsāderityāha- pratyakṣavedavacana viruddhaṃ teṣu yadvacaḥ | p. 459) yuddhavākyādivattādṛk tyājyaṃ śrutivirodhataḥ iti | nanu prasiddhetihāsādi grahaṇamatra kathaṃ tasya kartrantarasmaraṇāt tatrāha na ceśvarātirekeṇa kaścitsṛṣṭābhyupeyate itihāsapurāṇādestadanyasyeha kāryataḥ iti parasyaiva kāraṇatvaṃ sādhayati- kāraṇatvaṃ pramāṇena yasya sākṣādviniścitam api tatkāryakartṛtve tadevābhyupagamyatāmiti brahmaṇaḥ sarvakāraṇatvasya śrutau viniścitatvāt yadyapi vāyuproktaṃ parāśaraproktamiti tatra tatra kāraṇāntarasmaraṇaṃ tathāpi tatrāpi brahmaiva kāraṇamityarthaḥ | nanu vedo vedatvādeva brāhmaṇaṃ evamitihāsādyapyastu kiṃ vedamūlatveneti | tatrāha - na ca vedoktito vedaḥ grantheyātra iheṣyate kiṃ tvamānatvahetūnāṃ vedavākyeṣvasaṃbhavāt iti | na ca vedo vedatvādeva pramāṇaṃ kintu amānatvahetūnāṃ anutpatyādīnāmasaṃbhavādityarthaḥ | nāpi itihāsādivat sāpekṣatvenamatvaṃ vedasyāpauruṣeyatvādityāha- p. 460) prāmāṇyaṃ vedavākyānāṃ naca mānāntarāśrayāditi | pratyakṣādi mātvamanutpatyādi prāmāṇyakāraṇābhāvāt anapekṣatvāccetyāha- akṣāderapi mānatvaṃ yathoktādeva kāraṇāt iti | sa yathā sarvāsāmasāvityādivākyasya vṛttānuśravaṇapūrvakaṃ saṃgatiṃ kathayati | prajñānavyatirekeṇa yathaiva sthitisargayoḥ vastvantaraṃ na saṃbhāvyaṃ prabhutvepi tathocyate iti | evaṃ saṃgatimuktvā vākyaṃ yojayati vibhinnanāmarūpāṇāṃ saritāṃ sāgaro yathā abhinnarūpanāmaikaṃ pralayoyanamekateti idānīṃ dārṣṭāntikaṃ kathayati- sparśādijñānabhedānāṃ tvagādyekāyanaṃtadāsāṃ te tvagādayastadvat buddhau ca manasastathā karmakṣayāttathā buddhiḥ kāraṇatvena tiṣṭhati eṣa sādhāraṇastāvat pratyagbuddhipūrvaka iti viṣayajñānānāmindriyeṣu layaḥ indriyāṇāṃ manasi manaso buddhau buddhiḥ karmakṣayāt kāraṇarūpaṃ bhajate eṣa sarvaprāṇisādhāraṇo layaḥ suptyādāviḍa iti | tarhi asādhāraṇalayaḥ kaḥ p. 461) tatrāha- pratyagyāthātmyavijñānāt vastu vṛttānurodhataḥ pralayojñānavidhvaṃsāt yastvasau buddhipūrvakaḥ iti | svābhāvikaṃ pralayaṃ prapañcayati dṛṣṭāntena abdhirekāyanā yadvat sarvasāṃsārikāntathātvaggocarāṇāṃ sparśānāṃ tvagekaivāyanaṃ paramiti dārṣṭāntikaṃ prapañcayati sparśaśabdena viṣayaḥ tvaggrāhyo'trābhidhīyate | tathā gandhādiśabdena ghrāṇādiviṣayomata iti | sparśādiśabdena indriyaviṣayajñānaṃ pūvatragatamatra viṣayāviva gṛhyante teṣāṃ svagrāhakendriyeṣu layaḥ indriyāṇāṃ manasi manaso buddhau buddheḥ kāraṇa iti pūrvavat draṣṭavyamiti | idānīṃ pralayāt prāgavasthāt bhartṛprapañcabhāṣyagatān darśayati pralayapradarśanārthameva gandhādisaṃhati pṛthvī ca rasāntānāṃ tathā jalaṃ tejaḥ trayāṇāṃ vāyurdvayorekārthakaṃ nabhaḥ | evaṃ lakṣaṇataḥ pañcabhūtānyetāni nirdiśediti | nanu gandhādiguṇānāṃ upacayāpacaya vyavasthitānāṃ saṃhṛtiḥ pṛthivyādi bhūtapañcakamiti dṛṣṭāntenaitaṃ p. 462) sādhayati - bījamevāṃkurādīnāṃ yathā kāraṇamitīṣyate | aṃkurādyātmanaḥ tadvat bījameva tu kāraṇam || ādyantayoryato bījaṃ pratyaktvenāvasīyate tasmāttanmadhyakāryeṣu bījamevāstu kāraṇam iti | evaṃ brahmaiva kāraṇamityarthaḥ | vyākhyāyata iti cettatrāha - mūrtāmūrtāviṣkaraṇaṃ guṇāṃviṣkṛtiriṣyate iti | ayamarthaḥ guṇāviṣkṛtirguṇānāmabhivyaktikāraṇāt saiva bhūtānāṃ mūrtāmūrtaśabdavācyānāmabhivyaktistallaya evaṃ teṣāṃ laya iti pratipādanāyaitaducyate iti bhūtalayorguṇa layastathotpattiriti pratipādanāyaitaducyate iti kecit guṇaśabdenātra tanmātragrahaṃ puñjīkṛtya uktaviśeṣāṇāṃ bhūtānāṃ kīdṛśo laya ityāha- saṃhṛtoktaviśeṣāṇāṃ bhūtānāṃ kāraṇātmatetiya padamadhyāhāryam vaiśeṣikādiprasthānavat atra kāryaḥ laya ityarthaḥ nanvatra bhūtalayo na śrūyate guṇānāmevaṃ tu vai tadatra śrutyupāttā p. 463) sparśādayaḥ svaguṇivāyvādyupalakṣaṇārthāḥ anyathā sarvalayāsiddherityabhipretyāha tatra sparśagraheṇaiva vāyoraṃśo'tra gṛhyate tejasastu tṛtīyāṃśaḥ caturtho'pāṃ tathābhuvaḥ pañcama iti | guṇānāmalpatvabahutva hetuka eva pṛthivyādīnāṃ parasparabhedopītyāhana mataguṇairbheda iti | yathā guṇavibhāgāt bhūtavibhāgaḥ | evaṃ sparśādīnāmekaikasyānekadhā bhāvaḥ pṛthivyādibhūtālpatva bahutva hetuka ityāha tathā sparśe'yamiṣyatāṃ gandhādiṣu tathā yojyo bhedoyaṃ guṇabhedataḥ iti | bhūtālpatva bahutvahetuka ityarthaḥ bhūtopacayāpacayakṛtatvāt guṇavibhāgasya tatra prathamaṃ sparśasya pañcadhā bhedaṃ darśayati pṛthivyaṃśasya bāhulyāt tarkaśca sparśa iṣyate śītaṃ ca piñchilādvāpāṃ bāhulyāt sparśa iṣyate bhūyatvāttejasaścoṣṇaṃ sukumārastathā marut bāhulyāditi vijñeyo yathoktaguṇasaṃśrayāt nanvevamanekātmakaṃ cet jagat tasya kūṭastha mevaikarasaṃ brahma kathaṃ kāraṇamiti tatrāha- p. 464) dhvastāśeṣavikārasya brahmaṇo'vidyayātmanaḥ sa eva pariṇāmaḥ syāttejo vahnādyupakramaḥ | sparśanāccātmanātyanta paraṃ kāṭhinyamāgataṃ iti | kathamasya pariṇāmasya siddhiriti cet indriyādijajñānaṃ anubhavavedyaṃ nānumeyamityāha - udbhūtasparśavijñānastvacā tasya samāgamāt sparśabhedaparijñānaṃ tato'bhityajyate dṛśoriti nanu tajjñānaṃ svayaṃprabhaṃ netyāha- sparśādibhedavijñānaṃ syādacetanameva tu sparśādivat parārthatvāt svārthaṃ tanna tu sākṣivat iti | evaṃ pralayāt prāgavasthā varṇitā idānīṃ tajjñānasya tayā saha vivekadvāreṇa pratīcyupasaṃhārakramaṃ darśayati | atīva kaṭhinaṃ jñānaṃ tvacā tasya samāgamāt manasā tvasya saṃyoge tataḥ sacchaiva dhīrbhavet tatopi sūkṣmavijñānaṃ buddhisaṃyogajaṃ bhavet yāvadrudhirasaṃvyāptiḥ śarīre tāvadeva tu buddheḥ sāmānyavṛttyeha vyāptirādehasaṃkṣayāt caitanyābhāsavat prāṇaḥ tāṃ buddhiṃ vyāpya tiṣṭhati akāryakāraṇasvātmā tamapahnutya tiṣṭhati || iti | ayamarthaḥ | tvagādīndriyādijñāna mayaṃ tat sthūlībhūtaṃ tadyathā manasā saviṣayaṃ saṃbadhyate manomātramiti nirūpyate tadā tadvijñānaṃ svacchaṃ bhavati | sthūlarūpaparityāgāt sūkṣmaṃ bhavati | yadā buddhyā saṃbadhyate buddhimātramiti nirūpyate sūkṣmataraṃ bhavati manasopi buddheḥ sūkṣmatvāt | sā ca buddhiḥ sarvaśarīravyāpinī tāṃ buddhiṃ sābhāsakāraṇātmā vyāpnoti | sā buddhiḥ kāraṇamātraṃ kāraṇamapi kāryakāraṇavilakṣaṇapratyaṅmātramiti | idānīṃ katibhiścit vātikairātmānaṃ pralayāt prāgavasthāyāṃ saṃsāraprakāraṃ darśayati | svābhāvikrapralayepi sa nāsti kimu vaktavyaṃ buddhipūrvapralaya iti pratipādayituṃ | kaṇṭakādisamāyoge śarīre vikriyā yadā tadādharmādito duḥkhaṃ vikriyāto'bhijāyate iti etat sukhabodham tacca duḥkhaṃ dehagatvenotpannaṃ dehagabuddhigaṃ bhavatītyāha- dehaikadehaṃ duḥkhaṃ viśinaṣṭi svadehagāṃdhiyamiti | asyārthaṃ kathayati | taddeśa duḥkhitvāt p. 466) duḥkhitvaṃ jāyate dhiyaḥ | iti | kaṇṭakādiyuktaṃ dehapradeśanimittaṃ buddhau duḥkhaṃ jāyata ityarthaḥ tasya duḥkhasya avacchittaye viśeṣaṇāya anyā buddhivṛttirjāyate duḥkhotpattisamakālamityāha tasyāvacchittaye vṛttiḥ duḥkhabhūtyaiva jāyate bhoktṛbhogyāvisaṃbandhastannimitto'yamātmanaḥ iti kāsau vṛttiriti | tāmāha buddhe seyamahaṃ vṛttiḥ duḥkhavacchedinī satī paricchinatti boddhāraṃ boddhyāpyābhāsamātmanaḥ iti | asyāyamarthaḥ - duḥkhaviśiṣṭāhaṃ vṛttiḥ vṛttimadantaḥkaraṇaṃ boddhāraṃ viśinaṣṭi | pūrvatra dhīśabdena dehavyāpinī sāmānyavṛttiḥ parigṛhītā sa ca boddhā duḥkhaviśiṣṭasvāntarvatiṃ namābhāsaṃ jīvākhyaṃ svagataduḥkhena viśinaṣṭi sa cābhāsaḥ svagataduḥkhaṃ sākṣiṇi samarpayati evamātmā saṃsārīti | nanu sukhaduḥkhādiviḥ pariṇāmakāla eva ahaṃvṛttyudbhava iti kathamucyate kālāntare'pi saṃbhavādityāśaṃkyāha na bahirvikriyāṃ muktvā dehe'haṃvṛttisaṃbhavaḥ | p. 467) svasthendriyamano buddhernaivāhamiti vīkṣyate iti | samāhitacittasya ahaṃ vṛtyanīkṣaṇādityartha | nanu yathā kaṇṭakādisamāyoge duḥkhaṃ dehāvayavayuktaṃ bhavati tathā putrādiṣvābhimānikasaṃ bandhādapi duḥkhaṃ syādityāśaṃkyāha ajñānādabhimānoyaṃ vidyāyāṃ viṣayāvadhau natu nissaṃgakūṭastha pratīci syādahaṃ mṛtiriti pūrvatra viṣayajñānānāṃ viṣayāṇāṃ ca indriyeṣu laya ityuktaṃ pūrvapakṣatvena | idānīṃ siddhāntaṃ darśayati na kārya iti | na kāryapralayo dṛṣṭo yasmādanyatra kāraṇāt tvagāraṃbhakasāmānyaṃ tvaggarāto'tra gṛhyate iti | etadvārtikaṃ prapañcayati vārtikadvayena kāryatvānnendriyeṣvevaṃ viṣayapralayo bhavet na mṛdānyatra kuṃbhāde śarāve pralayo yataḥ tasmāttvagādayaḥ śabdāstvagādyāraṃbhakādi vā sarvatra pratipattavyā nānyatra pralayo yataḥ iti | kāryatvādityasyāyamarthaḥ | indriyāṇāṃ viṣayakāryatvena viṣayaprakṛtitvāditi | sarveṣāṃ gandhānāmityatra śabdādipañcaguṇa p. 468) viśiṣṭā sthūlapṛthivī gṛhyate | athavā gandhasya anekarūpatvāt sahajo gandho gṛhyata ityāha gandhaśabdo na kṛtsnā pṛthivati parigṛhyate yadi vāparabhāgo'sya gandhasyānekabhedataḥ iti gandhasyānekabhedaṃ darśayati | gandho guruḥ kṣitiprāyohlādī śīto pradhānataḥ tejo bhūyastayā tīkṣṇo laghurvāyuḥ pradhānataḥ gandhotha viśado vyāpī syādvyomātha pradhānataḥ pārthivāpyāṃśayostejaḥ parikledāttathā'dhamaḥ | durgandho jāyate gandhaḥ pāpakarmaprabodhitaḥ samāṃśapariṇāme tu surabhirjāyate śubhaḥ puṇyakarmaprayuktaḥ san jantorāsaṃgakṛttathā iti | pūrvatra sparśasya anekadhā uktaḥ idānīṃ gandhasya pariśiṣṭeṣvapyayaṃ nyāyaḥ samāna ityāha- rasarūpapareṣvevaṃ yathoktaṃ pratipādayet pradhānaguṇabhāvena guṇānāṃ bhūtirūpateti tvagāraṃbhakasāmānyamityatrendriyāṇāṃ viṣayārabdhatvamabhihitaṃ | tatsādhayati - asādhāraṇagandhādi grāhakatvānumānataḥ grāhyaṃ mābhūt pradhānatvaṃ ghrāṇādiṣvapi nirdiśet p. 469) iti | etadvārtikaṃ prapañcayati vārtikatrayeṇa tallikhyate svagrāhyārthasajātīyamindriyaṃ syāt pradīpavat || rūpasyaivāvabhāsatvaṃ na cet śāstrotra rūpavat || na cedarthasajātīyaṃ sarvārthagrahaṇaṃ bhavet ekaikasyendriyasyeha manobuddhyoryathā tathā sarvabhūtātmakatvāttu sarvārthagrahaṇaṃ tayoḥ manobuddhyoriti jñeyaṃ anyathā tadasaṃbhavāditi | evaṃ indriyāṇāṃ bhautikatvaṃ sādhitaṃ idānīṃ teṣāṃ kiṃ sāmānyaṃ rūpaṃ kimarthāni | tāni kena ca prayuktāni tāni vyāpriyante | mano buddhivibhāgaśca kathamityetadarthajātaṃ kathayati vārtikatrayeṇa | tallikhyatetvagādijñānaśaktīnāṃ buddhiḥ sāmānyamucyate prāṇa eva kriyāśakti sāmānyaṃ tadvaducyate śabdādibhogasiddhyarthaṃ śrotrādyajñānaśaktayaḥ tadvat karmopabhogārthaṃ vāgādyāḥ karmaśaktayaḥ yathoktaśaktivikṣepo manobuddhipurassaraṃ saṃkalpādhyavasāyābhyāṃ tayorbhedopi ca dvidhā iti | nanu pāde na hastendriyavyāpāraḥ kriyamāṇo p. 470) dṛśyate | hastenāpi pādendriyavyāpāraḥ cakṣuśravāḥ sarva iti ca śrūyate tasmādavyavastheti netyāha- yogyendriyasya vā yasya tatonyatrāpi lakṣitā vṛttistasyaiva saṃjñeyā na svabhāvavibharya ca | iti | indriyāṇi kimarthānītyāśaṃkya śabdādi vidhiyopalabdhyarthānīti uktaṃ idānīṃ śarīrasṛṣṭiḥ kimartheti | tatrāha- evaṃ jñānakriyāśaktivikṣepo jagadātmanaḥ kāraṇāyatanatvāya dehāvirbhūtirātmanaḥ iti jagadātmanaḥ ātmana iti saṃbandhaḥ saṃsāryātmanaḥ karaṇāśrayatvena dehasṛṣṭirityarthaḥ kāraṇānāṃ bhūtakāryatvamuktaṃ ata eva teṣveva layopītyāha evaṃ ca sati yadyasmāt kāryamāvirabhūt tatra tatraiva vilayaṃ kāryameti | svakāraṇa iti | nanu yat yasmādityuktatvāt brahmavyatiriktamapi kāraṇaṃ abhyupagatamityāśaṃkyāha- mūlakāraṇa evaiṣāṃ sarveṣāṃ vilayo bhavet tatkāraṇatvātkāryāṇāṃ na tu kāryāntarelayaḥ p. 471) iti | nanu brahmaṇyeva cet sarvakāryalayaḥ kathaṃ mṛdādau kiṃ bhādilayaprasiddhiḥ sā bhrāntetyāha piṇḍādiṣveva prātyakṣāt ghaṭādīnāṃ layādiyaṃ bhrāntiḥ pūrveṣu kāryeṣu layo'yamiti mohataḥ iti | eṣo'rthaḥ mṛdādyāpannamūlakāraṇe brahmaṇi ghaṭādilayakāle mṛdādīnāṃ pratyakṣeṇopalabhyamānatvāt teṣu pratyakṣeṣu ghaṭādīnāṃ layānmṛdādiṣveva ghaṭādilayabhramo yasya jāyata iti | sarvakāryasya mūlakāraṇe layaprakāraṃ darśayati evaṃ tvagadi vā'pyāsu sparśādīnāṃ yathā yathā sparśādimātrāṃbulaya stāsāmapi layastathāmano viṣayasāmānye tasyāpi pralayo dhiyaḥ svagocaraikasāmānye saritāṃ sāgaro yathā buddherviṣayavijñāna sāmānyamapi cātmani parasmin layavikṣeparahite pariṇāminīti idānīṃ karmendriyatadviṣayāṇāṃ parasmin layaprakāraṃ darśayati vacanādisvasāmānya viṣayeṣu tathālayaḥ karmendriyāṇāṃ sarveṣāṃ tatsāmānyeṣu pañcasviti p. 472) ayamarthaḥ karmendriyaviṣayaviśeṣāṇāṃ vadanādīnāṃ karmendriyāṇāṃ śravaṇādi sāmānyeṣu layasteṣāṃ ca sāmānyānāṃ prāṇe layaḥ prāṇasyāpi kāraṇelaya iti | idānīṃ buddhīndriyatadviṣayāṇāṃ ca prāṇe layaḥ | prāṇasya parasmin laya iti pratipādanāya buddhīndriyāṇāṃ prāṇātmatvaṃ svaṃ sādhayati- parispandaḥ prakāśaśca jñānaśaktiṣu vidyate kevalaṃ tu parispandaḥ karmaśaktiṣu niṣprabhaḥ tataḥ kimidaṃ tato bhavatītyāha- sarvopyeṣa parispando buddhīndriyasamāśrayaḥ prāṇātmaka iti jñeyaḥ iti parispandasya prāṇātmakatvāt buddhīndriyāṇāṃ ca parispandātmakatvāt prāṇātmatvaṃ siddhamityarthaḥ || atra pramāṇamāha- hantāresyaveti ca śrutiriti | punarapi buddhīndriyāṇāṃ prāṇātmatve pramāṇamāha- ṣaḍviṃśaśatadṛṣṭāntāt prāṇasyaiva tu vṛttayaḥ karmendriyāṇi sarvāṇi tathā buddhīndriyāṇyapi āpītakaraṇagrāme puṃsi svātmanyavasthite | 473) tadā prāṇāgnayaḥ śuddhāḥ jāgratīti śrutervacaḥ iti | tasmāt buddhīndriyāṇāṃ prāṇe layaḥ prāṇasyāpyasmin layaḥ iti abhipretyāha sahaiva karmaśaktyāto jñānaśaktirvilīyate iti prāṇātmani śrutiścāha tasminniti ca sādareti | ayaṃ ca pralaya pañcamāntepyukta ityāha sādhāraṇoyaṃ vilayaḥ pañcamānte vidhīyate svahetumātrasaṃsargānnāyamātyantiko yataḥ iti | kathaṃ pañcamānte layo'bhihita iti taddarśayati jñānaśaktikriyāśaktivibhutvāt paramakṣaram vyūhyātmānaṃ jagattatve svātmanyeva samūhataḥ iti | tatrāha- nirūhyeti tathā śrutyā kāraṇātmā'bhidhīyate iti kāraṇāt paramapi tatvaṃ tatraivoktamityāha atyakrāmaditi tvasya nirbījāvasthatocyate yato nirūhyeti mūlakāraṇamabhidhīyate ta evātrāpi śrutyā saṃhārakramo bhaṇyata ityāha- yata evamato'śeṣa jñānaśaktilayāt param sarvakāryopasaṃhāri prāṇa eko'vatiṣṭhate iti | prāṇaśabdena prāṇavṛktirabhidhīyate na p. 474) mukhyaprāṇaḥ sarvakāryopasaṃhartṛtvaṃ ca tasya ghaṭata eva | tasmin prāṇe sati sarvavyavahāra pravṛtteḥ tasya ca prāṇasya apāne laya ityāha prāṇopāne tathāpāno vyānātmani vilīyate vyānopyudānamapyeti hyadānopi samānagaḥ samānaśabdena mūlakāraṇamucyate ityāha - kāraṇātmaiva jagataḥ samānoktyā'bhidhīyata ayaṃ ca pralayo na buddhipūrva ityāha- sarvasādhāraṇaḥ so'yaṃ prakṛtaḥ pralayomataḥ iti nanu bhavatvayaṃ prākṛtaḥ pralayaḥ tatra sarvalayo asti vā navā yadyasti tanna ghaṭate | yato mūlakāraṇasya prajñānaghanatvaṃ śrutyocyate māṇḍūkyopaniṣadiḥ prajñānaṃ cāntaḥkaraṇapariṇāmo ato'ntaḥkaraṇaṃ pralayepi tiṣṭhatīti tatrāha- prajñānaghanatāpyasya na buddhiprajñayocyate pratyakprajñotthitābhāsa saṃbandhāt prājña ucyate iti | nanu ātmābhāsasaṃbandhāt karaṇasya prajñānaghanatvaṃ cet kāraṇatvātmano bheda iti | netyāha- yannimittaṃ pramāṇāni prāmāṇyamiha bibhrati p. 475) tadavijñātayāthātmyametat kāraṇamucyate | ekavijñānāt sarvavijñānapratijñāvacanamapi evamevāvakalpata ityāha- yasmiṃśca jñāte akhilaṃ jñātaṃ jagadetaccarācaram ajñāte ca tathājñātaṃ etadeva taducyate | iti | nanviha pralayaśrutyā viṣayasyaivaṃ bhaṇyate | karaṇasya tu naivoktastarkavādibhiḥ bhaṇyate svagocarasajātīyaṃ karaṇaṃ manyate śrutiḥ viṣayasya layoktyātaḥ karaṇapralayoktatā | evaṃ mantavya ātmā yataḥ starkataḥ prāgyathoditaḥ dundubhyādyuktadṛṣṭānta nyāyamārgeṇa yatnataḥ ātmasāmānyasaṃbhūti layahetusamāśrayāt ātmaiva sarvamityeṣa pratijñārthaḥ samarthitaḥ svābhāvikoyaṃ pralayaḥ iti paurāṇikā jaguḥ buddhipūrvastu vilayaḥ samyak jñānaikapūrvakaḥ | ityetāni sukhabodhāni | buddhipūrvapralayāt svābhāvikapralayasya ko viśeṣa ityāha śaktimātrātmanā sthānaṃ kāryāṇāṃ ye svakāraṇe ityanātmikalayo bhūyo janmakṛtakṣaṇaḥ iti evaṃ svābhāvikapralaya uktaḥ idānīṃ ātyantika p. 476) pralayaprakāśanāya sa yathā saindhavakhilya ityādi vākyamityāha- atītāgatehatya janmanāśādi hetukṛt vastudhī pūrvakodhvaṃsastadakṣeyaṃ parāśrutiḥ iti | kāryakāraṇa prapañcasya tadvilakṣaṇe patyagātmani yathā jñānādvilayo bhavati tathā pratipādanādayaṃ dṛṣṭāntamāha - yathoktavastu siddhyarthaṃ dṛṣṭāntoyamihocyate | idānīṃ padārthavyākhyānaṃ prārabhate- yathā saindhavakhilyostaṃ svayonāṇudadhāviha kaṭhinodakavilaya manukhilyo vidhīyata iti ityalīnahāsyetyādi vākyārthaṃ sārdhavārtikadvayena kathayati | tallikhyate - vilīnasyādbhya uddhṛtya grahaṇāya na kaścana nipuṇopi naraḥ śaktaḥ khilyarūpeṇa pūrvavat sāmudrarūpānnānyena gṛhītuṃ kaścana kṣamaḥ ādadīta samudrāṃbhaḥ tajjighṛkṣuryato yataḥ tatastatastallavaṇaṃ vetti khilyaṃ na kutraciditi idānīṃ yathā saindhavakhilyosta ityetadvārtikaṃ vārtikaṣaṭkeṇa prapañcayati tat krameṇa p. 477) vyākhyāyate - prathamaṃ khilyatve nimitta kathanapūrvakaṃ saindhavakhilyapadayorarthaṃ kathayati | sāmudramaṃbhaḥ khilyatvaṃ yāti bhānuvibhāvataḥ sindhorāyātaḥ sa yataḥ tasmāt saindhava ucyate asaṃbhinnasyāvayavāt khilyaḥ so'tha nigadyate soyaṃ saindhavakhilyokto yathaiveha mahodadhau tejovirodhinīṃ prāpya pratikṛtiṃ vijahātyatha ityasyāyamarthaḥ tejaḥ saṃparkādudakaṃ khilyarūpeṇa pariṇataṃ tata udakāntaṃ tejovirodhinī prakṛti prastāprāpya vijahātīti | tatrāha tejoviyogāt kāṭhinyaṃ svacchībhavati tadghanaṃ iti | kāṭhinyaṃ nivartyata ityarthaḥ kāṭhinyaṃ nivartyata ityuktamidānīṃ taddharmīpi nivartata ityāha - kāṭhinyakāraṇadhvastau khilyasyeha mahodadhau | kaṭhinodakavidhvaṃsa manukhilyā vilīyata iti | kiṃ tarhi tiṣṭhati kṣārajalamevetyāha- yadevākṛtrimaṃ rūpaṃ tadevāsyāvaśiṣyate | tejo'vayavasaṃbandha samutthaṃ vinivartata iti na tejo'vayava kāraṇaṃ pārthivāpyāvathavāśca p. 478) kāraṇamityāha teja ādyamityapi saṃbandha kāraṇaṃ khilyarūpiṇaḥ tadbhāvabhāvatastasya tadhvaṃsai dhvaṃsatastatheti | idānīṃ dārṣṭāntikavākyaṃ vyākhyāyatatyāha - evaṃ evā are ityasya kāryakāraṇarūpataḥ pratīco vāstavaṃ vṛttaṃ viruddhamabhidhīyata iti mahat bhūtapadayorarthaṃ kathayati | avyāvṛttānugata brahmatvapratipattaye | mahadityabhidhānaṃ syāt kauṭasthyārthaṃ ca bhūtagīḥ iti | mahadityādivākyasya tātparyamāha- vāstavaṃ vṛttamāśritya pratīcaḥ prāk prabodhata svataḥ siddhasya vijñāptyaiva mahadityādi bhaṇyate iti | mahadityādirūpamātmanaḥ sadā siddhameveti pratipādanāya mahadityādi vākyamityarthaḥ kāraṇasya niṣedhoktiḥ anantamiti tadvacaḥ apāramiti kāryasya pāraṃ kāryasya kāraṇam kāraṇasya tathā kāryaṃ ato'nādeḥ prasiddhitaḥ jātyantaraniṣedhāya vijñānaghanadhīrūpi iti vārtikadvayaṃ padārthavivaraṇaparaṃ prasiddhārthaṃ mahadityādi padārthavyākhyānākūṭamidānīṃ p. 479) mahadityādivākyārthajñānaphalamāha- kṣetrajñākāśayorevaṃ kāryakāraṇasaṃgatiḥ asti sthānīyamaikātmyaṃ prāpyoktaṃ vinivartate mahadityādi vākyāddutpanna jñānā dabdhisthānīyamaikātmyaṃ prāpya tadrūpeṇa sthitasya saṃgatirvinivartate | kāryakāraṇātmajagadvinivartata ityarthaḥ saṃgatireva prāptikartreti kecit kāryakāraṇadhvastiphalamāha- kārye kāraṇavidhvastau brahmaikātmya prabodhataḥ saviśeṣātmalābhosti khilyasyeva mahodadhau iti | yathā pralayāt prāgavasthāvasthitā tathā ahaṃ brahmāsmīti vākyārthajñānāt prāk avasthaitebhya ityādi nocyata ityatrāha tejaḥ saṃbandhamāsādya yathāntaḥ khilyatāmagāt tathaivājñānabhūtebhyaḥ paraḥ kṣetrajñatāṃ yayau iti | bhūtaśabdārthaṃ kathayati- kāryātmāpacayaṃ gacchanyatra niṣṭhāṃ nigacchati | kānyanibhūtāni avidyeti prāhustaryantaniṣṭhatā iti | sarvaṃ kāryaṃ yatra līyate tanmūlakāraṇamavidyābhūtaśabdenocyate iti p. 480) na kṣetrajñatvamevāvidyākṛtaṃ samutthānaṃ parasya kintu samastakāryakāraṇātmatvaṃ avidyākṛtamityāha- paraḥ kāraṇakāryobhyaḥ ātmāpūrvatvakāraṇāt etebhyo'vidyābhūtebhyaḥ kāryakāraṇatāmagāditi | kāraṇāderavidyākṛtatvaphalamāha yato'vidyaiva taddhetustaducchittāvato na sat kāryakāraṇabhedoyaṃ brahmāsmīti prabodhataḥ iti | bhedanivṛttiphalamāha- tasmin dhvastai'tha saṃbodhāt kevalaikātmyaśeṣataḥ viśeṣasaṃjñā nāpyasya pūrṇaprajñaptimātrataḥ iti | punarapi samutthānaśabdārthaṃ prapañcayati | avicāritasiddhīni yānyavidyetyavādiṣaṃ etebhyo hetubhūtebhyo bhūtebhyo kāryakāraṇaṃ kāryakāraṇavadrūpaṃ samutthāyeti śabdyata iti samutthāyetyatra samutthāyaśabdena kāryakāraṇasya brahmaṇaṃ kāryakāraṇavat rūpaṃ bhaṇyata iti prapañcayati- avidyāsaṃgaterasya jāyate'nekarūpavān | cetanācetanābhāsa ātmānātmatvalakṣaṇa iti p. 481) kāryakāraṇarūpamātmanaḥ parataścet kasya tarhi tat svata iti tatrāha- kāryakāraṇarūpeṇa mithopekṣāśrayaṃ tamaḥ kāryakāraṇatāṃ yātaṃ ātmāpyevaṃ tamovaśāt iti bahurūpatva ābhāsenāpi bhavitavyamityāha- svābhāsairbahu tā te mati manobudhyādyupādhibhiḥ iti | idānīṃ samutthānakramaṃ darśayati tamo hetusamutthānaṃ na vedmītyagrahātmakaṃ mithyājñānaṃ tamaḥ kurvannīdṛgeva karoti taditi kramo jñānaṃ mithyātmasaṃbhrāntijñānaṃ kurvan na vedmītyevaṃ vidhaṃ mithyājñānaṃ kṛtvaivetarat karotītyarthaḥ- avidyākāryabuddhistha pratyagābhāsarūpavat boddhetyādisamutthānaṃ bhaṇyate paramātmanaḥ śrotā spraṣṭeti rūpaḥ syāt tathaivendriyavṛttibhiḥ duḥkhī gaurā dvijaśceti śarīrotthānataḥ param dhanī gomān daridro vā dhanādyarthābhisaṃgateḥ atadvānapi saṃmohāt yathoktātmakatāmagāt pratyagyāthātmyamohotthā viriñcopakramaḥ viṣaḥ kṣetrajñabhedena hyāsthāṇo rutthitirdṛśeriti | p. 482) etāni vākyānyutthānakramanimitta dyotakāni sukhabodhani | prāgavasthāvarṇitedānīṃ tānyevetyāderarthamāha- yathā vastu yadā bodho vedāntoktiśruterbhavet tadā naśyanti bhūtāni yebhyaḥ kṣetrajñatāṃ gataḥ abhyasyamāno bodho'vidyānivartaka iti netyāha svarūpalābhamāneṇa samyagbodho'khilaṃ tamaḥ yato hanti tamo nāsaiḥ prayogaṃ pravivakṣatīti atra dṛṣṭāntamāha- vyaṃgyeṣvartheṣu nāvṛttyā vyañjako hanti tattamaḥ vyañjakasya svābhāvoyaṃ na prayogamapekṣate iti nanu brahmātmaikyajñānāt ajñānanivṛttiścet brahmātmanoraikyamasti tadā brahmaṇaḥ parokṣatvaṃ ātmanaḥ saṃsāritvaṃ ca kathamiti | tatrāha- mohatatkāryanīḍo yastasyājñānasamanvayāt pratyagātmāpi taṃ brahma parokṣamabhavanmṛṣā tadvadadvayatātvopi tadasaṃbodhahetutaḥ | ātmā saṃsāritāṃ yāto yathā kārṣṇyaṃ payastatheti ātmabrahmaṇoranyonyabhāvasya svataḥ siddhatvepi avidyayā brahmaṇaḥ parokṣatvaṃ ātmanaśca saṃsāritvaṃ p. 483) ityuktaṃ svataḥ siddhādeva jñānamātrāt tatprāptirityāha- ātmano brahmatā yasmāt brahmaṇo'dhyātmatā svataḥ tamomātrāntarāyatvāt taddhvastāveva sāpyataḥ iti | nanu jñānodayamātrādyadyapi avidyā nivartate tathāpi tatkāryamabhyāsavyatirekeṇa na nivartata iti tatrāha- sarvadātmeti samyagdhī janmanaivākhilaṃ tamaḥ dhvaṃsameti tataḥ saṃjñā nāḍavidyotthāvaśiṣyate iti | nanvātmajñānasya kāryatve ātmano'pi jaḍatvamāgantukajñānatvāt naitatsāraṃ vākyotthajñānādeḥ kādācitkatvaṃ na svarūpajñānasyeti abhipretyāha sadotpannātmanimitimutpādyākāraṇādidhīḥ | yatkāraṇadhiyaḥ pūrvaṃ pratīcī brahmadhīstata iti kāraṇavijñānāt pūrvamūrdhvaṃ ca svarūpajñānaṃ brahmātmanaḥ sadā astyeveti na jaḍatvaprasaṃga ityarthaḥ | nanvātmajñānaṃ sadārasti kāraṇādijñānajanyamiti vadatā bhedo'bhyupagatastadā nātmajñānāt sarvasya jñeyatvamiti | tatrāha- p. 484) apāstaśeṣabhedasya yadrūpaṃ bhedavadgataṃ tajjñānenaiva tat jñātaṃ tadasyānaviśeṣataḥ iti nirgataśeṣabhedasya pratīco yadākāśādibhedavadrūpaṃ tattajjñānenaiva nirgatāśeṣaviśeṣajñānenaiva tajjñātaṃ tāvanmātratvāditi | evaṃ tarhi jagatopi satyatvamiti | na bādhyatvamiti cenna pratibhānarūpāpekṣayā bādha ityāha- ahetuphalarūpeṇa pratibhā tadvilakṣaṇam | kāryakāraṇavajjagdhā dadyaiveko viśiṣyate eko'vaśiṣyata uktaṃ ekatvaṃ sādhayati | pratyaṅmātrekṣaṇādātma mohatajjanirākṛteḥ asaṃbhavāddvitīyasya svādupūrvādimānahaṃ iti | athavaikatvasaṃkhyetyāśaṃkya tatparihārārthamidaṃ vārtikam | tadanyānavaśeṣata iti | ataḥ sarvasya ātmatvamuktaṃ tatredamāśaṃkyate nanu sarvasyātmamātratve ghaṭādi jñāne jñāpija brahma jñātaṃ bhavet | kiṃ vākyaja jñāneneti tatrāha- vyapekṣatatamasastatvaṃ āgamāpāyi sātmanaḥ jñānena gamyate sākṣāt tāvanmātrānurodhineti p. 485) jñānāntaramākārāntaraṃ gṛhṇātītyarthaḥ | jñānāntaramākārāntaraṃ gṛhṇāti ityuktatvāt bhedaḥ | tataśca na tat jñānāt sarvasya jñeyatvamiti | tatrāha- dṛṣṭimātrātmayāthātmyāt kāryakāraṇavastunaḥ nājñātaṃ kvacidapyasti nānapāstaṃ tamopyataḥ iti | na pretyasaṃjñāstītyasyārthamupasaṃharati tatra codyodbhāvanāya- kṣetrajñeśvarabhedena saṃjñāno naiha vidyate taddhetau tamasi dhvaste kutaḥ saṃjñānimittataḥ iti saṃjñā pretyātmao nāstīti eta * * cūcudat śaṃkamānātmano nāśaḥ * * * * * * mādarāt vijñātena ghanoktyā ca asaṃjñāvacasā tathā uktermitho virodhitvāt mano momuhyate mama ityetadvārtikadvayaṃ prasiddhārthaṃ codyaṃ pariharati aviruddhaṃ suvispaṣṭaṃ mayā tubhyaṃ prabhāṣitam | svāparādhāttu madvākyaṃ viruddhārthaṃ tvamīkṣase iti | kathamaviruddhamuktamiti | tatrāha- vijñānaikatvanoktyāhaṃ kṛtsnaikātmyaṃ tavāśravaṃ saṃjñānāśe na cāvidyā hetūtthāpahnutistatheti | p. 486) uttarārdhasya prapañcaḥ- viśeṣasaṃjñā yāsyā'bhūt vijñānātmādilakṣaṇā samyagdhīrdhvastamohasya sā kṛtsnā vinivartate | ityetat pūrvabhāgasya prapañcaḥ- yattvapāramanantaṃ ca vāstavaṃ jñānamātmanaḥ kūṭasthaṃ tatsvataḥ siddhestatkasmāt vinivartate ityetat | itīmamarthaṃ bhāryāyai yājñavalkyopyabhāṣateti | etatsubodhaṃ alamityasyārthamāha kāryakāraṇanāśeṣu svataḥ siddhamananyataḥ yadvastu tadeva svātmasaṃvittau nirapekṣa iti yatra hītyādivākyasyārthamāha- yatrājñātaḥ sa tatvātmā vidyā saṃvītaśemuṣi | tatra mithyāgrahagrasto draṣṭamaśyādibhedadhīḥ iti | yadā svasvarūpaṃ na jānāti tadā advaitadarśī bhavatītyarthaḥ- yatrājñātārthayāthātmyaṃ tattamopihitekṣaṇaḥ tatrāvidyottha buddhyāti * * bhūtātmavinnaraḥ ityetat pūrvasya prapañcaḥ | yatra hītyatra hi śabdārthaṃ kathayati- avidyāmātraśeṣatvaṃ jagataḥ prāgavādiṣaṃ p. 487) natva vidyā kāryadidaṃ nītihetāvataḥ padamiti avidyākāryaṃ dvaitamiti pratipādanāya hi śabda ityarthaḥ enamarthaṃ dṛṣṭāntena sādhayati sato'bhivyañjakaṃ mānaṃ svabhāvo yadi te bhavet avidyāyāḥ svabhāvo'yaṃ yādasat kāraṇaṃ smṛteti yathārthabodhakaṃ pramāṇaṃ | tathā yathārthabodhakamavidyetyevaṃ tāvadvyavasthā | tatra avidyāsvabhāvo advaitaprapañca iti pratipādanāya hiśabda ityarthaḥ | nanu kathaṃ hi śabdasyaivaṃ vidhārthadyotakatvaṃ tatrāha- uktahetvarthadīpyeta dhīti tasya nipātitaḥ iti | dvaitādipadārthaṃ kathayati- dvītanvitetamekaṃ sat tadbhāvo'dvaitamucyate upamārtha ivetyetat bhavatīti kriyāpadamiti māstā svapnamadvaitaṃ jāgradvaitamityarthaḥ nanu viduṣopi dvaitadarśanāt kathaṃ tattulyateti netyāha - tatraiva avidyāvasthāyāṃ saṃjñeyaṃ yujyate mṛṣeti | upamāthamivetyatra codayati nanu dvaitamivetyetadupamānaṃ kathaṃ bhavet dvaitaṃ vastu na cedasti sarvasyaikātmyamātrataḥ p. 488) iti | nedaṃ codyamityāha- naiṣa doṣo yato dṛṣṭaḥ ekasminnapi vastuni upameyopamābhāvo digdhīriva vihāyasītiḥ ayamarthaḥ | ākāśavyatirekeṇa diśo na santi pramāṇābhāvāt tathāpyākāśaṃ digvadvibhātīti prayogo dṛśyate | evaṃ yadyapyātmavyatirekeṇa dvaitaṃ na saṃbhavati | tathāpi dvaitamivetyatiprayogo ghaṭata iti | ekasyopamānopameyabhāve dṛṣṭāntāntaramāha- rāmarāvaṇayoryuddhaṃ rāmarāvaṇayoriva | yathā prasiddho jagati tathaivehāpi gamyatām iti | athavā mayā siddhaṃ dvetadupamānamityāha advaitāt paramārthādvā māyādvaitamaṣīkṣate tenopamānasaṃsiddheriti | mahāmāyā vināpradarśita dvaitamiva svāvidyayā nirmitadvaitamātmā bhavatītyarthaḥ | nanu māyāsiddhadvayasya māyā siddhameva dvayaṃ kathaṃ dṛṣṭāntastatrāha- yathā svapnendriyajālayoriti | indrajālavat svapnaṃ svapnajālavadindrajālaṃ iti | yathā prayoga eva tatrāpi bhaviṣyatīti lokaprasiddhibalādapi p. 489) māyādṛṣṭadvaitasiddhānta ityāha- mithyeva bhāti satyopītyapi loke'bhidhīyate mithyābhāvo na cāstīti vaktuṃ kaścidapi kṣamaḥ iti | yatra mithyādivākyaṃ samastavyasta pakṣa nirākaraṇaparamityāha- samastavyastatā rūpaṃ yo vaktīhātmanaḥ śruteḥ tatparasyāniṣedhoyaṃ yatra hītyādinocyate iti | evaṃ tātparyamuktvā karavyākhyānaṃ karoti tasyāmavidyāvasthāyāṃ svapnāvasthāṃ gato yathā prātetaraḥ sannikaraṃ gandhaṃ ghrāṇena jighratīti atra tāvadvākye ghrātā ghreyaśca śabdasāmānyādeva pratīyate | tatra ghrāṇendriyaṃ tasya viṣayasaṃbandhaprayojakaṃ dṛṣṭaṃ dṛṣṭakāraṇārthādupāttamityāha- ghrātṛghreyādisaṃbandhāt prāṇādyāhṛtiriṣyate iti | jighratītyatra gandhajñānaṃ śabdata eva bhāti tatra tatphalasaṃvedanamapi grāhyamityāha jighratītyapi nideśaḥ kriyā tatphalayorbhavet | iti | uttareṣvapi vākyeṣu yojaneyaṃ yathoditeti p. 490) etat subodhaṃ idaṃ grāhakādyavidyā kṛtamityupasaṃharati pratyagajñānamātroktaṃ grāhakādyatra bhaṇyate | etadeva spaṣṭayati- kriyākārakasaṃjñāyā viṣayoyaṃ samīritaḥ iti avidyākṛtatvādeva vidyayā tannivṛttirityāha ato'vidyāsamucchittāviyaṃ saṃjñā nivartate || iti etebhyo bhūtebhyaḥ samutthā ye ityetadvākyaṃ vyāśvātaṃ yatra hītyādi vākyārtho | yatra vā asya sarvamātmaivābhūdityādinocyate ityāha- vijñānaghana ityukterviṣayoyamathocyate yatra va iti vākyena | dhvastāvidye vipaścitīti | evaṃ tātparyamuktvā padārtha pradhānaṃ karoti - yatra tasyātmano'jñasya śāstrācārya prasādataḥ pratyak yāthātmyavijñāna bhāsvat bhāskaradīdhitiḥ saṃpluṣṭanikhilāvidye tatra kaṃ kena kiṃ vada jighredaikātmyamātreṇa sarvasyāsyātmamātrataḥ iti | ātmano ajñasyeti ṣaṣṭhī samamyarthe śāstrācāryaprasādata ityataḥ upariṣṭhādutpanna padamadhyāhāryaṃ etaduktaṃ bhavati | ātmani p. 491) ātmani ajñe kiṃ lakṣaṇe śāstrācāryaprasādataḥ utpanna pratyagyāthātmya vijñāna bhāsvat bhāskara dīdhīti saṃpluṣṭanikhilāvidye iti | nanu viduṣopi dvaitamasti pratibhānāt kathamātmamātratvamiti | tatrāha- ṣaṣṭhagocaravatsarvaṃ kāryakāraṇavajjagat svasvastātmādhyasya viduṣaḥ samyak jñānodayo bhavediti | tarhi kimavaśiṣyate iti | tatrāha avyāvṛttānanugatamiti hetu sadekalaṃ vijñānaghanaṃ ānanamaikātmyaṃ vyavatiṣṭhata iti || vijñānaghanapadārthaṃ kathayati- grāhakādivibhāgotra nāsti taddhetvasaṃbhavāt cinmātrasya svataḥ siddheḥ vijñānaghanagīrataḥ iti | kāraṇādivibhāgaṃ pratyagātmani nāsti taddhetvasaṃbhavādityuktaṃ | kārakādivibhāga kāraṇamiti cet taddarśayati | ātmāvidyāmanāśritya kārakatvaṃ na labhyate kārakaṃ cānapāśritya na kriyehatra siddhyati | antareṇa kriyā tadvat phalaṃ naiva prasiddhyati kārakādyātmanā seyaṃ avidyaiva prakāśate iti p. 492) ataḥ kimidaṃ tato bhavatītyāha- yata evamato vidyāsamucchittāvidaṃ jagat vyākṛtāvyākṛtaṃ kṛtsna ātmatāmeti bodhata iti | nanu suptyādāvātmamātreṇa samāptamapyuttiṣṭhati | evaṃ jñānādātmamātreṇa samāptamapyuttiṣṭhedityāśaṃkyāha- bhūyopi labhate saṃjñāṃ līnaṃ sat kāraṇātmani jagadetadyathā tadvat nāvidyā vilaye bhavediti | yenedamityādivākyasya arthamāha- jñānotpattau na saṃjñāstītyāstāṃ tāvadihātmanaḥ api satyātmavidyāyāṃ na saṃjñāstyātmanīdṛśīti asminnarthe vākyaṃ yojayati | grāhakādi jagatsarvaṃ yena kūṭasthasākṣiṇālokaḥ sarvo vijānāti jānīyāt kena taṃ vadediti acetane jagatyasmin sākṣyevaiko na cetanaḥ grāhakādi na tatrāpi sākṣisiddhāvapekṣyate | ityetat pūrvasya prapañcaḥ sākṣiṇo'nyatra cetana dhātorabhāvāt avidyāvasthāyāmapi ātmani grāhyagrāhakādi vibhāgajñānaṃ nāstītyarthaḥ vijñātāramare kena vijānīyādityasyārthamāha p. 493) saṃjñeyaṃ kimu vidhvasta saṃsārānarthakāraṇe uditaikātmyayāthātmya samyagjñāna divākaraḥ iti | kiṃca pramātaryapi grāhyagrāhakādi vibhāgo nāsti kimu tatsākṣiṇītyāha- boddhāramapi cāpekṣya na saṃjñā pratyagātmani boddhṛtajjñānaviṣayairna boddhā gṛhyate yataḥ iti tasmāt avidyāśarīraiveyaṃ viśeṣasaṃjñāvastu niścitau nāstītyupasaṃharati- avicāritasaṃsiddhiḥ pramātādi svalakṣaṇā saṃjñeyaṃ prathate mohāt na tvasau vastuniścitāviti idānīṃ brāhmaṇārthamupaviṣayairna boddhā gṛhyate yata | iti | tasmādavidyāśarīraiveyaṃ viśeṣasaṃjñā vastuniścitā nāstītyupasaṃharati | avicāritasaṃsiddhiḥ pramātrādi svalakṣaṇā saṃjñeyaṃ prathate mohāt na tvasau vastuniścitau iti | idānīṃ brāhmaṇārthamupasaṃharati- yata evamataḥ siddhaṃ darśanaṃ pratyagātmanaḥ śrutyādisādhanaṃ sākṣāt sarvamātmetyudīritaṃ iti caturthasya caturthaṃ brāhmaṇam paramātmasvarūpabhaṭṭārakasyeyaṃ vārtikaṭīkā | p. 494) śrī hariḥ om | namo nārāyaṇajñāna jñātṛjñeyātmabodhine jagdhāśeṣamahāvidyā tarjjānathāya viṣṇave || iti | nanu śāstrāraṃbhe śāstrasamāptau cocito namaskāraḥ kathamasthāne sa kṛta iti ceducyate madhukāṇḍopasaṃhārarūpamidaṃ brāhmaṇamato namaskāraḥ praśasta eva | athavā padārthadvayaṃ brāhmaṇaśabdena vyākhyātamanu vākyārtho bhaṇyate | ato vākyārthaśraddhātiśamaikātmyaniṣṭhitaṃ | sanyāsasādhanaṃ proktamamṛtatvaika sādhanaḥ | śayajñāpanāya namaskāra iti na doṣaḥ | api ca śāstramadhyepi maṃgalā caraṇaṃ śiṣṭā smaranti | namaskāro'pi maṃgalācaraṇamato namaskāropi madhye buddhyata iti namaskāraṃ kṛtvā vṛttamanudravati | saṃgatipradarśanāya- pratyagdhvāntasamucchedi jñānamaikātmyaniṣṭhitam sanyāsasādhanaṃ proktamamṛtatvaikasādhanam hetavopi ca tatsiddhau śravaṇādipurassarāḥ uktaṃ yathāvadatraiva śrotavyaḥ śrutivākyataḥ p. 495) mantavyo hetubhiḥ sūkṣmaiḥ uktadṛṣṭāntabodhitaiḥ citsāmānyacidutpatti cidekapralayātmabhiḥ iti | idānīṃ sagatimāha- āśaṃkya hetvasiddhatvaṃ ayaṃ brāhmaṇamucyate iti | hetvasiddhiḥ kathamiti ceducyate | ityāha kutosiddhatvamiti cecchṛṇu tadgadato mayetiḥ nissāmānyaviśeṣatvāt citsāmānyaṃ kathaṃ bhavet cidutpattilayāsiddhiḥ sāṃkhyādīn prativādina | iti ayamarthaḥ | nirgatasāmānyaviśeṣatvāt cidātmā kathaṃ sāmānyaṃ syāt | kathaṃ vā jagadutpattiḥ pralayākhyā heturabhihito madhubrāhmaṇena pratijñā nigamyata ityāha- pratijñāyātha caikātmyaṃ hetūnuktvoktasiddhaye | nigamāyottaro granthaḥ pratijñāyā vivakṣita iti pratijñātārthasiddhyarthaṃ hetūnuktvā pṛthagvidhān hetornirgamanaṃ paścāt kriyate'thottaroktibhiḥ ityetat pūrvasya prapañcaḥ | hetava iva nigamyanta iti kecit | śravaṇādipadārthatrayaṃ adhastāduktaṃ tatra śravaṇamananapadārthena vyākhyātāvatra nididhyāsanaṃ vyākhyāyate || atastadarthitvena p. 496) madhubrāhmaṇāraṃbha iti bhartṛprapañcamatamanūdya nirākaroti | nididdhyāsanasiddhyarthaṃ kecidvyācakṣate param madhubrāhmaṇametattu na yuktaṃ pratibhāti naḥ iti | ayuktatāṃ prapañcayati- śruta āgamato yo'rthaḥ takaiṇāpi samanvitaḥ sa evārthaḥ suniṣṇāto nididhyāsanamucyate | iti śravaṇamananayoḥ phalaṃ vākyārthajñānaṃ nididhyāsanaśabdenocyate na bhavadabhipretaṃ dhyānamityarthaḥ śāstrācāryānubhavaineha hetubhiśca samanvitaḥ īdṛgaikātmyasaṃbodho nididhyāsanamucyate | ityetat pūrvasya praśnato granthavibhāgakaraṇamanarthakamevetyāha- nididdhyāsanasiddhyarthe yatnoyamato'yamanarthakaḥ pratyagyāthātmya saṃbodhamātratvādeva hetuta iti evaṃ parapakṣaṃ nirākṛtya svasaṃbandhapakṣe vākyaṃ niyojayati- kriyābalopabhogārthaṃ sarvaireva svakarmabhi jantubhiḥ pṛthivī pṛṣṭhā madhu teṣā tato mahīpṛthivyāpyātmabhogārthaṃ sṛṣṭāḥ sarve'pi jantavaḥ | p. 497) pṛthivyā api kāryatvāt madhu tepi bhavantyataḥ iti vārtikadvayaṃ prasiddhārthaṃ | pṛthivyābhūtānāṃ sṛṣṭatve hetvantaramāha- pārthivāni śarīrāṇi sarveṣāṃ dehināṃ yataḥ pṛthivyā tāni sṛṣṭāni pṛthivyanvayadarśanāditi bhūtānāṃ pṛthivyāśca kāryakāraṇatvādeva bhoktṛbhogyabhāvaḥ siddha ityāha- bhūtānāṃ ca pṛthivyāśca mithaḥ kāryatvahetvataḥ bhoktṛbhogyatva saṃbandhaḥ tasmātsiddhaḥ parasparaṃ iti | madhuśabdaḥ kāryā bhogyaṃ ca brūte tadavaṣṭaṃ bhenātra pṛthivyādeḥ kāryatva bhogyatva kartṛtva bhoktṛtva vyākhyānaṃ kriyateḥ pṛthivyādi prathamāntavadanirdiṣṭaṃ tadeva bhoktṛkāraṇaṃ cetyetadāhabhogyatā prathamāntena pṛthivyāderihocyate | kathyatāṃ bhoktṛtāṃ caiṣāṃ ṣaṣṭhyantenābhidhīyate iti | tatra acetanabhāgaprādhānyāt bhoktṛtvaṃ tasyevetyetadāha- acetanāṃśaprādhānyāt kāryakāraṇatocyate bhoktṛbhogyādisaṃbandhaḥ cetanācetanātmanoḥ iti | pṛthivyādeḥ parasparakārya kāraṇābhāva p. 498) prakṛtopayogi kiṃ siddhamiti cet sarvaprakārabhedābhāva siddha ityāha- sarveṣāmapi bhūtānāṃ kāryakāraṇasaṃgateḥ sarvabhūtātmakadhvaṃsāt yathā sarvātmanastatheti yathā mūlakāraṇaṃ sarvātmakaṃ evaṃ sarvaṃ sarvātmakamato bhedo nāsti | ataḥ sarvamātmamātramiti nigamanaṃ yuktamiti || sthūlāṃśasya kāryakāraṇabhāva uktaḥ idānīṃ liṃgasya kāryakāraṇakathanāya uttaraṃ vākyamityāha saṃhṛtya sthūlamādhāraṃ bhūtānāṃ ca kṣitestathā tadādheyopasaṃhṛtyai yaṃ cāyamiti śabdyata iti evaṃ tātparyamuktvā akṣaravyākhyānaṃ karoti asyāṃ pṛthivyāṃ yaścāsau bhāsvadvijñānavigrahaḥ amṛtā nitya evāsau na nāśī sthūladehavat sa cāpi madhu sarveṣāṃ bhūtānāṃ tāni tasya ca | madhu sarvāṇi bhūtāni yathā pūrvamavādiṣamiti sarvaṃ sarvasya kāryaṃ bhogyaṃ karaṇaṃ bhoktṛ cetyetaduktaṃ | tadeva prapañcayati | sahādhyātmādhidaivaṃ hi sādhībhūtamidaṃ jagat ekaikasyātmanaḥ kṛtsnaṃ bhogyatvenāvatiṣṭhate | p. 499) sarvaḥ sarvasya kāryatvāt sarvaḥ sarvasya bhojakaḥ iti | ataḥ kimidaṃ tato bhavatītyāha- evaṃ sati bhavetsarvaṃ yathā pūrvaṃ prapañcitamiti | idaṃ sarvaṃ yadayamātmeti tatpūrvaḥ sarvasyātma tvaṃ prapañcitaṃ tat siddhaṃ bhavet | sarvasya sarva kāraṇatvena sarvātmatva ityarthaḥ | punarapi śrutyākhyānameva anuvartayati || adhyātmaṃ yacca śārīraṃ pārthivāṃśasamāśrayaḥ sa cāpi madhu sarveṣāṃ sarvabhūtāni tasya ceti ayamevetyādivākyasyārthamāha- kāryakāraṇabhedena bhoktṛbhojyatayoditam | catuṣṭayaṃ pṛthivyādi tasya tatvamathocyate | iti | ātmā catuṣṭayarūpamityucyate ityarthaḥ | kathaṃ catuṣṭayasyātmā tatvamiti cet tasyaiva catuṣṭayarūpeṇa svāvidyayā vilāsitatvādityāha- catuṣṭayavibhāgena svārthopyātmā vibhajyate | avibhāgopi tādarthyāt ātmātaḥ sotra gṛhyate iti ātmavivartatvena anātmārthatvāt catuṣṭayasya ātmā bhoktā tatvamityatra gṛhyate p. 500) ityarthaḥ athavā kiṃ tatvamityākāṃkṣāyāṃ idamavatāritaṃ | ayaṃśabdavācyaṃ kathayati pratyaktayā yaḥ prathate catuṣṭayavilakṣaṇaḥ prātyakṣāt soyamityevaṃ pratyak sākṣyabhidhīyate iti | sāmānādhikaraṇyena vivakṣitāṃśaṃ kathayati ayameva sa ityuktvā sāmānādhikaraṇyataḥ pratyaṅmātraikayāthātmyaṃ caturdhoktasya bodhyata || pṛthivyādiṣu yaḥ pūrvaṃ vyākhyāto'ntarabāhyataḥ | ātmaiva sa iti jñeyaḥ tathādbodha praśastitaḥ ityetat pūrvasya prapañcaḥ | ayaṃśabdārthasya vyākhyānāya yo'yamityādi vākyaśeṣa ityāha ayamityādiśeṣaḥ syāt yoyamityādikaḥ paraḥ iti | evetyavadhṛtā vetat saṃsargapratiṣedhakṛt tatvaṃ catuṣṭayasyāsya pratyagātmaiva kevalaḥ avyāvṛttānanugata dhvastā vidyā adudbhavaḥ ityetat sārdhavārtikameva śabdavyākhyānaṃ subodham || athavā ayamiti catuṣṭayaṃ sannihitamucyate | sa iti | maitreyībrāhmaṇe draṣṭavyatvena prakṛta ātmocyata ityetadāha- prakṛtātmābhidhānaṃ vā sa ityetat padaṃ bhavet | p. 501) ayamityucyate sākṣāt sannikarṣāccatuṣṭayaṃ iti | asminnapi pakṣe vākyārthaḥ sa evetyāha sa evāyamiti jñeyo yo draṣṭavyatayoditaḥ iti | ātmā vā are draṣṭavya ityukto yaḥ sa evāyaṃ catuṣṭayātmetyarthaḥ | etāvadare khalvamṛtatvamiti yadātmakatvamamṛtatvenoktaṃ yaccāthā'ta ādeśo | neti netīti sarvaviśeṣa vinirmuktatvenoktaṃ brahma yacca tasmāt tatsarvamabhava iti jñānaphalatvenoktaṃ brahmātmatatvameva catuṣṭayamanvayavyatirekābhāvatāparihāreṇa tāvanmātraṃ vijānīyāt ityetadāha- yaccāmṛtaṃ svabhāryāyai yājñavalkyena bhāṣitaṃ brahmeti dhvastasaṃbhedaṃ yannetīti puroditam || sarvaṃ samabhavat kṛtsnaṃ yadyāthātmyāvabodhataḥ pṛthivīṃ pārthivaṃ cāṃśaṃ śārīraṃ sādhidaivatam jānīyāt sarvamātmeti neti netyupalakṣaṇaṃ iti | sa śabdanirdiṣṭo yaḥ sa evaṃ maitreyībrāhmaṇe amṛtatvena ātmatvena ca nirdiṣṭo mūrtā mūrtabrāhmaṇopanirviśeṣa brahmatvena nirdiṣṭaḥ p. 502) evaṃ siddha ātmaiva catuṣṭayamityarthaḥ || uttareṣvapi vākyeṣu yathoktenaiva vartmanā imameva tu vākyārthaṃ vyāpakṣītā vicārayannityet subodhaṃ || ayaṃ dharma ityasyārtha kathanāya vṛttamanudravati | pṛthivyādīni bhūtāni tadaṃśāśca samīritā hiraṇyagarbhaliṃgāśāstathā pūrvoktamūrtayaḥ iti ayamarthaḥ pṛthivyādimahābhūtamabhihitaṃ tadaṃśāśca śarīrādisūtrāṃśāśca bhūtaśarīrādhārāḥ teṣāṃ ca mūrtayaḥ svarūpabhūtāsta eva sūtrāṃśāste coktā iti | ete yathoktapadārthāḥ svavyāpārairyena prayuktāḥ iva kurvanti so'tra dharmaśabdenocyata ityāha- yathoktā yena sarva'pi prayuktāḥ svārthakarmabhiḥ upakurvanti naḥ sarvān sa dharma iti saṃjñitaḥ iti | nanu dharmaḥ śāstraikasamadhigamyatvāt parokṣaḥ kathamayamiti nirdeśamarhatītyā śaṃkyāha- tasya kāryaṃ dvidhehoktaṃ sāmānyātmaviśeṣataḥ || pṛthivyādīha sāmānyaṃ viśeṣaḥ piṇḍamātrakaṃ p. 503) tatkāryasyeha prātyakṣāt tadabhedopacārataḥ pratyakṣavadayaṃ dharmastasmādevābhidhīyate iti || yaścāyamasmin dharma ityatra dharmaḥ pṛthivyādyāraṃbhako yaścāyamadhyātmaṃ dharma ityatra dharmaḥ śarīrādyāraṃbhaka ityāha - sādhāraṇaṃ pṛthivyādikāridharmo'bhidhīyate yaścāyamiti vākyena tathā sādhāraṇābhidhā yaścāyamadhyātmaṃ iti | yo'yamuddehakṛte iti | ubhau samuditaṃ hiraṇyagarbhaḥ pūrvaṃ samastajagadāraṃbhakaṃ ayaṃ dharma ityatra abhihitamityāha- sādhāraṇaviśeṣātmā yadapūrvaṃ taducyate prājāpatyamapūrvaṃ yat sarvabhūtaprayojakaṃ adhyātmavidhyakṛtyaśca soyaṃ dharmābhidhodita iti | tadeva dharmarūpamācārarūpeṇa vartamānaṃ lokasiddhamaryādā vyavasthā kāraṇamidaṃ satyamityucyate ityāha tathaiva ācārarūpeṇa pratyakṣeṇa yadīkṣyate sa eva dharmaḥ satyaṃ syāt yadyavasthā prayojakamiti | satyamapi dharmavat sāmānyaviśeṣamavyavasthāhetutvādvividhetyāha - sādhāraṇaviśeṣābhyāṃ sarvavattadapidvidhā || p. 504) sādhāraṇa viśeṣārtha vyavasthākāraṇatvataḥ iti | idaṃ mānuṣamityasyārthakathanāyāha- dharma satyaprayuktoyaṃ liṃgapiṇḍaḥ svalakṣaṇaḥ virāḍ hiraṇyagarbhaṃ ca sa ca jātisamanvitaḥ || iti | śarīradvayaṃ manuṣyādi jāti samanvitamityarthaḥ | nanu manuṣyādīti | kathamiyaṃ mānuṣamitiśravaṇāt tatrāha- manuṣyajātergrahaṇaṃ sarvajātyupalakṣaṇam idaṃ mānuṣamityevaṃ vyākhyātasyāstu pūrvavat | iti | iyaṃ pṛthivītyārabhya virāṭ sūtrāvayavā nirdiṣṭāḥ | idānīṃ ayamātmetyavayavanirdeśa ityāha- pṛthivī śārīra ityevaṃ khaṇḍaśo yaḥ puroditaḥ virāḍ hiraṇyagarbhaścetyamātmeti tadvacaḥ | iti | nanvatrāpi tadaṃśānāmeva madhutvamucyate ityanetyāha- hiraṇyagarbhabhedānāṃ bhūtānāṃ ca pṛthak pṛthak uktaṃ madhutvaṃ yenātaḥ tatsāmarthyamathocyate | iti | prathamānta ātmaśabdo virāḍvācīyaḥ saptamyantenātmaśabdena nirdiṣṭe tadantargata p. 505) tadantargatastejomayo hiraṇyagarbho yaścāya mātmeti | caitanyābhāso jīva ucyate ityetadāha ayamātmeti nirdeśo virājaḥ prathamo mataḥ saptamyantena at pratyak liṃgātmā'tobhidhīyate | kāryātmā karaṇātmā ca yadarthā bhavataḥ sadā yaścāyamātmetyatrokto vijñānātmeti yaṃ viduḥ iti | sa vā ayamātmā ityādivākyasya tātparyārthamāha- yasminnātmani vidhvasta vyākṛtāvyākṛtātmake khilyadṛṣṭāntavacasā vijñānātmā praveśitaḥ brahmavidyāhatadhvānte tasmin brahmaṇi niṣṭhite tatastadutthakāryāṇāṃ atyantāsaṃbhavādyataḥ yo'sāvavidyayā dehī saṃsārī cāpyabhūt purāso'yaṃ sākṣāt paraṃ brahmavidyayā vartatedhunā iti | ayamarthaḥ- nirastājñānatatkārya pratyagātmani niratiśayānandādvayabrahmabhūtaḥ sa vā ityādi vākyena vivakṣita iti vārtikatrayārthaṃ saṃkṣepeṇa kathayati | dhvastājñānasamutthoyaṃ saṃvidātra satatvataḥ ānantāvāra ātmaiva svamahimni vyavasthitaḥ | p. 506) iti | uktārthe vākyamavatārayati apūrvānaparā madhyapratyagyāthātmyavittaye sa vā ityādiko granthaḥ sadṛṣṭānto'bhidhīyate | iti | evaṃ vākyamavatārya padārthavyākhyānaṃ karoti | brahmāsmīti parijñāna dhvastadhvāntatvakāraṇāt rājeti rājanādbhāsvadaviluptātmadarśanāt || tathā'dhipatiśabdena svātantryamabhidhīyate || svātaḥ pratyak tadarthatvāt sahetorjagadātmanaḥ || iti | tadyathetyādi dṛṣṭāntavākyasya tātparyāthamāha- pratyagvijñaptimātreṇa samāptirjagadātmanaḥ āviścikīrṣuḥ sākṣāttadyatheti parāśrutiḥ iti | avagatapratyagbhūtasya brahmamātreṇa kārya kāraṇaprapañcasya samāptivivakṣayāa dṛṣṭānta ityarthaḥ evaṃ tātparyamuktvā padārtha vyākhyānaṃ karoti- cakranātho yathā vipto tāścakranemau ca bāhyataḥ arāḥ prāṇādayastadvat otaprotāḥ parātmani iti dṛṣṭāntavākyaṃ svapakṣe vyākhyātamidānīṃ bhartṛprapañcavyākhyānaṃ darśayati nirākaraṇāya p. 507) nididhyāsanagranthavibhāgo'pyatrocyamo?nā nididhyāsa vivakṣayā pūrvatroktastasmāt sa pakṣaḥ pradarśyate | nirākaraṇāya vyācakṣate'nyathaivedmaṃ dṛṣṭāntaṃ kecidātmanaḥ | samastādipratijñārtha siddhaye brahmavādinaḥ iti kathamiti taddarśayati- ekīkṛtya svamātmānaṃ akṣare paramātmani cakrahābhivadātmānaṃ kalpayīta vicakṣaṇaḥ śarīranemivaccaitat devatādyaravajjagat kalpayitvā nididhyāsettadbhāvāviṣṭadhīḥ sadā iti vārtikadvayaṃ prasiddhārtha dhyānaphalamāha anena dhyānamārgeṇa dhyāyamānasya sarvadā taptalohavadekatvaṃ bhavatyāvṛttidurlabhaṃ | iti | ekatvaphalamāha- etāmiti | etāmavasthāmāpanno dhyātṛtvādvinivartate | avidyātimirāndhānāṃ dhyeyatvamavagacchatīti | ka iti cedatrāha- niścintyācintyametadyo yogināṃ nilayaṃ prāpya na nivartante nirvāṇaṃ paramaṃ gatā iti | taddhyānāt tadrūpeṇa sthito dhyeyatvaṃ gacchatītyarthaḥ | p. 508) anyāpi prakriyā yataḥ socyate- pratyekaṃ prāṇināṃ hyetat brahmacakramavasthitaṃ | iti | etat brahmākhyaṃ cakraṃ kliptaṃ sarvaprāṇināṃ hṛdaye vartata ityartahḥ || tarhi kimiti sarvaiḥ nānubhūyata iti | tatrāha- asaṃbodhāttu taiḥ sarvaiḥ prāṇibhirnānubhūyata iti pūrvapakṣamupasaṃharati vaiśvānakharāt kecit evaṃ vyācakṣate sphuṭamiti | idānīṃ dūṣayati- akṣarānanvayāstyājyā vyākhyeyaṃ sādhyapīdṛśī | nanu kathamakṣarānanvayo dṛṣṭāntasāmarthyāducyamānatvāditi cet tatrāha - sāmarthyādapi saṃprāpto na cedakṣarapūrvakaḥ tādṛnopāsya eveti prāhurāgamavedinaḥ | iti | ayamarthaḥ | yadyapi dṛṣṭāntasāmarthyāt bhavadabhipreto'rthotra bhāti tathāpyatra brāhmaṇe tatpratipādakapadābhāvāt pratyuta kāryakaraṇādi prapañcanirākaraṇādapūrvādivākyena śrutyantara virodhācca na brahmaṇaḥ samastādivivakṣayā dṛṣṭānta iti kiṃ ca anyasyāpi samastādikalpakasyābhāvāt p. 509) na samastādirūpaṃ brahma | atha kalpakapramāvyatirekeṇa samastādirūpaṃ brahma kalpayasi | tanna ghaṭate ityāha - pramāṇavatyadṛṣṭāni kalpyāni subahūnyapi adṛṣṭaśatabhāgopi na kalpyo niṣpramāṇataḥ iti | pramāṇavantītyasyāyamarthaḥ kalpakavantīti || nanu na kalpyate tathāvidhaṃ brahmatva iti vedākṣarācchrūyata eveti cennetyāha- yathoktacakravinyāso na śruto'kṣarapūrvakaḥ iti | niddhidhyāsetyuktaṃ tadapyanupapannaṃ atra upāsanapadāśravaṇādityāha na cāpyupāsanapadaṃ kṛtsnepi brāhmaṇe śrutamiti | dṛṣṭāntagatasya sarvasya dārṣṭāntike śravaṇācca na samastādivivakṣitamityāha- nābhinemidvayasthāne dṛṣṭāntatvena sammate dārṣṭāntikoktāvātmaiva yataḥ sākṣādiha śrutaḥ iti | punarapi dṛṣṭāntavailakṣaṇyameva dārṣṭāntikasya darśayati- samarpitatvaṃ prāṇādeḥ śrūyate pratyagātmani bhūteṣu devatādestat aśrutaṃ gṛhyate kathamiti | p. 510) tadetadityādi pradhānavākyavirodhācca samastādyātmataityāha- bahirantarvibhāgo'sya kāryakāraṇatā tathā tadetaditi vākyena pratīco'traiva vāryate iti | itaśca na samastādyupāsana vivakṣetyāha- atha yonyāmiti tathā bhedadṛṣṭinirākṛteḥ upāsyopāsānavidhirna samyagiti me matiḥ iti | nanu upāsanavyatirekeṇa ātmano brahmabhāvāsiddhe rupāsanameṣṭavyaṃ upāsanaścediṣṭaṃ samastādibhāvo'pi brahmaṇa eṣṭavyo'nyathā anupāsyatvāditi cettatrāha- ajñānamātrasyavidheḥ brahmaikātmyaphalasya ca | brahmavidyātirekeṇa tatprāptā nāparāḥ ceti upāsyasya brahmatvanirākaraṇācca nopāsaṃ brahmetyāha- yadvācā'bhyuditaṃ manute manasā na yat tadeva brahma viddhitvaṃ natvidaṃ yadupāsate | upāsikriyayā vyāptirabrahmatvasya lakṣaṇam śrutyākāri yatastādṛk kathaṃ brahmetyupāsyata iti nanu brahmopāsana vidhānamapi kvacicchrūyata iti | iti cennetyāha dṛśyate tvagrayā buddhyā manasaiveti yadvacaḥ || p. 511) tadātmavidyāvidhyarthaṃ nopāsanavidhāyakaṃ iti | kathaṃ ātmavidyāvidhānārtheti tatrāha rajastamo'nuviddhena yato brahma na gamyate śuddhacetastvayā tasmādvidyāt brahmāntarātmanīti asya arthāntaraṃ kathayati- yadvā nātmādisaṃbandhāt pūrvamaikātmyaniṣṭhitā | sarvaprāṇabhṛtāṃ buddhirityartho vacaso bhavet || iti | aikātmyaniṣṭhiteti cidākāretyarthaḥ pūrvavārtikārthamupasaṃharati- eṣo'rtho vacasastasya na rūpāsāvidhirbhavet | pradhvastabheda aikātmye nopāsanavidhiryataḥ iti | tasmāt bhartṛprapañcavyākhyānaṃ duṣṭaṃ ityupasaṃharati- cakrakḷptirataḥ sādhvī śrutyādimiti bāhyataḥ iti | tarhi tadyatheṃtyādinā ko'rtho vivakṣita iti | tatrāha- tadetaditi vākyārtho grāhyotaḥ saṃbhavomiteti tadetat brahmā pūrvamityasyārtho'nena sadṛṣṭāntavākyena vivakṣita ityarthaḥ | athavā tasmāt sarvamabhavaditi vidyāphalamuktaṃ tadupāsaṃ p. 512) priyata ityāha tadāhuriti vākyena brahmavidyā prayojanaṃ sāpekṣaṃ prāgupanyastaṃ tasyāyaṃ nirṇayaḥ kṛtaḥ | iti pūrvatraivāyaṃ prapañca iti kecit || idaṃ vai tanmayītyādivākyāvataraṇāya vṛttānudravaṇaṃ karoti ātmaikyeveti sūtrasya vyākhyeyaṃ samyagātmanaḥ pañcabhirbrāhmaṇaiḥ śrutyākāri kṛtsnārthabuddhayaḥ | iti samāptā brahmavidyeyaṃ kaivalyāvāptaye'khilā yādmavocat svabhāryāyai yājñavalkayo'tivistarāt ityetat pūrvasya prapañcaḥ | idānīṃ uktabrahmavidyāstutitvenedaṃ vaitanmaśvityādi vākyamavatārayati | yathokta brahmavidyāyā ityārabhya bhaṇyate | ākhyayikeyaṃ stutyarthā pravṛtyā na tayā pareti || ākhyāyikārthaḥ ka iti cettatrāha- ākhyāyikārthamantrābhyāṃ vyācaṣṭe śrutirādṛteti kimiti mantrābhyāṃ tadarthakathanamiticet tatrāha - śrutimantrastuto hyartha ādeyatvaṃ gacchatīti | stutiprakāraṃ darśayati āvāptapuruṣārtho'pi yāmadarpaḥ śacīpatiḥ p. 513) pratyagvidyaiva tena syāt udāraphalasādhanam iti || stutiprakārameva prapañcayati- mahatā ca yato'śvibhyāṃ āyāsenotthitā purā brahmavidyā tato nāsyāṃ ukto syāt sādhanaṃ param || punarapi stutiprakārameva darśayati niśśeṣapuruṣārthānāṃ kaivalyottamatā yathā sādhanānāmapi tathā tadvidyoktamasādhanamiti ākhyāyikārthamantrābhyāṃmityasya prapañcaḥ ākhyārthaṇayorvyaktaṃ brahmavidyāptikāraṇāt yat prāgāviṣkṛtistasya mantrābhyāṃ kriyateñjasā | ityetat yasyā ākhyāyikāyā artho mantrābhyāmāviṣkriyate tasyā ākhyāyikāyā arthaṃ sārdhavārtikapañcakena kathayati | taccātirohitārthaṃ tallikhyate aśvibhyāṃ prārthito'vā madhupurubhyāmimāṃ kila tāvathavā bravīdindrachidyānme bruvataḥ śiraḥ atobhayādimāṃ vidyāṃ yuvābhyāmabravīmyahaṃ tamūcatuḥ puraivāvāmindrachedanataḥ śiraḥ chitvā tāvāśvaṃ sandhāya śire śroṣyāvahe tataḥ brūhyato śyena śirasā madhuvidyāṃ vimuktaye || p. 514) evamastvityanujñāte chitvā tasyātha tacchiraḥ samadhattāṃ śiro'śvasya tena vidyamuvāca saḥ punaśchinnetha śirasi tenendreṇāśvināvapi samadhattācchirastasya vidyāṃ svaśirāsātha saḥ śeṣāmavocadaśvibhyā mṛtiyannātmano vacaḥ iti | pratāyannityasya tātparyārthamāha- yata evamatastasmāt satyaṃ rakṣyaṃ prayatnataḥ iti | evamākhyāyikārthamuktvā idamityādi padārthavyākhyānamārabhate- idaṃ vai tanmadhu prokto yattat prakaraṇāntare | dadhyaṅhvā?vā ābhyāmiti śrūyate brāhmaṇoktikamadhubrāhmaṇametat yam prāguktamabhūt sundreddhyandātharvaṇo'śvibhyāṃ yadupāyārtha bodhanamiti brāhmaṇamevocyate ātmabodhanamasmāt bhavatīti tadetadityāderarthaḥ kathayati aśvyātharvaṇayoretat karma vaśyaṃ na cābravīt ṛṣirārṣatadṛṣṭyai tava tadetadabhidhīyata iti | ayamarthaḥ | ārṣadṛṣṭyā ṛṣireva tatkarma paśyannṛcā abravīt tacca karmābhidhīyata iti | idānīmatra vyākhyānaṃ karoti | p. 515) mantravivaraṇaṃ vārtikaṣaṭkaṃ sukhabodhaṃ tallikhyate- āviṣkaroti tatkarma yuvayoradya he narau | lābhāya sanaye krūraṃ cakraturyadṛhasya gauḥ vṛṣṭerāgamanaṃ yadvat stanayitnuṃ prabodhayet rahasyaṃ yuvayoḥ karma tadvadāviṣkaromyaham || aśvaśirasā vāṃ yadavocanmadhvasāvṛṣī dadhīceśvyaṃ śiraśchitvā nikṛtyāsya śirośvinau sandhattāṃ so'śvaśirasā yuvābhyāṃ madhvathovravīt ṛtāyan satyamātmānaṃ kartumicchannasāvṛṣiḥ prāṇasaṃśayamāpannaḥ tasmāccaivāvasīyate | ātmano maraṇenāpi satyaṃ rakṣyaṃ prayatnataḥ ābhītyaviṣayaṃ tvāṣṭraṃ madhvavocadarthāvaṇaṃ hedasrāvapi kakṣyaṃ yat pratyagyāthātmyadarśanaṃ iti | dasraśabdārthaṃ kathayati- upakṣayakarau vyādheḥ dasrau syātāmato'śvinau iti | na kevalaṃ tvāṣṭramekaṃ kakṣyamabravīt maśvityetaduktārthaṃ pura ityādimantrādityasya tātparyārthaṃ kathayati | vṛttasaṃkīrtanapūrvakaṃ pravargyādhyāyayorevaṃ tvāṣṭrajñānopa p. 516) saṃhṛtiṃ mantradvayena kṛtvā'tha kakṣyajñānopasaṃhṛtiṃ kriyate nyāyayoreva madhukāntaṃ samāpyate iti | uṣmā ityadhyāyadvayārthaṃ kimiti mantradvayenopasaṃhriyata iti | tatrāha- śrutimantropadiṣṭārtho yasmādāśriyate naraiḥ iti ta iti | evaṃ tātparyamuktvā padārthavyākhyānaṃ karoti- puraścakre śarīrāṇi dvipadaṃ lakṣi mānuṣāḥ catuṣpadotha paśavaḥ puraścakre svamāyayāpuro bhuktaśarīrāt saṃpattiliṃgamathocyate puro navaśarīrāṇi prāviśajjalacandravat iti vārtikadvayaṃ subodham puruṣatvamātmanaḥ kathamiti cet śrutyaiva taducyata ityāha tasmāt puruṣa iti cet puruṣārthaṃ śrutiṃ sa vā ityādinācaṣṭe sarvaikātmāvabuddhaya iti | evaṃ tātparyamuktvā padārthavyākhyānaṃ karoti | puruṣo'yaṃ bhavedātmā yadaśete sa pūruṣu sarvāsu tena loke'smin puruṣo'yamitīryate iti | nanvādhārādheyanirdeśāt bheda iti | p. 517) tatparihārārthaṃ uttaraṃ vaca ityāha- paricchedaprasaṃgaścet maivaṃ yasmādidaṃ jagat nainenānāvrataṃ kiñcit nāvyāpto hyotatantuvat nāsaṃvṛtaṃ tathā kiñcit protatantuvadātmaneti | tataścaitat siddhamityāha- pūrṇatvāt puruṣaḥ so'yaṃ brahmaikaṃ puruṣastataḥ iti atrārthe pramāṇatvena mantramudāharati- yasmāt paraṃ nāparamasti kiñcit yasmānnāṇīyo na jyāyo'sti kaścit vṛkṣa iva stabdho divi tiṣṭhatyekaḥ tenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvamiti otatantuvadityādi kathanāt kāraṇatvena puruṣatvaṃ vivakṣitamiti netyāha- āvṛtā jñaptimātreṇa sarvamātmīkṛtaṃ jagat saṃvṛtaṃ pratiṣiddhaṃ tadyadanātmaiva lakṣyate iti | tannāsti kāraṇaṃ kāryaṃ yannānenātmasātkṛtaṃ tannāsti kāraṇaṃ kāryaṃ yannānenātmanā'śnute ityetat pūrvasya prapañcaḥ | dvitīyamantrārthaṃ kathayati rūpaṃ rūpaṃ prati hyeṣā pratirūpā babhūvaha | dehaṃ dehaṃ praviṣṭassan taddehākāratāmagāt || p. 518) kiṃ nimittamiti cettatrāha- māyābhiḥ pratyagajñānairyadivā'nṛtabuddhibhiḥ gamyate pururūpojñaiḥ ekopi jalasūryavaditi | pūrvasminnekasmin bahuvacanaṃ kimarthaṃ bahurūpavacanaṃ cet ātmajñānārthamityāha- pratyagyāthātmya bodhārthaṃ rūpaṃ māyāmayaṃ vibhoḥ śāstrācāryādinānarthe jñātuṃ vastviha śakyate iti māyābhirupādānakāraṇamuktaṃ idānīṃ yuktā ityādinā nimittakāraṇamucyate | ityabhipretyāha kuto'sya bahurūpatvamiti | heturihocyate- yuktāṃ hyasyeti vacanāt mithyājñānaikahetutaḥ iti | ātmajñānāt prāk ajñānādindriyasaṃbandho yaḥ saḥ svotthajñānadvāreṇa bahubhavane nimittakāraṇamityarthaḥ | ajñānādindriyasaṃbandhaṃ dṛṣṭāntena sādhayati- srajastatvāparijñānāt yuktā daṇḍādayo yathā pratyaktatvāparijñānāt ātmano harayastatheti indriyāṇyeva harayo haraṇādviṣayān prati p. 519) daśa tāni sahasrāṇi śatāni prāṇibhedataḥ ityetat sukhabodham | ayaṃ vaiharaya ityāderarthamāha hetukathanapūrvakaṃ nānyo hetuśvijñānāt indriyāderihātmani yato'yameva harayo yāvatsaṃkhyā tadāśrayeti ātmājñātakāryatvādātmamātramindriyādītyarthaḥ nanu ajñātakāryatvāt jñānamātratvamindriyādeḥ kathamātmamātratvamiti tatrāha ayamevendriyatvena dehatvena ca kalpitaḥ tathā śatasahasrāṇi saṃkhyābhedena cāpyayam nāmarūpakriyābhedairyathā pūrvamavādiṣam | ayamevātathārūpaṃ kalpito vidyayādvaya iti tataśca tāvanmātratvaṃ sarvasyopapannamityupa saṃharati- tadetat kalpitaṃ sarvaṃ sahetuphalavajjagat pratyaṅmātrakaṃ bhāsvat prajñānaghanatatvakamiti | ayaṃ vā ityādivākyaṃ vyākhyātamidānīṃ tadetadityādivākyasya tātparyārthamāha niśśeṣopaniṣatsārastadetaditi sāṃpratam | uktyā vikriyate sākṣāt karavinyastakhilyavat | p. 520) iti ko'sau sāra iti | tadāha- ajñātaṃ saṃśayajñātaṃ mithyājñātamidaṃ jagat tadetadityanūdyaitat tattatvamabodhata iti kiṃ tattatvamiti | tadāha- brahme kilāstavaṃ vṛttaṃ tāvadasyāvabodhyata iti nanu sarvasya brahmatvaṃ jñānaphalamataḥ kathaṃ tasya brahmatvamiti | tatrāha- jñānāt purāpi brahmaiva nāto jñānaphalaṃ bhavediti | jñānotpatteḥ purāpi sarvaṃ brahmaivātaḥ sarvasya brahmatvaṃ na jñānakāryaṃ ityarthaḥ apūrvamiti | kāryatvaniṣedhāyābhidhīyate kāraṇatvaniṣedhāya tathā na paramī?riyam anantaramiti tayorandhrasya pratiṣedhanaṃ kāryakāraṇayorbāhyaṃ abāhyamiti vāryate sattāvānantaragirā brahmaṇaḥ pratiṣidhyate | viśeṣo bāhyaśabdena tato vākyārtharūpakaṃ ityetat vārtikatrayaṃ padārthavivaraṇaparaṃ sukhabodhaṃ | tatra randhramiti kāryakāraṇabheda ucyate abāhyamiti tayorabhāvaḥ evaṃ vidhaṃ brahma ātmano'nyaditi āśaṃkānirākaraṇārthaṃ p. 521) uttaraṃ vākyamityāha- nātmano'nyatra saṃbhāvyaṃ apūrvādi yadīritaṃ brahmātmaivetyato vakti śrutiraikātmyasiddhaye iti | ātmā brahmetyanena parasparatādātmyaṃ bodhyate | tatra parasparatādātmya bodhanakṛtyamāhapārokṣyapratiṣedhārthaṃ brahmātmaiveti bhaṇyate brahmaivātmeti ca tathā saṃsāritva nivṛttaye iti | nanu tayoḥ kathaṃ nivṛttiḥ paramārthatvāditi netyāha- bhinnaṃ brahmāparijñānāt saṃsāritvaṃ tathātmanaḥ tataścājñānanivṛttau nirviśeṣa ātmā saṃpadyata ityāha- tatvajñānāttamodhvastau netītyātmāvaśiṣyate sarvānubhava evāyaṃ ataḥ sarvānubhūḥ paraḥ kārtsnyāt sarvo bhavedeṣa cinmātratvaṃ tathānubhūḥ itītyuktaparāmarśo vedājñācārya sādhanam kartavyametadvijñānaṃ iti vedānuśāsanam asyātilaṃghane doṣaḥ saṃsārānarthasaṃgati kurvataśca mahān lābhaḥ ātmanaḥ kṛtakṛtyatā ityetadvārtikadvayaṃ sukhabodham iti caturthasya pañcamaṃ brāhmaṇam || p. 522) vaṃśabrāhmaṇasya stutijapapuruṣotprekṣitāśaṃkā nivṛtyākhyātrayaṃ kathayati stutyarthaṃ brahmavidyāyāḥ brahmavidvaṃśa ucyate | japoyaṃ brahmavijñānaṃ janmane cocyate śrutau pumabhyūhotthitā śaṃkā nivṛtyarthaṃ yathoditaṃ brahmajñānasyapāvaṃśo yatnācchratyāyamucyate iti | punarapyarthāntaramāha- yasyānuśāsanaṃ tasya svayaṃbhoḥ pratipattaye pautimāṣyādiko granthaḥ śrutyātha pratipādyate āgrāt prabhṛti vaṃśoyaṃ āvedabrahmamūlataḥ iti | yasya svayaṃbhu brahmaṇo'nuśāsanaṃ brahmātmaikatvajñānaṃ tasya paramātmanaḥ pratipattaye ayaṃ vaṃśo'nena dvāreṇa tat brahmādhigantavyamityarthaḥ | svayaṃbhuviśeṣaṇamasmadādīnāmiva jñānaṃ nānyakṛtaṃ parasya kintu svābhāvikamiti pratipādanāyetyāha- bhinnahetuniṣedhārthaṃ svayaṃbhu brahmaśabdata iti atra hiraṇyagabho brahmaśabdo na bhaṇyate tasya bhinnācāryaniṣedhārthaṃ svayaṃbhuviśeṣaṇamiti namaskaraṇahetukaraṇapūrvakaṃ namaḥ śa p. 523) śabdārthaṃ kathayati- yasmādaparatantroyaṃ vedātmā brahma bhaṇyate manovākkarmabhistasmāt bhaktyā tasmai namassadā iti śrīmat pratyagbodha pūjyapādaśiṣyeṇa bhagavatā viśvānubhavākhyena sureśvaravārtikasaṃbandhoktau caturtho'dhyāyaḥ samāptaḥ om | vṛttamanūdya saṃbandhaṃ kathayati- samāpto madhukāṇḍārtho yājñavalyīya kāṇḍagaḥ ataḥ paraṃ prayatnena śrutyā vyākhyāyate sphuṭaḥ iti munikāṇḍārthaḥ ka iti vicāra ityabhipretyāhayājñavalkīyametadvā madhukāṇḍānantaraṃ kāṇḍaṃ vicārabhūyiṣṭhamadhunā ārabhyate paramiti vicārabhūyiṣṭhamatyanena punaruktiḥ parihṛtai ca tathāpyaparijñānāccodayati | nanu pūrvaṃ ya ukto arthaḥ sa evehāpi bhaṇyate || punaruktaṃ na ca nyāyyaṃ ekapravacanasthayoriti uktameva punaruktiparihāramāha- ekārthatve'pi ca sati naivāsya punaruktatā yājñavalkīyakāṇḍasya hyupapattipradhānaḥ iti p. 524) nanu madhukāṇḍepi yuktaya uktāḥ iti tatrāha āgamoktipradhānatvaṃ madhukāṇḍasya varjitaṃ āgamārthaviśuddhyarthaṃ yuktiratra pravakṣyate iti | nanu yuktisāpekṣatvaṃ āgamasya svātantryavirodha iti | netyāha- na cāgamasya svātantryaṃ yuktyukterapanudyate arthāntaratvādyuktīnāṃ pramāṇebhyo yatastataḥ iti pramāṇadyukteranyatvāt prakaṭayati sarvapramāṇaśaiṣatvaṃ yuktīnāmupavarjitaṃ śāstrāntareṣvapi tathā nātaḥ svātantryakhaṇḍanaṃ iti viṣayabhedācca na sāpekṣatetyāha- padārthaviṣayā ceyaṃ yuktistarkobhidhīyate | vākyārthastvāgamādeva nirapekṣamato vacaḥ api ca caityavandanāt svargo bhavatītyādau puruṣapraṇīte vacasi kimidamāptapraṇītaṃ anāptapraṇītaṃ vā ātmapraṇītatve'pyasyārthe pramāṇaṃ saṃbhavati na veti paryālocana saṃbhavāttarkasya | vedasya tu tātparyaniścayaphalatvāt na yuktitā vedārthe'pekṣaṇīyā ato vedaḥ svārthe nirapekṣaṃ pramāṇamityāha p. 525) pauruṣeyavacasyeva yukto prādhānyamiṣyate anaśekteti tātparyaṃ yukterartho na yuktiteti | nanu śrutiliṃgādiyuktīnāṃ bhavatu tātparya niścāyakatva vācāraṃbhaṇādi yuktīnāṃ kathaṃ taddhetutvamiti cecchṛṇu śrutyādibhiravagatāt parṇasya pratyakṣādivirodhāt bhramaprāptastannirākaraṇadvāreṇa tātparyadṛdhīkarovācāraṃbhaṇatvādiyuktibhiḥ kriyate atastā api taddhetava iti dharmādivat brahmātmaikyasya māntarāyogyatvācca na yuktyapekṣetyāha pratyakṣādyāvarttitvāt yuktyapekṣā na vidyate || āgamārtha iti | yuktiviṣayepi padārthenāgamāpekṣetyāha- yathaivaṃ syāt yuktyarthena āgamekṣaṇamiti || atra hetumāha puṃsyabhāvānurodhena yuktirvede'bhidhīyate iti puruṣeṇa brahmārthatvāt parijñānāt padārtha dvaye'dhyasta kartṛtvādiviśeṣa puṃsvabhāvaḥ tannirākaraṇāya yuktikathanādyuktaya eva tatropakurvanti | ato nāgamāpekṣāvādārtha iti | nanu vākyārthabodhakamapi ve p. 526) vedasya puruṣabuddhyanusāreṇa | ataḥ yuktyapekṣeti | netyāha- āgamasya pravṛttistu meyavṛttavyapekṣayeti na puruṣo prekṣitaṃ vastu tathā satyanavasthitaḥ vastu syāt kṣaṇikatvādi tasmānnijasiddhārthameva brahmātmaikatvaṃ vedo bodhayedadhyakṣādivadityarthaḥ madhukāṇḍamāgamapradhānāmityuktaṃ tatrāha- nanūktā madhukāṇḍepi dundubhyādyupapattayaḥ āgamaikapradhānatvaṃ kathaṃ tasyeti bhaṇyate iti | satyaṃ ubhayatrobhayamasti | tathāpi guṇapradhānābhāvena punaruktiparihāra ityabhipretyāha- naiva doṣo yatastatra yuktīnāmapramāṇatā prādhānyaṃ yājñavalkīye yuktīnāmabhidhīyate iti | bhavatvevaṃ punaruktiparihāraḥ | kimarthaṃ yuktayo bhaṇyata iti | tatrāha- yuktyāgamo hi saṃbhūya karasyāmalakādivat susūkṣmamapi tadvastu śaktau jñāpayituṃ yataḥ iti ato yuktikathanaṃ buddhyata ityāha- p. 527) yuktayo'to'bhidhīyante pūrvapakṣādisaṃśrayāḥ yājñavalkīya etasmin kāṇḍa iti yuktiśca dvidhā vādayuktirlabdhabuddhiśca | vādayuktirarthanirṇayapradhānā labdhayuktirjayāpajaya pradhānā | tatra jalpayuktayaḥ pañcamādhyāye nocyante ityāha- jalpoktivartmaneti udgīthabrāhmaṇodita udgīthādipadārthasādhanārthaḥ ādyo vicāra ityāha- udgītapramukhā yejñā madhukāṇḍe puroditāḥ | teṣāmeva viśuddhyarthaṃ vicāraḥ kriyate'dhunā || ata evādya brahmaṇābhihitopāsanamudgītho pāsanaśeṣamityāha- darśanāsyāsya tenātaḥ ekavākyatvamiṣyate iti | dvitīyabrāhmaṇādyabhihita padārtheṣvapi tadekavākyatvaṃ draṣṭavyamityāha- tathaivānyapadārtheṣu taddvayorapi kāṇḍayoḥ iti dvitīyabrāhmaṇādyabhihita tarko madhukāṇḍābhihita tatvamādipadārthanirṇayāyetyarthaḥ | evaṃ saṃgatiṃ kṛtvā padārthavyākhyānaṃ karoti yadidaṃ karmaṇo'śeṣasādhanaṃ mṛtyunāplutaṃ p. 528) svāmimantraṃ tvigagnyādibhipannamavaśīkṛtamiti | mṛtyuśabdārthaṃ kathayati | pariccheda tadajñānaṃ sāsaṃgaṃ mṛtyusaṃjñitam iti | brahmakṣatrādi paricchedakāraṇamātmano bhrāntivijñānaṃ rāgādisahitaṃ mṛtyurityarthaḥ evaṃ vidha mṛtyuvināśa sādhanaviṣayaḥ ādyapraśna ityāha- kenāyaṃ yajamāno'tha mṛtyorāpterhi mucyate iti | avaśyaṃ mṛtyuvināśasādhanena bhavitavyaṃ ityatra hetumāha- yanmarttyasādhanaṃ sādhyaṃ martyaṃ tadavijāyate sādhanānumitaṃ sādhyaṃ muktistenāta ucyatāṃ iti | mṛtyuvināśasādhanamanenocyate ityāha - hotrartvijā'gninā vācā mṛtyorāptervimucyate iti praśnaprativaco yājñavalkyo'pyuvācakamiti | nanu jalpanyāyo vastunirṇayaparo na bhavatītyuktaṃ evaṃ cet kimititrisro'tra kathyata iti | tatrāha- pravaktā yājñavalkyotra taṃ pṛcchantyaśvalādayaḥ yadā adhidaivātmanā vetti sa hotaivaṃ vidho bhavediti p. 529) hotā yajamāna vākyai tadubhayamagnirūpeṇa dhyātaṃ mṛtyuvināśasādhanamityarthaḥ | anantavigrahaḥ so'gniḥ hotā mṛtyoryathoditān yajamānasya muktiḥ syāt atimuktistathaiva ca | ityetat pūrvasya prapañcaḥ muktimuktipadārthadvayaṃ kathayati- āsurāt sādhanāt deva prāptirmuktirihocyate sādhyādapyāsurāddevasādhyāptiratimuktatā iti | āsuraṃ sādhanaṃ jñānarahitaṃ puṇyaṃ karma daivaṃ hiraṇyagarbhādyupāsanajñānaṃ puṇyayuktaṃ āsuraṃ sādhanaṃ pāpakarmeti kecit || evaṃ vidha āsurasādhanādevaṃ vidha devasādhana prāptimuktirāsurasādhanaphalādeva sādhanaphalaprāptiriti | muktirityarthaḥ | sākṣāt kaivalyameva muktyatimukti śabdamiti kecit tarhi rātaḥ roti yathokto vāsanā devataivaṃ cet vivakṣyate | brahmavidyā kimartheyamiti | nanu phalāntarārtha tannetyeha- nānyanmuktiphalaṃ tataḥ iti uttaravākyasya tātparyārthaṃ kathayati vṛttā p. 530) vṛttānudravapūrvakaṃ- āsurāt karmaṇo mṛtyoratimuktirihoditā kālāt karmātirekeṇa mṛtyormuktirathocyate || iti kālasya mṛtyutvaṃ sādhayati | prayogasamavāyyeva dravyakartādisādhanam | tatprayogāvasāne ca sarvaṃ tadapamṛjyate iti | prayogāvasiteḥ pūrvaṃ kāla prāk tatprayogataḥ kṣapayadvartate'jasraṃ sarvaṃ tatkarmasādhanam | ityetat pūrvasya prapañcaḥ tataḥ kālasyāpi mṛtyutvaṃ siddhamityāha- tasmāt karmātirekeṇa kālo mṛtyuḥ pratīyatāmiti | atastato muktikathanāya uttaraṃ vākyamityāha tatopi muktirvaktavyetyata ārabhyate'paraḥ iti | kālo dvividhaḥ tasyobhayavidhakālasyāpi mṛtyutvāt tadvināśasādhanaviṣayaḥ praśna ityāha-kālaśca dvividhaḥ prokta eko horātra lakṣaṇaṃ tithyādilakṣaṇaścānyaḥ tābhyāmuktirihocyate iti | prathamapraśno'horā'tra viṣaya ityāha upasthāpayataṃ karma tathā kṣapayato yataḥ ahorātre tato mṛtyuḥ tābhyāṃmuktaṃ tato bhavet || p. 531) iti | sādhanaṃ kathayati- adhyātmaṃ cakṣuradhvaryuḥ adhiyajñaṃ dvayaṃ raviḥ sākṣādanantadehoyaṃ iti dhyāyan vimucyate iti | yajamānasya cakṣuradhvaryuścobhayamāditya rūpeṇa yadā adhvaryurdhyāyati | tadā yajamāno ahorātramṛtyoḥ mucyata ityarthaḥ | ātmāvayava evāyaṃ sūryaścakṣurmamāṃśumān adhvaryurahameveti sākṣāt kṛtvā kimucyate ityetat | pūrvasya prapañcaḥ ātmaśabdena yajamāna ucyate | mama yajamānāvayavaścakṣuradhvaryuścāhaṃ aṃśumānāditya eveti | tathā adhvaryuḥ sākṣātkṛtvā sthito bhavati tadā yajamānaḥ kālānmṛtyormucyate adhvayuśceti aṃgāvayavabaddhatvādupāsana syāṃgakartureva kartṛtvādayamartho labhyate | kriyāsvabhāvāt candraprāptyā tithyādilakṣaṇa kālādatimuktiriti tāvat kathayati | vāyuprāptyāpi sā bhavatīti kathayituṃ- kalāvṛddhikṣayābhyāṃ ca pakṣayorubhayostathā candraḥ karteha tatprāptyā pakṣābhyāṃ vipramucyate p. 532) iti kāṇḍaśākhāyāṃ vāyuprāptyā tithyādi lakṣaṇakālātyayaḥ kathyate tatra hetumāha- hrāsavṛddhyoryataḥ kartā vāyuścandramasatstataḥ vāyunevopasaṃhāraḥ prāṇodgātrośyaṃ kṛtaḥ iti | tasmāt yajamānasya prāṇa udgātā ca vā yurūpeṇopāsitaḥ | pakṣadvayānmuktisādhanaṃ kāṇvapāṭhe candraprāptyaiva pakṣadvayānmuktiḥ mādhyandinairucyata ityāha- mano'dhyātmyaṃ yadasyābhūt brahmācaivādhiyajñagaḥ tasyādhidevatā candraḥ iti mādhyandinī śrutiḥ iti | mano brahmā ca candrarūpeṇopāsītau mukti sādhanaṃ śākhāvyavasthayopāsanaṃ draṣṭavyam | vṛttānudravaṇapūrvakaṃ uttarapraśnamavatārayati karmataḥ kālato mṛtyormuktoyaṃ svargamejyate | taṃ prayāsyati kenāyaṃ ākrameṇeti pṛcchyate iti | kiṃ viṣayoyaṃ praśna iti cedatrāha- svargalokagatāvatra sādhanaṃ pṛcchyate iti sādhanapraśna evetyatra hetumāha - yataḥ antarikṣamanādhāraṃ gatau hetuniṣedhanamiti ayaṃ praśno dehagrahaṇaviṣaya iti bhartṛptapañcamataṃ p. 533) mṛtoyaṃ kathaṃ dehaṃ gṛhṇātīti tannirākaroti || natu dehagrahe grahapraśnaḥ sati gantari pṛcchyate agnyādidṛṣṭiścāsya dehaḥ prāk pratipāditaḥ iti | gantari satyeva kenetyayaṃ praśnaḥ tāvanmātramapi gānaṃ gantṛtvaṃ ca dehaṃ vinā nopadyate atastadvalādeva gamanayogyaṃ śarīraṃ siddhamataḥ tadviṣayaḥ praśno nopapadyata iti gantṛśarīraṃ so'gnirabhavat sa vāyurabhavadityādi śāstrasamarpitamataḥ tadviṣayopi praśno nopapadyate ato na dehagrahaṇe praśna iti | yajamānasya mano adhyātmamadhiyajñaṃ brahma caitadubhayaṃ candrarūpeṇa dṛṣṭaṃ brahmalokaprāptisādhanamityāha mano'dhiyajñaṃ brahmaiva brahmā candro'dhidevatā candreṇa manasā lokaṃ avaṣṭaṃbhena yāsyatīti yajamānasya prāṇo'dhiyajñaṃ udgātā ca vāyurūpeṇa dṛṣṭo lokaprāptisādhanaṃ mādhyandina pāṭha ityāha- adhyātmaṃ prāṇa eva syāt udgātā yo'dhiyajñagaḥ sa vāyuriti pāṭhosyādvākye mādhyandinetviyaṃ iti | udgīthopāsanaṃ yajamānasvāmikaṃ na p. 534) na yajamānakartṛkamantrajapo yajamānasvāmikaḥ tatkartṛkaścetyabhihitaṃ udgītabrāhmaṇe | tatraiva hetvantaramāha- yajamānaśruteratra pūrvodgīthaikavākyataḥ yājamāno japastatra jñānaṃ cetyavasīyatāmiti | svasuvarṇapratiṣṭhājñānāmaudgātramityabhihitaṃ tat smārayati | tadeva tasya netaraditi pratipādanāya saṃbhāvyate na yattatra yajamānasya mānataḥ astu kāmaṃ tadudgāturnatu yadyajamānagamiti iti śabdārthaṃ kathayati | itītyuktaparāmarśo hyatideśārtha ucyate itonyatrāpi mokṣāye tepyevamiti vīkṣyatām | itirnipāta evamarthe vartate | yathā vāgādīnā matimokṣo'bhihita evaṃ anuktatvagādīnāmapyati mokṣo draṣṭavya iti | kathamiti taddarśayati- adhidevātmanā teṣāṃ dṛṣṭaya sādhanāḥ atimokṣāḥ syuḥ sarvatra yathoktādeva kāraṇāt iti | udgīthopāsanaśeṣabhūtaṃ sarvaṃ nirṇītaṃ idānīṃ atha saṃpada ityatra saṃpatpadārthaṃ kathayati phalavatkarmaṇāṃ kvāpi kvacitsāmānyadarśanāt | p. 535) saṃpattirmahatāṃ saṃpadalpīyaḥ karma taccyuteḥ yadi vā tatphalasyaiva kiñcit sāmānyavardhanā saṃpādanaṃ bhavet saṃpadagnihotrādikarmaṇi iti | nanu saṃpadaphalaiva ataḥ tallakṣaṇaṃ na kartavyamata āha- saṃpadā cet phalaprāptiśvamedhādi karmaṇaḥ trayāṇāmapi varṇānāṃ tatpāṭe phalavān bhavediti | nanu mahedaśvamedhādikarmaphalaṃ kathamalpasaṃpadā prāpya iti | tatrāha- nātibhāro'sti no buddheḥ śāstraṃ cet tatparaṃ bhavet viduṣāṃ śreyatsetodhyā na kvacit pratihanyata iti evaṃ tātparyamuktvā padārthavyākhyānaṃ karoti tisṛbhiriti | saṃkhyārṇa praśnanirṇayamabravīt puro'nuvākyādyuktyā tu saṃkhyayārthavinirṇayaḥ iti | yatkiñcedaṃ prāṇabhṛdityasyārthamāha - trailokyasaṃkhyāsāmānyātsyātsarvaprāṇahṛjjaya iti | lokāstāpatrayo bhūrbhuvaḥ suvariti | puronuvākyayājyaśasyarūpeṇa ṛcopi tisro'nena saṃkhyāsāmānyena lokatrayasaṃpādanaṃ puronuvākyādiṣu kṛtvā prāṇabhṛt sarvaṃ jayatīti p. 536) nanu lokopāsanāt lokajayaṃ kathaṃ prāṇā bhajaya iti tatrāha- sarvaprāṇabhṛtāṃ yasmāt triṣvevaiteṣu saṃbhavaḥ iti mahat karmaṇo tvalpa karmasu saṃpādanaṃ phalasyaiva vā saṃpādanaṃ saṃpadityuktaṃ | atra karma saṃpat | kintu phalasaṃpadityāha- ujvalatvādisāmānyādeva lokādisaṃpadaḥ phalasaṃpada evetā na tu karma vivakṣyate iti | ujvalatvādi sāmānyādityuktaṃ tat sāmānyaṃ prapañcayati- dīptirnādo'dhaḥ śayanaṃ ājyamāṃsapayo'ṃbhasāṃ devalokādi saṃpat syādīptimatvādisaṃbhavāt iti | anantaṃ vai mana ityāderarthamāha- vṛtyānantyātmano'nantaṃ śabdādīnāmanantataḥ viśvedevātmano vṛttiḥ saṃpādyānanyasādhyataḥ || anantameva tenāsau sapajjñānena vandati lokaṃ yathoktadṛṣṭiḥ san yajamānaṃ phalaṃ svayamiti | tādṛśaśabdena puronuvākyādyula evocyanta ityāha tisraḥ puronuvākyadyā ṛṇaḥ pūrvamudīritā yāstā eva trayī jñeyāḥ stotriyāsvapi nāparāḥ p. 537) tāścaryo dhiya jñānīti rūpeṇa vartante adhyātmaṃ kena rūpeṇa vartante adhyātmakena rūpeṇa vartanta iti | tatrāha- gītayastvadhi yajñantā adhyātmaṃ kāstutā iti prāṇāpānavyānarūpā adhyātmantā pracakṣate iti | upāsanaphalamāha- jayo bhūtādilokānāṃ saṃkhyāditvādisāmyata || iti | saṃkhyāsāmānyaṃ pūrvamevoktaṃ ādigrahaṇena prathamamadhyamottamatvaṃ gṛhyate iti aśvalopyupareme'tha svoktapraśnavinirṇayāt ityetat sukhabodham | iti pañcamasya prathamaṃ brāhmaṇam vṛttānudravaṇapūrvakaṃ dvitīyabrāhmaṇārthaṃ kathayati mṛtyormuktyatimuktīdve pūrvasmin brāhmaṇegate | mṛtyurūpāvadhṛtaye paraṃ brāhmaṇamucyate | iti upāsanāphalasyāpi mṛtyugrastatvakathanāya brāhmaṇāraṃbha ityarthaḥ | kiṃ lakṣaṇo mṛtyuriti cet indriyaviṣayātmaka ityāha kiṃ lakṣaṇena grastoyaṃ mṛtyaneti pracodite | p. 538) grahātigraharūpeṇa grastoyamiti kathyate iti | punarapi mṛtyupadārthaṃ prakaṭayati adhibhūtādhiyajñādi paricchedaphalātmakaḥ mohāsaṃgāspado mṛtyuḥ grahavigrahalakṣaṇaḥ iti | nanu mṛtyoratimuktasyā agnyādirūpamabhihitaṃ udgīthabrāhmaṇe āśvalapraśne ca ato jñānakarmaphalabhūto'gnyādyātmako hiraṇyagarbho na mṛtyugrasto'taḥ tatpraptireva mokṣa iti cennaitat | tasyāpi sādhyatvena sādhyatvenānityatvādityetvādityetadāha ito muktasvarūpāṇi hyagnyādīni purābravam udgīthabrāhmaṇe pūrvamaśvalabrāhmaṇe tathāphalaṃ ca jñānayuktānāṃ karmaṇāmetadiṣyate utpattyādyanvayāttasmādanityaṃ syāt ghaṭādivat na sarvasmānmṛtyoratikumuktasya agnyādi rūpamabhihitaṃ kintu stokāt pāpādilakṣaṇāt tasmāddhiraṇyagarbhopi anityatvāt mṛtyugrasta eva yatonamaphalaṃ mokṣaṃ tasmāt jñānāt mokṣāya yatnaḥ kartavya ityāha - ato yathoktādetasmāt sādhyasādhana lakṣaṇāt p. 539) saṃsārabandhanānmokṣaḥ kartavyo'jñānahānitaḥ iti utpattyādyanvayāt hiraṇyagarbhasya bandhanātmatatvamuktamidānīṃ mṛtyutvenābhimata indriyagrastatvācca saṃbandharūpa evetyāha jñānakarmaphalaṃ divyaṃ yadi nāma puroditam | grahātigrahabandhena tathāpi sitameva tat iti kathamiti tadāha- vāṅmanaḥ prāṇarūpāṇāṃ trayāṇānnātmasaṃbhavāt grahātigraharūpāṇāṃ nāto muktaḥ prajāpatiriti | evaṃ saṃgatimuktvā'tivyākhyānamevānusarati | nanu pūrvabrāhmaṇe catvāro grahā vāgādayo'tigrahāśca tadviṣayāścatvāra evābhihitāḥ kathamatrādhikābhidhānamiti | tatrāha- vāgādayo grahā jñātāḥ catuṣpañcāvivakṣitaṃ iti | avivakṣitatve hetumāha- atimoścātideśokteriti | atoṣatva guṇābhidhānaṃ yuktamityāha tadviśeṣotha bhaṇyata iti grahā ghrāṇādayo jñeyā gandhādyāstadati grahāḥ grahairgandhādayograstā grahāścātmā ca gocarairityet subodham | parasparabaddhatvaṃ p. 540) dṛṣṭāntena sādhayati- apānenāhṛto gandho prātvasyaiti vaśaṃ yathā cakṣurādigrahāstadvat ghrāṇādisacivairiheti apānavāyuprerito gandho yathā ghrāṇendriya vaśaṃ gacchati tathā rūpādyapi tattadanurūpa vāyupreritaḥ cakṣurādi vaśaṃ gacchati tathā cakṣurādigrahā api prāṇādivāyubhedaiḥ saha rūpādivaśaṃ gacchantīti || viṣayāṇāmiti grahatvaṃ sādhayati- gandhādiviṣayādhīsthā karmasaṃbodhikā yataḥ prayuñjate hi ghrāṇādīn ataste syuratigrahā iti | yadidaṃ sarvamityādyuttaraṃ praśnavākyaṃ tadvivakṣitārthaṃ kathayati- yoyaṃ mṛtyuriha prokto mṛtyustasyāpi cāparaḥ asti nāstīti vā brūhi yājñavalkya yathātatham | asti cedanavasthāsyādanirmokṣo na cedbhavediti | pratīcaḥ kaṣṭamalpainaṃ paryapṛcchatīti kiṃ mṛtyorapi mṛtyurastīti pratipādanāya mṛtyuśabdo na kasmiṃścidrūḍhośvakarṇādivadityāha- na kaścinniyato bhāvo mṛtyurityupadiśyate p. 541) vināśako yato mṛtyuḥ vināśyā pratibhaṇyata iti ato'stipakṣaṃ parigṛhṇāti mṛtyorapi sato mṛtyurastyeveti mayocyata iti | sakārasya grahāti grahalakṣaṇa mṛtyorahaṃ brahmāsmīti vākyārthajñānaṃ mṛtyurityarthaḥ | tarhyanavastheti netyāha- na cānavasthe hāpnoti sarvamṛtyupakāraṇāditi | evaṃ codyaṃ parihṛtya padārthavyākhyānaṃ karoti sarvānnabhakṣaṇādagniḥ mṛtyustāvadasāvapi | apāmannaṃ bhavaṃ dṛṣṭo vahninātrānuvigraha iti agnyādipadasya arthāntaramāha | agnirhiraṇyagarbho vā hyāpastatkāraṇaṃ matam kāryāṇāṃ māraṇānmṛtyuḥ kāraṇaṃ pratitantuvīti | kāraṇasya brahmajñānaṃ mṛtyurityāha- pratyagyāthātmyavijñānaṃ mṛtyurajñānarūpiṇaḥ saṃsārahetormṛtyoḥ syānnāpīhāstyanavasthitiḥ ityetaduktārthaṃ anavasthābhāvaṃ sādhayati niruṇaddhi yathā janma tannāśamapi tattathā | pratyagyāthātmya vijñānaṃ nā'navasthāpyato bhavet iti | svakāraṇapratyagavidyānivartakatvāt svanāśajanmani svātmānaṃ ca svayameva p. 542) svayameva ātmavidyā nivartayedato nivartakāntarānapekṣaṇāt nānavastheti tasmādātmavidyaiva sākṣānmṛtyuryamadaṇḍādīnāṃ mṛtyutvamaupacārikamityarthaḥ | ata āha- anye'to mṛtyavo gauṇāḥ tairmṛtau syāt punarjanī prāktanānyapi janmāni samyagjñānaṃ nihanti naḥ iti | yadidaṃ vyākhyānaṃ jñānapadaprakṣepeṇa kṛtamasya vākyasya svasminneva pakṣeva punarmṛtyuṃ jayatīti etat phalaśravaṇamupapannaṃ atha śrutākṣaragrahaṇa ityāha- yathokta eva vyākhyāne yukteyaṃ syāt phalaśrutiḥ iti | atra hetumāha- na tu niśśeṣasaṃsāra vidhvaṃsinyātmabodhanaḥ iti | evaṃ vidhātmabodhane sati mṛtyorabhāvādityarthaḥ athavā yathokta eva vyākhyāne jñānasyāgṛhītatvāt ayuktoyaṃ syāt phalaśrutiḥ natu niśśeṣasaṃsāravidhvaṃsinyātmabodhane gṛhīta iti | yatrāyaṃ puruṣo mriyata udasmādityādivākyasya tātparyārthaṃ kathayati || samasteti - p. 543) samastamṛtyostamasā samyagātmāvabodhanāt || mṛtyustatphalavijñaptaiḥ paro grantho'vatāryate || evaṃ tātparyamuktvā akṣaravyākhyānaṃ prārabhate satyajñātātmayāthārthyo yadāyaṃ mriyate pumān kimutkrāmantyataḥ prāṇā utāho neti bhaṇyatāt utkrāntau syādanirmokṣo janmārthaṃ maraṇaṃ yataḥ amṛtiścāpyanutkrāntau satsu prāṇeṣu kā mṛtiḥ duśśakottaramityevaṃ praśnaṃ matvānvapṛcchata āttabhāgo munirvidvān sa ca neti tamabravīt ityetat vārtikatrayaṃ subodham neti pakṣaṃ sādhayati - akartrātmaparijñānā dhvastāvidyasya sarvataḥ dehāntaragrahābhāvāt prāṇotkrānte rasaṃbhavaḥ iti yadaitat samyagvijñānajñātaṃ asya āgamoktitaḥ- prāṇāḥ sahetavaḥ sarve tadaivāstā niranvayāḥ ityetat pūrvasya prapañcaḥ || nanu jñānottarakālamanvayapratiṣedhaścet pūrvamanvayo vyatirekatvātmanaḥ prāṇādi neti netyāha- nānvayaṃ sahate pratyak na cāpi vyatirekatāṃ kauṭasthyaikatvahetubhyāṃ pratyagātmākhyavastunaḥ | p. 544) taittirīyavyākhyā || iti atraiva samapanīyanta ityasyārthamāha dhvastadhvāntasya vijñānāt ato hetuphalātmanā diśo syāt samapanayaḥ sarpādīnāṃ yathā sraji iti nanu kāraṇasaṃsarga evātrāpi nāśo'taḥ kathaṃ dṛśānvityucyate ityatrāha- na ca kāraṇasaṃsargastasya jñānādapahnuteḥ niṣphalaṃ ca bhavet jñānaṃ yadi kāraṇasaṃgatiriti utkrāmanti na cet prāṇāḥ nāyaṃ tarhi mṛto bhavet ityetat sukhabodhaṃ | naitaccodyamityāha- dehasyaiva mṛternaiva jīvo na mriyate sadā | iti tatra pramāṇamāha- jīvāpetamityukterjanmādeśca niṣedhataḥ iti | jīvāmaraṇe yuktiṃ cāha yatsaṃbandhādacitkaupi jīvatītyabhidhīyate | dehaṃ tasya kathaṃ mṛtyuḥ jīvasyehopapadyate | tasmāt sa ucchvasatītyādinā dehamaraṇamevocyate ityāha- yato'to dehamaraṇaṃ pratyakṣāt pratipādyate iti | kimenaṃ na jahātītyasyārthamāha prāṇā eva vilīyante kiṃ vānyadapi kṛtsnataḥ prayojakādi niśśeṣa priyamāṇādvipaścitaḥ iti | prāṇa eva cettatrāha- p. 545) prāṇamātravināśe'sya bhūyo janmaprayojakāt iti | itarapakṣe lābhaṃ darśayati | saprayojakatannāśe muktirasyopapādyate | iti prayojakakarmādinā saha prāṇā naśyantītyabhipretyāha kimenaṃ na jahātīti | dṛṣṭo nāme tyathābravīditi | nāmārthaṃ kathayanti na kiñcinnahātīti | prasiddheridamucyata iti | prasiddhiṃ prakaṭayati | nāmamātrāvaśeṣitamityukto gamyate yataḥ na kiñcidavaśiṣṭaṃ syāditi | yadvattatheha taditi | anantaṃ vai nāmetyasyārthamāha śabdārthaścāturī yasmāt nāto nāma vinaśyatīti anantyaṃ nityataivāsya nāmno na vyaktibhūritā iti | yadyapi brahmavidasvasyā nāma tiṣṭhati tathāpi paradṛṣṭyā tiṣṭhati vāmadevo muktaḥ śuko muktaḥ ityādivyapadeśādarśahādetāvanmātrāpekṣayā nāmno nityatvaṃ na brahma vadityarthaḥ | yatrāsyetyādivākyasya tātparyārthaṃ kathayati- mṛtyoḥ prayojakaṃ yasmāt grahātigraharūpiṇaḥ kasya rūpāvadhṛtaye prārabdhaiṣottarā śrutiriti p. 546) me namityādivākyasya svavyākhyānaṃ darśitam | yatrāsyetyādivākyasya tātparyārthamuktvā idānīṃ saṃbandhe'rthamenamityādi vākyārthaṃ yathā bhartṛprapañcairvyākhyātaṃ tathā darśayati | nirākaraṇo'yaṃ vaiśvānaraparādatra kecidāhurmahādhiyaḥ dehadvayavimokaipi naivamuktaḥ pumāniti nāmamātrāvaśeṣo'sau antarālena tiṣṭhate paramātmanaḥ parichinno vidyayā pararūpayā ucchinnakāmakarmāsau kṛtsnaṃ tatphalabhogataḥ ucchinnāśeṣa buddhyādistatkāraṇaparikṣayāt advaitadarśanenāsya dvaitadṛṣṭyapanuttaye para ārabhyate grantho brahmavidyāvavuddhaye iti | ayamartho vārtikacatuṣṭayasya prathamaṃ samuccayānuṣṭhānaṃ dehadvaya sthūlasūkṣmākhyaṃ yadyapi naṣṭaṃ tatprayojakaṃ ca kāmakarmādi tathāpi ayaṃ na mukto nāmāvaśiṣṭo brahma prāpya saṃsārācca vinirmukto'ntarāle vidyāmātravyavadhānastiṣṭhati | tasya p. 547) avidyocchedinā tadetaddarśanena advaitabrahmaprāptirvaktavyā ityathāhainaṃ kahola ityādyārabhyate - ata evamato nāmetyatra advaita darśanādhikārī nirdiṣṭa iti | prāgeva kahola praśnāt prāktano grantho draṣṭavyaḥ | saṃsāra viṣayatvānnāmetyayaṃ grantho arthataḥ kahola praśnāt pūrvabhāvī atrocyamānādvaitadarśanādhikārī samarpakatvāditi tadarthatvena yatrāsyetyārabhyeti kecit evaṃ saṃkṣepataḥ tanmataṃ darśitaṃ nirākaroti || atra yat pratipattavyaṃ taduktaṃ asakṛt purā jihremyatra punarvaktuṃ punaruktagirā bhṛśamiti | ātmānameva lokamupāsītetyādau bhartṛ prapañcaprasthānanirākaraṇa prakaraṇe asyārthasya nirākṛtatvānna punarnirāsāya yatnaḥ kriyata iti | yata evaṃ tasmāt bhāṣyopāttamato brūmo nā'nupāttaṃ kathañcana piṣṭapeṣaṇavat sarvaṃ pūrvapakṣoktidūṣaṇaṃ iti | etaduktaṃ bhavati | bhāṣyopāttaṃ kathamapi na brūmo dūṣaṇaṃ prāpya bhāṣyānupāttameva p. 548) dūṣaṇaṃ kathayiṣyāmo bhaktṛ prapañcaprasthānānuvādena taireva svapakṣa nirākaraṇāyopāttaṃ yadyapi tairna jñāyate tānyapi dūṣaṇāni brūmaḥ iti | bhartṛprapañcabhāṣyopāttamiti kecit uttaragranthāvatāraṇāya bhartṛprapañcadarśitaṃ pūrvapakṣaṃ kathayati - vārtikatrayeṇa tallikhyate dvaitadṛṣṭyaiva niśśeṣadvaitakāryaparikṣayāt na bhūtamātropādāne bījamasti manāgapi | pumarthāvasitreśātrāstraṃ kṛtārthaṃ vinivartate advaitadarśanenāto nāsti kiñcit prayojanaṃ advaitadarśanārthāya śāstrāraṃbho'ta eva ca naivopapadyate kṛtsnaḥ puruṣārthāvasānakaḥ iti | ayamarthaḥ sarvasaṃsārocchedasya prathama samuccayaphalatvena arthatvāt anekajñānāya kaholapraśnābho'narthakaḥ kṛtyābhāvāditi arambhaṃ sādhayati- upapantastadāraṃbho mithaḥ kāryapṛthaktvataḥ dvaitādvaitātmasaṃdṛṣṭyo stholūkhalayoriveti dvaitādvaitopāsanayoḥ kāryabhedādadvayopāsanena asiddhatvāt tadarthaṃ kaholapraśnāraṃbho p. 549) ghaṭata iti | kiṃ taddvayopasanaphalamiti taddarśayati- āsaṃga kāryamucchinna dvaitadṛṣṭyātmane yataḥ āsaṃga eva bhūtānāṃ upādānamiheṣyate sa eṣa dvaitadṛṣṭyātra karmapakṣo nirākṛtaḥ kāmaśca vāsanāḥ sarvāḥ āhārajanapūrvikā iti | ayamarthaḥ - kāmakarmavāsanābhūtānāṃ udvadānamiṣyate dehāraṃbhakabhūtānāṃ grahaṇa etāḥ kāraṇamityarthaḥ | teṣāṃ svakāryeṇa saha nivṛtti dvayopāsane phalamiti nanu kāmādisarvamaśeṣato nivṛttaṃ cet kimadvayopāsanaṃ nivarttyamityāha sarvaścet vinivṛttaṃ syāt kimanyadavaśiṣyate iti | avidyāmavaśiṣyata ityāha- tatparichedivijñānamavidyaivāvaśiṣyate iti | tasya vijñānātmanaḥ paramātmanaḥ parichedakaṃ jñānamavaśiṣṭaṃ taddvayopāsana nivartyamityarthaḥ karmādeḥ kāryabhedaṃ vibhajya darśayati- karmāraṃbhepi kartreva svāśrayasya sadeṣyate p. 550) iyattā kārakāvasthā paricchit jñānameva tu iti | karma svaphalāraṃbhe svāśrayapuruṣasya vivaraṇamakāraṇamiḥ yattāśabdena paricchedo bhaṇyate | parichedaścātmanaḥ paramātmanaḥ kārakāvasthā kartādi kārakarūpeṇa ātmano'vasthānaṃ evaṃvidha paricchedasya kāraṇamajñānamiti | jñānapadārthaṃ kathayati- saivāvidyāparicchetrī yayāyaṃ paramātmanaḥ saṃsāritvaṃ paricchinno vijñānātmatvamaśnute iti | nanu yadyapi paricchedakamajñānaṃ tiṣṭhati tathāpi dvayorvāsanābalāt sarvasaṃ rādvyāvṛttaścedayaṃ kima dvayopāsanena tatrāha- nivṛttodvaitaviṣayādyadyapyeṣa tathāpi tu saṃsārāvastha evāyaṃ dvaitatvāt brahmabhedataḥ iti | saṃsārāvyāvṛttopi saṃsārāvastha eva | avidyāyāṃ satyāṃ brahmaṇo'vibhaktatvena dvaitāvasthatvāditi | ato vākyamadvaitajñānāya vyāpriyata evetyāha yato'navasitaṃ vākyaṃ pumarthānavasānataḥ p. 551) pravartate purevāto brahmaṇyavyavasiddhaye iti | nanu dvayādvayopāsanayoḥ mokṣaphalaṃ tvayocyate kathaṃ tayoḥ kāryabheda iti | tatrāha - ekavākyatvametasmāt dvaitādvaitārthavākyayoḥ dvayopāsanāphalāvastho dvayopāsanetyatrāha kriyata iti | tayorekavākyamityarthaḥ | nanu dvayorvāsanāphalamaśeṣasaṃsāravicchedaḥ kathaṃ tadavasthasyānyatrādhikāraḥ kṛtārthatvāditi netyāha- mohādhvasterna cāśeṣa puruṣārthaḥ samāpyate iti | nanu mohadhvaṃsādeva aśeṣapuruṣārthasiddheḥ kiṃ dvayopāsanena tatrāha- paricchedaṃ hi yatkāryaṃ tadeva vinivartate svāntocchittau vikartṛtvaṃ karmaṇastvanuvartate āsaṃgaśca tathaivāsta iti | nanu mohodhvaṃsāt tatkāryaparicchedanivṛtteḥ brahmabhūto'yamataḥ kāmādinivṛttyā kimiti | tatrāha ka ete saṃgakarmaṇī anivṛtte sati bhūyo avidyājanayituṃ kṣame | api nirbhāgavṛttitvāt p. 552) sarvadaiva parasparamiti || ayamarthaḥ avidyā mithyājñānaṃ kāmakarmaṇi sthite utpādayataḥ trayāṇāmapi nirbhāgavṛttitvāt tridaṇḍaviṣṭā'bhavat parasparasaṃbandhatvāttannivṛttyā bhavitavyamiti | anivṛttyasaṃgakarmayo'vidyānavikārācca tannivṛtyā bhavitavyamityāha na cāviśuddho bhedārthe śakyamadvaitamīkṣitum iti | atra dūṣaṇasaṃbhāvanāyāha ityādi pūrvapakṣoktidūṣaṇeṣvabhidhāsyate granthabhūyastvasantrāsānneha kṛtsno'bhidhīyate iti evamabhihitapūrvapakṣo'rtho saha dūṣaṇeṣu satsu svalpameva dūṣaṇamucyate granthabahutvabhayādityarthaḥ | dūṣaṇānidarśayati bhūṭi dūṣaṇamatroktaṃ śrutyā ca svayameva ca puruṣo vā iti hyuktyā tasmāsyāditi vācyataḥ evaṃ pradarśitaḥ pakṣaḥ puruṣo vā akṣitirasmā * * veti vākyaiḥ dvaitākṣayapratipādakaiḥ nirasto bhartṛprapañcairapi etāni vākyāni vyācakṣaṇaistasmāt kathaṃ prathamasamuccayādvaitakṣaya iti kāraṇādakṣarādannadannamityārabhya p. 553) jagato'kṣayatvapratipādakavārtikāni pratyak tatvaparijñāna janmaivetyetadantāni sukhabodhāni tāni likhyante tatrāpi yo sphuṭāṃśaḥ sa vyākhyāyate kāraṇādakṣarādannaṃ puruṣeṇeha karmaṇā avyākṛtādibhāvena vrīhyāditvāya janyūte iti | avyākṛtādibhāvena vyavasthitamannaṃ brīhyādirūpeṇa janyata karmaṇetyarthaḥ tatraivaṃ sati yadyetadādyapahite kevalaṃ na janyeta tataḥ kṣīyet | natvetat neha janyate nityaṃ bhuṃkte yathaivānnaṃ ātmā vāgdehabuddhibhiḥ akṣīṇaiḥ karmasantānaiḥ tathaiva janayatyapi bhūtāni kṣīyamāṇāni karmaṇā paramātmanaḥ puruṣeṇeha janyante tasmāt sa puruṣo kṣitiḥ pūrvakarmopabhogoyaṃ puruṣāṇāṃ śubhāśubhaḥ tasmādasaṃgavaiśāṣyāt anyasya prakriyā punaḥ tatraivaṃ sati sāsaṃgāt prāyeṇa prāṇino yataḥ ataḥ kāmāśayavaśāt bhujyatennaṃ muhurmuhuḥ kṣīyante'nyāśca bhogena cīyante'nyāśca karmaṇā bhūtamātrā pradīpasya santānenārciṣo yathā | p. 554) parasparāttṛbhoktṛtvaṃ saṃskāropanibandhanam vijñānātmanirābaddhaṃ baṃbhramītyakhilaṃ jagat vijñānātmā hi yaḥ kaścit karmaṇā yena kenacit sā vibhūtādhidaivasya jagataḥ svargakāraṇam | śrutyaitat svayamevoktaṃ karma nikṣīyate yathā daivavāgādisaṃpattiḥ tathā tryagātmadarśinaḥ iti | hiraṇyagarbhādyupāsanaphalastat prāptirna kṣaya ityarthaḥ- idaṃ tat tadidaṃ ceti triṣu lokeṣu nityatāṃ prāhāsya nityamānasya vikriyāmātrameva tu iti | abhivyaktimātra janmetyarthaḥ | yadyat kāmayate cāsmādavidyā kāmakarmaṇām brahmaṇyavasthitasyāpi tvakṣayatvaṃ śrutirjagau kṛtsnaprāptyā kṣayo nāto vidyate kāmakarmaṇoḥ pramāyā'saṃbhavāttasmādasamīcīnamucyate nanu bhogānna sarvātmanā jagadakṣayaḥ kintu jagadvyaktatānivṛttimātramucyate iti | tatrāha- vyaktatāyāḥ kṣayo yastu kāraṇātmatayā śrutaḥ tādṛkkṣayaḥ suṣuptepi naivāsmābhirnivāryate | p. 555) iti | sādhanānuṣṭhānaṃ vyarthamityarthaḥ | yata evaṃ ato'jñānādeva jagatkṣaya ityāha- pratyaktatvaparijñānajanmaiva dhvaṃsahetutā dvaitasyaiti pumarthaśca nā'tonyat kiñcidiṣyate iti | nanu kathaṃ nānyadiṣyate | kaivalyāya karmeṣyata eva satyaṃ pranāḍyā na sākṣāttatra pramāṇamāha- tametamiti ca tathā sarveṣāmapi karmaṇāṃ pratyak jñānasamutpattau viniyogaḥ pradarśitaḥ | jñānāt karmakṣatriya śravaṇācca na sākṣādupakāra ityāha- bhidyate hṛdayagranthiḥ chidyate sarvasaṃśayāḥ kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāpare iti | tarhi prārabdhakarmaṇāmapi kṣayo netyāha bhogakṣaṇeṇa kāmyānāṃ niṣiddhānāṃ ca karmaṇāṃ kavaya ārabdhakāryāṇāṃ jñāninopi na bodhata | tarhi tadapi tathetyatrāha- ābhāvādajitānāṃ tu sarveṣāmapi karmaṇāṃ kṣayo nārabdhakāryāṇāṃ samyak jñānāprasūtitaḥ | nanu śāstrameva karmaṇā saha bhogakṣayepi mānamiti cet netyāha- p. 556) jñānotpattau kṣaye mānaṃ karmaṇāṃ vidyate yathā kṛtsnaprāptyā kṣaye mānaṃ na tathā kiñci diṣyate iti | avidyāparicchetrītyabhihitaṃ tatra keyamavidyānugrahaṇaṃ vā grahaṇaṃ cet tatrāha - paricchetrī na cāvidyā tamorūpā hi sā yataḥ ācchādikātaḥ sāryuktā samastavyastarūpiṇaḥ iti | mithyājñānaṃ cettadapi tathetyāha- na cāpi mithyāvijñānaṃ paricchedakamiṣyate | paricchinatti vyoma nīlajñānaṃ manāgapi iti | kasya tarhi parichedatvam jñānasyetyāha- sato'pi vyañjakaṃ mānaṃ iti | nanu mānaṃ kārakaṃ naṃ bodhakamiti cettatrāha - na tu tat kuṃbhakāravāditi | api ca dhiyaḥ paricchedakatvaṃ nāma yathārthabodhakatvaṃ nātra vigānamityāha mevastvanurodhitvaṃ parichedakatā dhiyaḥ iti | kiñca ato yadyevamiti | tatrāha- yathā vastvanurodhitvaṃ ajñānasyāpi cekṣata muktemeye sadā mukti bandherasya viparyayaḥ agrahaṇānyathāgrahaṇayoryathārthabodhakatve tadbodhyaṃ vastu sadā muktaṃ yadvā lobha yathāpi p. 557) ubhayoḥ sadā bhāvāt śāstrāraṃbhānarthakyamiti api ca jaḍaprapañcasyā jalaṃ brahmopādānamitiva taddarśanaṃ tadapyanupapannamityāha- nātmānātmīyakāryasya syādupādānakāraṇaṃ atādārthyānnahi ghaṭaṃ janayantīha tantavaḥ iti | avidyaiva samastajagadupādānamiti cet tadapi svābhyupagamaviruddhamityāha parātmanaḥ svato vidyā bahiṣṭhā kāmakarmaṇi āgatena tvavidyāyā bhavataivetaducyate || avidyā paramātma utpadyate | na cāvidyā kārye kāmakarmaṇī iti bhavataivocyate | ato avidyaiva jagadupādānamityetat svābhyupagamaviruddhamiti | api naṣṭamapyavidyāṃ kāmakarmaṇī janayata ityetadapi nyāyaviruddhamucyate ityāha- na cāpyavidyāmasatīṃ śaknutaḥ kāmakarmaṇī tadakāraṇataḥ karturddṛkasebhākṣā?dikāṃ yathā iti | asato janmāyogāt tadvāyāṃ kāraṇahī natvāt ca na janmetyarthaḥ bhavatu vā kāraṇaṃ tathāpi avidyā sati cet atyantāya na ca p. 558) na sa ca atyantāsato janma kuryāllokepi kāraṇaṃ dhattetarāṃ suvṛṣṭyāpi padminī saṃbhavo'ṃbarāditi | ākāśe puṣpābhāvādityarthaḥ parātmataḥ svato'vidyetyuktaṃ | tatraiva dūṣaṇāntaramāha - brahmaiva cedavidyāyā janmanaḥ kāraṇaṃ matam tasmin sati samucchirvidyāyāḥ kathaṃ bhavet iti | atha kāraṇe satyeva kāryasyātyantanāśaḥ tathā sati saṃsārasya svata eva nāśanāt utpādanāyānuṣṭhānaṃ vyarthamityāha- ātyantikī samucchittiḥ syāccenmohasya kāraṇe satyevaṃ naśvarasyāsya svataḥ kiṃ sādhanairvada | iti | itaśca naṣṭāmātmāvidyāṃ kāmakarmaṇī kartuṃ na śakṣyata ityāha- na cette śaknuto'vidyāṃ rakṣituṃ kāmakarmaṇī vidyamānāṃ vinaṣṭāṃ tu kartuṃ te śaknutaḥ kathamiti | nanvavidyā naśyati cetaccodyaṃ syānna naśyati kāmakarmaṇī eva naśyata iti cet etadapi svābhyupagama viruddhamityāha- kāmakarmādi hānepi yadyavidyā'vaśiṣyate | netīti vacaso vyākhyā tathā sati virudhyata iti | p. 558) neti vākyaṃ yathā kairvyākhyātaṃ tathā darśayati vārtikadvayena virodhapradarśanāya netīti prathamaḥ śaknuta ityāha- na cette śaknuto vidyāṃ rakṣituṃ kāmakarmaṇī | vidyamānāṃ vinaṣṭāṃ tu kartuṃ te śaknutaḥ katham | iti | nanu avidyā naśyati cetaccodyaṃ syāt na naśyati | kāmakarmaṇī eva naśyata iti cet etadapi svābhyupagamaviruddhamityāha- kāmakarmādihānepi yadyavidyā'vaśiṣyate netīti vacaso vyākhyā tathā sati viruddhyate iti | neti vākyaṃ yathā tairvyākhyātaṃ tathā darśayati jñātaṃ brahma yathāvacca tathāpāgāstatastamanetīti prathamaḥ śabdo mūrtāmūrtaniṣedhakṛt dvitīyo neti yaḥ sotha bhāvanāpratiṣedhakṛt bhāvanādiviśeṣeṣu yacchānteṣvavatiṣṭhate | niṣkalaṃ tatparaṃ brahma neti netyupadiśyate iti | idānīṃ virodhaṃ darśayati- jñātaṃ brahma yathāvacca tathā'pāgāstatastamaḥ ityetadaviruddhaṃ syāt prasādājjātavedasaḥ neti vākyāt brahma yathā vā jñātaṃ tathāpi p. 559) ajñānaṃ tiṣṭhatītyayaṃ virodhaḥ na cānuśuddhedvaitārthaṃ ityuktaṃ tatrāha- dvaitāthasyānuśuddhiśca kīdṛśyatra vivakṣitā advaitānabhisaṃbandho nāśo vā malaśuddhivat iti | dvaitasya vināśo viśuddhirathavā advaitasya dvaitānābhasaṃbandho dvitīyo vaktuṃ na śakyata ityāha- samastavyastasandṛṣṭau dvaitādadvaitatā pṛthak tayorekātmatā yukteti dvaitanāśopi tava pakṣo na saṃbhavatītyāha - nāpi nannāśa iṣyata iti | tatra hetumāha- naṣṭe'dvete'khile nasyāt samastavyastadarśanaṃ iti | samastavyastavāda eva duṣṭa ityāha- śītoṣṇayoriva kathaṃ parasparavirodhinoḥ ekatra samavāyaḥ syāt samastavyastadharmaṇoḥ iti śrutivirodhācca nāyaṃ pakṣaḥ sādhīyānityāha apūrvādiṣu jīvatsu śrutivākyeṣu śakyate neśvareṇāpi nirvaktuṃ samastavyastatātmanaḥ iti ātmajñānasya bhedavirodhitvācca na duṣṭa ityāha na ca kuṃbhādiva dṛṣṭirātmādinā p. 560) vyatirekata iti | yadi vyatirekeṇātrāha- anātmatvapravṛttiḥ syāt dṛṣṭadṛśyaprabhedataḥ iti | punarapi śrutivirodhamudbhāvayati || samastavyastapakṣe no cet samastadṛṣṭyaiva vyastadṛṣṭiḥ samāpyate | ātmanīti śrutervākyaṃ pramāṇaṃ prasajyate | yenātra śrataḥ śrutamiti kasminviti tathā vacaḥ ityādi suviruddhaṃ syāditi | nanvanumānādiḥ samastavyastopāsanaṃ brahmaṇi mānamiti cennetyāha- na cāpīhāparāmiti | ato'yaṃ vādobhrama ityāha samastavyastasandṛṣṭau na kiñcidapi dṛśyate pūrṇājñānaikahetutvāt rajjusarpādidṛṣṭivat iti | api ca samastavyastopāsanaṃ tajjñānavataḥ tvayaivābhidhīyate | na ca vyastā niravaśeṣeṇa jñātuṃ śakyata ityāha- aṇūn pratyekaśaḥ sarvān sa gṛhṇīiyādayatnataḥ dvaitabhedānimān sarvān na kaitavyena vetti yaḥ iti | vyaktabhāgaḥ samasto jñātuṃ na śakyata ityuktam | bhavatu vā jñātatvaṃ tathāpi doṣa astītyāha - sarveṣvapi ca dṛṣṭeṣu dvaitabhedeṣu kenacit || p. 561) ānantyāt brahmatā cāsya durghaṭā syāttathā sati iti | iyattā paricchinnatvādityarthaḥ nocedityatra sarvasya ātmamātratva eva ātmanītyetadvākyaṃ pramāṇaṃ bhavatītyuktaṃ tatredamāśaṃkyate | nanu yadi sarvamātmamātraṃ na bhavati | tathāpyātmajñānāt sarvasya vedyavaṃ ghaṭata eva dravyajñānāt taddharmajñānavaditi | netyāha dravyadṛṣṭyā samīkṣyante dharmānīlādayo yathā ātmadṛṣṭyā tathaikṣyante nānātmāno virodhataḥ iti | ātmānātmano virodhādātmadṛṣṭyā'nā anātmekṣaṇaṃ na bhavati | ityarthaḥ virodhaḥ śrutyukta ityāha - tathā ce bhāgamavacaḥ paraṃ tviti viruddhatāṃ ātmānātmasandṛṣṭyoḥ sphuṭaṃ naḥ pratyapīpaditi | nanu samastavyastopāsanaṃ ātmā vā are draṣṭavya ityādau vidhīyate | kathaṃ tadasaṃbhava iti | tatrāha- ātmā vā are ityukto naivānātmekṣaṇe vidhiriti | ātmā nātmekṣaṇe nāyaṃ vidhirityarthaḥ tarhi kimanena vidhīyata iti | tatrāha- anūdyaiva yathā prāptaṃ ātmadṛṣṭirvidhīyate | p. 562) iti | api ca anyatrāpi yatra tā ātmajñāna karmato vidhiḥrāpātena pratibhāti tatrāpi evameva draṣṭavyamityāha- yatra yatra vidhirdṛṣṭaḥ tatra tatrātmakarmataḥ | kṛtsnānātmānuvādena pratyagdṛṣṭirvidhīyate iti | nanu karma vākyaniyogaparaṃ tathā brahmavākyamapīti cet | naitatsāraṃ karmavākyasya sādhyasādhanasaṃbandhabodhaparatvāt | nanu sādhyasādhanasaṃbandhasya māntarasiddhatvāt na vedabodhyatvaṃ tatrāha- sādhyasādhanasaṃbandhādvijñānaṃ nānyataḥ śruteriti pratyagdṛṣṭirvidhīyata ityuktamevaṃ tarhi vidhiraṃgīkṛta ityāśaṃkya tatparihārāyedamiti kecit yāgādeḥ svarūpaṃ pratyakṣādipramāṇapratipannamevetyāha- tadanyeṣu padārtheṣu pratyakṣādi pramāṇataḥ iti anātmānupādānena ātmabodha ityuktaṃ na tatredamāśaṃkyate | bodhyatve ghaṭādivadanātmatvamiti | tatrāha sarvamānānuvartyātma pratipattau tu na śrutinimittatvena sumānaṃ suṣu p. 563) suṣuptoktāvatoktivaditi | pratyagbhūtabrahmā kārajñānotpādakatvena tadgatāvidyā nivartakatvena pramāṇamityarthaḥ | vidyāṃ cetyādimantraḥ samuccaye'bodhata ityuktaṃ nāyaṃ samuccaya bodhaka ityāha mantrāmnāyo'pyupanyasto yatheha na viruddhyate tathodarke pravakṣyāmaḥ sarvaṃ bhadraṃ tato'stvidaṃ iti | yadyapi mantrārthamuttaratra vakṣyāmītyati deśaḥ kṛtaḥ tathāpi mantrārthaṃ saṃkṣepato darśayati | parāparatvabhedena dve vidye samudīrite parā caivāparā cetyatrokte vidyā'vidyetra bhaṇyate tatra avidyāśabdena karmocyate | tamo'vasānatvādvidyāśabdena vākyārthabodho bhaṇyate vastvavasānatvāditi | idānīṃ sahaśabdārthamantrasya uttarabhāgārthaṃ kathayati manuvākyena tapo vidyā ca viprasya niśreyasakaraṃ param tapasā kalmaṣaṃ hanti vidyayā'mṛtamaśnute iti | sahetyasyāyamarthaḥ || ubhayatra niḥśreyasakāmiti | avidyayā mṛtyuṃ tīrttvetyasya ayamartho'vidyāśabdena tava karmocyate tayā mṛtyuṃ hanti kalamaṣaṃ hantīti vidyayā p. 564) ityāderayamartho vidyayā mokṣaṃ gacchatīti api cāntarālāvasthā syātmadarśanaṃ niyoge adhikārastvayocyate | tadapi na ghaṭata ityāha dhvastātmādibhi saṃbhedaḥ pratyaṅmohaikamātrabhāk draṣṭavya ityādi vidhau pravarteta jaḍaṃ kathamiti evaṃvidhadūṣaṇajātamātmānameva lokamupāsītetyatroktaṃ ityāha- ityādi pūrvamevoktaṃ dūṣaṇaṃ dūṣitātmanāṃ ātmānamevetyatraiva na bhūyo'trābhidhīyate iti | evaṃ bhartṛprapañca prasthānanirākaraṇe tairvodbhāsitāni dūṣaṇāni darśitāni | yadyapi tairdūṣaṇatvena na jñāyate guru bhāṣyopāttāni dūṣaṇāni sukhabodhānītyāha- suvispaṣṭārthato bhāṣyaṃ ṭīkāṃnaiva vyapekṣyate tasmāt bhāṣyākṣaraireva śeṣo'rthotra pratīyatāṃ iti | evaṃ vicārasaṃhṛtya prakṛtamanusandadhāti grahātigraharūpaṃ tat prayuktaṃ kena bandhanaṃ prayojakāle dhṛtaye yājñavalkyetyuvāca heti iti yadyapi pūrvatra brahmavit puruṣaśabdoditastathāpyatrāvidvān puruṣaśabdenocyata ityāha- karmāśrayatvato liṃgāt avidvāniha gṛhyate || p. 565) prakṛtāyā vibhakteśca vibhaktyantarasaṃśrayāt iti | yatrāsyāviduṣaḥ puṃso mṛtasyāyuḥ parikṣayāt svayonivāk samāpyeti vātaṃ prāṇo'nugacchati ityetat subodhaṃ | atra vāgādiśabdena nendriyāṇyucyanta ityāha- agnyādidevatāṃśā ye bhogāstha karmaṇā jitāḥ vāgādiśabdairucyante ta eva tu na pauruṣāḥ iti puṃsa karmakṣaye svāṃśān saṃharanti yathāyathaṃ agnyādidevatāḥ soyaṃ upasaṃhāra ucyate | puṃso dehagrahe bhūyo dehasthāneṣu devatāḥ aṃśaḥ nidadhati svaṃ svaṃ karmabhogaprasiddhaye ityetat vārtikadvayaṃ subodham | ākāśamātmetyatra ātmaśabdena hṛdayākāśaṃ gṛhyate | bhūtākāśe layaśravaṇāt ātmaśabdoditasya ātmanaśca tatra layāyogādatat prakṛtitvena kāyamiti praśnaviṣayatvācca ātmana ityetadāha hṛdyākāśa ihātmeti syādākāśāvyayatvataḥ praśaṃsya viṣayatvena vijñānāccopayogataḥ iti | nanu jīvasya saptadaśakaliṃgamāśrayo ataḥ āśrayapraśno nopapadyate | naitat sāraṃ p. 566) yadyapi liṃgāśrito jīvastathāpi tadadhiṣṭhātṛ niyuktānna bhogapradamato vidyamānasyāpya sat kalpatvāt bhogahetubhūtāśrayaviṣayaḥ praśnoyukta ityetadāha- adhiṣṭhātṛviyuktāni nyastadātropamāni hi vāgādikaraṇānīti nā'laṃ puṃbhāgasiddhaye videhadevataḥ kvāyaṃ bhavatyeṣa pumāniti āśrayatveti puṃso'sā vaprākṣīnmunisattamaṃ iti | praśnaprakāraṃ darśayati vārtikadvayena kiṃ kāraṇātmatāmeti kiṃ vā kenacidātmanā avatiṣṭhata evāyaṃ kiṃ vā karmaiva saṃśritam guṇān vā yadiveśānaṃ kālaḥ pādaivameva vā yadacchāṃ santatiṃ śūnyaṃ vināśaṃ veti bhaṇyatāṃ iti | kāraṇamiti | sābhāsā pratyagavidyā kena cidātmanetyasyāyamarthaḥ idaṃ taditya nirdiṣṭaviśeṣaṇaṃ kiñcidvastu athavā svayameva svasyāśraya iti karmavādī mīmāṃsako guṇavādī sāṃkhya īśānavādī naiyāyikaḥ kālavādī jyotiḥ śāstrajña kartā daivaḥ sa narādiḥ yadṛcchāvādī lokāyatika santativādino p. 567) yogācāraprabhṛtayaḥ śūnyavādī prasiddha eva vināśaśabdena jīvapradhvaṃso bhaṇyate tadvādī ca parāparavyapāśrayastu syādityasmin adhikaraṇe pūrvavādīti uttaraṃ vārtikacatuṣṭayaṃ sukhabodhaṃ tallikhyate | praśnena bhāvitastuṣṭaḥ pāṇimasyāgrahīdṛṣiḥ anyāsādhāraṇaṃ praśnamaprākṣīditi vismitaḥ asādhāraṇa siddhyarthamāvāmevetyato'vadat vidyāguptiśca bahuśaḥ śrutāvapi samīkṣyate āvayoreva vijñānaṃ yathedaṃ prāgabhūditaḥ āvāmeva tathaivordhvaṃ vediṣyāvo yathoditaṃ sajane praśna etasmin vyāpyamāne tvayodite na siddhyedāvayoruktaṃ prayojanamidaṃ dhruvaṃ iti | prayojakajñānasya nāsādhāraṇyāya sajanānnirgamanaṃ kṛtaṃ kintu bhayāditi netyāha- na tvanyoktiparitrāsādyājñavalkyo'bravīdidaṃ jalpe vā vyatirekeṇa nānyo vakti yatastataḥ iti | punarapi hetvantaramāha- pariśiṣṭāniti p. 568) pariśiṣṭānapi praśnān utkramya vyākarodasau sajanāditi nātaḥ syādanyoktibhayakāraṇam iti | sajanādutkramya praśnaṃ vyākaroditi yatra nānyosti bhayakāraṇaṃ pariśiṣṭapraśnānapi sajanadeśa āgatya vyākaroditi | athavā sajanādutkramya pariśiṣṭapraśnānapi yadi vyākarottadā anyoktibhayakāraṇaṃ bhavenna tatheti sādhvetaditi saṃbhāvya sajanādutsasarpatu yājñavalkyāttabhāgau tāvutkramya ca jajalpatuḥ sajanāttāvathotkramya mithastatra yadūcatuḥ tatsarvaṃ śrutirācaravyāvasmat priyacikīrṣayā karmādi paratantratvāt svāśrayo nāyamiṣyate saṃsārabhūmivartitvāt na cātmā kāraṇāśrayaḥ acitkatvāt pradhānādi puṃso na sthānamiṣyate ityetat sārdhavārtikatrayaṃ sukhabodham | nāpi karmāśraya ityāha - na karma tatphalaṃ vettīti nāpi hiraṇyagarbhāśraya ityāha - na ca tasyaiti saṃgatiriti- na ceśvare sthitistasya śāstrānāraṃbhasaktitaḥ p. 569) kṛtanāśākṛtaprāpti prāpnuto'nustathā satī ityetat sukhabodhaṃ- daivādhiṣṭhita evāyaṃ karma kālavaśānugaḥ pravartatāṃ cetpuruṣa iti | asyāyamarthaḥ indrādideva pradhāna karmakālasamāśrayaḥ iti etannirākaroti || naivamabhyupapadyate jaḍatvāditi | pūrvokto doṣo'tvāpi ca vidyate iti devatāyā jaḍatvamabhyupagamya dūṣaṇamuktaṃ idānīṃ ajatvatvepi dūṣaṇaṃ vadati | uktamevānūdya sa devatākarma pūrvoktaṃ samarthamiti cenmataṃ pravṛttirapravṛttirvā daivataiścaryataḥ sadā niyame hetvasadbhāvānna syānaiyamiti sthitiriti na cāpi kevalaṃ karma puṃsaḥ syādāśrayo yataḥ acetatvā nityatva doṣaduṣṭaṃ puroditam | mayāyamanuyātavyaḥ kartā cāyamumānavat kālādividhiyajñānadhvaṃsinaḥ karmiṇaḥ kutaḥ ityetat vārtikadvayaṃ na karma tatphalaṃ vetyasya rūpaṃ ca | evamekaikapakṣe samuditaḥ pakṣe ca dūṣaṇamuktvā karmapradhānaṃ kālādi puruṣasya pravartakaṃ tābhyāṃ nirddhāritamityetadāha- p. 570) yata evamataḥ sarve kāladaiveśvarādayaḥ karma pradhānaṃ puṃsaḥ syādāśrayoyamanuttamaḥ iti | evaṃ svapakṣamupasaṃhṛtya vedabahisthacārvākādimataṃ dūṣayati || haṭho yadṛcchāniyati kāraṇatvenanāśrita haṭho yadṛcchāniyati śabdo'bhāvavācakaḥ na svabhāvasya pravartakatvaṃ saṃbhāvyate | niyatakāraṇopādānānarthakya prasakterityarthaḥ bauddhapakṣopi na ghaṭata ityāha- santatau cānavasthānāt nāśrayatvaṃ pramāṇataḥ iti | santatiriti santānī bhaṇyate santāni vijñānastayā āśrayaṃ karma svāśrayasya vijñāna skandhasya pravartakamityetadanupapannaṃ anavasthitatvādvijñānādaiḥ kṣaṇikatvāditi | anavasthitiṃ darśayati | na karma pūrvaskandheṣu naṣṭatvādupapadyate | iti | nanu pūrvaskandha uttaraskandharūpeṇa pariṇamya paścānnaśyatyataḥ skandhāśrayatvopapatteḥ karmaṇaḥ phalahetutvaṃ vijñānavādepyupapadyata iti tatrāha- na ceha pariṇāmasyāduttaraskandha saṃgatāviti | p. 571) pariṇāmavādānaṃgīkaraṇāt sthāyitvaprasaṃgācca vijñānāderityarthaḥ | anāśrayameva karma phalaṃ prayacchatītyā śaṃkyāha- aniṣṭitaṃ na karmādi phalāllābhaphalaṃ bhavet kvaciditi kṣaṇikatvamabhyupagamya dūṣaṇamabhidhāya kṣaṇikatvameva vijñānādernopapadyata ityāha- na caikatraikadāsthānaṃ virodhājjanmanā śayoriti | nanvasmaddarśanepi vijñānavyatiriktasyāryātmāstiḥ tato noktadoṣa iti netyāha - na ca skandhātirekeṇa sthitaḥ kaścidapīṣyate || bhogamokṣādisaṃbandhīyaṃ pratyetat pravartate iti evaṃ vijñānavādamapanudya śūnyavādamupanudati- anāraṃbhaśca śūnyepi yathāyamupapadyate iti śāstrānāraṃbhaḥ prasaṃgāt kṛtyābhāvāt yathāyaṃ prapañca upalabhyate tathā śūnyopalabdhau mānābhāvācca ayaṃ pakṣo'nupapanna iti | evaṃ abhedavādimatamapanudya svapakṣamupasaṃharati | yata evamatonyāyyaṃ karmaivāsya samāśrayaḥ p. 572) saṃsārabhūmau puṃsaḥ syāt kālādestatpradhānataḥ iti | karmaprādhānyamevātaḥ svayamevābravīcchrutiḥ kāladaiveśvarādibhyaḥ kālādestatprayuktitaḥ iti etat pūrvasya prapañcaḥ | nanu karmaiva nāsti kathaṃ tasya prādhānyamiti tatrāha- sati karmaṇi vaicitryaṃ bhūtānāmupapadyate | iti karmaśabdenetaradapi dvayaṃ gṛhyata ityāha- karmaśabdena vidyā ca bhāvanā karma cocyate iti atra hetuḥ- dehāraṃbhena śuddhasya karmaṇaḥ śaktiriṣyate tasmāt tritayamapyetat karmaśabdena bhaṇyate iti | evaṃ tau saṃpradhāryeta muktadoṣanabhiplutayiyāsoḥ paralokāya karmaivāśrayamūcatuḥ kāraṇānāṃ yathoktānāṃ yacca tau praśaśaṃsatuḥ karmaivokteṣu sarveṣu praśaśaṃsaturādarāt kāraṇatvāviśeṣe'pi kiṃ pradhānamitīkṣaṇe karmaṇaḥ syāt praśaṃsaivaṃ tatprādhānyopapattitaḥ iti vārtikatrayaṃ subodham prādhānyaṃ sādhayati vārtikadvayena tallikhyate vaśīkṛtyeśvarādīni karaṇādi svatantravat p. 573) karma siddhyadyato dṛṣṭaṃ pradhānaṃ karma tena tat kriyā pratyagguṇībhūtaṃ neśvarādyapi siddhyati karmātaḥ teṣu pradhānamiti bhaṇyata iti puṇya ityādivākyasyārthamāha- yasmādevamataḥ preto devatāvirahādinā dehādasmāt paribhraṣṭaḥ karmaprādhānyasaṃśrayāt puṇyaḥ puṇyena bhavati pāpaḥ pāpena karmaṇā iti śrautaṃ vacaḥ jñeyo āgamaikapramāṇataḥ || iti pañcamasya dvitīyaṃ brāhmaṇam || śrīḥ vṛttamanudravati saṃgatipratipādanāya || saṃsārānmucyamānānāṃ tathā saṃsāratāmihadehādināśe tulyepi tatraiteṣāṃ punarbhavaḥ || dehādyātyantikī hāniḥ anyeṣāṃ yatra kāraṇe sati vā'sati caivaṃ syāt tatprayojakamīritaṃ iti | ayamarthaḥ || jīvanmuktānāmamuktānāṃ ca maraṇakāle dehādernāśanaṃ yadyapi samānaṃ tathāpi muktāḥ na dehagrahaṇaṃ kurvate || baddhastu kurvate tatra kāraṇaṃ vācyakāraṇaṃ ca p. 574) vidyākarma pūrvaprajñāsamudāyo'bhihita iti uktamarthaṃ saṃkṣipyāha- grahātigraharūpasya mṛtyoḥ karmeti niścitam | iti karma saṃsāraprayojaka muktamityarthaḥ | idānīṃ saṃgatiṃ darśayati kiyatī karmaṇastasya vyāptiḥ syāditi bhaṇyate iti | yadvaidikaṃ karma tasya phalapariṇāmakathanāya brāhmaṇāraṃbha ityarthaḥ | tatra karmaphalaṃ dvividhaṃ tatra viśeṣarūpamantaravā vyāpī so'gnirabhavadityāhadinābhihitamidānīṃ bahirvyāptikaraṇāya brāhmaṇāraṃbha ityāha- sādhāraṇyaviśeṣābhyāṃ karmaṇaśca vyavasthitiḥ viśeṣāvasthā prāguktā sāmānyastvadhunocyata iti idānīmubhayavyāptikathanāya brāhmaṇāraṃbha ityāha-saṃsāre kiyatī vyāptirabhivyaktasya karmaṇaḥ sāmānyātmaviśeṣābhyāṃ ityetat bhujya nocyate iti | etaduktaṃ bhavati | ityāha- pratyagyāthātmyamohasya kāryeyatteha bhaṇyate iti | sādhyaṃ sarvamajñāna kāryamevetyucyata ityarthaḥ | p. 575) ityarthaḥ | sāmānyavyāptikathanaprayojanamāha etasyāṃ samyaguktāyāṃ nānuktamavaśiṣyate iti | idānīṃ puṇyakarmaṇāṃ madhye aśvamedho mahāpāpakarmaṇāṃ madhye brāhmaṇavadho mahānitye tadāha bhrūṇahatyāśvamedhābhyāṃ na paraṃ puṇyapāpayoḥ ityevaṃ sarvakāryāṇāmapi vākyāni kodiśa iti | kimato yadyevamidaṃ tato bhavatītyāha- pāpasya karmaṇaḥ kāryamanyatrāpi mitaṃ yataḥ nehāto bhaṇyate bhūyo anarthatvādvāpyanādaram || svataśca tajjahāsāyāḥ siddhatvānneha kīrtitaṃ cati asmin brāhmaṇe pāpakarmaphalaṃ nocyate | tatphalasya udgīthabrāhmaṇādāvuktatvāt anartha phalatvena tatrādarābhāvāt jihāsitatvācca ityetat kathanāya pāpakarmaṇāṃ madhye brāhmaṇavadho mahānityuktamityarthaḥ | puṇyakarmaṇāṃ madhye aśvamedho mahānityuktaṃ tasyābhiprāyaṃ prakaṭayati- paramodāraphalatā aśvamedhākhya karmaṇaḥ niśśeṣapuruṣārthāṇāṃ puṇyakarmaṇi sādhanaṃ | p. 576) ityāha śrutayaḥ sākṣāt smṛtayaścāpyanekaśaḥ puruṣārthatvasāmānyāt svargādipuruṣārthavat | puṇyasādhanatāśaṃkā mukterapi yatastataḥ tadāśaṃkānivṛttyarthaṃ prārabdhaiṣottaraḥ śrutiḥ kathamāśaṃkānivṛttistatrāha- jñānopabṛṃhitasyāpi kraturājasya karmaṇaḥ saṃsāraviṣayaivāsti muktau sā na manāgapīti jñānasahitamapi karma sāraphalameveti pratipādanāya brāhmaṇāraṃbha ityarthaḥ | nanu saṃsārasya karmaphalatvena avidyākāryatvamiti tatrāha - pratyagyāthātmya saṃyogaḥ kriyākāraka rūpavān prathate cāstaniśśeṣa kriyākārakavastunī iti | idānīṃ svamatapariśodhanāya mahāntaṃ vicāraṃ prārabhate- anijñātārthayāthātmyairyattu kaiścidihocyate | phalābhisaktirahitaṃ vidyetaṃ karmamuktaye iti | nanu karma saṃsāraphalaṃ kathaṃ mokṣāyeti tatrāha bandhahetvapi mokṣākhya phalakṛdyathā viṣadadhyādiriti tathodāhṛtiriṣyata iti | yathā viṣadaddhyādi mantrādisaṃyuktaṃ sahajaṃ kāryaṃ p. 577) vihāya kāryāntaramārabhate | evaṃ karmāpi svabhāvaprāptaṃ anityaphalaṃ vihāya upāsanāyuktaṃ nityamokṣamārabhate ityarthaḥ idānīṃ siddhāntayati | ityuktaparihārārthaṃ netat samyagitīryate | anārabhyatvavacanaṃ taddhetupratipattaye | ārabhyatvābhyupagame muktestatsyādyathoditaṃ anārabhyātviyaṃ muktistatsiddhe jñānahetutaḥ | brahma vā idamityukteḥ prāgapi jñānajanmanaḥ jagat brahmātmasaṃsiddhe nāto muktikriyodbhaveti jagacchabdena saṃsāriṇo gṛhyante | vārtika traya itarat sarvaṃ sukhabodham akriyodbhavatvaṃ sādhayati- yadi vastuḥ svato muktaṃ parato baddhamiṣyate | mokṣāya yatnaḥ phalavān tadā syānna viparyayaḥ iti | nanu tatsiddherjñānahetuta ityuktavāt jñāna sādhyatvaṃ mokṣasyeti | netyāha- vidyābhivyatireke veyaṃ svataḥ siddhasya vastunaḥ āraṃbhakatvaṃ jagatiḥ kasyā naivopapadyate ajñānamātravyavadhau vastuni vṛti nirmite | p. 578) ārabhyerthe phalaṃ jñānāt vyañcakatvāt pradīpavat iti | nanu mukterajñānādanyadapi vyavasāya kamasti tannivṛttijñānasahita karmaṇa iti tatrāha- na cāvidyātirekeṇa mukterbuddho'nya iṣyate | nivṛttiḥ kriyate yasya vidyete neha karmaṇeti | mokṣapratibandhakāvidyānivṛttau mokṣavyavahārācca nityasiddho mokṣo na sādhya ityāha- avidyānāśamātraśca mokṣa ātmana iṣyate yatastato'tirekeṇa mokṣo nityo bhaveddhruvam iti | tarhi ajñānanivṛttireva jñāna karmasamuccayānnetyāha- samyak jñānātirekeṇa na cānyenāsti nihnutiḥ pratyaṅmohasya nātaḥ syāt jñānakarmasamuccayaḥ iti | kevalakarmasādhyatvamokṣasya netyāha- vārtikatrayeṇa | tallikhyate- nirjñātaviṣayatvācca karmaśaktairjagatyapi dṛṣṭaṃ hi karmaṇaḥ kāryaṃ utpattyādicatuṣṭayam | utpattyāptivikārā hi saṃskāraśca kriyāphalaṃ nāto'nyat karmaṇaḥ kāryaṃ nāto muktau tadiṣyate | p. 579) na cānyatamaṃ teṣāṃ mokṣo yuktyopapadyate utpattyādiprakārāṇāmanityatvasamanvayaditi na cāvidyāvyatirekeṇetyatra avidyāvyatirekeṇānyanmokṣasya pratibandhakaṃ nāstītyuktamidānīṃ tatra pramāṇaṃ nāstītyatrāha avidyāmātravyavadhiryato mokṣo'bhyupeyate | tadanyavyavadhāne hi pramāṇaṃ nopapadyate iti punarapi prathamoktaṃ pūrvavādaṃ prapañcayati vināśi phalavatvaṃ cet kevalasyaiva karmaṇaḥ vidyetasya tu tasyeva phalaṃ drauvyaṃ bhavediti pūrvaśaktinirāsena śaktyantarasamudbhavaḥ vastvantarasamāyogāt viṣāderdṛśyate yataḥ iti | etannirākaroti | pramāṇāsaṃbhavānmaivaṃ vāco laukikavastuvat nāgamādaparaṃ mānaṃ uktāvabhyupagamyate viṣadadhyādivattasmānnātaḥ sūktaṃ bhavedvacaḥ iti | jñānayuktaṃ karma nityamokṣamārabhata ityatra pramāṇaṃ nāsti dṛṣṭāntepi tadabhāvādityarthaḥ | uktakāryātirekeṇa viṣadaddhyādivat iti | p. 580) kāryāntarasamutpattau karmaṇopi na vidyate iti | kevalasyāpītyarthaḥ | kiṃ ca kiṃ pramāṇajñānena tvayā samuccaya ucyate ito vāsanajñānena udvāsanajñānena cettatrāha sādhyāvṛttyātmakaṃ sthānaṃ karmaivāvastu tatra tu jñānaṃ hi vastu tantraṃsyānnatu yat kāraṇāśritaṃ karmaitaṃ karma te dedṛgvidye karma kathañcana kriyāsamuccayo yoyaṃ na tu dhīhāsamuccayaḥ iti | nanu yadyapi vedavākyaṃ karmaṇaḥ sumuccitasyā samuccitasya ca mokṣasādhanatvaṃ na bodhayati tathā tatpramāṇāntaramastītyāśaṃkyāha sādhyasādhanasaṃbandhaḥ āgamaikapramāṇataḥ iti | nanvāgama eva apāmasomamṛtā abhūmetyādyastīti | tatrāha- mukteśca sādhanatvena karma naiva śrutaḥ śrutau iti tadvākyaṃ karmastutirajñānanirvṛtteḥ karma na sādhanamityuktaṃ sat yajjñānātirekeṇa ityetadeva dṛṣṭāntena prapañcayati ajñānahānaṃ no muktiḥ tasyāḥ karma na sādhanam na hi karma tamo hanti tamasīvotthitaṃ tamaḥ | p. 581) nanu karmavat jñānamapyajñānajaṃ ato ajñānaṃ na nivartayati | tatrāha- avidyekodbhavatvaṃ syādyadyapi jñānakarmaṇoḥ meyaikātmyānurodhitvaṃ tathāpyadhiśayo dhiyaḥ karmaṇopi tadastīti netyāha- nātmāvidyāmatikramya karmaivātmānurodhinī tamomātrābhijanako nāto vidyāṃ nihanti tat svataḥsiddhārthavastvekaṃ mātrotthānatvakāraṇāt jñānaṃ hanti tamo'śeṣaṃ na tu karma tamonvayāditi etaduktārthaḥ | nanu mā'bhūt karmaṇo vastubalābhāvāt ajñānānivartakatvaṃ ajñānādestadastijñāna vadākārabhajanādityāśaṃkyāha ajñānāditrayaṃ pratyagābhāsaṃ yadyapīṇyate jñānavat jñānasaṃbhūternaiva prāgabhyupeyata iti | ayamarthaḥ | yadyapyājñāna mithyājñāna saṃśayajñānānāṃ caitanyākāratvaṃ vidyate brahmajñānavattathāpi jñānotpatteḥ parā mithyā jñānādinaiva sakāraṇasaṃsāradhvaṃso nābhyupapadyate tasya vastubalābhāvādasya ca tadbhāvāditi || prakṛtamupasaṃharati p. 582) karmākāraṇataddṛtterna kathañcana yujyate sākṣāditi mokṣapratibandhakāvidyānivṛttau śuddhidvāreṇa sādhanamityāha - avidyā pradhvastau pāramparyāttu yujyata iti muktau ca karmasādhyāyāṃ kimekaikaṃ vimuktidaṃ kiṃ vā saṃbhūya sarvāṇi kāryānighnanti saṃsṛtiṃ sakṛt bhūyaḥ prayogādvā yāvajjīvaprayogataḥ ekādidakṣiṇāsvevaṃ vikalpastulya iṣyate kāmyairvā yadi vā nityaiḥ sarvairvā muktiriṣyate śrautairvā yadi vā smārtaiḥ yadi vobhayakarmabhiḥ teṣāṃ ca jñānasaṃyoge pradhānaguṇabhedataḥ tridhā vikalpo vijñeyo vimuktiphalasiddhaye | ekaikaṃ muktikṛccetsyādyavavrīhyādihomavat ekenaiva kṛtārthatvānnānutiṣṭhettato'param prayoge dakṣiṇāyāśca samāno'yaṃ parikramaḥ atha saṃbhūya sarvāṇi muktiṃ karmāṇi kurvate aikakampā sruvāprāpat sarveṣāmapi karmaṇāṃ darśādivat phalaikatvāttaccāniṣṭaṃ prasajyate anyadvimuktiphalataḥ kāmyānāṃ śrūyate phalaṃ teṣāṃ muktiphalatvaṃ tu na śruternāpi cānyataḥ || p. 583) ityetāni sukhabodhāni | nanu kāmyakarmaṇāṃ svargādiphalatvepi mokṣaphalatvaṃ ghaṭate godo hanavaditi tatrāha - na nyāyaṃ kamyakarmasu yujyate | teṣāṃ muktiphalatve hi na mānaṃ vidyate yataḥ iti | ayamarthaḥ | yadā godohanenāpraṇayanaṃ paśuphalamapi svargaphalamāśritya vidhānāt naivaṃ kāmyakarmaṇāṃ svargādiphalānāṃ mokṣaphalatve mānamiti | kiṃ ca sarvakarmaṇāṃ samuccitānāṃ mokṣaphalahetutve dharmamīmāṃsāyāṃ karmabhedalakṣaṇaṃ pramāṇaṃ syādityāha- sarvaṃ cāpyapramāṇaṃ syādyaduktaṃ bhedalakṣaṇam muktiḥ sarvāṇi karmāṇi yadi saṃbhūya kurvate iti sādhyasādhanabuddhirno vacanāt pāralaukikī | na cāśrauṣaṃ śrutervākyāt karma mokṣaphalaṃ kvacit ityuktānuvādo vākyābhāvapratipādanāya vākyābhāvaṃ vārtikatrayeṇa kathayati na tatra dakṣiṇāyānti vidyayaiva tadāpyate vedā'hamiti mantraṃ ca jñānānmārgāntarāpanut na karmaṇā kanīyastā vṛddhirvā nāntarātmanaḥ nityo'sya mahimetyevaṃ udarkepi pravakṣyate || p. 584) kṣayī karmārjito loko nityo jñānajitastu yaḥ iti | spaṣṭaṃ śrutervākyaṃ tasmānnādriyate tvayā iti sabandhagranthena samuccayo nirākṛtaḥ uttaratrāpi tatra tathāpi punarnirākriyata ityāha- samuccayaścāpyasakṛt puraiva smarannirākṛta bhūyopīha pravakṣyāmaḥ prasaṃgāṇātivistarāditi sannipatya na ca jñānaṃ karmājñānaṃ nirasyati sādhyasādhanabhāvatvādeva kālānavasthiteḥ sādhyasādhakabhāvācca pañcāsyoraṇayoriva ekadeśānavasthānaṃ na samuccayatā tayoḥ sādhyasādhakabhāvena kāmamastu samucciti | svaśaktyanapahāreṇa dāhyadāhakayoriva ayathāvastvavidyā syādvidyā tasyāvirodhinī samuccayastayorevaṃ raviśārvarayoriva ityetadvārtikacatuṣṭayaṃ saṃbandhagranthādāvuktārthaṃ itaśca samuccayo na ghaṭata ityāha vastvadhīnā bhavedvidhā kartradhīnā tathā kriyā kartrādicātmamohotthaṃ svato kārakatātmanaḥ iti | ātmanaḥ kūṭasthatvāt kartṛtvāderavidyotthatvena ātmajñānasaṃbhavācca samuccaya ityarthaḥ p. 586) punarapi samuccayābhāvaṃ dṛṣṭāntena sādhayati bṛhaspatisave yadvat kṣatriyo na pravartate brāhmaṇatvānahaṃ mānī vipro vā kṣatrakarmaṇi videho vītasandeho neti netyavabodhitaḥ dehādyanātmadṛk tadvat tatkriyāṃ vīkṣatepi na iti | ajñasya karmādhikārācca na samuccaya ityāha mṛsebhake yathebhatvaṃ śiśuradvyasyavān gatiḥ abhyasyātmani dehādīn mūḍhastadvat viceṣṭate iti | punarapi dṛṣṭāntāntareṇa tamevārthaṃ rāhasthāṇuṃ coradhiyā lāya bhīto yadvat palāyate buddhyādibhistathātmānaṃ bhrānto'dhyāropya ceṣṭate iti | idānīṃ jñānasya karmaguṇatvena samuccayā bhāvaṃ dṛṣṭāntena sādhayati- sthāṇoḥ satatvavijñānaṃ yathā nāṃgaṃ palāyane ātmanastatvavijñānaṃ tadvannāṃgaṃ kriyāvidhau iti | ātmajñānasya karmabhakṣakatvācca na tat guṇatvamityāha- yaddhi yasyānurodhena svabhāvamanuvartate tattasya guṇabhūtaṃ syānna pradhānāt guṇo yataḥ iti | pradhānamastīti pradhānādityarthaḥ || p. 587) nanu bhavaduktaṃ syāt jñānamajñānaṃ nivartayati cenna tu nivartayati jñāninopi tatkāryadarśanāditi tatrāha- ajñānamanirākurvan jñānameva na siddhyatīti ato'jñānanivṛttau tatkāryasya kārakagrāmasya nivṛtteḥ | kārakarahitakarmaṇo jñānaṃ guṇo na bhavatītyāha- vipannakārakagrāmaṃ jñānaṃ karma na * * * kataḥ iti | hetuḥsvarūpakāryāṇāṃ prakāśatamasorivamitho virodhato nātaḥ saṃgatirjñānakarmaṇoḥ sakṛt pravṛtyā mṛdhnāti kriyā kārakarūpabhṛt ajñānamāgamajñānaṃ sāṃgatyaṃ nāstyato'nayoḥ sarvathā naiva ghaṭate jñānakarmasamuccayaḥ vidyayaiva tamohānāt akārye karma kiṃ phalam na mānaṃ kiñcidapyasti jñānakarmasamuccite pratyak kaivalyasaṃsiddhau jñānādeva tamohateḥ ityetāni sukhabodhāni | kevalakarmaṇopi mokṣasādhanatvena mānamityāha- utpattyādyatirekeṇa saṃsāravinivṛttaye karmaṇo'pi tathā mānaṃ na kiñcidupapadyate p. 588) iti | mānābhāvo'siddha ityāha - astimānaṃ yato nityaṃ karma sarvatra codyate na cotpattyādimat kiñcit tatra sākṣāt phalaṃ śrutaṃ viśvajīvanna sāmarthyaṃ tatra saṃbhāvyate bahiḥ utpattyādiphalodbhūtā muktirastu tataḥ phalam puruṣārthe sati phale vidhānaṃ nopapadyate nityānāṃ karmaṇāṃ tasmin satyaiva ghaṭate yataḥ duḥkhātmakeṣu nityeṣu samīkṣāpūrvakāriṇaḥ puruṣānna pravarterannacettebhyaḥ phalaṃ bhavediti etāni vārtikāni nityakarmaṇo mokṣasamarthakāni sukhabodhāni etannirākaroti naivaṃ vākyāt phalaṃ yasmāt na kiñcidapi labhyate tatsāmarthyaśravābhāvāt phale nāmeti kiñcana iti | ayamarthaḥ | yāvajjīvādivākyāvaṣṭaṃbho nityakarmaṇo mukteranyadapi phalaṃ na saṃbhāvyate kimu mokṣastatsāmarthya śravābhāvānnityakarmayoḥ mokṣaphalamityevaṃ pratipādakapadāśravaṇādanyasya niyatakarmaṇo mokṣaḥ phalamityetadyotaka pramāṇasyābhāvādarthāpatteḥ anyathā kṣayā na nityakarmaṇoḥ mokṣa iti p. 589) atha pramāṇābhāvepi nityakarmaṇoḥ mokṣaḥ phalamityabhiniveśaḥ tatrāha- pramāṇaphalataḥ prāptamapi bhūri na vāryate- annamātraṃ na tat grāhyaṃ vastu yanniṣpramāṇakam iti | nityakarmaṇoḥ mokṣaḥ phalamityasyārthasya sotprekṣitatvācca naitat grāhyamityāha- pumāśayavaśācceyaṃ phalakḷptistvayocyate nanu madutprekṣyāmavekṣya yāvajjīvādivākyamevaitadarthaṃ pramiṇomīticennetyāha- anyānapekṣaṃ sanmānaṃ prameyārthasamarpakaṃ iti pratyavāyādyabhāvaśca phalaṃ nityasya karmaṇaḥ kḷptiḥ saṃkalpyate tasmādvimuktirnityakarmaṇaḥ tāvataiva kṛtārthatvāt vidhernityasya karmaṇaḥ dvimuktiphalasaṃbandhe na mānaṃ vidyate tataḥ anyathānupapattyā cedviśvajidvat prakalpyate phalaṃ kathanna na bhavedviśvajinnyāya īritaḥ kāmyagnihotravannityaṃ kāmyaṃ cāpi prasajyate phalenāsyāpi saṃbandhānniṣkrāmaṃ nityamucyate mataṃ cenna phalatvena mokṣo nityobhyupeyate pratijñātārthahānāpternaivamapyupapadyate || p. 590) ārabhyamāṇatā yukteḥ pratyagdhāyitvayaiva sā vyaroryaivāthavoktyaivamārabhyaṃ svādyatatphalaṃ mukteśca karma kāryatve viśeṣo bhavatocyatāṃ svargādibhyo vināśādau mokṣete nirvṛtiryataḥ ityetāni sukhabodhāni mokṣe te'nirvṛtiryata ityasya ayamarthaḥ mokṣe te anirvṛtiḥ mokṣeṣu sukhaṃ na siddhyatītyathavā mokṣa eva tava sukhamabhipretaṃ na siddhyati mokṣābhāvāditi || athopacārato mokṣaḥ kāryasyānityakarmaṇaḥ jñānakāryavadityevaṃ mataṃ cennaivamiṣyate ajñānadhvaṃ sakāritvānmokṣo jñānasya bhaṇyate | upacārāt kāryamiti tadasatvānna karmaṇaḥ vyavadhānāparijñānaṃ na karmājñānahānikṛtyato'to nopacāreṇa karmaṇo muktikāryatā na cājñānātirekeṇa vyavadhānāntaraṃ matam nivartyatvena mokṣasya karmaṇāyaṃ nivartyate virodhyantaravidhvaṃso dṛṣṭo loke virodhināṃ tamaprakāśavat karma nājñānena viruddhyate matamajñānamevaitat karma nāśayatīti cet || p. 591) nā'virodhāt karma hanti karma kiñcit kadācana ajñānamanabhivyaktiḥ bodho'vyaktirātmanaḥ sādhyasādhakabhāvoyaṃ virodhāt ghaṭate tayoḥ viruddhadharmakatvaṃ tu mitho nājñānakarmaṇām bādhyabādhakabhāvo'yaṃ na tayoryujyate yataḥ ityetāni sukhabodhāni || nanu karmaṇo jñāna nivartakatvaṃ nānvayavyatireka siddhaṃ kiñca dṛṣṭamityetadāha - karmaṇo dṛṣṭasāmarthyaṃ yadyajñānāpana mata iti etannirākaroti | jñānenājñānavidhvasteḥ prātyakṣāttadasadvacaḥ iti | etamarthaṃ dṛṣṭāntena sādhayati- tuṣataṇḍulanirmokṣe pratyakṣe hyavaghātaje | sāmarthyāttadviniṣpattiragnihotrādikarmaṇaḥ kalyā te tadvadeveha pratyakṣeṇāva bodhataḥ pratyagajñānavidhvaste sāmarthyaṃ nityakarmaṇaḥ na yukto jñānavidhvaṃso balāt kalpayituṃ tvayā iti | evaṃ nityakarmaṇo mokṣatvaṃ hetutvaṃ nirākṛtaṃ pūrvatropāsanājñāna samuccaye cet karmaṇaḥ iṣyate karma samuccaya evetyuktiṃ pramāṇa jñānenāpi p. 592) karmaṇaḥ samuccayo jñātvā vā'nuṣṭhānamiti tathā brahmajñānenāpi karmaṇaḥ samuccayaḥ syāditi | tatrāha- karmabhiścāviruddhaṃ yat devatādravyatatvagam samucciyeta tajjñānaṃ na tu karmavirodhi yat iti | nityakarmaṇāṃ mokṣotpādane mokṣapratibandhakātmānaṃ nivṛtyupādāne ca vādadṛṣṭaṃ sāmarthyaṃ kalpayituṃ na śakyamityuktaṃ idānīṃ kalpyeti sāmarthye tābhyāmanyat kalpyamityāhakalpye cādṛṣṭasāmarthye nityānāṃ karmaṇāṃ tvayā viruddhaṃ karmabhiḥ kiṃ vā yadutpatyādivarjitaṃ na janyajanakaṃ vastu na dravyaguṇakarmaṇaḥ janyate yat phalaṃ tādṛk kalpitaṃ nityakarmaṇaḥ tādṛkphalaṃ prakalpyā syādyathā nyāyastathātviha avaśyaṃ cet prakalpyaṃ syāt puṃpravṛttiprayojakaḥ tadutpatyādimatsveva yuktaṃ kalpayituṃ phalamiti | karma codanānyudupapattirapi tatraivopakṣīṇetyāha arthāpatteśca tatreva kṣīṇatvānmokṣakalpanena sāmarthyaṃ yatastasmānna yuktā muktikalpaneti | p. 593) pāriśeṣyasahitārthāpatyā nityakarmaṇo mokṣaṃ phalaṃ kalpayatītyasyārthasya samarthanāya pāriśeṣyanyāyaṃ pūrvavādī darśayati vārtikadvayena nityasya karmaṇaḥ kāryaṃ pāriśeṣyasamāśrayāt | yuktā kalpayituṃ muktiranyasyāsaṃbhavo yataḥ mokṣāt phalaṃ bhasmibhiḥ dvātriṃśadbhirahorātrairyāvantaddeśamudvrajan maṇḍalīkurute bhānu stāvallokakheritaṃ śarīrametadvairājaṃ devatākāraṇaṃ mahat iyannayatu deśoyaṃ prāṇināṃ bhogasiddhikṛt agnyādidevatānāṃ ca vyāptirevāvatī matā lokāt paraṃ nirālokaḥ sarvaprāṇivivarjitaḥ paryeti lokaṃ dvistāvaṃ pṛthivīpūrvamānataḥ || lokālokagirerbhāvaḥ sarvaprāṇivivarjitaḥ samudro dviguṇo bhūmeḥ parastādavatiṣṭhateyaṃ ghanodamiti prāhuḥ purāṇajñā vipaścitaḥ brahmāṇḍasaṃpuṭastasmāt pareṇābhyeti sarvataḥ ityetāni ajñādantaḥ samudraḥ śrūyate tatra tenedaṃ nirākṛtaṃ bhavatītyāha- pṛthivyanantaraṃ sākṣāt samudraḥ śrūyate śrutau || p. 594) asmāt bahiḥ purāṇe tu virodhe smṛtibādhanaṃ iti | nanvaśvamedhayājināṃ aṇḍāt vahirnirgamanamārgakathanāya śrutiḥ pravṛttāḥ kathamidamaprastutaṃ bhuvanakośaparimāṇaṃ śrutyā varṇyata iti | tatrāha- vyākhyeyasaṃpravṛtteyaṃ aśvamedhakṛtāt phalaṃ sa caivaṃ śakyate vaktuṃ lokālokādimānataḥ iti | bhuvanakośavarṇanavyatirekeṇa mārga kathanasyāśakyatvāt tadupavarṇanaṃ kṛtamityarthaḥ upāsanārthaṃ ca tatkṛtamityāha yathoktaparimāṇena dhyānakarmavivakṣayā lokālokādikāryāṇāṃ parimāṇavacastataḥ iti | uktamevārthaṃ vārtikadvayena anudravati mārgakathanāya- astitāvadayaṃ loko yathoktaparimāṇavān bhānuprakāśasaṃvyāptau virājo vismṛtistviyaṃ tato lokādviniṣkramya dviguṇā pṛthivī sthitā | samantāt dviguṇo'bdhiśca saṃveṣṭya pṛthivīṃ sthita iti | idānīṃ tadyāvatītyāderarthaṃ kathayati | kaṃ samudraṃ samuttīrya yadanyat paratastataḥ || p. 595) hantavyamupaṃmānoktiḥ kriyate tasya sāṃprataṃ kapālasandhigaṃ vyoma sāmarthyāt parimāṇataḥ yāvatītyupamoktyeha śrutyāviṣkriyatenayā ityetat | pūrvasya prapañcaḥ || sāmarthyādityasya ayamarthaḥ || samudvāt parato'ṇḍakapālachidra vyatirekeṇa tathāvidhā parimāṇayuktasya asaṃbhavāditi | tena pārikṣitān khena cittyātmatvamupagatān antassa vyāpya nayati samaṣṭivyaṣṭitāmasurityetat sukhabodhaṃ virāṭ sūtrātmā suparṇaśabdenātrocyate ityāha cityātmātra suvarṇaḥ syāt ādityātmāthavocyate iti | atra hetumāha- imaṃ deśaṃ yataḥ prāptā nādityādyuktavartmaneti ārcirādimārgadvāreṇa brahmalokaṃ gatvā imaṃ deśaṃ aṇḍasāmīpyaṃ gatānāmaṇḍāt bahiḥ netṛtvaṃ sāmarthyaṃ tayoreva saṃbhavatītyarthaḥ || evaṃ pārikṣitān sarvā nagnirindro viyat pathānirgamayyāṇḍataḥ prādāt vāyave sūkṣmarūpiṇe ityetat sukhabodhaṃ agniśabdārthaṃ kathayati - aśvamedheti p. 596) aśvamedhamakhāt pūrvaṃ devatāgnirihocyate iti | apūrvaśabdārthaṃ kathayati- vāyuveṣṭanametacca yadapūrvamihoditam iti | vāyvātmakamapūrvamityarthaḥ yata evaṃ vāyurevāpūrvamityāha- vāyoreva tato'pūrvaṃ abhivyaktatanurmataḥ | tān vāyurityādinā'pūrvasya phalamucyata ityāha- anantaraṃ apūrvasya kāryaṃ nirdiśyate adhuneti pārikṣitānathādāya vāyusātmasamāṃśca tān āpādya gamayāmāsa tatra prāṇaikarūpiṇaḥ aśvamedhakṛto yatra pūrve tasthurito gatā | vāyvātmā gamayāmāsa samaṣṭivyaṣṭitāptaye aśvamedhamakhā'pūrva phalaprakathanena yā pravṛttāravyāyikā seyaṃ samāptā'navaśeṣataḥ ityetāni sukhabodhāni evaṃ imaṃ pavase vāyumevetyāderarthamāha- praśnaśeṣamathedānīṃ svayameva śrutirjagau vāyumeva sa gandharvaḥ praśaśaṃsātivismitaḥ iti || pūrva le? prakathanena yā pravṛttā'khyāyikā seyaṃ seyaṃ samāptā'vaśeṣata iti etāni p. 597) subodhāni pūrva tanāśvamedhayājino yatrasyustatra gamayāmāsetyetāvanmātramuktaṃ pūrvatanāśvamedhayājinaḥ kutra tasthuriti viśeṣo na jñātaḥ | saviśeṣo vāyuriti śrutyā ucyata ityarthaḥ || atra hetumāha- vāyurmuktā vahiryasmāt nānyasyāvidyate bahiḥ devatāyā gatistasmāt vāyurjyāyānihe kala iti | yato vāyureva jyāyānato vāyureva śrutyocyate ityarthaḥ | tasmāt vāyureva samaṣṭi vyaṣṭivyaṣṭyātmaka ityāha- yata evamato'jño yo vāyureva na cāparaḥ vyaṣṭisamaṣṭirityevaṃ aṇḍāntaryaniśvasa iti | aṇḍāt bahirvyāptiḥ samaṣṭirantarvyāptirvyaṣṭirityuktamidānīṃ arthāntaramāha- vyāptirviśeṣarūpeṇa vyaṣṭirityabhidhīyate | sāmānyena samaṣṭiśca vāyureva dvidhā sthitaḥ iti | nanu vāyoranyadapi sāmānyaviśeṣātmakasmatīti cet netyāha- vastuvallakṣyate kiñcit jagatyasmin carācare sāmānyena viśeṣeṇa vāyureva tadīkṣyatāmiti | p. 598) vāyurevetyavadhāraṇāt ayamartho gamyata ityāha na sāmānyaviśeṣābhyāṃ vāyoranyasya vastunaḥ saṃbandho vāyureveti sārvadhāraṇavā kṛtaḥ iti | nanvevakāro yogavyavacchedanetyāha anyayogavyavacchede praśaṃseyamasorbhavet na tvabhedavyavaccheda utkarṣastādṛgiṣyate iti | vidyāsahitakarmaṇo'śvamedhādeḥ phalamanena brāhmaṇenoktamityupasaṃharati | aśvamedhakratoreṣa samaṣṭivyaṣṭilakṣaṇaḥ mahimā'viṣkṛtaḥ śrutyā vidyāyuktasya saṃbhramāt iti | apa punarmṛtyurityāderarthamāha- samaṣṭivyaṣṭirūpaṃ yo vāyurātmeti saṃśritaḥ sopahanti munarmṛtyuḥ mṛtyumātmānametyasau iti pañcamasya tṛtīyaṃ brāhmaṇam vṛttānudravaṇapūrvakaṃ uttarabrāhmaṇārthaṃ kathayati | aikātmyānavabodhasya kāryamuktamaśeṣataḥ tanmūladhvastaye'thordhvaṃ paro grantho'vatāryate iti | idīnī muṣastabrāhmaṇārthaṃ kathayati p. 599) vārtikadvayena | vṛttasaṃkīrtanapūrvakaṃ puṇyāpuṇya prayuktaḥ san grahātigrahabandhanaḥ ābrahmāsthāṇu cājasraṃ yaḥ saṃsarati mūḍhadhīḥ soyamuktastatholkarṣaḥ paraḥ puṇyasya coditaḥ mumukṣuravināśīti paro grantho'vatāryata iti buddhyata pramātā saṃsārī vidyākarmapūrva prajñāyukto'bhihitaḥ karmaphalasaṃsāra eveti cedānīṃ pramātṛsākṣikadvāreṇa nyadhyasta sakalasaṃsāro mumukṣustvaṃpadārtho atha hainamuṣasta ityatra nirdhāyata ityarthaḥ nirddhāraṇe hetumāha- dehendriyamanobuddhi vedanāvyatirekataḥ astitve tasya saṃsiddhe tanmuktyai yatate yataḥ iti | nanu pramātṛnirdhāraṇāyaiva brāhmaṇārambha iti netyāha- bhaviṣyāllokasaṃbandhī yeṣāmāgamato mataḥ na tāt padisamārambhaḥ siddha eva hi tān prati iti | sthūladehavyatirikta kartṛtvādyākārapramātāsiddha eva karmakāṇḍa ityarthaḥ | ataḥ sārthakṣa niścayāyaiva brāhmaṇāraṃbha ityāha- p. 600) kartrātmanaḥ purā siddheḥ buddhyādyavyatirekataḥ kartrāderiha sākṣyātmā dṛṣṭe draṣṭocyatedhunā draṣṭā vidyādhikāritvena nirūpyata ityarthaḥ viṣayo brahmavidyāyā yogyaḥ ka iti cintyate viṣaye'vadhṛte yasmāt upadeśārthavān bhavet ityetat pūrvasya prapañcaḥ | kiṃ brahmaṇo brahmopadeśa uta abrahmaṇa iti vikalpyobhayatra dūṣaṇamabhidhāya brahmaṇa eva pratyakbhūtasya brahmatvamājānata upadeśa iti pratipādanāya brāhmaṇāraṃbha ityetadāha- vārtikatrayeṇa tallikhyate || brahmaṇo vopadeśaḥ syādathāvā'brahmaṇo bhavet brahmatvasya svataḥ siddheḥ brahmaṇi syādanarthakaṃ upadeśaśatenāpi brahmatvaṃ na kathañcana svato brahmatvatastasya nāto brahmaṇa iṣyate sarvasyaikātmyayāthātmyānna vā brahmeha labhyate kṣetrajñeśvarasaṃbhedaśaṃkānutyartha mucyate iti || kṣetrajñeśvarasaṃbhedaśaṃkānutyarthamityanena brahmaivāvidyāvihitaṃ brahmavidyāyogyamityetat sūcitaṃ | evaṃ saṃgatimuktvā padārthavyākhyānaṃ p. 601) karoti- yadityanena nirdeśo viśeṣasya vivakṣitaḥ | sāmānyamātravijñānādviśeṣasyā pratītitaḥ yat taṃ viśeṣyavāci tataḥ sāmānyapratīterviśeṣāpratīteścetyarthaḥ | sākṣādityārabhya sarvāntarāntaṃ yacchabdārthaviśeṣaṇamityāha- sākṣādityādikaṃ sarvaṃ tadviśeṣamucyate viśiṣṭātmāvabodhitvānnīlaratnotpalādivat iti | viśiṣṭātmabodhakatvāttadvācakapadānāmityarthaḥ | nanu sākṣādityādi svatantro na yat padārthaviśeṣaṇaṃ iti | netyāha yadityādi padānāṃ ca sāmānādhikaraṇyataḥ viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ śrutyaivehāvasīyate iti | pratyakṣaṃ vastu sākṣāt padenocyate ityāha- sākṣādityabhidhānena pratyakṣorthobhidhīyate iti mānasapratyakṣamityāśaṃkyāhamanaso grahaṇaṃ tasya na dṛṣṭeriti vāraṇāt iti | yat padavācyasya pratyakṣatvaṃ sākṣādityanenoktaṃ tatredamāśaṃkyate manastaditi manasaḥ pratyakṣutvārthaṃ tatparihārāya vedaṃ p. 602) aparokṣādityabhidhānamityarthaḥ | athavā sākṣāditi viśeṣeṇādraṣṭṭa darśana dṛśyākhyaṃ trayaṃ prāptaṃ loke trayasya pratyakṣatvaprasiddheḥ tannivṛtyarthamāha draṣṭṭadarśanāt padasyārthamāha- yadi vā draṣṭari prāpte sākṣāditi viśeṣaṇāt tatprasaṃganivṛtyarthaṃ aparokṣāditīryate iti vakṣyamāṇena vikalpaḥ | svātmā draṣṭari saṃjñāyāmiti smaraṇāt sākṣātpadāt darśanakartā prāptaḥ tannivṛtyarthaṃ aparokṣādityabhidhānamityarthaḥ | athavā sākṣāditi darśanāt draṣṭṭadarśanadṛśyākhyaṃ trayaṃ prāptaṃ loke trayasya pratyakṣatvaprasiddheḥ tannivṛtyarthamāha- draṣṭṭadarśana dṛśyārthaprāptau vādyaviśeṣaṇāt lokavattanniṣedhārthamaparokṣāditīryata iti draṣṭṭadarśanadṛśyārthasaṃbhedaviṣayasya hi nirodhāya parokṣāt gīrabhinnārtha grahāyatvityetat pūrvasya prapañcaniṣedha phalamabhinnārthagrahāyetyuktaṃ tadeva prakaṭayati draṣṭṭadarśana dṛśyārtha saṃbhedasya niṣedhataḥ p. 603) dṛṣṭimātraṃ svataḥ siddhaṃ viśeṣaṇaphalaṃ bhavediti brahmapadasyānarthakyaṃ darśayati | ekaṃ sadekarūpaṃ ca yadi nāmoktalakṣaṇam nirdvayaṃ sadvayaṃ ceti noktahetostadikṣyate yato'to dvayasiddhyarthaṃ brahmetyetadviśeṣyate iti brahmapadārthaṃ kathayati- avyāvṛttānanugataṃ vastu brahmeti bhaṇyate iti yat padārthaviśeṣaṇamiti | netyāha- yadityādipadānāṃ ca sāmānādhikaraṇyataḥ viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ śrutyaivehāvasīyate iti | pratyakṣaṃ vastu sākṣāt padenocyata ityāha sākṣādityabhidhā kimityātmapadena viśeṣyata iti tatrāha- apumarthamidaṃ prāptaṃ na cedātmaiva tadbhavet yato'ta ātmarūpārthaṃ ātmetyevaṃ viśeṣyate iti | nanu ātmā ātmāntarā jaḍācca vyāvṛtto ato yat pādādisaṃparicchinnaṃ prāptamityāha sajātīyāsajātīya dvitīyārthānataplutam sāṃkhyarāddhānta puṃvattat prāptaṃ nānātvadarśanāt p. 604) iti | asya parihārāya uttaramityāha- yato'tastanniṣedhārthaṃ sarvāntara itīraṇam iti | sarvāntaratve'pi paricheda iti cennetyāha sarveṣāmāntaro yo'rtho nānā sa kathamucyate iti | atra hetumāha- sragvat sārpādikḷptānāṃ pratyaṅmātraikarūpataḥ iti | sarvantaratvaṃ sādhayati sārdhavārtikena pratyagvastūparodhena nānārtho nāvaśiṣyate pratyagrūpāvabodhasya bhāvābhāvātmavastuṣu sarvatrāvyabhicāritvādātmā sarvāntaro bhavet iti | yadityādivākyasya arthāntaraṃ kathayati yatsākṣādaparokṣābhyāṃ brahma veha viśiṣyate | sarvāntaragṛhītvā tu pratyagarthasya saṃgatiḥ iti | uttaraṃ vārtikadvayamasya prapañcaḥ sākṣādityapi vyavahitamagauṇamaparokṣataḥ iti dvayaṃ pratīcyeva saṃbhāvyate | tathāpi brahma tābhyāṃ viśeṣyateḥ | tathā sarvāntaratvaṃ yadyapi brahmaṇyavasaṃbhāvyate sarvakāraṇatvāttathāpi ātmā tena viśiṣyate iti | evaṃ vyatyāsena viśeṣaṇaphalaṃ darśayati- p. 605) yato'ta ekavākyatve brahmātmākhya padārthayoḥ dvaitasaṃsargabodhena pūrṇaṃ vastu pratīyate || iti punarapi kṣayadityādivākyasyārthāntaramāha yadi vaikaviśeṣyeṇa viśeṣaṇatayo yutiḥ sākṣādityādikānāṃ syāt mitho'nyonyānapekṣataḥ iti | sākṣādityādi padārthajātaṃ sarvaṃ sarvasya viśeṣaṇaṃ viśeṣyaṃ cetyarthaḥ | idānīṃ vākyasya svārthabodhanaprakāraṃ tatphalaṃ ca sārdhavārtikacatuṣṭayena darśayati- ekavastvavasānitvādanyonyārthānurodhataḥ viśeṣaṇāni sarvāṇi viśiṃṣyantyutpalādivat upāttasvaviśeṣyāṇi sākṣādityādikāni hi parasparo parodhena svaviruddhārthahānataḥ svārthāgastyagamārgeṇa nānāsaṃsargabādhanāt bhedahetu tamoghāti pratyagyāthātmya śemuṣī janmanaivāptamāpnoti svato meyaśrutaṃ vacaḥ rūpāt sāmānādhikaraṇyokterviśeṣaṇaviśeṣyatā lakṣyalakṣaṇagatyā'to yathoktārthaṃ prapadyate iti svārthāsantyāgamārgeṇetyataḥ upariṣṭāt p. 606) viśiṣṭaṃ tripadaṃ draṣṭavyaṃ punarapi vākyasyārthatrayaṃ kathayati- sarvārthaṃ yadi vā'dyaṃ syāt sākṣāditi viśeṣaṇam aparokṣāntamathavā brahmāntaṃ cottarasyatviti prathamapakṣe sākṣādityetadeva viśeṣaṇaṃ itaraṃ sarvaṃ viśeṣyaṃ dvitīyapakṣe brahmātma sarvāntaraṃ viśeṣyaṃ antyapakṣe ātmasarvāntarau viśeṣyāvityarthaḥ | evaṃ vākyasya anekārthā darśitāḥ teṣāṃ upādeyapakṣaṃ darśayati | yatsākṣāt parokṣācca brahmaṇastau viśeṣaṇeḥ vākyāt brahmādisaṃbandhāt tadanyasya tathāśrayāt nanu pakṣau brahmavyavahitaṃ tatkathaṃ sākṣāditi viśeṣaṇo'rthastatrāha- yadavyavahitaṃ dṛṣṭaṃ vyavadhānena kenacit pratyaṅmātrasvabhāvatvāt brahmaṇo vyavadhānateti aparokṣācchabdasyāgauṇatvāmarthaṃ tasya brahmaṇyeva saṃbhavādaparokṣādityanenāpi tadeva viśeṣyamityāha- avyāvṛttānanugataṃ brahmāgauṇaṃ pracakṣate aparokṣā bhavettādṛgnāto'nyādṛk kathañcaneti | p. 607) nanu dvaitaprapañce sati kathamanyāvṛttānanugataṃ brahma tatrāha- sarvānātmaniṣedhena bodha ātmanyanaikalaḥ nanu pratyakṣādisiddhamanātmavastu niṣedhyaṃ cedātmāpi tathā niṣedhya ityāśaṃkyāha aparārdhaṃ tvasaṃprāpya niṣedho neṣyate yataḥ iti brahmāvyāvṛttānanugataṃ cet kasyānvayāditi kāryaprapañcasyetyāha- vyatirekānvayābhāvaiḥ kāryaṃ vasvabhilipyate iti | tarhi dvaitaprasaṃgoḥ naivaṃ evaṃvidhakāryaprapañca kāraṇapratiṣedhena ātmano brahmatvajñānādityāha- kāraṇatvaniṣedhena brahmātmānaṃ prapadyate iti nanu punarapi niṣeddhyāniṣeddhyayoḥ bhedāt advaitahāniriti netyāha- etāvanmātrayāthātmyāt kāryakāraṇavastunaḥ avyāvṛttānanugataṃ brahmātmaiva tato bhavediti tamityāderathaṃ kathayati- yaścātmaiva bhavet pratyak sarvāntaratamastathā tamevaṃ lakṣaṇaṃ mahyaṃ yathāvadvaktumarhasīti p. 608) nanu bahmatmabhedasya pratyakṣatvāt kathaṃ tadekatvaviṣayaḥ praśna iti tatrāha- sāmānādhikaraṇyokteḥ brahmātmāthābhidhāyino aikātmyametayornyāyyaṃ mitho'rthāvasite stathā arthe bhedepi nāma brahmetyādau sāmānādhikaraṇye dṛṣṭamityāśaṃkya atra abhedanibandhanameva sāmānādhikaraṇyamiti prasādhanāya mitho arthāvasiteriti uktaṃ tadeva sādhayati vārtikadvayena- brahmātmaikyasvabhāvena sākṣāditi viśiṣyate asaṃbhavāttadanyatra brahma tasya yatastataḥ ātmāpi brahmaṇo'nyatra naiva saṃbhāvyate yataḥ sāmānādhikaraṇyokti stat brahmātmaśabdayoḥ iti | kimata iti | idaṃ tato bhavatītyāha viśeṣaṇaviśeṣyatve mitho brahmātmanorataḥ abrahmānātmanihnutyāṃ saṃsagaikātmyadhīrbhavet iti | nanvātmano va?daḥ brahmatvaprasiddheḥ brahmaṇaśca parokṣatvaprasiddheḥ kathamekatvamiti satyaṃ yadi tadubhayaṃ pāramāthikamavidyākṛtamityāha brahmaṇo'pyātmano mohāt abrahmatvaṃ na vastunaḥ p. 609) ātmano'pi parokṣatvaṃ brahmaṇopi tamo'nvayāt iti | tataścaitat siddhamityāha- tamaso'jñānavidhāstāvat brahmānātmatāhateḥ | apūrvādyātmakaṃ brahma nissaṃsargaṃ prapadyate iti | etadeva prapañcayati- pratyagyāthātmyavijñānāt tamo nā'tmabādhakaḥ pratyaṅmātrāvaśeṣatvāt syāmapūrvādimānahaṃ iti | evaṃ praśnavākyaṃ vyākhyātamidānīṃ prativacanavākyasya arthamāha- pravidhāyātmano dṛṣṭiṃ pratyakbodhaikarañjitāṃ prativaktyeṣa iti tat yājñavaktyopyudāradhīḥ iti | nanvevaṃ śabdapratyakṣārthavāci pramātrādyapi pratyakṣamata eṣa śabdārthaṃ vivicya brūhi ityāha- ātmapramātṛmānāderanekasyeha saṃbhavāt pratyakṣārthasyaiṣa iti na vidmaḥ ko vivakṣitaḥ iti | ātmetyanenaiṣa śabdo vivicyata ityāha- vivakṣitārthajñaptyaiva ta ātmeti tato'vadatiti sarvāntaragrahaṇaṃ sākṣādityādi sarvaviśeṣopalakṣaṇārthamityāha- sarvāntaragṛhītistu p. 610) sarvāntaragṛhītistu tatpūrvoktopalakṣaṇaṃ iti | ta ātmeti padadvayārthaṃ kathayati | kṣoṇyupakramamākāśāt ṣaṣṭhyantenābhidhīyate | ātmeti ca pramātrādeḥ āgamāpāyasākṣyapi | sakāraṇaṃ jagatta ityucyate tat sākṣyātmetyucyata ityarthaḥ | nanu sākṣyabhedāt sākṣibhedaḥ ataḥ kathaṃ sākṣyātmeti tatrāha- mātṛmāna prabhedepi pratidehaṃ na bhidyate sākṣī bāhyārthavadyasmāt ta ātmetyucyate tataḥ iti | nanvātmāpyāgamāpāyītaṃ tasyāgamāpāyasākṣitvamiti | tatrāha- vyābhicāro mitho yadvat pramātrādeḥ svasākṣitaḥ sarvamātrādyabhāvārtha sākṣitvānna tathātmanaḥ nanvātmā'vyabhicārī anātmā vyabhicārīti bhedaṃ satyamavidyāvasthāyāṃ na vidyāvasthāyāmityāha- sākṣādityādibhiḥ pratyak pratyagdṛṣṭyā yadekṣyate | pratyagvastvatirekeṇa nānyadātmā tadaikṣata iti | uttaramasya prapañcaḥ- pratyaṅmātraikayāthātmyādātmānātmā vidyātadutthayoḥ p. 611) tāvanmātrāvasāyitvaṃ samyagbodhādatastayoḥ iti | kāraṇāderātmamātvatvāt sākṣādityādyapi viśeṣaṇamātmanyupapannataramityāha- ātmano nanvaśeṣeṇa tadanyārthasya saṃgateḥ sākṣādityādikaṃ sarvaṃ saṃbhāvyaṃ syādviśeṣaṇaṃ iti || nanu saṃgaterityuktatvāt bhedavādo netyāha pratyaktayaivāvasite pratīcedanyasya vastunaḥ vyatirekaikarūpasya vyatireko na labhyate iti tarhi anvayaprāpto netyāha virodhādanvayaprāpto netyāha- virodhādanvayo nāsya khaṇḍādau gotvavattathā iti tarhi vyatireko netyāha- vyatirekopi naikātmya yāthātmyādupapadyate iti | tasmādanvayavyatirekābhāva parihāreṇa ātmamātraṃ jagadityāha- pratyaṅmātratayaivāto nātmā'tmanyavalīyate iti | katama ityāderarthaṃ vārtikatrayeṇa kathayati | tavātmetyapi nirṇīto naiva syāt praśnanirṇayaḥ mamātmanātmanaiteṣāṃ saṃbhavādaprabodhataḥ piṇḍāntastavedātmaiko liṃgāntaśca tathāparaḥ | p. 612) buddhisākṣī tṛtīye syādyoyaṃ sandihyate tathā eta evamato brūhi katamo'tra vivakṣitaḥ || sākṣādityādi mānātmā nirdhāryedantayānyata iti | yaḥ prāṇenetyādi prativacanesyārthaṃ kathayati yājñavalkyopi tatprāha yaḥ prāṇeneti liṃgataḥ prāṇādeḥ pratyagātmānaṃ bubodhayiṣurañjasā iti | liṃgena bubodhayiṣato'bhiprāyaṃ prakaṭayati prāṇanādyanumānena grāhayitvā dhiyaḥ param tato'vabodhayiṣyāmi yathopāttaviśeṣaṇaṃ ityetaddhṛdaye kṛtvā yājñavalkyo nirāha tam | yaḥ prāṇeneti vacasā na liṃgādukta bodhanaṃ iti anumānena tvaṃpadārthaśodhanaṃ kṛtvā paścāttasya brahmātmatvaṃ sākṣādityādiviśeṣaṇaṃ pratipādayiṣyāmītyabhipretya evamuktavān | nanu tadapi liṃgādeva siddhyatīti naitadvākyaika samadhigamyatvāt ekasyetyarthaḥ | evaṃ tātparyamuktvā padārthavyākhyānaṃ karoti - mukhasañcāriṇā prāṇo yaḥ prāṇenānirīkṣitaḥ sarvapratyaktamaḥ soyaṃ ātmā sarvāntarāvidhiḥ p. 613) iti | suptesmin karaṇagrāme yo supto luptadṛṣṭitaḥ vāsanārūpakān paśyan prāṇān prāṇiti vāyunā ityetat pūrvasya prapañcaḥ | evaṃ padārthavyākhyānaṃ kṛtvā punarapi tātparyārthamāha- anātmatvamataḥ siddhaṃ prāṇādeḥ karaṇoktitaḥ prāṇātmatvācca buddhyādeḥ piṇḍāntasyāpyanātmateti dehāderapyanātmatve yuktyantaramāha- dṛśyatvāt ghaṭavaddehaṃ prāṇādeḥ karaṇatvataḥ anātmatvaprasiddhiḥ syālliṃga piṇḍātmanorataḥ iti | prāṇanādivyāpārahetutvamātmano'bhi hitaṃ tatredamāśaṃkyate | ātmanaḥ prāṇādi saṃhatatvaṃ sakriyatvaṃ ceti | tatrāha- prāṇādikāryakaraṇaiḥ svato saṃhata ekalaḥ tacceṣṭāḥ kurute kurvan ayaskānto maṇiṃ yathā iti | nanu kāryakarapāsaṃghātavyatiriktaḥ siddhāturātmeva nāsti kathaṃ tasya kūṭasthatvamasaṃgatatvaṃ cocyate iti | tatrāha- lokenadhiṣitasyeha kenaciccetanāvatā na dṛṣṭā niyatā ceṣṭā rathāderjaḍarūpiṇaḥ dehendriyamanobuddhi prāṇāderniyatekṣyate || p. 614) pravṛttiryena tenebhyo'jñātmānyobhyupagamyatāṃ iti yathāha - brūyadityāderarthaṃ vārtikatrayeṇa darśayati || pratijñāya purāsākṣāt gāmahaṃ darśayāmite aśaknuṃ tathā kartuṃ liṃgena pratibodhayediti yathā kaścittathaiva tvaṃ pratijñāya parātmanaḥ sākṣātvaṃ tadasaṃpādya liṃgenāvedayasya mut yathā pratijñamevāto yathā dṛṣṭistathaiva tat mahyaṃ prativaco vācyaṃ doṣastu syāttato'nyatheti na dṛṣṭerityādiprativacanavākyasya tātparyārthaṃ kathayati- yathā pratijñaṃ pratyuktimavocaṃ asakṛt tava tato'pyavadituṣṭastvaṃ athavā bubhutsava iti | ayamarthaḥ yathāpratijñaṃ yathā pṛṣṭamityarthaḥ pratyuktiḥ prativacanaṃ avocaṃ aviṣayatayaiva ātmā avagantuṃ śakyo na viṣayatayetyasakṛduktaṃ eṣa ta ātmā yaḥ prāṇaineti ceti tvaṃ tu viṣayatayā avagantu micchati | tanna śakyata iti || uktavartmātirekeṇa nātma vastu ghaṭādivat śakyate pratinirdeṣṭuṃ pramāṇāgocaratvataḥ | p. 615) ityetat pūrvasya prapañcaḥ | aviṣaye darśanaṃ kathamiti tatrāha- vedmīti yadbalādāha na vedmītityapi yadbalāt tattaddṛṣṭyeveha taṃ dṛṣṭvā brūmyavadyaṃ yadīkṣase iti | śabdādiviṣayajaṃ jñānaṃ vedmi na vedmīti ca yasya kūṭasthānubhavasya prasādāt brūṣe tasya kūṭasthātmanaḥ svarūpabhūtadṛṣṭyā tamanu bhūya brūhi yadi viṣayatvāvadyamātmano vīkṣyasa ityarthaḥ | nanvaviṣayo'pyātmā viṣayī kriyata iti cet naitat sāraṃ yathā viṣayoviṣayīkartuṃ na śakyate | tathā pratipādanāya vastu svābhāvyādi bhāṣyamityāha aprameyaṃ hi yadvastu na tacchakyaṃ pramāṇataḥ kuṃbhavat pratinirdeṣṭuṃ yathā tadabhidhīyate iti || vastusvābhāvyapadārthaṃ kathayati- draṣṭ.ṭadarśanadṛśyānāṃ saṃhatānāṃ parasparam sākṣitvamātmano nityaṃ vastu svābhāvyamucyate nanu pramātrādi sākṣitve sakriyatvamātmana iti | netyāha- pramātrādiḥ pravṛtteḥ prāk samānastamitoditaḥ 616) akārakātmanā tasthau pratyagdṛṣṭirasaṃhateti nanu katha mākṣitva masaṃgatvaṃ kāryakāraṇavatvādātmano netyāha - akāryakāraṇātmaitat vāstavaṃ rūpamātmanaḥ sakṛdvibhāgataḥ śodhyaṃ vikramakramabhedakam iti | tarhyevaṃvidhasya kathaṃ sākṣitvamiti tatrāha etattamohasaṃbandhāt sākṣitvaṃ pratipadyate iti | tarhyajñānasaṃbandhaḥ pāramārthika iti netyāha- tamomātraikahetuśca mohasaṃgatirātmanaḥ iti | na sākṣitvamevāvidyākṛtaṃ kintu kāraṇādyapītyāha- kūṭasthadṛṣṭistanmoho dṛṣṭyābhāsaśca tatra yaḥ kāraṇaṃ jagataḥ sākṣī nīyanteti ca bhaṇyate iti | nanu kāraṇatvaṃ pāramārthikaṃ netyāha kāraṇatvaṃ na kauṭasthyāt tanmohavirahāt bhavet iti | kāryasya jaḍatvācca kāraṇe jaḍāṃśo anumeya ityāha- jātyanvayācca buddhyādeḥ yuktā tatkāraṇānumā iti | na kevalaṃ sākṣitvādyevāvidyākṛtaṃ kintu vyatirekādyapītyāha- p. 617) pramātrādyatirekopi vastuno bodharūpiṇaḥ ajñātasya prameyasya yuktasvadhvāntasākṣiṇaḥ iti | sākṣitvasyāvidyākṛtatvaṃ sādhayati kūṭasthadṛṣṭeḥ sākṣitvaṃ jaḍasyeva na yujyate sākṣyārthānabhisaṃbandhāt tasmin satyapi napi te tasmāt parasya sākṣitvaṃ svamohābhāsavartmanā kāryakāraṇasaṃbandhe cidābhāsasya saṃgateriti saṃbandhaśabdena kāryakāraṇadvayamabhidhīyate tasmin kāryakāraṇākhye saṃbandhe vidyākṛte cidābhāsānupraveśāt sākṣitvamityarthaḥ | pramātrādyātmasākṣikaṃ bhavatu na tadabhāva iti netyāha- pramātrādyabhisaṃbandho yathānubhavasiddhitaḥ tathaiva tadabhāvopi siddho'nubhamātrakaḥ iti sākṣitvāntaryāmitva kāraṇatvamavidyākṛtamityuktaṃ nanu nāvidyākṛtaṃ kintu dharmādikṛtamiti netyāha- ananyahetukāvatra yametattathoditam pramātrādi padārthastu dharmādharmādihetukaḥ iti etatsarvaṃ prakṛtānupayocyata iti nā'śaṃkanīyam | nānāvidhavastusvābhāvyasya p. 618) prapañcyamānatvāt cinmayābhyāṃ saṃbandhyamānā buddhiḥ kiṃ lakṣaṇeti tatrāha- pramātṛdṛṣṭirekātra śabdādyarthāvalehinī bhūrisādhanasāpekṣā sukhaduḥkhaphalapradā kṣaṇapradhvaṃsinīceyaṃ taddhetorbhaṃguratvataḥ iti pratidehaṃ vibhinnā ca tvasādhāraṇakāraṇāt kriyākārakarūpeyaṃ iti | evaṃvidhā dṛṣṭiḥ svata eva siddheti cet netyāha- akriyākārakātmanā tāvanmātraikayāthātmyāt tayā vyāptaiva jāyata iti vyāpyavyāpakabhāvābhyupagamāt bhedo netyāha- kārtsnyena yatra vṛttiḥ syāt vyāpyavyāpakavastunoḥ vyāptistatraiva mukhyā syāt rajjusarpādivastuvat iti | vibhinnayorvyāptirna mukhyetyāha- deśakālādisaṃbhedādasādhāraṇatatvayoḥ vyāptirna ghaṭate sākṣāt himavadvindhyayoriva iti | nanu pramātṛdṛṣṭirapi pāramārthikyato atrāpi bhedānna mukhyā vyāptiriti | netyāha pramātrādivyapekṣeyaṃ laukikī dṛṣṭirātmanaḥ p. 619) tatpratyagātmadṛṣṭistu vijñeyā pāramārthikī iti ato'tra mukhyaiva vyāptirityāha paramārthātmadṛṣṭyevaṃ laukikī dṛṣṭirātmanaḥ ṣaḍbhāvavikriyāmeti vyāptaivākāśakuṃbhavat iti | nanu vyāptaiveti kathaṃ laukikadṛṣṭerviṣayavyāptivadātmavyāptirapi naśvarīti netyāha dharmādharmānapekṣatvāt caitanyābhāsatāṃ prati ghaṭādyābhāsavattasmānnātmābhāvopi naśvarīti punarapi vyāpyavyāpakayoḥ vivicya svarūpaṃ darśayati- niṣkriyaścetanaḥ sākṣī sakriyo'cetanaḥ parāk vyāvṛttaśca pramātrādeḥ siddhaḥ sākṣī suṣuptagaḥ || iti nanu suṣuptagataścetana ityanupapannaṃ suṣupte cetanābhāvāditi | tatrāha- na cedanubhavavyāptiḥ suṣuptasyābhyupeyate | nāvediṣaṃ suṣuptehaṃ iti dhīḥ kiṃ balādbhavet iti | uttaramasya prapañcaḥ- buddhyādeḥ pravilīnatvāt dehādeśca jaḍatvataḥ loṣṭāderiva naiva syāt nājñāsiṣamitīkṣaṇaṃ iti | nājñāsiṣamiti ajñānānubhavaḥ sākṣika p. 620) ityuktaṃ tatredamāśaṃkyate pramātṛta iti | netyāha cidābhāsaikamātreṇa tamaḥ siddhirna mātṛtaḥ iti | ajñānaśarīratvāt pramātrādyābhāsamātreṇa siddhyati | nājñānamapekṣate iti | tatrāha - saṃvittabodhacidbiṃba prātyakṣaḥ kartṛrūpiṇaḥ iti | caitanyatadabhāsājñānaiḥ pramātā siddhyatītyarthaḥ | pramātṛjñānajñeyaphalalakṣaṇaṃ karoti vārtikacatuṣṭayena - vastusvābhāvyaprapañcanāya smṛtiniścitisaṃgītirāgādirugātmasu ahaṃrūpeṇa yo'nveti sa pramātā paro mataḥ smaraṇādivibhāgena jñātaryekatra yat pṛthak prathate'nekarūpābhaṃ tajjñānaṃ jñātṛkartṛkam || vibhinno bahirābhāti jātirūpakriyādimān vibhinno'nubhavādeva jñāturjñānāt sagocaraḥ saṃvijñānmohanavṛttiḥ śarīrādiviśeṣaṇam bhoktarīha yadābhāti tatpramāṇaphalaṃ smṛtam etaccatuṣṭyaṃ svata eva siddhamiti cennetyāha kartṛtvaṃ karaṇatvaṃ ca karmatvaṃ cātmasākṣitaḥ iti | phalamapyatra draṣṭavyaṃ | ata evānātmatvaṃ kartrādeḥ siddhamityāha - vyatirekeṇa kartrādeḥ p. 621) siddheḥ nātmatvamastyata iti | nanu jñānakartrātra ātmeti mīmāṃsakādayo'jñānamiti bauddhāḥ śarīrādyātmeti cārvākāḥ | ato na sākṣyātmeti netyāha- sākṣitvenātmanaḥ siddhiḥ mātrādivyatirekataḥ na kartṛtā pramātrādeḥ sādhyatvenaiva tatkṣayāditi pramātrādeḥ sakartṛtā'nātmatetyarthaḥ jñānakartā anyastatsākṣyapara iti advaitahāniriti tatrāha- pratyaṅmohajabuddhyāde jaḍarūpapradhānataḥ kartṛtvamātmano yuktaṃ citprādhānyācca bhoktṛteti ātmana eva svāvidyābuddhyādi prādhānyena kartṛtvakaraṇatvakarmatāsu ābhāsaprādhānyena bhoktṛtvaṃ svatastu kūṭastha ātmetyarthaḥ || vastu svābhāvyādityārabhya uktasyārthasya siddhaye taddhedamityatra yadasmābhirabhihitaṃ tadatrānusmaraṇīyamityāha- avyākṛtavyākare yaduktaṃ sarvameva tat anusandheyaṃ atrāpi vastutatvaviśuddhya iti || kiṃ tatrābhihitamiti tatrāha- svamahimnā na saṃsiddhyet svato'navagatātmakaṃ p. 622) bhāvābhāvena vastveti pratyākhyātaṃ yathātmaneti ayamarthaḥ jaḍavastu svato na siddhyatīti jaḍatvādeva tadevotpattivināśavat nātmavastu bhāvābhāvau gacchati yadyasmāt ātmavastunā tadubhayaṃ nirākṛtaṃ tasmāt kūṭastha bodho viṣayaḥ pratyagātmā itarat sarvaṃ kalpitamiti | ato anubhavātmano janmādi mithyetyāha tasmādajāyamānaika jāyamāneva lakṣyate saṃvittistadayaṃ bodhahetūtthā nānyajanmanā tadvināśepi tatsāmyādvinaśyatīva lakṣyate | yato'taḥ kāryatāṃ tasyā neśvaro'pi prasādhyaditi jaganmithyetyuktaṃ tatredamāśaṃkyate | nanu kathaṃ jaganmithyā mānatvāditi | tatrāha- ajñātabhūmigaṃ vastu mānasaṃgatimāpnuvat meyatvaṃ labhate nānyaṃ manyetyuktaṃ kṣitidvayam iti | pratīca evājñātatvasaṃbhavāt sa eva mānameyo na neti netīti pratiṣiddha kāryakāraṇadvayaṃ || athavā ātmanaḥ kāryatvaṃ mā'bhūt astu kāraṇatvamiti | tatrāha- hetoḥ kāryasamutpatteḥ siddhe prāgapi saṃvidaḥ || p. 623) kāryakāraṇatā hīnā tasmāt saṃvit pratīyatāṃ iti | hetu siddheḥ purā tataḥ kāryasiddheśca purā suptyādyavasthāsu saṃvit siddhā tasmāt saṃvinna kāryaṃ kāraṇaṃ ca | nanu heturanādiḥ kathaṃ hetusiddheḥ pureti naiṣa doṣaḥ heturityapi suptotthitasya vikalpaḥ nanu saṃvideva nāsti kathaṃ tasyāḥ kāraṇādirahitatocyate sati dharmiṇi dharmāścityanta iti nyāyāttatrāha śūnyasyāpi ca śūnyatvaṃ tatsākṣīṇi satīkṣyata nanu śūnyasthānyaḥ sādhako nāstīti cet tarhi svayaṃ prabhaḥ syādityāha- asākṣikaṃ cecchūnyatvaṃ sākṣivatsyādasākṣikaṃ iti | nanu śūnyaṃ na svayaṃprabhaṃ tathāpi svayameva siddhyatīti cennetyāha- sākṣyasākṣyapi saṃsiddhyet svārthatvānna tu śūnyatā pārārthyāt svārthavirahe ṣaṣṭhagocaravadbhavet iti | ayamarthaḥ sākṣī asākṣyati svasādhakarahitopi svayaṃ prabhatvāt siddhyenna tu śūnyajaḍatvādataḥ saṃvit kūṭasthāpyupeye api bhavatu | saṃvit saṃvibhaktetyāśaṃkaya p. 624) tasyāḥ pañcadhāvasthānaṃ darśayati - vastusvābhāvyaprapañcanāya - dehāntaḥ pratyagātmāyaṃ pañcadhā gamyaterite | ekakāraṇasākṣitva kartṛduḥkhitvarūpataḥ iti tatraikatvaṃ pāramārthikamitaravidyā vṛttāpekṣaṃ tatra kāraṇatvaṃ sādhayati- śrutito liṃgataḥ sākṣāt kāryakāraṇasaṃgatiḥ yato'nubhūyate tasmāt kāraṇatvaṃ parātmanaḥ iti | sākṣitvaṃ sādhayati- pratyak sākṣyatirekeṇa nābhāvopi prasiddhyati | iti kimu bhāvo jagatyasminniti | sātvikena siddha iti | svayaṃ siddha ityāha - sākṣī cānanyasiddhika iti tasyaiva pramātṛtvādyapi svāvidyayetyāha- yathoktānubhavārūḍho buddhyantopi prasiddhyati | mātvā mātari mānaṃ ca mānānmeyaḥ prasiddhyati sukhī gauro dhanī gomān vāhyameyasamāśrayet pramāṇabhūmau sthitvaitat uktaṃ sarvaṃ prasiddhyati iti | kāraṇatvādi sarvamavidyā vṛttāpekṣayā pratīca evāto'dvayaḥ pratyagātmeti || nanu bhavatu p. 625) pramāṇavyavahārakāle kāraṇādirūpeṇa ātmasiddhiḥ | tataḥ prāk suptyādyavasthāsu kathamātmasiddhiḥ pramāṇābhāvāditi tatrāha- prākpramātrādisaṃbhūteḥ yat pramātrādikāraṇam ananyānubhavājñānaṃ tatpramāṇāṃ sadā dṛśeriti | ayamarthaḥ ajñānaṃ tāvat suptādyavasthāsu sphurati | anyathā suptotthitasya nāvediṣamiti parāmarśāttasmādajñānasiddhyanyathānupapattyā tatsādhaka ātmā siddha iti nanvajñānamātmani pramāṇaṃ cet ātmani pramātrādivibhāgena bhavitavyamiti | netyāha- meyamānapramātrādivibhāgastatra neṣyate pratyagbodhaikayāthātmya vastumātrāvarodhataḥ nanu kathaṃ nekṣyate śrau * * jñānaphalādestatrābhyupagamāditi tatrāha - īdṛgeva phalaṃ cātra mānameyādikaṃ tathā || kuto bhedāvakāśaḥ syāt advayaikapramātmanīti anyeti punaḥ pramātrādi saṃbhūterityanena asya codyasyottaratvena svarūpajñānamevātmani pramāṇatvenocyate suptyādiṣu pramātrādikāraṇatvavyapadeśopi p. 626) ghaṭate kūṭasthadṛṣṭerapi svāvidyayā kāraṇatvābhyupagamāt uttaramapi vārtikadvayaṃ etadanusāreṇa avatāryamiti manyante | evaṃ vā'stu nanu svayaṃprabhatvādātma vastu svayameva svājñānaṃ nivartayet kiṃ māneneti | tatrāha- pramāṇavartmanāyātamidaṃ mohāvanuttaye vastuvṛttena naivālaṃ śāstrānāraṃbhasaktitaḥ | iti sarvavyavahārasyānubhavapūrvatvācca anubhavo mānaṃ vinā nājñānaṃ nivartayatītyāha- uktārthāparihāreṇa tadajñānajabhūmiṣu vyavahāraṃ pramātrādeḥ svapnamāyendrajālavaditi | nanu na svapnāditulyaṃ jagaditi cennetyāha- avicāritasaṃsiddhi tamovastyāttadudbhavaṃ kṛtsnaṃ jagaditi kalpitatvaphalamāha ato mohadhvastau dhvastaṃ bhaveccitiriti | tarhi pūrvavannādvaya iti | tatrāha- bhinnamātrapramātrādau kāryakāraṇavastuni | abhinnamātṛmānādirātmerveko'dvayaḥ svataḥ iti | nanu anātmavastuva dātmāpi deśādya pekṣo ato nādvaya iti | netyāha- p. 627) na deśakālāvasthādau apekṣāstyātmanaḥ svataḥ ananyāpekṣasaṃsiddhe deśādestadapekṣateḥ iti | deśādyapekṣā tarhi kasyetyanātmana ityāha - deśakālanimittādivyapekṣaṃ vastu yadbhavet tadeva tadapekṣaṃ syāt na tu deśādisiddhidamiti | kiñcidvastu deśādyapekṣaṃ kiñcinnetyadvaitahāniriti | tatrāha- kārakādivaśādyāvat kiñcidvastūpalabhyate | kriyāphalaṃ tadvijñeyaṃ anapekṣitatvakamiti | kāryasya sarvasya kalpitatvāt nādvaitahānirityarthaḥ | nanu bhavatu kriyāphalamanapekṣitatatvakaṃ kriyākārakaṃ ca pāramārthikameveti netyāha- vastvadhīnā yato vidyā kartradhīnā kriyākhilāḥ kartrādicātmamohotthaṃ vastusiddhaṃ svato'dvayamiti | brahmavidyāyā yathārthatvāt kriyākārakayośca avidyotthatvena avastutvāt advayamātma vastusiddhamityarthaḥ vastvadhīno vidyetyuktaṃ bhavatu vastvadhīnā vidyā sā abhyasyamānā nivartayatīti tatrāha- kārakāṇyuvamṛtnādi vidyā buddhimivoṣare | p. 628) tatkāraṇopamarditvāt janmanaivāna kārakamiti bhavatu jñānamajñānanivartakaṃ svarūpalābhamātreṇa tattu jñānamātmāśrayaṃ phalaliṃgaṃ ca na sākṣisiddhaṃ cettatrāha- pramātṛpariṇāmatvāt pramāsiddhiḥ pramātari pramātṛvyavadhānena saṃvidaiva na vṛttibhiriti | mātāṃ mānaṃ cobhayamanubhavasiddhamityarthaḥ | mānasiddhatve dūṣaṇamāha mātrantaravyavasthāyāṃ māturvānantare miteḥ durvāratvāt prasaṃgasya hyanavasthā prasajyate iti | pramātratiśayenaivetyārabhya antaḥkaraṇavṛttirvetyataḥ prāktanavārtikasandarbheṇāvidyāvasthāyāṃ siddhāṃ pramāṇaprakriyāṃ darśayati | prāyo vṛttyā vastusvābhāvyaprapañcanāya evaṃ tātparyamuktaṃ idānīṃ prativārtikaṃ vyākhyāyate- pramātṛviṣayenaiva kāraṇaṃ syāt pramātrapi | vijñānātiśayaṃ siddhyet mānaṃ niścayavattathā | asyāyamarthaḥ | pramāturatiśayaḥ pramātratiśayaḥ kaścit kāryakalpyo'nyathābhāvo nirvikārasya kāraṇatvāyogāt tenātiśayenaiva p. 629) kāraṇaṃ syāt pramātṛrūpaṃ jñānakāraṇaṃ tadanantaraṃ vijñānātiśayaṃ tat prātṛrūpaṃ vijñānamatiśayo yasya tat pramātṛrūpaṃ vijñānātiśayaṃ tadanantaraṃ tanmānaṃ niścayavat bhavati phalaśiraskāṃ bhavatīti | phalākāra eva jñānasyāpyākāra ityāha- meyādhādhāraṇārthottha rūpavān niścayo yathā bāhyameva pradhānatve satya sādhāraṇārthadhīriti | yathā ghaṭoyamiti ghaṭākāravān niścayastathā bāhyameyapradhānatayā ghaṭādiviṣayaprasādhanatayā yadādhīrjñānaṃ vartate tadā dhīrasādhāraṇā bhavati ghaṭoyaṃ paṭoyamityevaṃ ghaṭādyarthākārameva jñānaṃ bhavatīti tadā bāhyaviṣayapradhānatvaṃ jñānasya tadāha- mānavyāpārakāle syāt bāhyameyopasarjanaṃ mādāsādi pramāṇaṃ tat tadviśiṣṭaphalotthite iti | yadā mānaṃ svabalaniścaye vyāpriyate phalamutpādayatītyarthaḥ | tadā tanmānaṃ tatkartā pramātā tadgatābhāsaścetyatat trayaṃ prameyapradhānaṃ prameyapravaṇaṃ bhavati prameyapradhānatayā p. 630) phalasyotpatteriti tadā viṣayasya prādhānyaṃ buddheśca prādhānyamiti | tadāha- pramāṇasyāvṛterūrdhvaṃ vāsanādhānakāraṇāt meyopasarjanā buddhiḥ smṛtyā sākṣāt pratīyate | iti | pramāṇaṃ svabalaniścaya vyāpārānantaraṃ vāsanāmādhatte svāśraye saṃskārarūpeṇa tiṣṭhati tacca jñānaṃ saṃskārātmanā sthitamadṛṣṭāmiti rudvodhitaṃ meyopasarjanaṃ meyamupasarjanaṃ kasyeti meyopasarjanaṃ smṛtirūpeṇotpadyate | yata evaṃ tasmāt smaraṇakāle me yasya guṇabhūtatājñānasya prādhānyamiti | nanvevaṃ pramāṇaprakriyāṃ kurvato dvaitahāniḥ tatrāha- sākṣāt kurvan svamātmānaṃ yadālaṃbanatāṃ vrajet kāryakāraṇarūpasya tadevālaṃbanaṃ matamiti | pramātratiśayenaivetyatra pramātṛśabdena nirdiṣṭamantaḥ karaṇaṃ atra sākṣāt kurvadityucyate savṛttikamantaḥkaraṇaṃ svamātmānaṃ sākṣāt kurvan kūṭasthacaitanyaprasādāt siddhyadyadālaṃbanatāṃ vrajedyadālaṃbanatāṃ vrajet yadā laṃbanaṃ yasya tadyadālaṃbanaṃ savṛttikāntaḥkaraṇaṃ p. 631) tasya bhāvo yadālaṃbanatāṃ vrajedantaḥkaraṇaṃ savṛttikaṃ kūṭasthacaitanyāśrayaṃ ityarthaḥ tadajñānavilasitatvāttadeva ca kūṭastha caitanyaḥ kāryakāraṇaprapañcasyālaṃ banamāśrayo ato nādvaitahāniḥ athavā svamātmānaṃ sākṣātkurvan sarvaṃ viṣayajātaṃ sidhyedyadālaṃbanatāṃ vrajet | yasya saṃvedanasya ālaṃbanatāṃ vrajedviṣayatāṃ vrajettadena saṃvedanaṃ kāryakāraṇatā prapañcasya viṣayajātasya ālaṃbanamāśrayaḥ tadajñānavilasitatvādato nādvaitahāniriti | nanu meyopasarjaneti vadatā smṛtermeyo'bhyupagataḥ tataśca siddhāntavirodho nāliṃśita bāhyārthetyuktatvāttatrāha pūrvopalaṃbhasaṃskāra samutthasmṛtivibhramāt vastuvṛttādhipatyepi vyāpāraḥ sārvalaukikaḥ iti smṛtireva vibhramaḥ sārvalaukika iti smārtaḥ punarapi pramāṇaprakriyāmeva darśayati meyādisaṃgateḥ pūrvaṃ jñānaṃ jñātṛtvamāśrayaḥ jñātṛtvasiddhaye mānaṃ jñātṛtvaṃ tatkṛtaṃ yataḥ iti smṛteḥ bhramatvakathanena arthaśūnyatvaṃ p. 632) abhihitaṃ śrutervāgvārthaśūnyatve kathaṃ tarhi tathātvena pratibhānamiti | tatrāha- vāsanābalataḥ spaṣṭaṃ bahirvadvanmate sthitaṃ bhāvanāgocaraṃ jñānaṃ bāhyavastvavalaṃbanaṃ iti ayamarthaḥ | anubhavakāle bāhyavastvavalaṃbanaṃ vāsanābalato vāsanārūpeṇa yat jñānamantaḥ karaṇe sthitaṃ adṛṣṭādivaśāt smṛtirūpeṇa jātaṃ pūrvānubhūtārthabhāvanāgocaraṃ saṃskāra gocaraṃ bahirvadbhavati | bahirviṣayamiva bhavati || idānīṃ vastusvābhāvyādityasyārthaṃ upasaṃharati | apekṣāvṛttavadvastu yāvat kiñcidihekṣyate | mātṛmātrāśrayaṃ tatsyāt na tasyataḥ siddhaniṣṭhitaṃ iti | māturmātā sākṣī tāvanmātrāśrayaṃ tāvanmātraṃ dvayamato na vedyatvamātmano nāpi parapakṣārthatvaṃ dvayasyeti | evaṃ vastusvābhāvyāditi saṃgrahavākyaṃ prapañcitamidānīṃ laukikasvābhāvikarūpeṇa dṛṣṭibhedaṃ kṛtvā na dṛṣṭerityādivākyaṃ vyākhyātaṃ taddṛṣṭidvayaṃ vivicya darśayati vārtikadvayena- p. 633) antaḥkaraṇavṛttiryā cakṣurādisamāśrayā rūpādiviṣayābhāsā laukikī dṛṣṭirucyate tasyāśca kriyamāṇatvāt janmanāśādisaṃgatiḥ ātmadṛṣṭistviyaṃ nityā janmanāśadivarjitā iti | tarhi nityānityatvena bhedādadvaitahāniriti netyāha- kāryakāraṇayostatvaṃ pratyagātmā cikīrṣate | iti ato na bhedo'thavā janmādyabhāvaheturetat ata eva buddhitadvṛtti na cidābhāsopi nitya ityāha tasmānnityacidābhāso buddhau tatpratyayeṣu ca iti || ayamarthaḥ ghaṭādiṣu satsvapi tadgatatvena cidābhāso notpadyate utpannopi na naśyati teṣu satsu evaṃ buddhitatpratyayeṣu satsu tatra cidābhāso na bhavati nāpi vinaśyati ityetāvadabhipretya nityatvamābhāsasyocyate | nātmavat laukikadṛṣṭeranityatvamuktaṃ | tatredamāśaṃkyate tarhi antaḥkaraṇasya sukhādivṛttirnityeti | netyāha- pratyaktāduparaktāyāṃ buddhau dharmādihetutaḥ ātmā rājāyate nityo duḥkhaśabdādilakṣaṇaḥ p. 634) iti | uttaramasya prapañcasyāptau pratyakcidākāre bāhyahetunibandhanaḥ- ākāro jāyate buddherāgamāpāyadharmavāniti | yadyātmadṛṣṭirnityādvayā kathaṃ tatra anityatvādi kabhānaṃ upādhivaśādityāha- upādhibhūtayā dṛṣṭyā hānopādānarūpayā | ekāśrayatvatasthāsni saṃsṛṣṭe nopajāyate buddhitadvṛttisākṣitvāt buddhitatpratyayairajaḥ | gṛhyate'vidyayā bhinno maṇiryadvadupāśrayairiti ātmadṛṣṭeranityatvaṃ anityadṛṣṭisaṃparkāditi uktaṃ tatredamāśaṃkyate- nānityadṛṣṭisaṃparkādanityatvaṃ kintu svataḥ śabdavācyatvāt ghaṭādivaditi | tatrāha kartṛkāryāvabhāsitvāt kartṛkāryābhidhāyibhiḥ lakṣyate nāmabhiḥ sākṣī sākṣānna tvabhidhīyate iti | tajjanmanāśasākṣitvā daśo'nāśī svayaṃ prabhaḥ jāyate naśyatītyevaṃ tatsākṣyapyabhidhīyate | ityetadupādhibhūtayā dṛṣṭyetyasya prapañcaḥ uttaravārtikatrayaṃ śrutivyākhyānarūpaṃ sukhabodhaṃ dṛṣṭerjaḍasvabhāvāyāḥ parārthāyāḥ svataḥ p. 635) citaṃ na paśyet pratyagātmānaṃ draṣṭāraṃ dṛśyayā anayā didṛkṣita paricchinna parāgrūpādyapekṣayā tadviruddhaṃ kathaṃ paśyeddṛṣṭyā tatkarmabhūtayā | draṣṭurhi vyāvṛtirdṛṣṭau dṛṣṭe rūpādikarmaṇi | tābhyāṃ tatpratyagātmanaḥ kathaṃ paśyeccitiṃ svataḥ iti | nityadṛṣṭirūpa ātmā buddhitadvṛttisākṣī tyuktaṃ tatredamāśaṃkyate | viṣayasyāpi sākṣye veti | tatrāha- nākārakāḥ samīkṣeta draṣṭṭadarśanagocarāniti | draṣṭṭadarśanasya viṣayānītyarthaḥ | tarhi jñānakartṛtvaṃ pāramārthikaṃ netyāha- kārakatvamṛte'vidyāṃ kūṭasthasyātmanaḥ kutaḥ iti ātmanaśca avidyayaiva kṛtṛtvamityarthaḥ | tarhi avidyāsaṃbandhaḥ pāramārthikaḥ tathā tatkṛtaparekṣaṇaṃ svātmekṣaṇaṃ ceti cet satyaṃ | yadyavidyā saṃbandhaḥ pāramārtho netyāha- kārakaṃ sattathaiva kāryaṃ na kathañcana vīkṣyate avidyānanvayāt bhāsvat pratyakjyotiḥ sa tatvataḥ iti | yathā paramārtha kartṛtvena viṣayamīkṣate na tathetyarthaḥ | na dṛṣṭerityanena ātmano'viṣayatvaṃ p. 636) atra śrutyantaramapi vidyata ityāha- yena cakṣuridaṃ dṛṣṭaṃ cakṣuṣāyaṃ na paśyati brahma viddhi tadeva tvaṃ na tu tadyudupāsate | manasā manute yanna yena cahurmanomatam viddhi brahma tadevatvaṃ na tvidaṃ yadupāsate ityevamādivākyāni yathoktārthasamarthane śrotāni śata śaṃsanti dṛgameyatvasiddhaya iti itaścāmeya ityāha- etanmohasamarthatvāt pramātrādirmanāgāpi naikātmyaṃ śakyate draṣṭuṃ kḷptahetorabodhayeti | ayamarthaḥ kḷptaṃ pramātrādi tasya heturajñānaṃ tasmin sthite brahmāvagantuṃ na śakyate | pramātrādinā naṣṭetvajñāne pramātrāderabhāvādeva na brahma gamyate | teneti | evaṃ dṛṣṭerityādivākyasya vyākhyānaṃ darśitaṃ laukikasvābhāvikarūpeṇa dṛṣṭibhedaṃ kṛtvedānīṃ dṛṣṭibhedamakṛtvā prapañca etadvākyaṃ vyācakṣate | taddarśayati nirākaraṇāya tatra kānicidvārtikāni sukhabodhāni | dṛṣṭibhedamakṛtvaiva dṛṣṭerityādikā śrutīḥ kecidvyācakṣate dhīrāḥ prasādājjātavedasaḥ || p. 637) dṛṣṭeḥ kartāramātmānaṃ na paśyeḥ kriyamāṇayā dṛṣṭyā rūpārthapātinyā na kriyā karmakarmitā deṣṭeriti ca ṣaṣṭhīyaṃ kriyamāṇatvahetutaḥ karmaṇyeva tu vijñeyaḥ nāsāvarthāntare yataḥ dṛṣṭikartṛtvamācaṣṭe tṛjantena tathātmanaḥ yatotaḥ karmadṛṣṭyātaṃ draṣṭāraṃ nānupaśyati | karmepsitatamaṃ rūpaṃ dṛṣṭe kāryatvahetutaḥ cakṣurmano vāyuni vā kartuḥ karaṇamiṣyate vijñānātmā tu kartātra svātantryāt sarvakarmasu phalaṃ rūpopattiśca karturdṛṣṭyavasānajam | sādhanatvena kartātra dṛṣṭāvapi liṃgataḥ kriyāsiddhyuttarekāle phalaṃ kasyāpi ceṣṭyata iti etāni phalaṃ kasyāpītyuktaṃ tat prakaṭayati | svāmino yadi vānyasya karma pratyeva cikriyeti svāmī kṣetrajño'nyaśabdena tadupādhiṃ pramātocyate tayoranyatassya rūpādyupalabdhiḥ phalaṃ bhavedityarthaḥ kriyāsaṃvedanaphalakaṃ jñānaṃ tat ghaṭādiviṣayameva nātmaviṣayamiti karmapratyeva ca kriyetyetat prakaṭayati karma darśayitavyaṃ syāddṛṣṭyā draṣṭāha dṛśyata p. 638) iti | tataścaitat siddhamityāha- tatraivaṃ sati taddṛṣṭe draṣṭāraṃ karmabhūtayā dṛṣṭyā paśyet svamātmānaṃ na kathañcana kartṛtaḥ iti | etannirākaroti- vyākhyānametanmahatāṃ na sādhuḥ pratibhāti naḥ nyāyātmanānupapannatvādyathā tadabhidhīyate iti | akṣarānupāttatvaṃ darśayati - yathā praśnamidaṃ tāvat pratyuktirnopapadyate | yato draṣṭurna saṃbhāvyaṃ kṛtsnaṃ praśnaviśeṣaṇaṃ iti | uttaramasya prapañcaḥ sākṣādityādikaṃ yasmānna manāgapi yujyate viśeṣaṇaṃ yathoktaṃ tat kārake dṛṣṭikāriṇi iti | nanu praśnavākyaparo vivakṣito'to yathāyogaṃ viśeṣaṇayoga iti cennetyāha kṣetrajñaparamātmānau nāpi praśne vivakṣitau | ekārthayogāt vākyasya naikokte syāddvayārthateti dṛṣṭeriti ṣaṣṭhī karmaṇītyuktaṃ tanna ghaṭata ityāha tadabhyupagame ca syādanavasthā nivāraṇeti na ceṣsitatamatvaṃsyāddraṣṭurddṛṣṭerasaṃbhavāt | dṛṣṭyāntarasyeti dṛṣṭaṃ yadyetat samānamityāha- p. 639) draṣṭuśca na draṣṭantaraṃ tatheti | yadi dṛṣṭerddṛṣṭyantaraṃ draṣṭariṃ ca draṣṭantaramabhyupagacchasi tadā anavasthetyāha tadabhyupagame ca syādanavasthānivāraṇeti | tasmāt dṛṣṭiviṣayā dṛṣṭirnāstītyāha- dṛṣṭyāntareṇa saṃvyāptirnāto dṛṣṭeḥ kathañcaneti kiṃ ca dṛṣṭikartau cettayā vivakṣitastayā dṛṣṭetyetāvanmātraṃ vaktavyaṃ dṛṣṭerityādhikamityāha tathā dṛṣṭagṛhītyeva kāmitārthasamāptitaḥ nirarthakamidaṃ vaḥ syāt dṛṣṭeriti yaducyate iti | itaśca dṛṣṭeriti viśeṣaṇaṃ draṣṭuranarthakamityāha- sadaivāvyabhicāritvāt dṛṣṭidraṣṭoḥ parasparaṃ viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ vyabhicāre satīkṣyate iti | ulpalasya nīlena viśeṣyatvaṃ bhavati | tayoḥ parasparavyabhicārānnahi tathā draṣṭudṛṣṭyoḥ parasparavyabhicāro nahi draṣṭā dṛṣṭiṃ vyabhicarati dṛṣṭirvā draṣṭāraṃ tasmāt dṛṣṭeriti viśeṣaṇamanarthakameva | nanu dṛṣṭeriti viśeṣaṇaṃ pramāda pāṭho'thavā arthavāda iti cet netyāha- 640) na ca pramādapāṭhoyaṃ sarveṣāmapi nādṛtaḥ vidhyaśeṣatvato nāpi cārthavādatvamiṣyate iti | kiṃ ca draṣṭuḥ pratyayāviṣayatvaṃ bruvataḥ prapañcavirodhaṃ ca syādityāha- ahaṃ dṛṣṭyadhigamyatvaṃ ahaṃ draṣṭurihe te pratyakṣamāviruddhatvaṃ tathā cokteḥ prasajyate iti | kiñca draṣṭuragrāhyatvaṃ vadataḥ svavyākhyānavirodhaśca syādityāha- meyamānapramātṝṇāṃ prātyakṣyaṃ prāgpīritaṃ vyākhyāvyarodhiteneyaṃ dṛṣṭerityatra yā kṛteti | evaṃ parapakṣaṃ nirākṛtya ato'nyadārthamityasya arthamāha- yathoktādātmanonyadyat kāryakāraṇarūpakaṃ ārttaṃ vināśitaṃ tuccha śuktikārajatādivat | ekamekamanārttaṃ syāt svataḥ siddhatvakāraṇāt sadaikānuditā lupta pratyagdṛṣṭi satatvakam | ityetadvārtikadvayaṃ sukhabodhaṃ ataḥ śabdasya arthāntaramāha- hetūktirathavā tasyāt uktavastusvabhāvataḥ tadanyabhāvasaṃsiddheḥ ārttatvaṃ hetumadbhavet || iti p. 641) yasmādātmavyatiriktaṃ vastu na saṃbhāvyate paramārthatastasmādātmata iti sarvamārttamityarthaḥ iti pañcamasya caturthaṃ brāhmaṇam || om vṛttamanudravati saṃgatipratipādanāya | ādāvabhihitaṃ sarvaṃ bandhanaṃ saprayojakam | astitva vyatiriktatve baddhasya ca biniścite iti | ayamarthaḥ brāhmaṇatrayeṇa saṃsāraḥ saprayojako'bhihitaḥ | caturthena mumukṣuḥ kūṭasthabodhaḥ pratyagātmā nirdhārita iti idānīṃ saṃgatiṃ kathayati saṃsārānarthasaṃprāptihetorvidhvastaye punaḥ sanyāsaikasahāyātma yāthātmyajñānamucyate iti | sakāraṇasaṃsāranivṛttaye sasanyāsa samātmajñānamanena brāhmaṇena ucyata iti | nanu jñānameva vaktavyaṃ tasmāt jñānanivartakatvāt na sanyāsaḥ | tatrāha- utpannasamyak jñānasya sanyāso lakṣaṇaṃ yataḥ sādhanatva tadutpattau sanyāso'totra bhaṇyate iti | sanyāsasya jñānasādhanatve pramāṇamāha- p. 642) pravṛttilakṣaṇo yogo jñānaṃ sanyāsalakṣaṇam | tasmāt jñānaṃ puraskṛtya sanyasediha buddhimān iti | evaṃ svābhipretāṃ saṃgatimuktvā bhartṛ prapañcābhihitasaṃgati manuvadati nirākaraṇāya uṣasthapraśna evāyaṃ kaholenāpi pṛcchyate tatkimarthaṃ punaḥ pṛṣṭaṃ sa eva kṛtanirṇaya iti | ataḥ punaruktirityarthaḥ nanu praśnakartṛbhedānna punaruktirityāha- praṣṭṭadoṣādadoṣaścediti nāyaṃ parihāra ityāha naivaṃ pratyuktibhedatve ekārthapraśnavākyasya hyekā pratyuktiriṣyate yojanāyeti prativacanabhedotra vidyate | pūrvaprativacanameva cedatopi prativacanaṃ tadā praṣṭṭabhedaḥ punaruktiparihāreṇa tadastītyarthaḥ | tarhi puruktirevāstviti cet netyāha- punaruktasya ca nyāyyamekapravacane kvaciditi itaśca na praṣṭṭabhedāt punaruktiparihāra ityāha na ceha laukiko jalpaḥ praṣṭṭabhedo yato bhavediti tasmāt punaruktiparihārāya brāhmaṇadvayaṃ bhinnārthamityāha- p. 643) samānaśabdau tenemau syātāṃ bhinnārthavācakau ka * * * * * * * * * * * *ktau praśnāviti vinirṇayaḥ iti arthabhedaṃ darśayati | kṣetrajñātmānamaprākṣīt uṣaso na paraṃ padam aprākṣīt paramātmānaṃ kaholopi na duḥkhinaṃ iti | nanu tayorbhede bhedaḥ kathaṃ pramāṇābhāvāt tatrāha- ekadeśa upanyāsādaikātmyamavasīyate | ekadeśaśabdena ubhayatra praśnavākyamucyate ubhayatra praśnavākye ubhayorupanyāsādityarthaḥ nanu ubhayatra dharmavyatyāso sādanayoḥ abheda eveti cet netyāha- mithaḥ saṃkīrṇabhedoktau yathāyogaṃ vyavasthitiḥ iti | yadyapi vijñānātmaparamātmadharmau vyatyāsenoktau tathāpi yathāyogamāśrayaṇīyāviti taddarśayati || yadantaratamatvaṃ prāguktaṃ tatparamātmani | tadekadeśābhihite vijñānātmānameṣyati | śokamohādyatītatvaṃ prakāśātmakatā tathā vijñānātmani coktāpi paramātmānameṣyati iti | paramātmadharmatvena kaholavākyābhihita p. 644) sarvāntaratvavijñānātmadharmatvāttenaiva tasya saṃbandha iti | śokamohādyatītatvaṃ svayaṃ prakāśatvaṃ ca | yadyapi vijñānātmadharmatvena abhihitaṃ jyotibrāhmaṇe tathāpi tasya paramātmadharmatvāt tenaiva tasya saṃbandha iti | pañcamādhyāyaśeṣeṇa paramātmavinirṇayaḥ- ṣaṣṭe tu vakṣyate'dhyāye vijñānātmavinirṇayaḥ iti etat sukhabodham brāhmaṇadvayena paraspara vibhinnātmānāvupanyastāvityatroktameva pramāṇamupasaṃharati | upanyāso dvayoratra vijñānaparamātmanoḥ vyajñāya punaruktatvaṃ nyāyamārgasamāśrayāt iti | bhartṛprapañcapakṣamupasaṃharati | ityācakṣate kecit praśnāvetau yathoditāviti | atra dūṣaṇasaṃbhāvanāyāha- na samyagetat vyākhyātaṃ yathā tadabhidhīyate iti | brāhmaṇadvayena arthadvayaṃ vivakṣitamiti | etadasat ta ātmetyubhayatrocyamānatvāt | ityetadāha- pratyuktereṣaka iti praśnayo rubhayorapi kṣetrajñaparamātmano nātrātmāno p. 645) vivakṣitāviti - praśnoktirekarūpā ca pratyabhijñāya tejasā pratyuktiśca tavātmeti bhinnārthe vacasi kathamityet subodham || atasmin deha ātma dvayāsaṃbhāvanāya na tayorbheda ityāha- ekatra ca na saṃbhāvyāvātmano dvau śarīrataḥ iti | ātmeti pratyayasyaikaviṣayatvācca nātma bheda ityāha - ātmapratyaya ekārtha iti | eko deva ityādi śrutivirodhācca nātmabheda ityāha - tathā śrutivacāṃsyapīti- ekātmakāḥ sarvadehāḥ vivādo yeṣu vartate | śarīratvāviśeṣatvāt prativādiśarīravaditi etadvārtikaṃ vṛhadvicāra uktārthaṃ anumāna virodhācca nātmabheda ityarthaḥ praśnoktirekarūpācetyasya prapañca sarvāntarāvasānasya sākṣādi * * * * * * * * * * sya ca aikārthyāt praśnavākyasya nātmānau dvau vivakṣitau ityetadvayoragauṇatvādiviśeṣaṇāsaṃbhavācca na ātmaparabheda ityāha- agauṇā'vyavadhānādi viśeṣaṇaviśeṣyatā | p. 646) nānekasyātmano nyāyyā tadasaṃbhavahetutuḥ iti | sarvavedāntānāraṃbhaśca tayorbheda ityādyarthopaniṣadārabdhiryadi bhittirbhavet tayoriti brahmātmanorekatvajñānāya vedāntāraṃbha ekatvābhāve tadāraṃbhaṇaṃ vyarthamiti kiṃ ca mokṣopi brahmātmanoraikyameva | sopi na viddhyati tayorbheda ityāha- ana mokṣaprasaktiśca kṣetrajñaparamātmanoriti | jīvasya sarvaprakāraparicchedanindanācca na jīvaparabheda ityāha- akṛtsna dṛṣṭiviṣayo niṣedhopi na yujyate | praviṣṭasya na cet kārtsnyaṃ vijñānātmana iṣyate iti | nanu jīvaparabhedo mā'bhūt ghaṭādibhe do'stīti netyāha- vastu vṛttānurodhena nāto bhedo'sti kutracit iti | tarhi bhedapratibhānaṃ kathamiti | tatrāha- vastuvṛttānabhijñānāt bhedaḥ * * * * * * * * * * * * ato jīvaparabhedābhāvāt praśna ekapara evetyāha eka eva tataḥ praśno na praśnadvayamiṣyate iti | tarhi punaḥ praśnaḥ kimartha iti | tatrāha - p. 647) kiñcidviśeṣamāpekṣya pṛṣṭo bhūyopi pṛcchyate iti | viśeṣaṃ darśayati upadeśasya viṣayaḥ praśnaprayuktivākyayoḥ | avadhāri purā tasya yāthātmyaṃ tvatra pṛcchyate iti | etat prapañcayati vārtikadvayena buddhyantādvyatiriktosti sākṣipraśnasya gocaraḥ yogyaḥ pratyaṅiti jñeyaḥ pūrvapraśnārthasaṃgrahaḥ aśanāyādya?tītatvaṃ pūrvoktasyaiva vastunaḥ dvitīyenocyate tatvaṃ pratyaṅmohanivṛttaye || iti | punaḥ praśnasyābhiprāyāntaraṃ prakaṭayati yathā praśnaṃ prativaco na samyaguditaṃ purā iti matvāthavāprākṣīt pṛṣṭamarthaṃ punā-ṛṣiḥ uttaramasya prapañcaḥ sākṣādityādinā pṛṣṭaṃ sākṣādityādilakṣaṇaṃ yathā saṃbhāvyate naitat pratyuktau kiñcidīkṣyate | iti | ataḥ punaḥ praśno yujyata ityāha- asantoṣāt kaholotaḥ uṣasthapraśnameva taṃ bhūyo prākṣīnmuniṃ vidyādyāthātmyārthāvabuddhaye iti | nanu yathāpraśnaṃ prativacanābhāvastatrāha | eṣa ātmeti pratyuktiḥ yaḥ prāṇeneti cāparā p. 648) tāvanmātroktito nāsau praśnāthāvadhṛto bhavet iti | tasmādekamevātmatatvaṃ tadviṣayameva ca praśnadvayamiti || atra codayati nanūktiṣaṭkaṃ tītatvaṃ duḥkhitvaṃ vā'dvayātmani ekadaikatra na syātāṃ prakāśatamasī yatheti naitaccodyamityāha- naiṣa doṣastadajñāna mithyāviśramahetutaḥ | saṃsāritātmanaḥ kḷptā tūṣṇīmeva nabhastalaḥ iti | saṃsārasya kalpitatvāṃ vṛhadvicārepyuktamityāha- bṛhadvicāre samyak ca prāgucye tadvicāritaṃ viruddhāgamaviṣaya pravivekaprasaṃgataḥ iti virodhābhāvaṃ dṛṣṭāntena sādhayati | ajñatvāhitvayoryadvat ekasminnapi vastuni | svatastanmohataścaiva saṃbhavastadvadātmani || muktatvaṃ ca sitatvaṃ ca parasparaviruddhayoḥ dharmayoḥ samavāyaḥ syānna tu nīlolpalādivat | iti upasaṃharati prakṛtaṃ | evaṃ viruddhadharmatvena ca doṣo'sti kaścaneti | p. 649) muktatvaṃ ca sitatvaṃ ca parasparaviruddhayoḥ dharmayoḥ samavāyaḥ syā nanu nāma rūpakṛtaścet saṃsāro nāmarūpasadbhāvopyupagataḥ syādityāha- nāmarūpādisadbhāvo doṣaścediha codyate iti | bhavatu nāmarūpasadbhāvaḥ ko doṣaḥ iti cettadā śrutivirodha ityāha- neha nāneti vacanādekameveti coktitaḥ iti | naitaccodyamityāha- naivaṃ parihṛtestasya mṛddṛṣṭādiyuktibhiḥ | agṛhyamāṇaṃ sattatvaṃ viparītamivekṣyate | yathāvastvīkṣamāṇaṃ tu yathā vastveva vīkṣyate iti | etaduktaṃ bhavati | nāmarūpaśabdena pratyagajñānamucyate | taccānirūpitaṃ tatkṛtaṃ saṃsāro'to nādvaitahāniriti | etaccodyaṃ pūrvamapyanekatra parihṛtamityāha yadatra codye vaktavyaṃ tatpuraivāsakṛt bahusamyaguktaṃ tadakhilaṃmiha smartavyamādṛtairiti | tatpuroktamiti | tatrāha- avicāritasaṃsiddha mohopahṛtacetasāṃ p. 650) apyadvayaṃ paraṃ brahma dvayavat prathate mṛṣeti etamevārthaṃ dṛṣṭāntena sādhayati- yathā viśuddhamākāśaṃ timirāvapluto janaḥ saṃkīrṇamiva mātrābhiḥścitrābhirupalakṣayet || tathedamamalaṃ brahma nirvikāramavidyayā kaluṣatvamivāpannaṃ bhedarūpaṃ prakāśate || iti punarapi dṛṣṭāntāntareṇa uktamevārthamāha- tasyaikamapi caitanyaṃ bahudhā pravibhajyate | aṃgārati tadutpāte vārirāśerivodakam iti | yadyaśubhaṃ mahattaraṃ upataṃ bhavati tadā samudrodakamagnivat prathate yathā ātmāpi dvayavat avidyayā prathata ityarthaḥ | athavā utpātaṃ kṣārodakacalanaṃ tataḥ kimidaṃ tato bhavati ajñānaṃ kāryeṇa saha bādhyameva jñāna bādhakamevetyetadāha- bādhya evātmasaṃmoho na tvasau bādhako yataḥ pratyagyāthātmyavijñānaṃ na bādhyaṃ bādhakaṃ yataḥ iti | asminnarthe bhagavadvākyāvataraṇāyāha - svabhāvānapahāreṇa saṃgatiḥ syāttatastayoḥ iti cetasi sandhāya sarvayogeśvareśvaraḥ || p. 651) mohāpanuttaye prāha prapannāya kirīṭine bādhyabādhakayo rūpaṃ nahyetīti prakāśayan iti kiṃ prāheti | tadāha- yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ iti | ata upasaṃharati || jñānājñāne tatopekṣya vyavahāroyamātmani śāstrīyo laukikaścāto virodhotra na śaṃkyate iti | nanvajñānāpekṣayāha - brahmeti vyavahārādanyavyavahāra iti kathaṃ jñānino'pi sarvavyavahārādidarśanādityāha- utpannātmaprabodhānāmātmavidyā tadudbhavaṃ samyak jñānāgninā nityaṃ dṛśyamānaṃ prajāyate iti | yata uktaprakāreṇa śanayādi sarvaṃ prakalpitaṃ tasmādyaśānāyādyatītaikātmya vastu pratipādanāyaiva brahmāṇaṃ bhava ityāha- aikātmyavastuyāthātmyamabhipretyāta uttaraṃ sākṣādityādikaṃ praśno yadeveti puraḥsara iti | pūrvabrāhmaṇoktamevottaramāha- pratyāhaiṣa ta ātmeti yājñavalkyopi pūrvavat p. 652) saṃbhāvyate yatotraiva sākṣādityādilakṣaṇamiti dvitīyaḥ | praśnośanāyādyeti tasya rūpavivakṣayetyabhipretyāha- niśśeṣanirṇayoktīśca kaholopyāha pūrvavat katamo yājñavalkyeti kaholābhipretameva uttaraṃ prayacchati sa taṃ pratyāha- śuddhadhīḥ yo'śanāyāpi vāsādīn sarvān sarvān virodhataḥ atītya vastuvṛttena svemahimni vyavasthitaḥ iti sakāraṇasakalasaṃsāravinirmuktaḥ pratyagātmetyarthaḥ- aśanāyāpipāse yastaddhetoratyayāt sadā atyeti vastuvṛttena sa sākṣāditi gṛhyatām ityetat pūrvasya prapañca kāraṇātyayāt aśanādyatyaya iti abhihitaṃ kiṃ tat kāraṇamiti tadāha- śokādāsaṃgabījāddhi jajñāte te yathodite | icchāviśeṣāstābhyāṃ ca jajñirenye sahasraśaḥ iti | śokaśabdena kāmo'bhidhīyate | tasyāsraṃ gataḥ kāraṇaṃ saṃgāt sañjāyate kāmaḥ iti | p. 653) smaraṇāt tatsaṃgakāraṇācchokādaśanāyā pipāse utpadyate tābhyāṃ ca sakāśatva icchāviśeṣāḥ sahasraśa utpadyanta iti | uttaraṃ vārtikatrayaṃ sukhabodham ātmātyetīti saṃbandho yo'śanāyādi lakṣaṇāt kriyārtho'tyeti śabdaśca na kriyārtho vivakṣitaḥ auṣṇyaṃ śaityaṃ yathātyeti vastuvṛttena sarvadā gartātyayavat tatra na mānādupapadyate | aśāno yā vivāso dve evaṃ nātyeti kevale śokaśca yastayorbījaṃ tadapyeṣo'tivartate iti | śokaśabdena kāmo bhaṇyata ityāha- śokotrāraṇamātraṃ syāt cetaso yo'navasthiti iti mohātyayastatsvarūpaṃ kathayati mohaścātyeti vaicitryamaviṣayāvahṛtirdhiyaḥ punaḥ mohasvarūpaṃ vivicya darśayati | svato nānārthake'jñānāt yannānātmasamīkṣaṇaṃ mithyājñānamanātmānaṃ moha ityapadiśyate iti | pratyagajñānakāryaṃ mithyājñānaṃ mohaśabdenātra bhaṇyata ityarthaḥ | aśanāyā pipāseti samāsena nirdeśe nimittamāha- p. 654) sarvagaprāṇadharmitvā daśanāyopipāsayoḥ samāsenābhidhānaṃ syāt yadi vā śokakāryataḥ iti | śokamohayorasamāsena nirdeśe nimittamāha- asamāsena nirdeśo bhinnakāryatvakāraṇāt pravṛttirarateḥ kāryaṃ mohasyānarthasaṃplutiḥ || iti || jareti pariṇāmaḥ syāt valīpalitalakṣaṇam dehasya mṛtyuvicchedo viyogo dehaliṃgayoḥ prāṇādhikaraṇe pūrve śokamohau manogatau jarāmṛtyū tu dehasya dharmāviti viniścaya ityetat vārtikadvayaṃ subodham || nanvaśanāyādirātmadharmaḥ kathaṃ prāṇādidharma iti tatrāha- aśanāyābhisaṃbandho nātmano vāstavo mataḥ anirmokṣaprasaktiḥ syāttasya cāsaṃgarūpataḥ iti | yataḥ paramārthatve mokṣāsiddhiḥ ato avidyā adhyasta eva saṃsārājñānādeva tannivṛtteḥ mokṣa ityetadāha- yata evamataḥ pratyagyāthātmyā navabodhataḥ aśanāyādisaṃbandhaḥ samyak jñānāśnutiriti | kāryasyātyayo nāma vināśaḥ sa ca kāraṇasaṃsargo'nyatrāpyevamityāśaṃkyāha- yaḥ svakāraṇasaṃsargaḥ kāryāṇāmatyayo bhavet | p. 655) anātyantikaduṣṭatvādatyayo'sau na gṛhyate iti tamāha- tatkāraṇaniṣedho yaḥ svamahimnaiva vastunaḥ tamatyayaṃ mokṣavidhau tadvidvāṃsaḥ pracakṣata iti | yasmāt kāraṇātyayavyatirekeṇaṃ kāryātyayo nopapadyate tasmādaśanāyādiśabdena tatkāraṇagrahaṇasyāsya mityāha- aśanāyāvivāsābhyāṃ tasmāttatkāraṇagrahaḥ | saṃsargātmānivartitvāt tatkāryātigatistataḥ iti | nanu pūrvatra tatkāraṇaṃ kāmo'bhipretaḥ | satyaṃ kāmo nimittakāraṇamihoipādānamucyata iti viśeṣaḥ pūrvatrāpyaśanā yayā tat kāraṇaṃ lakṣitamityāha- mṛtyunaivetyupakramya tathā ca śrutirabravīt | lakṣaṇaṃ hyaśanāyeti prāṇamṛtyuprabuddhayaḥ iti | tasmājjaganmūlakāraṇamīśvara eva aśanāyādi dharmata ityāha- avicāritasaṃsiddhapratyagajñānalakṣaṇam aśanāyāpipāsādi dharmiṇaṃ prāhurīśvaram iti | idānīṃ īśvarātyayādaśanāyādyamyaya ityāha p. 656) tatpratyagātmyayāthātmyā bhāsvajjñānodayāttamaḥ pradhvasyātmāyamatyeti taddutthaṃ vastu vṛttataḥ ātmā sāmānyacaitanya rūpotthenātmagaṃ tamaḥ | jagdhvā mānena niśśeṣaṃ pratyak pūrṇo'vaśiṣyate || ityetat pūrvasya prapañcaḥ || pūrṇatvaṃ nāma kaivalyaṃ tatprasādhanāya pratīcaḥ svarūpaṃ hetuhetumadrūpeṇa kathayati- yasmādeṣa svato buddho niravadyaḥ svatastataḥ śuddhaścāto'dvitīyatvāt pratyaṅmuktaḥ svatastataḥ evaṃ vidhātmajñānasya tatkāryāśanāyādyatyayaḥ suprasiddha ityāha- evaṃ dhvastātmamohasya muto'vidyottha vastubhiḥ pratīco'styabhisaṃbandho hyaśanāyādilakṣaṇairiti | ajñāne sthitepyātmā samastasaṃsāravinimukta ityetamarthaṃ dṛṣṭāntenāha- yathā viśuddhamākāśaṃ sati vāsati vāmale nīhārādau tathaivātmā kāryakāraṇavastuni iti | yato'jñānatatkārye sthite ca nirviśeṣamātmatatvamato jñānādajñānatatkārye nivṛtte pūrṇaḥ pratyagātmā bhavatītyāha- p. 657) pratyagyāthātmyadṛṣṭyātmā kāraṇaṃ svatamovaśaṃ bādhitvājñānasaṃsāro yātyapūrvādirūpatāmiti | aśanāyādinā tatkāraṇagrahaṇa ityuktaṃ śokādināpi tatkāraṇagraha ityāha- śokamohāvataḥ syātāṃ sūtrakāryopalakṣaṇam | jarāmṛtyuvirājaśca sarvakāryopasaṃhṛteriti | evaṃ sati sarvakāraṇa kāryātyadyaḥ siddho bhavatītyarthaḥ | aśanāyādiśabdaiḥ mūlakāraṇasūtra virāṭ grahaṇaṃ kṛtaṃ kāryārthasiddhyarthamevaṃ sati vāgāde radhidaivāgnyādyātmatvaṃ so'gnirabhavadityādinocyamānaṃ upapannārthaṃ ca bhavati | ityetadāha- adhyātmyādyadhiyajñāde rādhidaivatarūpatā | puroktārthavatī caivaṃ sati sarvā bhaveddhruvam iti | vāgādeḥ kāryasyāgnyādi kāraṇābheda kathanaṃ kāraṇātyayāt kāryātyayapratipatyarthaṃ ātmavidyāprakaraṇa uktatvādityarthaḥ nodgīthopāsanavidhāvevaivaṃ phalamanyānyapi brahmavidyāprakaraṇa uktāni krameṇa muktiphalānyevetyāha- sarvāṇīti p. 658) sarvāṇyupāsanānyevaṃ brahmavidyābhisaṃgateḥ vidyādhikāra uktatvāt arthavantīti niścitiḥ evaṃ prasaṃgāgataṃ parisamāpya prakṛtamanuvartayati itaśca aśanāyādi saṃbandha ātmano na saṃ bhavatītyāha- pratīco saṃgayāthātmyaṃ mohādeścāpyavastutaḥ pratyaṅmātrāvaśeṣatvāt kutaḥ ṣaṣṭyarthasaṃbhavaḥ iti yo'śanāyeti vākyaṃ hetuhetumadbhāvena vyākhyeyamityāha- hetuhetumaduktyaitat vyākhyeyaṃ trayamātmanīti yasmāt kāraṇātyayastataḥ sūtrātyayo yataḥ sūtrātyayastato virāḍatyaya ityarthaḥ | yo'śayāyeti vākyasya arthāntaramāha- ānandavadvāśaṃkyoktiryo'śanāyeti pūrvikā svābhāvikatvaṃ mā'prāpat śokāderātmasauravyavat | iti jñānaṃ suravyādyātmādhīnaṃ ātmātmakaṃ dṛṣṭaṃ evaṃ śokādyapītyāśaṃkya tannivṛtyarthaṃ idaṃ vākyamityarthaḥ śokāderanātmadharmatve hetumāha- yasmin satyeva yat sat syāttasminnasati tannasaditi p. 659) ajñānābhāvabhāvitvādityarthaḥ tata etat siddhamityāha- aśanāyādikaṃ yasmāt kāryakāraṇalakṣaṇāt tadviruddhātmavijñānāddhvaṃsitvātmaikalo bhavet iti yo'śanāyeti vākyārthamupasaṃharati uttarārtham | paramātmasvabhāvoyaṃ svayaṃ yuktyā prapañcita iti | evaṃ vidhātmavidaḥ sanyāsakathanāya uktopasaṃhāraḥ kṛta ityarthaḥ | idānīmuttaraṃ vākyaṃ yojayati | evameva tadātmānaṃ viditvoktena vartmaneti vyutthāya bhikṣācaryaṃ caratīti saṃbandhaḥ brāhmaṇagrahaṇaṃ tasyaiva sanyāsādhikāra iti | jñāpanāyetyāha- adhikāraviśeṣasya jñānāya brāhmaṇagrahaḥ iti | atra hetumāha- na sanyāsavidhiryasmācchruto kṣatriyavaiśyayoḥ iti | evaṃ bhāṣyakārīyamataṃ darśayitvā svavyākhyānaṃ darśayati || trayāṇāmaviśeṣeṇa sanyāsaḥ śrūyate śrutau || p. 660) yadopalakṣaṇārthaṃ syāt brāhmaṇagrahaṇaṃ tadā brahmacaryādeva pravrajediti vākyasya sāmānyena varṇatrayaviṣayatvāt brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpi vaiśyo vā pravrajet gṛhāt iti smaraṇācca yadā kṣatriyavaiśyayorapi sanyāsādhikāraḥ tadā brāhmaṇagrahaṇamupalakṣaṇārthamityarthaḥ yadā viditvetyatra vedanaṃ brāhmaṇaikatvajñānamavidyā tatkāryadhvaṃsīkṣyate tat balācca vyutthānaṃ tadā brāhmaṇasyaiva trayāṇāṃ vetyevaṃ vidhādhikāraniyamopyutthāne kartuṃ na śakyata ityāhaṃ- karmādhikāravicchedi jñānaṃ cedabhyupeyate kuto'dhikāraniyamo'pyutthāne kriyate balāt iti | pratyagyāthātmyavijñāna svabhāvaścetsamarthyate vyutthānaṃ yasya yasya syātsa sa vyutthātumarhati ityetat pūrvasya prapañcaḥ | asmin pakṣe brāhmaṇaśabdasya ko'rthaḥ sākṣātkṛtabrahmetyāha- evaṃ cet brāhmaṇoktiḥ syāddhvastā vidyāgṛhītaye sa brāhmaṇa iti spaṣṭaṃ śrutirante ca vakṣyatīti ekārena tamātmānamityatrātmānamityatra p. 661) ātmasvarūpaṃ sarvasaṃsāravinirmuktamiti pratipādanāyāha saṃsārādviraktasya sanyāsa iti ca pratipādanāya saṃsārasvarūpaṃ varṇayati | saṃkṣepavistārābhyāṃ sārdhavārtikadvayena prāṇaprāṇasvāntatantra dharmā aśanāyādilakṣaṇāya ete sarvabhūteṣu vartante'ṃbhaḥ pravāhavat | saṃsārānartha ityeṣa pratyaṅmohaikahetukaḥ yato bibhyati bhūtāni parotkarṣahatānyapi kāraṇāt pratyagajñānaṃ kāryaṃ saṃsāra ucyate iti | idānīṃ saṃsāraṃ taddhetuvilakṣaṇaḥ pratyagātmetyāha- tadviruddhātmakaṃ pratyak brahmāpūrvādivākyataḥ ata ekatvamanenocyata ityāha- ekaṃ tamiti vākyena dṛṣṭyāde sākṣiṇaḥ śrutiḥ anūdyāpeta duḥkhena sākṣātsaṃgatimabravīditi | jñānottarakālaṃ kiṃ bhavatītyutthānaṃ bhavatīti pratipādanāyāha- evaṃ saṃsāravidhvastiḥ taddhetorjñānahānitaḥ | nanu viśeṣaṇaviśeṣya bhāvāṃgīkaraṇāt saṃsargātmaka eva tavāpi vākyārtha iti netyāha- p. 662) ghaṭākāśo mahākāśa ityukte kevalaṃ viyat yathābhigamyate tadvat sākṣādityādilakṣaṇaḥ bhedasaṃsargahīno'rthastaddhetutvaṃ sarvātmanā etasmādeva vijñeyo vākyāditi | nanu mānāntarāditi netyāha- nānyapramāṇata iti | uṣastapraśnaviṣayasya sākṣātvāderjīvavāstavarūpasya kaholapraśnaprativacanavākya pratipādye brahmaṇi aśanāyādiniṣedhena pratīteśca kaholokto viśeṣaṇamityāha- sākṣādityādikaṃ sarvaṃ uṣastapraśnagocaraḥ | yo'śanāyeti cātroktau saṃbhāvyaṃ tadaśeṣataḥ iti | nanu tatrāpyayamarthaḥ uttaravākye eṣa ta ātmā yaḥ prāṇenetyatra bhātīti cennetyāha sāmānyamātrapratyukte sa yathā pṛṣṭavastudhīḥ pūrvatrābhūdyathā sākṣāditaḥ pratyuktito matiriti asantoṣādityādeḥ prapañco vārtikadvayamiti kecit | viditvāpyarthāyetyetayetyetayoḥ padayoryathāśrutameva paurvāapryaṃ tadviparītena vetyāha - paurvāparyaṃ yathāyogaṃ ktvāntayoḥ padayordvayoḥ | p. 663) iti yadā yathāśrutyaiva paurvāparyaṃ gṛhyate tathāpi arthadvayaṃ vidyata ityāha - pūrvaṃ yadi viditveti tadā'dho prakalpanamiti | arthadvayaṃ vibhajya darśayati- jñānasvabhāvādyutthānaṃ jñeyavastūparodhataḥ vyutthānacodanāpekṣā nādhikāropamardataḥ iti | vedanaṃ vākyārthajñānaṃ | tadbalācca vyutthānaṃ yadā tadā na vyutthānaṃ vidheyamadhikāriṇo abhāvādityarthaḥ dvitīyamathaṃ kathayati śābdī vā pratipattiḥ syādvyutthānādeḥ prayojiketi yadadyaśravaṇajñānaṃ gṛhyate viditveti tadā mananāya sanyāso vidheya ityarthaḥ śābdīti prayojakajñānamiti kecit ayaṃcārthaḥ uttaratra ucyate ityāha- vidhyārthohyapi vācyādistathordhvamapi dṛśyate iti | yadāpyutthānaṃ pūrvaṃ tadānīṃ bhavatīdamityāha vyutthāyātha viditveti paurvāparyaṃ yadeṣyate | vyutthānasādhanā vidyetyayamartho bhavettadā iti | jñānasya śravaṇādidvāreṇa vākyārtha jñānahetutvasiddhaye tasmādityādi vākyaṃ p. 664) yojyamityāha- viditvā kathamityasya pratyuktyarthā'parā śrutiḥ tasmādityādikā yojyā nyāsahetutvasiddhaye || iti | tasmāt brāhmaṇaḥ pāṇḍityaṃ nirvidyetyādi vākyamananādidvāreṇa sanyāsasya jñānasādhanatve yojyamityarthaḥ || yadāvyutthāya viditveti paurvāparyāśravaṇaṃ tatrāpi vyutthānaṃ jñānasya śravaṇādidvāreṇa sādhanamityuktaṃ atra pakṣe pramāṇatvena tasmādevaṃ vicchānta ityādi vākyamudāharati- tasmādevaṃ viditvevaṃ tathā cordhvaṃ pravakṣyati niśśeṣakarma sanyāsaṃ vidyāyaḥ sādhanaṃ śrutiḥ iti | nanu tatrāpyevaṃ viditi śravaṇajñānaṃ gṛhyata iti | naitadvicāraprayojakaṃ jñānaṃ tatra gṛhyate | śravaṇajñānameva tatrāpi gṛhyate ataḥ idamapi vārtikaṃ śravaṇajñānaviṣayameveti kecit yathā'tra bṛhadāraṇyake vidvadavidvat sanyāsasya jñānasādhanatvamuktaṃ tathānyatrāpi vacāṃsividyanta ityāha yanyāsasādhanaṃjñānaṃ nivṛttyatrāpi ca śrutiḥ p. 665) yathā tathāparāścātra śrutayaḥ santi koṭiśaḥ "|| sravaṇa jñāni prayojakajñānī vā tasmātsanyāsamevānutiṣṭhati na karmeti tatrāha- jñānānurodhinī yadvat pravṛttiḥ prāṇināmihatathehāpi śrutirvakti pratyagyāthātmyavedināṃ iti | putreṣaṇetyatraiṣaṇā?śabdārthaṃ kathayati putrotpattiṃ samuddiśyadārān parijighṛkṣati yato dārārtha udyogaḥ tataḥ putraiṣaṇocyate | vittaiṣaṇetyatra vittaśabdārthaṃ kathayati puruṣārthāya yannālaṃ labdhvātmāpi kuṭhāravat apraviśya prayogaṃ tat vittamityupadiśyate iti | vittaśabdena upāsanājñānamapi gṛhītvā tatopyutthānaṃ coktaṃ bhāṣye tatra ca bhartṛprapañcamatamāśaṃkya nirākṛtaṃ tadāha yattvātmalābhamātreṇa puruṣārthasamāptikṛt vyutthānaṃ tadbalādeva na tu yatsyāt gavādivaditi | upāsanājñānamapi gavādivaducyate | svarūpalābhamātreṇa pumarthāsādhakatvāt tasmāt saṃpradānādi kārakaparijñānaṃ p. 666) upāsanāṃ ca jñānaṃcātra vittaśabdena gṛhyate || ityāha- pratyagajñānasaṃbhūtakāmo'rthaṃ sādhanātmakam devatādiparijñānaṃ mantravidvittamucyate iti | idānīṃ prasiddhameva vittaṃ pūrvoktaṃ gṛhītvāhanātmānaṃ labhate karma yato vittamṛte tataḥ vitteṣaṇeyaṃ karmārthā na lokārtheti niścitiḥ iti | ataḥ kimidaṃ tata ityāha- nityakarmaprasiddhyarthamato vittamiheṣyate tena cecchā bhavedvākyaṃ pṛthak śokaiṣaṇā grahāditi lokagrahaṇena lokasādhanavittasya gṛhītvatvāt atra yadi vittaśabdena nityakarma na gṛhyate vittamātraṃ gṛhyate punaruktiḥ syādityarthaḥ lokaiṣaṇāvākyasya arthamāha - lokānuddiśya yaḥ kāma statsādhanasamāśrayaḥ lokaiṣaṇeti tāmāhuḥ kāmyakarmārthamudyama iti eṣaṇātrayādvittajñānaṃ prayojakaṃ kathayati | yato sādhanasādhyantaṃ pratyagātmānamātmanā sākṣādityādinājñāsīt viruddhaṃ sādhyasādhakaiḥ sādhyasādhanarūpābhyaḥ tasmāduktārthavedinaḥ | p. 667) vyuttiṣṭhatyeṣaṇābhyaste tadviruddhātmakatvataḥ iti | eṣaṇātrayāsahiṣṇuḥ brahmabhūtatvāt viduṣāṃ vyutthānaṃ yuktamityarthaḥ | nanu viduṣopi karmāstīti | netyāha - ajñānakāmajanyatvaṃ vāṅmanaḥ kāyakarmaṇāṃ so'kāmayata ityevaṃ purā vyuktatamasvinaḥ | iti viduṣo'jñānābhāvena kāmābhāvāt na karmetyarthaḥ etat prakaṭayati | yadajñānāt pravṛttiryā tajjñānātsā kuto bhavet pratyak jñānodaye tasmānnivṛtti sarvakāraṇāt iti | nanu jñānasya vyutthānaprayojakatve kathaṃ viduṣaḥ sanyāsāt tatpraptistatrāha vijñāsurapi caitasya yathoktasyātma vastunaḥ sarvaiṣaṇānivṛttyaiva tajjñānaṃ samavāpnuyāt iti | aviduṣopi viraktasya sanyāsadvāreṇa jñānaprāptirityarthaḥ | aviraktasya karmaṇyeva adhikāra ityāha - yastu tyaktuṃ na śaknoti rāgādi prabalatvataḥ rāgādihetunāśārthaṃ kāryaṃ karmaiva tena tu iti | ubhayatra pramāṇamāha- p. 668) ārurukṣormuneryogaṃ karma kāraṇamucyate yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyate iti | vyutthānapadārthaṃ kathayati- nyāyyāṃ vṛttiṃ samullaṃghya tadviruddhatayā sthitiḥ vyutthānamiti tāmāhuḥ vyutthānajñā mahādhiyaḥ iti | atra lokaprasiddhimāha- sāmanto vyutthito rājño virodhena vyavasthitau vyutthānaśabdo lokepi prasiddhotra tathaiva saḥ bhikṣāśabdena paramahaṃsa vṛttirvivakṣita ityāhabhikṣayā lakṣyate caryāhyākiñcannaikasaṃśrayā amamāparigrahokteḥ niṣkarmā munirucyate iti | ajñānakāma janyatvamityatra kāmasya ajñānakāryatvamuktaṃ tadeva sādhayati eṣaṇā kāmaparyāyaḥ kāmaścāprāptagocaraḥ avāptāśeṣakāmo'sau bhavaṃstanmāhato bhavet iti | etadeva spaṣṭayati | ānandaikasvabhāvatvānnātmanaḥ sukhakāmiteti tarhi duḥkhanivṛttau kāma iti netyāha- virodhāt sukharūpasya na duḥkhena samāgamaḥ iti tarhi aśanāyādinirākaraṇaṃ kimarthamiti | p. 669) tatrāha- bubhukṣādiniṣedhoyaṃ tathāpyātmana ucyate | sarvānarthaikamūlasya pratyaṅmohasya hānaye na iti yadyapi kāramādirātmani paramārtho na tathāpyavidyādhyasto'taḥ kāmādiheturavidyānirākaraṇoya niṣedha ityarthaḥ | kāraṇa nivṛtyā śokādiniṣedha uktaḥ idānīṃ śokādeḥ svarūpeṇa mithyātvācca bādhyatvamityāha nireṣaṇaikatāmiti | putreṣaṇāyā vitteṣaṇaikatve hetumāha- yato dhanābhilāṣoyaṃ kṛtadārasya sārthakaḥ putraiṣaṇā'to'bhinnaiva jñeyāvitteṣaṇātmakaḥ iti | tayorekatve hetvantaramāha- sādhanatvāviśeṣatvāt putravittaiṣaṇātmano evaṃ caikatvamanayoriha vyākhyeyamādṛtaiḥ || iti | anayorhetuhetumadbhāvāt sādhanatvasāmyācca anayorekatvamiti vārtikadvayasyārthaḥ | idānīṃ sādhanaiṣaṇāyā phalaiṣaṇātmatvamāha sādhyeṣaṇāprayuktatvāt uktavittaiṣaṇātmanaḥ ekā lokaiṣaṇāceyaṃ tridhāto vyapadiśyate ubhe hyete ityasya arthakathanāyāha- p. 670) svamahimnaiva niṣpattirna vinā sādhanaṃ yataḥ sādhyasya sādhanādānamataḥ sādhyānurodhataḥ iti | tasmāt ubhe ityucyata ityarthaḥ | eṣaṇādvayakāraṇaṃ kimiti | ajñānamityāha- apāstāśeṣānarthāpta puruṣārthatatvataḥ svatantra mohamātmaje tasmādeṣaṇe pratyagātmani iti | ajñānakāryatvādeva brahmavidaḥ kāmā na santītyāha- brahmājñānaṃ yato hetureṣaṇānānna vastvataḥ paramārthavidāṃ na syureṣaṇāyā yathoditā iti | nanu viduṣopi sādhanaiṣaṇātyāgo na yuktaḥ karmaṇo mokṣasādhanatvāditi | tatrāha āptāśeṣapumarthatvāt nāpekṣā sādhanaṃ prati sādhyatvepi hi siddhasya kimasādhyasya vastunaḥ sarvopāyā nivartante upeyāvasitau yataḥ | caritārthatvato'mīṣāṃ nāpekṣā siddhavastunaḥ ityetat pūrvasya prapañcaḥ | yadyapi na mokṣasādhanaṃ karma tathāpi jñānasādhanaṃ tasmāt jñānārthinaḥ karmatyāgo na yuktaḥ tatrāha- apyajñātārthayāthātmyo jijñāsuryo'tra vastuni p. 671) sarvakarmaparityāgo jñānāptyai tasya sādhanaṃ iti | ayamarthaḥ tasmādevaṃ vicchānta ityatrocyate ityāha- tasmādevaṃ vidityatra śrutispaṣṭaṃ yathoditaṃ niśśeṣakarmasanyāsaṃ svayameva pravakṣyatīti sanyāsasya jñānasādhanatvasiddhaye aparāṇyapi śrutivākyāni santītyāha | pratyagyāthātmyavijñāna sādhanatvaprasiddhaye śrutyantareṣu tadvacca santi vākyāni koṭiśaḥ iti | tadapyudāharati | mukteśca bibhyato devā mokṣenāpi dadhurnarāt | prāvartanta tato bhītāḥ karmasvajñātatatvakāḥ pūrvakarmāṇyatastyaktvā pratyak śravaṇabuddhayaḥ mohaṃ bhitvā'tmasaṃbodhāt yayuḥ kaivalyamuttamaṃ iti bhāllavī śrutivacaḥ samyak jñānasya janmane sanyāsaṃ sādhanaṃ vakti vāṅmanaḥ kāyakarmaṇāṃ parāñcivānīti tathā parāk pravaṇasādhanaṃ niṣedhatyātmavijñāne mantravarṇo'pi kāṭhake | vedāntavijñānasuniścitārthāḥ sanyāsayogādyatayaḥ śuddhasatvāḥ mantro'pi caikātmyaviniścayāya p. 672) niśśeṣakarmo hṛtimāha sākṣāt || brahmacaryaṃ samāpayya gṛhī tasmāt bhavet dvijaḥ gṛhāśramaṃ samāpyātha vānaprasthyaṃ samāpayediti | nanvatra vākye kramākramasanyāsaḥ kathyate tasya kiṃ vyavasthāpakamiti | tatrāha- yathoktāśramavāsārthaṃ sāmarthyānniyamo bhavet evaṃ sati samarthaḥ syāt sarvāśramasamuccaya iti ayamarthaḥ rāgādi kaṣāyaprābalyasāmarthyāt āśramatraye vā sa niyamo bhavedaviraktasya sanyāse'nadhikārāt tasmādrāgādikaṣāyanivṛttaya āśramatraye sthitvā tadvihitaṃ karmānuṣṭhātavyaṃ tathā satyāśramasamuccayaḥ sanyāsāya samartha upapannaḥ syāditi | evaṃ āśramatraye kṣapitakalmaṣasya sanyāso avaśyaṃ bhāvītyāha- vānaprasthāśramādūrdhvaṃ pravrajedavicārayanniti ayaṃ ca sarvāśramasamuccayaḥ śrutisiddhaḥ śrutāvapyukta ityāha- pratyakṣaśrutimūloyaṃ sarvāśramasamuccayaḥ kaṣāyaṃ vācayitvātha śreṇīsthāneṣu ca triṣu | p. 673) pravrajecca paraṃ sthānaṃ pārivrājyamanuttamam iti vyāsaśrutau vākyaṃ pratyakṣaśrutibandhanaṃ iti | anyānyapi śrutivākyāni uktārthadyotakāni vidyanta ityāha- tathānyānyapi vidyante vākyānyatra sahasrajaḥ iti | ata upasaṃharati | brahmacaryāśramādeva yadi vā pravrajeddvijaḥ | gṛhācca pravrajettadvat pravrajecca vanāttathā vikalpenaiva vyākhyāta ekadvitrisamuccayaḥ kaṣāyapaścimāvekṣya vikalpo'yaṃ tridhoditaḥ iti | punarapi sanyāsasya jñānasādhanatvaprakāśanāya śrutyantaramāha- sarvakarmaparityājāt santyaktāśeṣa sādhanaḥ śrutyuktotra parivrāṭ syāt aikātmyajñānajanmanaḥ smārtaḥ sanyāsa eva nāsti śrutivirodhāt ityāha muṇḍo parigrahaśceti pratyakṣaśrutivākyataḥ tadviruddhaṃ smṛtervākyaṃ nāvekṣyaṃ durbalatvataḥ iti | vedaviruddhaṃ śrutivacanaṃ na pramāṇamiti jaiminināpyuktaṃ ityāha | vigītā ca viruddhā ca dṛṣṭārthā dṛṣṭakāraṇāḥ p. 674) iti chedavidādyuktaṃ tadaprāmāṇyakāraṇamiti | nanu karma sādhanatvena prasiddhaṃ sarvasya kathaṃ tat tyāgasya sādhanaṃ jñānasyeti cet śrutibalādityāha- kriyamāṇāni karmāṇi yathā syuḥ phalasiddhaye | tadakriyoktācchrutyeha tathātmajñānajanmanaḥ iti | sanyāsasya jñānasādhanatve anyadapi smaraṇamudāharati | satyānṛte sukhaduḥkhe vedāllokadvayaṃ tathā | santyajyātmānamanvicchedityaduṣṭaṃ smṛtervacaḥ iti | vyāsavacopyatra pramāṇamityāha tyaja dharmamadharmaṃ ca ubhe satyānṛte tyaja ubhe satyānṛte tyaktvā yena tyajasi tattyaja iti prastutaṃ sanyāsaprakaraṇamupasaṃharati | naiṣkarmya sādhaneṣvevaṃ śrutayaḥ smṛtibhiḥ saha mumukṣuṃ viniyuñjanti sadātmajñānajanmanaḥ iti | nanvayaṃ sanyāso'nadhikṛtaviṣaya tatrāha tathā'nadhikṛtānāṃ ca sanyāsasya vidhānataḥ kāṇakubjādiviṣayā nyāsakḷptirato'śubheti vyutthāyetyetadvākyaṃ sanyāsavidhāyakaṃ p. 675) bhikṣācaryaṃ carantītyetat sanyāsino dharma vidhāyakamiti bhāṣyakṛdbhirabhihitaṃ kimanena vidhāyakatva prakalpanaprayāsena anyata eva pratyakṣaśruti vākyādubhayasiddherityetadāhasatsu pratyakṣavidhiṣu yathokteṣvaphalaśramaḥ bhikṣācaryaṃ carantīti vidhyarthaṃ kriyate mahān iti | bṛhadāraṇyake sanyāsavidhirnāstīti cennetyāha- tiṣṭhāsedidi cātrāpi pratyakṣaḥ śrūyate vidhiḥ || tasmin sati vṛthā kasmājjanoyaṃ parividyate iti | śrutyantare iha ca jñānasādhanatvena sanyāsavidhānamityuktaṃ idānīmātmajñānasya karma phalābhyāṃ viruddhatvācca tattyāgo vidhīyata ityāha- sādhyasādhanarūpābhyāṃ viruddhaṃ pratyagīkṣaṇaṃ yatho yathoktaṃ tatsiddhau tasmādetadvidhīyate iti | yasmādevaṃ tasmāt sarvakarmasanyāsaṃ kṛtvā śravaṇādikaṃ kuryādityāha- vyutthāyāto yathoktābhyaḥ eṣaṇābhyo nireṣaṇaḥ pāṇḍityamatha nirvidya bālyaṃ parisamāyediti | p. 676) kiṃ tat pāṇḍityamiti | tadāha padārtha bhāvitamiti | pūrvaṃ tatastadabhisaṃgatiḥ pūrvaṃ tadabhisaṃgatiḥ viruddhārtha * * * * tiḥ paścāttato vākyārthabodhanamiti || ayamarthaḥ prathamaṃ padārthaparijñānaṃ tadanantaraṃ padārthānāṃ viśeṣaṇaviśeṣya bhāvena saṃbandhaḥ tadanantaraṃ viruddhāṃśasya kartṛtvādeḥ nivṛttiḥ | tadanantaraṃ vākyasya svārthabodhana sāmarthyamityetaccatuṣṭayaṃ parijñānaṃ pāṇḍityamiti padārthādhigatiḥ | pāṇḍityaṃ vitatārtha * * * ti bālyaṃ padārthadvayasaṃgatiḥ mananaṃ vākyārthabodhanaṃ brāhmaṇyamityanye | etaccaturvidhaṃ parijñānamekaikaśyenakrameṇa anuṣṭhi tavato bālyaṃ kartuṃ sāmarthyamityabhipretyāha ekaikaśyānanītvātha niṣṭhāṃ pāṇḍityalakṣaṇaṃ iti | evaṃ kṛtapāṇḍityaparijñānasya bālye pravṛttiṃ darśayati bālyaṃ caikava yathoyoga manvayavyatirekata iti | uttaraṃ vārtikadvayaṃ bālyapadārthavivaraṇaṃ sukhabodham | advitīyārthaniṣṭhatvaṃ ātmapratyayaśabdayoḥ p. 677) tathā cātmaikaniṣṭhatvamadvitīyasya mānataḥ aikātmyānneha saṃsargastadviruddhārthayoriva | aśanāyādyatikrānta dṛṣṭidraṣṭṭapadārthayoḥ iti | punarapi pāṇḍityaṃ prapañcayati | paṇḍeti buddhināmaitat sā jātā yasya mānataḥ taṃ paṇḍitamiti prāhuriti sudhīravedāntasya mumukṣostata utpannaṃ jñānaṃ vicāraprayojakaṃ paṇḍā tadvān paṇḍita ityarthaḥ prayojakajñānavataḥ karma pāṇḍityaṃ pūrvoktaṃ caturvidhaṃ parijñānaṃ padārthādhigatireva vā tataḥ paṇḍitaḥ prayojakājñānī niyujyate tasmāditi śrutyetadāha so'ta śrutyā niyujyate | paṇḍitasya karma syāt pāṇḍityaṃ pracakṣate iti | yataḥ pāṇḍityaṃ pracakṣata iti payataḥ pāṇḍityaṃ prayojakajñānaṃ paṇḍā tasmāt na samyak jñānī pāṇḍitye niyujyata ityāha aprāptatatvaniṣṭho'taḥ pāṇḍitye niyujya na iti | evaṃ pāṇḍityaṃ niravaśeṣaṃ kṛtvā bālyamanutiṣṭhedityāha- śāstrācāryatmato'niṣṭaṃ nītvātmapratyayaṃ yatī tiṣṭhāsedatha bālyeneti bālyaśabdārthaṃ kathayati p. 678) kṛtsnānātmadhiyoriti | bālyaśabdābhidheyaḥ syāditi tāṃ kṛtvā munibhāvaṃ gatvā brāhmaṇo bhavatītyāhatāṃ samāpayya śuddhadhiḥ munibhāvaṃ tato gatvā brahmaiva brāhmaṇo bhavediti noktasādhanatrayamevātra vidheyatvena vivakṣitamapi tu mādyapītyabhipretyāha- niśśeṣamātmasaṃbodhaṃ kuryāditi vidhīyate tiṣṭhasiditi saṃbandhaḥ sarvatra vidhinā bhavet ityetat sukhabodhaṃ pāṇḍityaśabdasyārthantara māha- prāṇena prāṇitītyukto dṛṣṭerdṛṣṭoti coditaḥ sa ātmānubhavātsiddhaḥ ādehādāparātmanaḥ | asya pratyakpadārthasya hyāsamāptervidhīyate | sarvatravidhinā bhavedityetat sukhabodhamdhīḥ pāṇḍityagirā sākṣāt anvayavyatirekataḥ iti | ktvāpadārthaśodhanaṃ pāṇḍityamityarthaḥ bālyapadasya arthāntaramāha- tathaiva yo'śanāyeti parātmā viśabditaḥ tasya niṣṭhābhidhānārthaṃ bālyeneti paraṃ vacaḥ iti | tatpadārthabodhanaṃ asya pratyakpadārthasya p. 679) ityasya prapañcaḥ nānyatraihādvitīyārthāt sākṣādātmārthasaṃbhavaḥ ityartho'tra vidheyaḥ syāt anvayavyatirekataḥ ityetat tathaivetyasya prapañcaḥ - advitīyapadārthasya tathā naivātmano'nyataḥ saṃbhavostīti vidhyarthastiṣṭhāsediti bhaṇyate ityetat padadvayamanā vidhāyakamiti samudāyārthaṃ munipadasya arthāntaraṃ kathayati- viśeṣaṇaviśeṣyatva saṃbandhotha padārthayoḥ viruddhārthanivṛtyātra munirityabhidhīyate iti | viruddhārthanivṛttau kiṃ bhavatītīdamityāha brahmātmanorasaṃsargaḥ tadviruddhārthayoriva padārthaikatvato bhedo dhvāntadhvastau nivartate | akhaṇḍavākyārthaḥ siddhyatītyarthaḥ siddhikramaṃ darśayati- sāmānādhikaraṇyaṃ ca viśeṣaṇaviśeṣyatā lakṣyalakṣaṇasaṃbandhaḥ padārthapratyagātmanāṃ iti | etamarthaṃ dṛṣṭāntena sādhayati- sāmānādhikaraṇyādeḥ ghaṭetarakhayoriva vyāvṛtte syādavākyārthaḥ sākṣānnastatvamarthayo iti | viruddhāṃśasya vyāvṛtterityuktaṃ tatredamāśaṃkyate p. 680) viruddhāṃśa pratīcistai pṛthak tiṣṭhatīti tatrāha cidajñānaikahetutvāddhātavyānāṃ cidātmani mohadhvastau pratīconyo nāto'rthotrāvaśiṣyate iti bheda nirākaraṇāccāsyābhedaḥ prāptaḥ tataścāneka rasa iti | netyāha- ātmadhīviṣayaṃ neti tadajñānaikakāraṇam anātmamānayottho yato'taḥ kevalātmateti vṛttānudravaṇapūrvakaṃ brāhmaṇapadasyārthaṃ kathayati samāpyā maunamakhilaṃ bālyapāṇḍityalakṣaṇaṃ nirvṛtya ca tathā maunaṃ padārthadvayasaṃgatim | atha brāhmaṇa ityuktyā phalāvasthāsya bhaṇyate | iti phalaṃ vivicya kathayati | bhedasaṃsargahīnorthaḥ sve mohimni vyavasthitaḥ sākṣādityādi rūpo'tha brahma brāhmaṇa ucyate imāmavasthāṃ saṃprāpya sarvo brāhmaṇa ucyate brāhmaṇyaṃ gauṇamanyatra pūrvabhūmiṣu nāñjaseti etat subodham | sa brāhmaṇaḥ kena syāditye tat praśnārthaṃ nākṣepārthamityāha- kenātha brāhmaṇaḥ sa syāditi praśnamapṛcchateti | p. 681) ajñānasya brāhmaṇyaṃ prati sādhanasya siddhatvānna tadviṣayaḥ praśnaḥ | kintu upāyāntaraviṣaya ityāha- uktopāyātirekeṇa pṛcchyate sādhanāntaraṃ iti | yajñāderapi jñānadvāreṇa mokṣahetutvasya siddhatvāt na tadviṣayopi praśna ityāha- yajñādilakṣaṇaṃ tāvat pāramparyeṇa sādhanam nirjñātamāgamāttasmāt pṛcchyate sādhanāntaraṃ iti | nāpyāśramaviṣayaḥ praśna ityāha- caturṇāṃ katameneti na tu praśno'tra yujyate kaivalyāśramamādāya brāhmaṇyasya samāptitaḥ iti | paramahaṃsāśramasya mokṣasādhanatvena nirdhāritatvāt nanu viduṣaḥ kaivalyāśramo mokṣasādhanaṃ cet kimitītarāśramo na bhavet tatrāha- na cāśramāntaraṃ yuktaṃ munervyutthāpinaḥ svataḥ kṛtārthasyākṛtārthasya tasya naivāśramāntaraṃ iti | kṛtārthaḥ sākṣātkṛtabrahma akṛtārthaḥ śravaṇajñānī prayojakajñānī vā | evaṃ tarhi ākṣepārthaḥ praśno netyāha- p. 682) praśnoyaṃ sādhanajñaptyai brāhmaṇasyeha pṛcchyate kiṃ sādhano brāhmaṇaḥ syāditi sādhanamucyatāṃ iti | yenetyādi vākyaṃ praśnaprativacana ityāha praśnaprativacastena brāhmaṇaḥ syādyathoditam yenānavapto jñānopi bhavedīdṛśa eva neti yena sādhanenānutpannajñānopi nirvyāpāraḥ tena sādhanena brāhmaṇyaṃ labhata ityarthaḥ kiṃ tat sādhanamiti | tadāha- uktabrāhmaṇasādṛśyāt sarvakarmanirāsataḥ naiṣkarmyasādhanenaiva brāhmaṇaḥ syādyathoditaḥ || ityeko'rtho vidheyotra yeneti vacanācchruteḥ iti sarvavyāpāroparati jñānādanyat kaivalyasādhanatvena vivakṣitamityarthaḥ asmin arthe śrutismṛtivākyānyudāharati smṛtayo'pi tamevārthaṃ tatra tatra pracakṣate | loke'smin vividhā niṣṭhā purā proktāmayānagha jñānayogena sāṃkhyānāṃ karmayogena yoginām imau dvāveva panthānau karma tattyāgalakṣaṇau sajātīyādviniṣkrānta tarāvimau sanyāsa eva tābhyāṃ viśeṣeṇātivārtike tathā kiṃ p. 683) praṃjapetyādi panthāḥ karmatyajāṃ śrutaḥ brahmacaryāśramādeva pravrajediti bhūriśaḥ svayaṃ sameva bruvate muktaye sarvakarmaṇām śrutayaḥ smṛtayaścoccaiḥ śuddhanyāyasamāśrayāditi | tasmāt sanyāsalābhena brāhmaṇya ityupasaṃharati sarvakarmanirāsena brāhmaṇyaṃ labhate tataḥ iti kenetyādivākyasya arthāntaramāha- keneti yadi vā jñeya utpatyāderasaṃbhavāt sādhanānāmihaikātmye tathā ca prāgavādiṣaṃ iti | jñānavyatiriktaṃ sarvaṃ sādhanamākṣipyata ityarthaḥ | yenetyāderarthamāha- sādhanenaitadaikātmyaṃ yena yena cikīrṣate | tena tena dṛgevātmā nātiśītirmanāgapīti ayamarthaḥ | yathākāśaḥ khaḍgādyanekāyudhahananāt prāgūrdhvaṃ caikarūpaḥ evaṃ kaivalyāgnihotrādyanekānuṣṭhānāt prāgūrdhvaṃ ca kaivalyamekarūpameva | ataḥ kaivalyāya na kiñcit sādhanamanuṣṭheyamiti | punarapi sa brāhmaṇa ityāderarthāntaramāha- athavā lakṣaṇoktiḥ syādyathoktabrahmavedinaḥ p. 684) yenedṛgeva vinnena brāhmaṇastena lakṣyatām iti | muktasya lakṣaṇa mukta eva lakṣaṇāntaraṃ nāstītyarthaḥ | muktasya lakṣaṇaṃ tato'nyaditi kecit tannirākaroti- dehendriyamanobuddhi dharmāneṣo'tyavartata pratyagaikātmya saṃbodhāt taddharmairlakṣyate katham iti | yadānyamuktalakṣaṇaṃ tadā buddhyādi dharmataḥ śamādayo lakṣaṇaṃ saṃsārābhāvo vāna tāvacchamādayo dehadharmātikrāntatvāt viduṣa ityarthaḥ | nāpi saṃsārabhāva ityāha sarvasaṃsārabhāvo'sya na yathālakṣaṇastathā sarvābhāvopi naiva syāt brahmavedina iti uttaramasya prapañcaṃ- vedyānurodhato yasmāt tadvido nyāyyalakṣaṇaṃ bhāvābhāvadvayadhaṃsi brahma vedyaṃ ca tadvidaḥ iti | tasmāt muktasya mukta eva lakṣaṇamityāha yenedṛśeva teneti tasmādāha śrutiḥ sphuṭamiti | api cābrahmavidāmapi saṃsārābhāvasyādarśanābhāvānna sa lakṣaṇamityāha- mumukṣorlakṣaṇaṃ tāvadaśraddhadhānā yadabruvat || p. 685) suṣuptepyatimūḍhasya sarvasaṃsāranihnutiḥ gamyate lakṣaṇāṃ tādṛk na cāsau brahmavit mataḥ iti | ato'nyadārttamityarthaḥ asyārthaṃ vārtikadvayena kathayati- ātmano brahmahetūktā natvānātmana iritā yathoktajñānato dhvastirārttaśrutyā'ta ucyate ato brāhmaṇato'nyadyat kriyākārakalakṣaṇaḥ ārttaṃ vināśitaṃ jñeyaṃ brahmānārttaṃ yatastataḥ iti pañcamasya pañcamaṃ brāhmaṇam || hariḥ uttaraṃ brāhmaṇatrayamātmanaḥ sarvāntaratvaṃ yat pratijñātaṃ tannirṇayāyetyāha- yaḥ sarvāntara ityuktaḥ tannirṇayavivakṣayā | ākāśasyāt parogranthaḥ ito vyākhyāyate adhunā || iti | sākṣādityādi viśeṣaṇatyāgena sarvāntaratvāvinirṇaye hetumāha- viśeṣaṇasya sarvasya sākṣādityādikasya ca sarvāntaravinirṇītau nirṇayaḥ syāt kathaṃ nviti nanu sarvāntaratvādi yo'śanāyetyādinā nirṇitaṃ netyāha aśanāyādyatikrāntā praśnārthāviṣkṛtiḥ kṛtā | p. 686) na samyagiti manvānā gārgya pṛcchadataḥ punariti asamyaktvaṃ sādhayati kṣityāderviyadastasya yāvadaikātmyamucyate nirṇītārtho na tāvat syāt praśnaḥ sākṣāditīritaḥ bubhukṣādyekadehastha niṣedhādaniṣedhataḥ kṣityāderviyadantasya nātaḥ praśnārthanirṇayaḥ ityetat pūrvasya prapañcaḥ || lokaprasiddhavyāpti balādyadidapraśnotthāpanaṃ gāgyā kriyate iti pratipādanāya lokaprasiddhāṃ vyāptiṃ darśayati ya ete pārthivā bhāvā loṣṭakuṃbhādayo matāḥ teṣāmantarbahirvyāptiḥ pṛthivyaiveha lakṣyate yathaiva pārthivā bhāvāḥ pṛthivyaivaṃ dharityapi adbhirantarbahiśceyaṃ vyāptyaiveha samīkṣyata iti evaṃvidhavyāptisaṃskṛtā gārgī papracchetyāha etaddṛṣṭaṃ yatastasmāt gārgī papracchaliṃgataḥ praśnaṃ yadidamityevaṃ yājñavalkyaṃ mahādhiyamiti liṃgamityanumānaṃ vivakṣitamanumānaṃ darśayati otaprotātmanā kāryaṃ yena yena samāplutaṃ tasyānyasaṃvyāpti dṛṣṭā loke kṣitiryathā adbhiśceyaṃ kṣitirvyāptā tasmāttāsāmapīkṣyate | p. 687) anena kenacidvyāptirvyāpakatvāt yathā bhuva iti | apāṃ vyāpaka kimiti pṛṣṭa āha - pṛtyuktirgārgī vāyāvitīti | uttareṣvapi paryāyeṣu evameva draṣṭavyamityāha evamevottareṣu vākyeṣvapi pratipattavyā pratyuktipraśnayorgatiriti nanvagnerāpa iti śravaṇādagnāviti vaktavyamiti | kimidamucayte vāyāviti | tatrāha - pārthivāpyau samāśritya tejo'bhivyajyate yataḥ dhātū na tu svatantraḥ sannāvadat tejasītyataḥ iti | agneḥ kāṣṭhādiparatantratvāt svatantreṇa kenacidvyāptirvaktavyeti vāyāvityuktamityarthaḥ uttarottareṇa pūrvasya vyāpte'rthe hetumāha- sūkṣmatāvyāpite jñeye bhūmyāderuttarottaraṃ akṣarātmā vāsanānāṃ pūrvapūrva prahaṇata iti nanu antarikṣa lokādiṣvekaikasminneva bahuvacanaprayogaḥ kathaṃ tatrāha- āraṃbhakabahutvācca bahūktiriha gṛhyate ātmanonyat yataḥ sarvaṃ pañcabhūtātmakaṃ viduḥ indriyāntāḥ padārthāḥ otaprotabhāvenoktāḥ lokālokaparvatāntarvartina ityāha- p. 688) dvātriṃśat guṇito mārgo rathagatyā vivasvataḥ ya uktastasya saṃsthityā tasthurindrāntadevatāḥ sthūlasūkṣmātmanā sarvāḥ tāratamyena saṃsthitā vyāpyavyāpyatayā'nyonyaṃ sarvataḥ parimaṇḍalāḥ iti uttaraṃ vārtikatrayaṃ subodham prajāpativirāḍa trayo'ṇḍasyāntarvyavasthitaḥ otaprotāni tatvāni tena pūrvāgni sarvaśaḥ tasyotaprotabhāvo yaḥ brahma lokeṣu bhaṇyate aṇḍāraṃbhakabhūtānāṃ brahmalokābhidheṣyate | tadetallokanirmāṇaṃ otaprotātmanoditam | aṇḍāntamevaṃ vyākhyātaṃ kimanyadavaśiṣyate iti | kasminnu khalu brahmalokā iti praśnaṃ kiṃ viṣaya iti cet viṣayaṃ darśayati | samaṣṭivyaṣṭibhāvena vāyuḥ sarvāśrayaḥ purāvyākhyāto yaḥ sa vaktavyaḥ tadarthapraśna uttaraḥ iti sūtrārthaviṣayo'yaṃ praśna ityarthaḥ evaṃ tātparyamuktvā vākyaṃ yojayati | vākya yojanavārtikadvayaḥ sukhabodhaḥ otāḥ protāśca kasminnu brahmaloka itīryatāṃ iti pṛṣṭo'bravīt gārgīṃ māti prākṣīṃ kathañcana p. 689) mātītyapraśnaviṣayaṃ gārgī prākṣīt kathañcana māte mūrdhāvyavasteti tvāmahaṃ vārayāmyataḥ ityanumānapraśnaviṣayamatītya māprākṣīrityuktaṃ kathamānumānapraśnaviṣayamatītya sūtraṃ vartate anumānapraśnasya vā viṣayaḥ ka ityubhayaṃ vivicya darśayati- ucito'syā bhavet praśno devatā yena pṛcchyate vartate yastamullaṃghya so'tipraśno'numocyate yā tamarhati pūrvokta matipraśnerhyadevatā tadanyatvādimāṃ tvāhuḥ aneti praśnyanāmikā ityayamarthaḥ | sūtrasya āgamaikasamadhigamyatvāt āgamena praśna ucitaṃ tamatikramya vartata ityatipraśno'numā tāmarhatīti ati praśnyā aṇḍāntarvatirdavatā nātipraśnyo anatipraśnyātra devatā kevalāgamaikagamyeti uttaraṃ vārtikapadaṃ sukhabodham tāmetāmanatipraśnyāṃ atipraśnena sāhasāt pṛcchasāmūrdhvapātaḥ tasyā devasya svāparādhataḥ sthūlānyanumayā yuktaṃ praṣṭuṃ tatvāni kāmataḥ p. 690) iyaṃ tu tathā sthūlāyāṃ tvaṃ pṛcchasi devatāṃ acintyā cā pratarkyā ca prāṇabhāvenavasthitā nā'to'nyena pramāṇean praṣṭavyā devatāgamāt etasmādeva hetostāṃ tarkaśāstreṣu tārkikāḥ naivānuminvate trāsā pṛthivyādīnyathā tathā prāṇo'yamanirukto hi kastannivaktumarhati mānāntareṇāgamato mā'prākṣīrityato vacaḥ iti pañcame ṣaṣṭhaṃ brāhmaṇam || om yat gārgyānumānena praṣṭumabhipretaṃ taduddālaka āgamena pṛcchati ityāha- yat vipracchiṣititaṃ gāgyaḥ samabhivyaṣṭīti lakṣaṇaṃ aṃgenoddālakaḥ sūtraṃ tadapṛcchadathāgamāt iti | sūtraniyantāraṃ kāraṇātmānaṃ ca pṛṣṭavānityāha tathā ca tanniyantāraṃ jagajjanyātmakāraṇam āgamāt gautamoprākṣīt yājñavalkyamudāradhīḥ iti | ākhyāyikāstātparyārthaṃ kathayati sūtrādyāgamasaṃprāptaṃ so'thākhyānaikavartmanā | vyācakhyau gautamaḥ sākṣāt gandharvāllabdhavāniti | sūtrāntaryāmi svarūpamāgamenaiva mayā p. 691) viditamiti arthaḥ | sa brahmavidityādivākyagata padārthān kathayati- brahmeha paramātmokto lokābhūrādayastathā devāstvagnyādayo jñeyāḥ vedāścāpi prasiddhitaḥ iti | idānīṃ vedetyasyārthaṃ vārtikatrayeṇa kathayati brahmādīni ca bhūtāni grathitānyakṣasūtravat sūtreṇa vriyamāṇāni sadaiveśagatāni ca sūtreṇa vidhutaṃ cātra ghrāṇā saṃyatayastathā | ātmānaṃ veda bhoktāraṃ veda sarvaṃ jagattathā sūtrāntaryāmirūpeṇa yo vedaitāḥ puroditāḥ sa eva brahmalokāntān vedetyeṣosya saṃgrahaḥ iti | sūtrasya āgamaikasamadhigamyatve hetumāha abhyantaratamaṃ sūtraṃ brahmalokāvadherapi sūkṣmaṃ hi tadatīvoktaṃ sarvasatvasamāśrayam iti | atiśayasūkṣmatvāt sarvāntaryāmitvācca āgamenaiva tadgamyata ityarthaḥ uttaravārtikacatuṣṭayena vāyurvai gautamatatsūtramityane vāyupadārthaṃ kathayati sarvasādhāraṇaṃ karma yadabhivyaktamiṣyate vāyvātmanā paricchinnaṃ tadāste kāraṇātmani p. 692) tātmānaṃ tyajate karma yato saṃśritya sādhanam vāyvāśritaṃ tatkarma svarūpaṃ pratipadyate sādhāraṇasya yo vāyuḥ viśiṣṭasya ca dhārakaḥ samaṣṭivyaṣṭibhāvena karmaṇaḥ sarvadekṣyate taṃ vāyuṃ taṃ ca karmeha ya upetya vyavasthitaḥ vāyukarmātmamānī sat pumān vāyuḥ sa ucyate ityayamarthaḥ sarvaprāṇisādhāraṇaṃ hiraṇyagarbhāpūrvaṃ sāmānyaviśeṣātmakamidānīṃ phalarūpeṇābhivyaktaṃ sūtrātmanā paricchinnaṃ sūtrarūpeṇa ca sthitaṃ mūlakāraṇe tiṣṭhati pralaye vāyvātmanā paricchinnamiti kiṃ viśeṣyata iti cet vāyoḥ karma kāraṇatvādato vāyvāśritaṃ svarūpaṃ pratilabhate karma tasya ca karmaṇaḥ sāmānyaviśeṣātmakasya sāmānya viśeṣātmanā yo dhārako vāyustadabhimānī kṣetrajñaḥ sa iha vāyuśabdenocyata iti | evaṃvidho vāyustatsūtramityāha- sa eṣa vāyuḥ sūtrātmā devaḥ sarvāśrayaḥ prabhuḥ iti etadeva vāyutatvaṃ sarvasya dhārakamityāha devatāliṃgakarmādi sarvamatraiva saṃśritamiti | p. 693) ayaṃ ca loka ityāderarthamāha- anena vighṛtaṃ janma vāyunedaṃ śarīrakaṃ yaścotpitsu paraṃ brahma dhṛtaṃ tadapi vāyuneti sarvāṇītyāderarthamāha- viṣkaṃbhakaṃ pṛthivyādeḥ sūkṣmamākāśavarddhitamiti kiṃ taditi tadāha- yadātmakamiṃdaṃ liṃgaṃ yatsāptadaśamucyate | yasyāvahādayo bhedāḥ sāgurasyormayo yathā vāsanānāṃ ca sarveṣāṃ āśrayo yastu kathyate | iti | yadvāyutatvaṃ sarvasya dhārakamityarthaḥ ataḥ śrutirupapannarthetyāha- yata evamayaṃ lokaḥ paraścāyaṃ ca sarvataḥ bhūtāni caiva sarvāṇi vāyunā grathitānyataḥ iti | tasmādvai gautama puruṣa ityādaiḥ tātparyārthamāha tasyāpasarpaṇe'gāni nālaṃ syuḥ karmaṇe mṛtau ityarthe lokasaṃsiddhāṃ prasiddhiṃ śrutirabravīditi | vāyunaiva dhṛtāṃgānītyatra loke vividyate prasiddhiriti | tāmāha - tasmādityevamādineti etat pūrvasya prapañcaḥ evaṃ vākyasya tātparyamuktvā vākyaṃ yojayati vākyayojanavārtikacatuṣṭayaṃ p. 694) sukhabodham - vāyuneva dhṛtaṃ yasmāt liṃgadehādikaṃ tataḥ jñātayaḥ puruṣāḥ pretamāhuḥ kāryaṃ mṛteridam | yathāsyāṃgāni lakṣyante viprastāni na pūrvavat mṛtamenaṃ tathā manyedenaditvaha mṛtiṃ vinā vāyunaiva yathāṃgāni dhṛtāṃgāni yadā tadā karmaṇyāni bhavantyasya na tu tāni yathā yataḥ tasmāt pravasitaprāṇo mṛto'yaṃ nātra saṃśayaḥ yathoktasūtrasadbhāve prasiddhirgautamedṛśīti | evametadvai yājñavalkyāntaryīmiṇaṃ brūhītyasya arthamāha- vārtikadvayena samyaguktamidaṃ sūktaṃ yājñavalkya yathā tathā tadantargatamātmānaṃ brūhyantaryāminaṃ mama sūtrādapyantaratamaḥ antaryāmyadhunocyate kāryakāraṇabhāvo'yaṃ yasminnukte samāpyate iti | yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhannityādi vākyavivaraṇāni caturdhā pravibhajyetyataḥ prāktanāni sukhabodhānīti || tiṣṭhan pṛthivyāṃ yotra syāt sauntaryāmiti gṛhyatāmityuktāvasti saṃvyāptipraśastāvuttaraṃ vacaḥ || p. 695) antaro'yaṃ pṛthivyā syāt kṣiterabhyantaro hisaḥ pṛthivī devatā tarhi tvaduktārthasamanvayāt iti doṣāpanutyarthaṃ yanna vedeti bhaṇyate sūtreṇa viyamāṇeyaṃ mahābhūtaśarīriṇi ahamasmi pṛthivyekā vibhamhi jagadavyayam ityevamabhimānāya nāntaryāmīti socyate pṛthivyapi ca yaṃ devaṃ na veda svātmani sthitaṃ so'ntaryāmīti mantavyo na tviyaṃ devatā kṣitiḥ iti | kṣitau karaṇavatyāṃ kimanyopi karaṇādimān naivaṃ svataḥ pṛthivye ca śarīraṃ yasya nāparaṃ kṣmā kāryakaraṇenaiva kāryavān karaṇīyataḥ na kāryaṃ kāraṇaṃvāsya kiñcidātmīyamiṣyate antaryāmī paraḥ sākṣāt aśarīro'guṇo'dvayaḥ vilakṣaṇo'to vijñeyaḥ pṛthivīdevatātmanaḥ svakāryabhūtāṃ tāmeva pṛthivīṃ mohavartmanā tatra labdhaviśeṣaḥ san tāmevāyaṃ niyacchati adāhakopi vahniḥ san dāhyadravyasamāśrayāt tatra labdhātmakastasya dagdhvā dāhyena svataḥ yathā'jñātaiva mohātmā devatādyātmakāryaktagaḥ devatādiśarīrādyaiḥ devatādīni yacchati p. 696) svatastvakaraṇo deho nirguṇo'bheda eva ca cidābhāsasvamohottha kāryaistadvānivekṣyate iti sopādhikasya antaryāmitvamuktaṃ tatra idamāśaṃkyate nanu śuddhasyaivāntaryāmitvādivādinaḥ kalpayanti naikatvādinātri rūpa kalpanāmapiṃ sarvāḥ sopādhyantaryāmiṣu na śuddhāntavadviṣayāviṣayā ityāha- caturdhā pravibhajyainaṃ sātvatāḥ paryupāsate tathā hairaṇyagarbhīyā stathā pāśupatādayaḥ ityayamarthaḥ etadevāntaryāmiṇaḥ vāsudeva saṅkarṣaṇa pradyumnānirūpeṇa vibhajya pāñcarātriṇa upāsate tathā hiraṇyagarbhato'nusāriṇaḥ pāśupatādayaśca evamevāntaryāmiṇaṃ kāraṇaṃ svakīyaśāstroktamārgeṇa anekadhā pravibhajyopāsate na śuddhamiti śuddhameva sopādhyantaryāmi ityukta niyantṛtvasāmarthyādatraiva vyāsavākyamavatārayati kṛṣṇadvaipāyano vyāso vedātmādhvāntahānikṛt prāhemameva bahuśaḥ prāṇināṃ hitakāmyayeti vyāsavākyaṃ prakaṭayati- nārāyaṇaḥ paro p. 697) nārāyaṇaḥ paro'vyaktādaṇḍamuttamasaṃbhavam aṇḍasyāntastvime lokā saptadvīpā ca medinī tasmai namo'stu devāya nirguṇāya guṇātmane nārāyaṇāya viśvāya devānāṃ paramātmane iti śrīnārāyaṇamantropyantaryāmī viṣaya ityāha etadeva samuddiśya mantro nārāyaṇastā veda vidbhirmahāprājñai puruṣaiḥ viniyujyata iti kūṭasthapratīco'ntaryāmitvaṃ kathaṃ atrāha- pratyakdhvāntaṃ cidābhāsaṃ svakāryaniyamātmakaṃ tadupādhirniyantaiva paraḥ prokto na tu svataḥ iti | sarvajñādiśabdavācyo'pyeṣa evetyāha- sarvajñaḥ sarvaśaktiśca sarvātmā sarvagodhavaḥ jagajjanisthitidhvaṃsa hetureṣa sadeśvaraḥ iti | prasaṃgāgataṃ parisamāpya prakṛtaṃ śrutivyākhyānameva anuvartayati | sa eṣo'tyantaro devaḥ sarvakāraṇakāraṇaḥ niyacchati kṣitiṃ devīṃ sarvāvasthāsu sarvadā iti | yastejasi tiṣṭhannityatra tejaḥ śabdena sāmānyaṃ tejo'bhidhīyate tadadhiṣṭhātṛdevatā ca na vedetyucyata ityāha- p. 698) tejaḥ sāmānyamātraṃ syāt tadadhiṣṭhātṛdevatetri yastamasi tiṣṭhatītyatrāpi tamaḥśabdena andhakāraḥ parigṛhyate tatrāpi na vedeti tadadhiṣṭhānadevatā parigṛhyata ityāha- evaṃ tamasyavijñeyeti ātmani tiṣṭhatīti mādhyandinapāṭhaḥ tatra ātmaśabdena kṣetrajño gṛhyata ityāha- kṣetrajñastvātmasaṃjñitaḥ iti yaḥ prāṇa ityāderarthamāha- devatāvasthānakaraṇaṃ trayaṃ prāṇagirocyate niyacchati yato gandhe trayamapyetadīśvaraḥ iti pṛthivyādikṣetrajño'ntaryāmiṇaṃ na jānātītyktaṃ tadupādānāyādṛṣṭa ityādivākyamityāha - pṛthivīyaṃ na vedeti yaduktaṃ tasya nirṇayaḥ adṛṣṭo'śruta ityuktyā kriyatejñānaśuddhya iti | antaryāmi svarūpaviṣaya eveti pratipādanāyetyarthaḥ antaryāmino viṣayatvahetumāha- draṣṭṛdarśanadṛśyānāṃ pratyagdṛṣṭisamīkṣaṇe jāḍyapārārthyahetubhyāṃ śaktirnāsti manāgapi iti | kiñca draṣṭāderanyonyagrāhyatvena p. 699) antaryāmigṛhyatvācca na tat grāhyatvamityāha na dṛṣṭordṛśyayornāpi tathā darśanayormithaḥ grāhyagrāhakasaṃbandhaḥ tatsākṣī na ca vīkṣyate iti | avīkṣaṇaṃ spaṣṭayati | rūpādidarśanontasthaḥ āgamāpāyasākṣyasau nityātmadṛṣṭiścinmātraṃ paśyet tatpṛthivī kathamiti rūpādijñānasākṣitvādāntaratvācca na pṛthivyādinā sākṣī gṛhyata ityarthaḥ | śabdādiguṇahīnatvāt svayaṃprakāśatvācca draṣṭuranyasyābhāvācca na sākṣī grāhya ityāhamāgocarātivartitvāt asādhāraṇadṛṣṭitaḥ draṣṭuranyasya cābhāvāt na taṃ paśyanti devatā iti | na tu dṛṣṭisvarūpo draṣṭā nāntaryāmīti tatrāha- dṛṣṭerdraṣṭāramityatra yaḥ sākṣī prāgudāhṛtaḥ antaryāmīti sotrāpi nāto'nyostīti kathyate tarhi jñānakartā ka iti tatrāha- buddhyantaḥ para evātmā vijñānātmeti bhaṇyate buddhyāgamāpāyasākṣī niyantaivocyate paraḥ iti p. 700) yadā punaḥ kartṛtvasākṣitva vyudāsena sarvaściddhāturavasthādvaya brahmarūpeṇa vakṣyate tadā sarvaḥ para evetyāha- avyāvṛttānanugatyūrṇa svātmanyavasthitaḥ saṃsārahetvasaṃbandhaḥ sarvo brahmeti bhaṇyate iti | nanu saṃsārahetvasaṃbandha ityuktatvāt saṃsāratatkāraṇe pṛthak tiṣṭhata iti netyāha kāryakāraṇarūpasya saṃsārasya mṛṣātmanaḥ apūrvānaparānanta tatvaṃ brahmeti vākyataḥ iti | idaṃ sarvamityādi vākyedyabhya ityarthaḥ nānyototra dṛṣṭa ityādi vākyasya tātparyārthamāha pṛthivyādeśca draṣṭṛtvāt tathāntaryāmiṇaḥ śrutaṃ draṣṭṛbhede prasakte'to nānyo'tostīti bhaṇyate iti | nanu draṣṭā dṛśyaṃ cāntaryāmi vyatirekeṇa na cettarhi draṣṭṛdṛśyabhedapratibhānaṃ kathaṃ tatrāha- eṣa evaikalo draṣṭā kārakādi vivarjitaḥ sa bhāvyate tadajñāna kāryamātrastamasvibhiḥ iti | etamarthaṃ dṛṣṭāntena sādhayati māṃ pratyevetīha yathā sādhāraṇyena bhāskaraṃ p. 701) saṃbhāvayanti draṣṭārastathā'jñastadabodhajairiti dṛṣṭirekaivaṃ sarvatra sarvānātmavilakṣaṇā ābhāti bahudhaiveyaṃ tadavidyotthahetubhiḥ ityetat pūrvasya prapañcaḥ || iti pañcamasya saptamaṃ brāhmaṇam hariḥ antaryāmirūpaṃ heyaṃ sopādhitvāt na tajjñātāt puruṣārthavidhirato yajñāt sakalapuruṣārthasiddhiḥ tadakṣaraṃ kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ mukhyaṃ sarvāntaraṃ vākyārtharūpaṃ vaktavyamiti brāhmaṇāraṃbha ityāha- aśanāyādinirmuktaṃ sākṣādityādi lakṣaṇaṃ ato'kṣaraṃ pravaktavyaṃ nirupāddhyātmani sthitaṃ yaduddiśya pravṛttaiṣā vyākhyā sarvāntaraṃ prati tadakṣaraṃ pravaktavyamityarthaiṣo'ntarā śrutiḥ ityetat pūrvasya prapañcaḥ | sūtrāntaryāmi svarūpameva gautamena pṛṣṭhaṃ na tayovyāpyavyāpakabhāvaḥ taṃ gārgī pṛcchatītyāha- gautamena paripṛṣṭe sūtrāntaryāmi vastuni otaprotātmakāṃ gārgī tayorevānvapṛcchateti p. 702) sūtrasyāvyākṛtākāśe tasya cākṣare'ntarbhāvaḥ pṛcchatītyarthaḥ idānīṃ padārthaṃ kathayati diyoyamūrdhvaṃ vastu syāt sadvā'sadvā viśeṣitaṃ arvāgyacca kapālātsyāt madhye yacca kapālayoḥ iti | tasyaiva vākyasya arthāntaramāha- ūrdhvaṃ divaḥ kapālādyadho yaccāvarāt puṭāt yasya madhye kapāle te yacca bhūtādilakṣaṇaṃ padārthagatimevaṃ vā vyācakṣītāvirodhataḥ iti | pūrvavyāpānaṃ ūrdhvadeśādhodeśādhi vyavasthitoyamuttaraṃ deśādiviṣayaṃ iti viśeṣaḥ bhūtādipadārthaṃ kathayati bhūtaṃ yatsamatikrāntaṃ bhavadyadadhunātanaṃ bhaviṣyacca yadāgāmi nātītaṃ nāpi vartate iti | uttaraṃ sārdhavārtikaṃ subodham ityācakṣata ityuktvā anumādoṣānacaryate etadevaṃvidhaṃ sūtramāgamajñāḥ pracakṣate otaṃ protaṃ ca tat kasminniti praṣṭobravīhima iti gārgyāḥ praśno'tītānāgatakālayoḥ sa sūtra jagadāśrayaviṣayaḥ yo na vartamānakāle jagadāśrayaviṣaya iti pratipādanāyāha p. 703) sūtre tāvadidaṃ sarvaṃ otaṃ ca protameva ca vartamāne jagatkāla iti tāvatsuniścitam iti | sūtrādarvāktanasya sūtrāśrayatvaṃ vartamānakāle siddhaṃ vyasraṃsiṣatetyuktatvāt sūtrasya ca sadāśrayatvaṃ vartamānakāle siddhameva vāyau tatsiddherityarthaḥ nanu utpatteḥ prāk nāśāt ūrdhvaṃ jagannāstyeva tatra āśrayapraśno nopapadyata iti cet tatrāha- jagaccāpyanabhivyaktamāvirbhavati sāṃpratam iti | nanvabhivyaktirapyasata iti cennetyāha vyaktiśceyaṃ sato yuktā nāsato ghaṭate yataḥ iti nanu sata evābhivyaktirbhavatu abhivyaktaṃ punarjagadatyantāya naśyatīti netyāha- abhivyaktaṃ ca sadidaṃ punarabhivyaktatāmiti tasmādatītānāgatakālayorjagato nāsatvamiti samudāyārthaḥ vāyunā vidhṛtasya rūpaṃ yadvā ardhamānikamityet sūtre tāvadityasya prapañcaḥ yata evaṃ tasmāt kāladvaye jagadā śrayaṃ pṛcchati atītānāgatayostu kālayoḥ p. 704) jagadātmanaḥ sattā yenātmanā kasmin otaproteti bhaṇyate iti etaduktaṃ bhavati vartamāne kāle yena sūtrātmanā jagataḥ sattā vidhṛtā tena sūtrātmanā saha jagatsattā kasminnotaprotātītānāgatakālayoritisasūtrasya jagataḥ āśrayo jñātaḥ brahmākāśaśabdamityāha- pratyuccāryātha gārgyuktamākāśe prābravīdṛṣiḥ otaprota kṛtāṃ vāyoḥ jagato'sau prayatnataḥ iti kṣmādyetatsūtraparyantaṃ nāśādūrdhvaṃ janeḥ purā ākāśe tadavijñātaṃ sattāmātreṇa tiṣṭhati ityetat pūrvasya prapañcaḥ || anenotaprotabhāvavacanena ajñātaṃ brahma samastasya kāryaprapañcasya svarūpamityuktamityāhayāvaddhijanimat kiñcinnāmādipravibhāgavat ākāśastasya sarvasya tatvamatravivakṣitaṃ iti sadbrahmājñātaṃ jagatstatvamityuktaṃ etatsiddhyarthameva jagataḥ kalpitatvaṃ sādhayati vyatirekaḥ satonedaṃ labhate nātmatatvataḥ nāpyanvayaṃ tadavyāpteḥ nāpyabhāvaḥ satīkṣyate p. 705) satā'nvayavyatirekābhāvarūpairna jagataḥ siddhirityarthaḥ ataḥ sat brahma jagatastatvamityāhasadato janimattatvaṃ sarpāderaśanā yathā sattatvavyatirekeṇa nānyā janimato gatiḥ iti | sthitikāle bhavatu sanmātraṃ na kālāntare iti tatrāha- sadevedamataḥ sarvaṃ udbhūtasthitihānis.u iti śrutivākyamapyatra pramāṇamityāha- sadeveti tathā spaṣṭaṃ chāndogyopaniṣadvaca iti nana sarvasya tatvaṃ cetpabrahma tarhi tataḥ paraṃ tatvaṃ nāstīti astītyāha- arvāgevākṣarā jñeyāḥ satteyaṃ jagato nidhiḥ kāryakāraṇanirmuktā akṣaraṃ vakṣyate yataḥ iti yatte yajñagato nidhiriti yattaikā jagatkāraṇamityuktaṃ tatredamāhaśaṃkyate nekārabhyaṃ jagaditi tatrāha- sarvaśaktiriyaṃ śaktiḥ yā sadityabhidhīyateyeyaṃ śaktiḥ sattā sā sarvaśaktiḥ sarvakāraṇamityarthaḥ nanu kathaṃ kāraṇasattā yāvatā sattābhāvaḥ satteti satsāmānyamucyate iti p. 706) na ca satteti sāmānyaṃ pratyayārthāsamīkṣaṇāditi pratyayārthābhāvameva prakaṭayati- na sato vyatirekeṇa sato yo bhāvaḥ īkṣyate iti nekṣyata ityuktaṃ yuktiṃ cāha- āpyabhāvo na labhate kimu bhāvo'tirekatāmiti yato bhāvābhāvātmakaṃ jagat sato'pyatirekādi labhate sarvasvabhrāntimātratvaṃ śrutyoktamityāha- sadanyabuddhigamyasya śrutistasmādanekaśaḥ abravīcchāntimātratvaṃ mṛttikādinidarśanairiti ākāśaśabdena avyākṛtamucyate'ntarthāmī tasyāpyabhyantarastathāntaraṃ paramātmobhābhyāṃ tatvāntaramiti bhartṛprapañcādayaḥ tannirāsārthamāha- ākāśavacasātmaiva jñeyo nānyatra kaścana sarvāntaratvaṃ nānyasya yujyate nātmano yataḥ iti sūtrasya jagata āntaratvenedamākāśaṃ tacca ajñātaparamātma grahe saṃbhavati nāva sthāmātragrahe nāpi prasiddhākāśagraha ityarthaḥ śrutyantaramapi paramātmaiva jagatkāraṇaṃ bhūta p. 707) ākāśaśabdenekto nāvasthā nāpi bhūtākāśamityāha - ākāśo vā iti tathā brahmai va śrutirabravīditi nanu pradhānādi kāraṇaṃ netyāha- kāraṇaṃ cātmano nānyatraiyaṃ teṣūpalabhyate iti netyāha jagajjanisthitidhvasti niyamādyarthakāryapi nātmataḥ kāraṇādanyatkaścit saṃbhāvyate śruteḥ iti | kāraṇāntaryāmiṇo bhedāt satvaṃ śrutyantatetyuktaṃ ityāha - eṣontaryāmyeṣa yoniḥ sarvasyaprabhavā vyayaḥ māṇḍūkeyaṃ śrutivacaḥ iti spaṣṭaṃ vīyata iti ato jagatkāraṇajaganniyantrorbhedo na kalpyaḥ prājñamānibhirityāha- nātontaryāmiṇaḥ kalpaṃ anyadavyākṛtābudhaiḥ kasminnu khalvāpa ityārabhya akṣarāntapadārtheṣu avyākṛtaśabdābhāvācca nātra bhedakalpanāprāptirityāha- akṣarānteṣu tatveṣu nāvyākṛtavaco yataḥ yadyapi brāhmaṇatraye vyākṛtaśabdo nāstyakṣarāntavadārtheṣu tathā anyatrāsti ataḥ p. 708) tatra siddhamavyākṛtaṃ atra ākāśaśabdena gṛhītvā antaryāmyavyākṛtākṣarāṇāṃ bhedakathanamiti cettatrāhapi na bhavadabhipretā paramātmāvasthā vyākṛtaśabdenocyate kintu jagadityāha- taddhedamiti yā'trāpi jagadevābhidhīyate avyākṛtagireti nanu jagadvyaktaṃ kathaṃ avyākṛtaśabdatvaṃ tasyeti tatrāha stasya vyākṛtavyākṛtatvata iti jagadavyākṛtābhidhamityuktaṃ parapakṣanirākaraṇāyedānīṃ niyantā vyākṛtābhidha ityāha tannirākaraṇārthameva sarvasyaiva vaśītyuktvā yatastasyaiva vedyatāṃ smāt prāgaśrutiḥ tasmādavyākṛtamucyate iti | ayamarthaḥ sarvavaśi sarvaniyantā tasyaiva tametraṃ vedānuvacanena vividiṣantītyatra vedyatvaṃ śrutaṃ ajñānaṃ ca vedyaṃ ajñātā vyākṛtaśabdā ca paryāyo tasmādantaryāmyeva kāraṇamavyākṛtamiti nanu kathaṃ niyantuḥ kāraṇatvaṃ karmādikāryatvājjagataḥ tatrāha- p. 709) vidyā karma ca saṃskārāḥ pratyagātma na tatvataḥ dehagrahaṇahetutvaṃ yeṣāṃ na śrutirabravīditi || ayamartho jagannityatva mavidyākarmāderucyate cet bhavatūpādānaṃ cenna saṃbhāvyate pratyagajñānavilasitatvena tāvanmātratvāditi uttaramasya prapañcam || ābhicārikasaṃsiddhi pratyagajñānasaṃsthiti trayametat sadā grāhyaṃ na kāryaṃ kāraṇaṃ vineti nanu trayasyājñānādhīnatve kartrādikārakādhīnatvaṃ kathaṃ tatrāha- karmaivaitattrayaṃ tacca nātmānaṃ labhate yataḥ kārakāṇi vinotpattau prayogamanuruddhyate iti notpattikāla eva kāla pekṣāstviti kālepi sā'stītyāha- prayogarūpeṇaivāto veṣṭhitaṃ karma tiṣṭhati kāraṇātmani saṃsṛṣṭaṃ nānyathā'tosya saṃsthitiḥ nanvidānīmapi jagatkāraṇarūpeṇa tiṣṭhati suptipralayādāvapi tathaiva tiṣṭhati cet kathaṃ suptipralayādi vyavahāraḥ tatrāha saprameyogaṇaḥ sarvaṃ saukṣmyeṇa parameṇa tu || p. 710) prākvālo jñāpako naṣṭhā pratīcī vyavatiṣṭhate iti | sarvaṃ karmarāśiḥ kārakaiḥ saha anabhivyaktasthūlarūpaṃ pratīti vyavatiṣṭhate ato anyacodyaṃ nanu pratyagavabodhe jagato avasthānaṃ pūrvamuktamidānīṃ pratīcyavasthānaṃ kathamucyate nāyaṃ doṣastrayaṃ parasparabaddhaṃ kāraṇamityuktaṃ tatra kvacidajñānaprādhānyena nirdeśaḥ kvacidābhāsaprādhānyena kvacit kūṭasthadṛṣṭiprādhānyena ato na doṣaḥ nanu saprayogagaṇaḥ sarvaḥ prapañcaḥ sūkṣmarūpeṇa pratīcyapyavatiṣṭhate tvaṃ kimiti na jñāyate sesuptyādau tatkāraṇapratyaganavabodhaśca tatrāha- pratyak saṃvittivastusthaḥ pramāṇavirahādayaṃ na jñātaḥ kuṃbhavaditi pramāṇasyāpi pralīnatvāttarhi pramāṇābhāvānnāstyeva netyāha nāpi citsthatvāt kharaśṛṃgavaditi nanvātmasthaṃ cet sa kāryapratyaganavabodhaḥ tatrāha ***** sya cātmanedonabhyupagamāt ātmavadātmapratipādake neti neti vākya p. 711) pratipādyaḥ syādityāśaṃkyāha- na cāyaṃ neti netīti kāraṇatvādihocyate iti kāraṇasya niṣedhyatvānna neti vākya bodhyatvamityarthaḥ nan cit kathaṃ cet kāraṇapratyaganavabodhaḥ suptyādau kimiti idānīmiva na jñāyate tasyā eva tatra pramāṇatvāditi tatrāha- viśeṣasyāgrahāttadvat gṛhyate nedamityapi iti | ahaṃ vṛtteḥ pralīnatvādityarthaḥ kāraṇasya niṣedhyatvamuktaṃ tatredamāśaṃkyate tarhi kāraṇamanyadātmana iti tatrāha- kṣityādisūtraparyantaṃ niyamyāpekṣayocyate niyata kāraṇaṃ ceti na tu sūtrāntike sati iti sābhāsājñānepyasatītyarthaḥ nanu pratīcyajñānaṃ kathaṃ svayaṃ prakāśe tatrāha - svātmānubhavatantratvāt pratyākhyātuṃ na śakyate iti anubhavasiddhatvādeva anubhavātmani ajñānaṃ nirākartuṃ na śakyamityarthaḥ anubhavātmanyajñānasya siddhiprakāraṃ darśayati vyāvṛttividhirūpābhyāṃ suṣuptiranubhūyate p. 712) iti atra dṛṣṭāntamāha- vyāvṛtteḥ śuklapītādeḥ andhakāro'nubhūyate tathā vidhimukhenāpi dvirephodaravattamaḥ || iti idānīṃ dārṣṭāntimāha svapnabodhāttamastadvat vivikto'rthonubhūyate mūḍhosmītyapi sākṣācca moho'yamanubhavasiddhaṃ cet ajñānamidānīmiva pralayādau kimiti na siddhyet tasmādajñānaṃ nāstītyāha- mūḍhotpatteḥ purā mohaḥ pratyagvastvanurodhyabhūt tadutpattau sasaṃvittau moho mūḍhapradhānakaḥ iti ahaṃ vṛttyudbhavāt prāk vyavahārākṣamatayā jñānasiddhiruttarakāla vyavahārakṣamatayā siddhyatītyuktamityarthaḥ bhavatvevamajñānasaṃbhāvaḥ etāvatā tava kiṃ siddhamiti tadeva bhāsaṃ kāraṇāniyantṛcetyetat siddhaṃ bhavatītyāha- so'yamaikātmyagarbhaḥ san mohaḥ sarvasya kārakaḥ dharmī ca sarvadharmāṇāṃ iti sābhāsaṃ pratyaganavabodhasya jagatkāraṇatve'numeyatvaṃ ca p. 713) jagatkāraṇatvena anumeyatvaṃ ca nirākṛtaṃ bhavatītyāha - na parokṣastato śvavaditi ahamajña ityajñānasya pratyakṣātmāditi nanu caitanyameva niyantṛkāraṇaṃ ca kva kathaṃ caitanyaviśiṣṭamajñānaṃ ubhayaṃ naiṣa doṣaḥ caitanyamajñānavaśādubhayaṃ bhavati sābhāsājñānavaśāt pratyagātmaniyantā kāraṇaṃ cetyarthaḥ | tataḥ kimidaṃ tato bhavatītyāha yantṛtvahetuṣu dhvastāveṣa saṃpadyatekṣaraṃ iti | pratyagātmano yantṛtvaṃ kāraṇatvaṃ ca ajñānahetukaṃ tasya jñānānnivṛttāveṣa kāryakāraṇavilakṣaṇamakṣaraṃ saṃpadyata iti nanu pratīco niyamya pratiniyantṛtva lakṣaṇaḥ saṃbandhaḥ pāramārthiko jñānakṛto netyāha kūṭasthasya dvitīyena saṃbandho bodhakādita iti evaṃ prasaṃgāgataṃ parisamāpya śrutivyākhyānameva prārabhate tatra punaḥ yadūrdhvaṃ yājñavalkyādi tṛtīyapraśno na bhavatītyāha- praśnoyaṃ na tṛtīyaḥ syāt pratijñātatvayordvayoḥ p. 714) iti tarhi pṛṣṭa eva kimiti pṛcchyata iti cet tatrāha- pūrvoktasyaiva dārḍhyārthaṃ praśnoyaṃ pṛcchyate punaḥ iti uttaramasya prapañcaḥ- pṛṣṭaṃ bhūyopi cāpṛcchaduktadhīdṛḍhaniścitau parāyattaprabodhopi śakto vaktuṃ yatastataḥ iti prativacanavākya ākāśa evetyevakāraśravaṇāt pūrvaśeṣatvaṃ vākyasyetyāha- evetyavadhṛteryadvat pūrvapraśnārthaśeṣatā iti śeṣaprakāraṃ darśayati kimanekapralīnaḥ syāt sūtrasyāvīkṣiteriva ākāśa eva kiṃ vā syādityevaṃ pūrvaśeṣateti na pṛthivyādivat sūtrasyānekasya pralayaḥ kiṃ tvākāśa eveti jñāpanāya punaḥ praśna ityarthaḥ kasminna khalvākāśa ityayaṃ praśnaḥ kimartha ityarthaṃ darśayati | mohoktibhiryathā vastu sarvajñānaprasūtitaḥ samyak jñānaprasiddhyarthaṃ ataḥ praśno'yamuttaraḥ nanu pūrvapraśnā api tatheti netyāha - sūtrādikṣitiparyantā gyantu racetanā niṣpramāṇaṃ yatastasmāt pṛcchyate sapramāṇakaḥ ................. īncomplete ########### END OF FILE #######