#################################################### MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00324 Uniform title: kriyakramadyotikavyākhyā Author : kacchapeśvaraśivācārya Manuscript : IFP transcript T00109 Description: IFP transcript T00109 copied from a manuscript belonging to Siva Sri Swaminatha Sivacharya of Tiruvaduturai Tanjavur Dt. Description by Mark S.G. Dyczkowski: The Kriyakramadyotika by Aghoraśivācārya who lived in South India in the 12th century, is the primary ritual manual which guides ritual procedure in most of the major śaiva temples of South India. This is a major commentary on it by Kacchepeśvara who lived in Kāñcī. At the beginning he refers to Aghoraśiva as his teacher telling us that he wrote it impelled by his grace. Notes: Data-entered by the staff of Muktabodha under the direction of Mark S. G. Dyczkowski. Revision 0: Nov. 21, 2014 Internet publisher : Muktabodha Indological Research Institute Publication year : Publication city : Publication country : India #################################################### p. 1) || śrīśivābhyāṃ namaḥ || vāgīśādyāssumanasaḥ sarvārthānāmupakrame | yaṃ natvā kṛtakṛtyāsyuḥ taṃ namāmi gajānanam || || śrīśivābhyāṃ namaḥ || idaṃ śrīgomuttīśvarārcaka svāminātha śarmaṇaḥ || || śrīśivāya parabrahmaṇe namaḥ || vande mahāgaṇapatiṃ madanārisūnuṃ vāmoru susthitaṃ vanitā bhujaveṣṭitāṃgam | vallīśa pūrvajamabhīṣṭadamāśritānāṃ vāṇīpati prakakha deva gaṇācitāghrim || kāntākaṃkaṇa vīkṣitāṃgamamalaṃ kālānavacchedakaṃ kāruṇyāt svapadārcakākhila nṛṇāṃ kāmya pradānodyatam | kāmāṃgakṣayakāraṇaṃ kaliharaṃ kallolabhāsvadgalaṃ kāmākṣī patimātanosmi satataṃ kāṃcīpurīnāyakam || p. 2) sākṣāt sadāśiva purātsvayameva śaṃbhuḥ bhaktāntarānanugrahītumihāgatoyaḥ | nāmnā sadāśiva iti prathitotra kāṃcyāṃ asmadguruṃ tamati saumyaguṇaṃ namāmi || praṇamyāmalamīśānaṃ śaktiṃ tatsamavāthinīm | gaṇeśaṃ ca tato vāṇīṃ sadeśādi gurūnapi || aghoradeśikendreṇa kṛtāmagamapaddhatim | kriyākramadyotikākhyāṃ vyākhyāsye gurvanugrahāt || iha khalu nikhila śivāgamajñānakuśala śrīmadaghora śivadeśikendraḥ prārapsitasyagranthasyāvighnena parisamāpyarthaṃ vakṣyamāṇakarma kalāpādi mūlakāraṇa bhūtaṃ paraśivaṃ tatsamavetāṃ śaktiṃ cādyena ślokena namaskṛtya p. 3) dvitīyena ślokena svaguru namaskāra pūrvaṃ svakartavya grantha pratipādyaṃ nityādikaṃ pratijānīte | vande viśvādhikamityādinā- viśvasmāt carācarātmaka prapaṃcādadhikaṃ śāntaṃ rāgadveṣādirahitaṃ anādi nidhanaṃ ādiḥ janmanidhanaṃ nāśaḥ ādiśca nidhanaṃ ca ādinidhane na vidyate ādi nidhanaṃ yasya tam | tathā | janmanāśau na vidyete yasya tau tu kathaṃcana | anādi nidhanaścāyaṃ ṣaḍvikāra vivarjitaḥ | ityuktatvāt niṣkalaṃ kalā avayavāstat rahito niṣkalaḥ niṣkalaṃkaḥ kalaṃka rahitaḥ nirmala iti yāvat | taṃ evaṃ bhūtaṃ śivaṃ vande namāmi | anantaraṃ jñānakriyātmikāṃ jñānaṃ ca kriyā ca jñānakriyete ātmasvarūpaṃ yasyāssā tathoktānāṃ p. 4) śaktiṃ pūrvokta śivasya śaktiṃ ca vande ityanvayaḥ | dvitīya ślokamāha- guruniti guruvaṃśa kramāgatān āparameśvarādavicchinnasutāna krameṇa samāgāṃstān parāparāḥ parāḥ sadāśivādayaḥ aparāḥ durvāsādayaḥ svaguruparyantāṃstān gurūn natvā nityādeḥ nityaṃ nityakarma snānādi tadyādyā nityādya ādipadena naimittika mucyate tena dīkṣā pratiṣṭhā gṛhyate | taduktam snānaṃ pūjā japo homo dhyānaṃ caiva tu pañcakam | iti nityaṃ sadā kuryāt iti dīkṣā caiva pratiṣṭhā ca jñeyam naimittikaṃ dvidhā | iti iyaṃ paridṛśyamānā kriyākramadyotikā kriyāḥ snāna śiva pūjādayaḥ tatra vidyamāna mudrādayaśca teṣāṃ kramaḥ vidhānaṃ p. 5) tasya dyotikā prakāśikā sphuṭaṃ yathā bhavati tathā kriyate mayeti śeṣaḥ | tatrābhidhāsya māneṣu nityādiṣu prathamaṃ karaṇīyamāha prātarityādinā- dhyātvetyantena prātassamayaḥ prātaḥkālaḥ asaya kālasya lakṣaṇamāha vakṣyeti | saṃdhyā prakaraṇe pratastārakiteṃ baraḥ iti tasmāt pūrvaṃ paṃcanāḍikāvacchede paṃcanāḍikāyāṃ sthitāyāṃ samutthāya śucirvāpya śucirvetyatra ubhaya pada pradhānya jñāpanārthaṃ vākāradvayaṃ kṛtaṃ | yathā saṃbhava śaucayuktaḥ tatkālocita pādaprakṣālanādi sametassan hṛtpadme dvādaśānte vā atra vikalpo'dhikāri bhedena vakṣyamāṇa saṃdhyā dhyānavat kṛta iti mantavyaḥ śivaṃ śāntaṃ taduktaṃ śāntatvātsarva kartṛtvāt bhāvāt paramakāraṇāt | śiva ukto mahātantre taṃtravidbhiḥ sadāśivaḥ || p. 6) (smṛtau trivadārthaṃ catuṣpādaṃ mahātaṃtramiti smṛtam) iti gurupadiṣṭa prakāreṇa dhyātvā | anyathā tat kartumaśakyatvāditi bhāvaḥ | etaṃ niṣkalaśiva dhyānaṃ samādhi sāmarthya yuktaḥ yogasāmarthyayuktaḥ kuryāt tadrahitaḥ sadāśivādītyādipadena paṃcavaktra tripañca nayanādirūpaṃ dhyāyet | tathoktaṃ- jñānaratnāvalyām- athāruṇodaye mantrī samutthāya samāhitaḥ | hṛdaṃ bhoruha saṃsthaṃ vā jyotirūpaṃ parātparam || sūkṣmaṃ bindugataṃ devaṃ paramākṣaramavyayam | yadvā brahmabile vyomni pare nityaṃ śivaikadhīḥ || yathādhikāraṃ śivavidyāyedbhogāpavargadam | aprabutthaḥ śivaṃ dhyāyet hṛtpadme tu sadāśivam || iti || atha snānārthaṃ bahirgamanamāha daṃḍādi sahāya iti daṇḍo vaiṇavaḥ tasyaiva dāryatvena vihitatvāt tathoktaṃ p. 7) naiṣṭhikānāṃ gṛhasnānāṃ hastavyāmena kārayet | sarva vā dhāraṇīyaṃ syāt vaiṇavaṃ daṇḍamuttamam || iti | ādipadena snāna dravyāṇyucyante | tahā kālottare hṛtkāṣṭha gomayaṃ puṣpaṃ tilamāmalakaṃ tathā | kuśabhasmādi saṃgṛhya nadīṃ gacchet samudragām || iti daṇḍādi sahāyaḥ daṇḍādi saṃyuktaḥ yathocita deśamiti malamūtrādi visarjana yogyadeśaṃ gatvā tasminnāvaśyakam | tasmiṃ deśe avaśyamanenaiva kriyamāṇaṃ karma āvaśyakaṃ mahābhūta vikāravarjyaṃ mahābhūta vikārāḥ bhūvivarādayaḥ teṣāṃ varjyaṃ p. 8) yathā bhavati tathā- sūryādyanabhimukhaḥ ādipadena brāhmaṇādaya teṣāmasammukhaḥ tṛṇāvacchiṃtāyāṃ bhūmau tṛṇa viśiṣṭa bhūmau malaṃ visṛjya tathā kriyākāṇḍa kramāvalyām- utsṛjenmalamūtrādīn gatvā deśaṃ yathocitam | uttarābhimukho maunī divā saṃdhyā su sarvadā || dakṣiṇābhimukho rātrau nāsāgranyasta locanaḥ | channa mūrghaṃkacittastu tṛṇacchanne mahītale || dakṣakarṇopavītī ca dvijādīnāṃ asaṃskṛtaḥ(?) | iti- brahmaśaṃbhu paddhatyām | viprārka liṃgināṃ strīṇāṃ sammukhaṃ caṃdrasūryayoḥ | mahābhūta vikārāṇāṃ varjayantu sṛjenmalam | iti kāmike | p. 9) āvaśyakaṃ na kartavyaṃ sro go viprārka liṃginām | candrasya saṃmukho bhūtvā bhūtānāṃ vikratau tathā | iti ayogya deśa gamana viṣedhaḥ uktaḥ suprabhede kṣetre ca vṛkṣachāyāṃ nadyāmantassaritsuca | caityavṛkṣa samīpe ca velāyāṃ ca mahodadheḥ | catvare gṛhamadhye ca na kuryādubhayaṃ naraḥ || iti tathānyatra- devālayādi | valmīka śmaśānārāma saṃnidhau | bhasma homaya dūrvāsu vāripicchila catvare | malamūtrādikaṃ yastu tyajede teṣu mānavaḥ || sa pacyate mahāghore yāvadābhuta saṃplavam || iti | atha śaucavidhimāha - loṣṭhādineti ādipadena tṛṇādayo gṛhyaṃte taduktam- p. 10) ayājñikaistṛṇairloṣṭhaḥ iṣṭyā vā śodhayet gudam | na gomayaiḥ na pāṣāṇaiḥ dārubhistanna śodhayet | iti || vāmapāṇinā śephaṃ saṃgṛhya śephaḥ meḍhraḥ meḍhromehana śephalītyamaraḥ | anyena yathoktāṃ śāstroktāṃ jalāntikaṃ gatvā pātroddhṛtena jalena śaucaṃ kuryāt | taduktaṃ vāme śiśnaṃ gṛhītvā mṛtpiṇḍaṃ dakṣiṇe kare | iti | śmaśāna vartmavalmīka vālukā suca kardame | krimikīṭa tuṣāṃgāra bhasmacarmāsthi dūṣite | paraśocāvaśiṣṭe ca pāṃsulenāharenmṛdam | viśuddhadeśe śaucārthaṃ mṛttikāmāharet budha | iti || tathānyatra- gṛhīta śiśnaścotthāya mṛdbhirabhyuddhṛtairjalaiḥ | gaṃdha lepa kṣayakaraṃ śaucaṃ kuryādataṃtritaḥ | rattimātraṃ jalaṃ tyaktvā kuryāt śaucamanuddhṛte | p. 11) paścāt tacchodhayettīraṃ anyathā hyaśucirbhavet | iti || siddhāṃtaśekhare jalatītre śaucamṛtsnāṃnidhāyābhyukṣyavāribhiḥ | dakṣapāṇi puṭākṛṣṭaiḥ prathamaṃ śodhayenmṛdam || ādāya dakṣahastena vāmapāṇau niyuktayā | trijjalāntarayāpāyuṃ kṣālayet paṃcasaṃkhyayā || ekayā kṣālayet śiśnaṃ daśabhirvāmahastakam | mṛtsnābhissaptabhirhastau parimṛjyātsthijau jalaiḥ || ekaikayā mṛdā pādau hastau prakṣālayejjalaiḥ | etat śaucaṃ gṛhasthānāṃ dviguṇaṃ brahmacāriṇām | triguṇaṃ ca vanasthānāṃ yatīnāṃ syāt caturguṇam || śaucametat divā proktaṃ rātrāvuktārthamācaret | dvitripādaṃ samuddiṣṭaṃ vyādhitānāṃ tathā bhavet || iti bhāvaśuddhya bhāvaḥ | iti ukta prakāreṇa śaucaṃ p. 12) kṛtvā manasaśśudhyabhāveyāvatmanaso śuddhirbhavati tāvat śaucaṃ vidadhyāt | anena ukta saṃkhyāyāḥ adhika karaṇa eva tātparyaṃ natu hrāse | tathā sati saṃkhyā vidhānānarthakya prasaṃgāt || anyasmin pradeśe dvirācamyeti śauca kṛtadeśādanyatra sthale pūrvaṃ mantravarjaṃ ācamya paścāt ācamana prakaraṇe vakṣyamāṇavat samaṃtrakācamanaṃ kuryāt | danta śuddhimāha- dantaśudhyarthaṃ kāṣṭhaṃ dantakāṣṭhaṃ uktalakṣaṇaṃ aniṣiddha niṣiddha vṛkṣādi bhedena ukta lakṣaṇaṃ cūtādiṣvaniṣiddha vṛkṣeṣu saṃbhavaṃ piśāca dhava nivāra niṃba eraṃḍa kāśa kuśa yajña saṃbandhino vṛkṣāḥ yājñiyavṛkṣāḥ teṣu saṃbhavaṃ dantakāṣṭham | p. 13) aṃgulī prasiddhaḥ- ādipadena anyadapi niṣiddha vṛkṣodbhavaṃ dantakāṣṭhaṃ parihṛtya anyadaniṣiddha dantakāṣṭhaṃ parigṛhṇīyāt | apāṃ dvādaśa gaṃḍūṣairiti ukteṣu niṣiddha dineṣu dvādaśavāraṃ āsyaprakṣālanaiḥ vā śuddhavaktraiścūtādi vṛkṣodbhava vaktraiḥ vā daṃtaśuddhiṃ kuryāt | tathā siddhāṃtaśekhare śairīṣārjunakāraṃ jaciri bilvaissakhādiraiḥ | samacchodārdasatvagbhiḥ aparvarju nirāmayaiḥ || aṣṭāṃgula samāyāmaiḥ ariṣṭavāriṇāhakaiḥ | kuryānmumukṣavaśśuddhiṃ dantānāṃ dantadhāvane || aśoka jaṃbūkakubha cūtaplakṣādi muktakaiḥ | sa caṃpakairapāmārgaiḥ dvādaśāṃgula saṃmitaiḥ || dantaśuddhirbubhukṣūṇāṃ- iti kriyākāṃḍa kramāvalyām p. 14) sentu dhātrīya | vairaṃḍa kṣīrīniṃbākuli tṛṇaḥ | śiśrū vā nīrapaiśāca kāśāṃguli kuśairna hi || navamī darśaṣaṣṭhī ca pratipacca vinā caret | kuryādvā pāvanaiḥ patraiḥ bubhukṣordanta dhāvanam || athavā mukha saṃśuddhiḥ dantānāṃ dhāvanaṃ vinā | gaṃḍūṣaissūrya saṃkhyātaiḥ vidhāya snānamācaret || iti | tathā anyatrāpi uktam tṛṇapatraissadākuryādamāmekādaśīṃ vinā | tayorapi ca kurvīta jaṃbūplakṣayasālakaiḥ || iti | atha snānavidhimāha- snāyāditi tatra nadī saṃgamādyanyatamaṃgatvā- nadī samudra saṃgamaḥ nadī saṃgamaḥ ādipadena nadīnada taṭākādayaḥ teṣu ekatamaṃ prāpya ityarthaḥ | p. 15) tathoktaṃ sindhu saṃgama kāsāra taṭākeṣu nade hṛde | palvale plavane caiva snānamatyantamuttamam || nālike puṣkariṇyādau madhyamaṃ kanyasaṃ punaḥ | vāpī kuṇḍodapāneṣu gṛhe snānamanuttamam || iti | tathoktaṃ suprabhede nadyāṃ vāpyāṃ taṭāke vā kūpe vāpi caturvidhā | kūpasnāna na kartavyaṃ nadyādiṣu ca saṃbhave || alābhe tu prakartavyaṃ kūpasnānaṃ na doṣabhāk | taṭākeṣvapi nasnāyāt sarit satyāṃ gajānana || kūpāddaśaguṇaṃ vāpī vāpyāddaśaguṇaṃ saraḥ | tasmāt daśaguṇaṃ viddhi nadīṃ caiva samudragām | toyaṃ śuddhamaśuddhaṃ vā śivālaya samīpagam || śivagaṃgeti vikhyātā śivadhāmāṃvu secanāt | iti | tatra nadyādau- vāruṇāgneya divya vāyavyamānasākhya p. 16) paṃcavidha snāneṣu vāruṇasnānasya malasnānavidhi snānarūpeṇa dvaividhyāt | ādau malasnānamāha- astreṇa mṛdamaṣṭāṃgulādadhassaṃgṛhyeti- taduktam- snāna vāruṇamāgneyaṃ divyavāyavyamānasam | vāruṇaṃ vāriṇā snānaṃ āgneyaṃ bhasmanā bhavet || vṛṣṭyā sātapayā divyaṃ vāyavyaṃ gorajodbhavam | mantrairmānasamityuktaṃ snānamevantu paṃcadhā || adhunā vāruṇa snānaṃ dvividhaṃ śṛṇu sātvataḥ | malasnānaṃ purākṛtvā vidhisnānamathācaret || rajanī kaṇa mṛtpiṣṭairaṃgapratyaṃga karṣaṇam | malasnānamiti proktaṃ vidhisnānaṃ tu maṃtrataḥ || iti astramantreṇa bhūmiṃ khātvā aṣṭāṃgulādadhasthitāṃ mṛttikā hṛdā'hṛtya jalatītre nidhāya bhāgatrayaṃ kṛtvā p. 17) ekena bhāgena śeṣamaṃgaṃ sarvamālipya | ṣaṇmukhyā padanādikaṃ vidhāyeti- cakṣuśrotra nāsikābhidhānaṃ vivakṣitaṃ tathoktam khātvāsinā viśuddhāṃ tu bhuvamaṣṭāṃgulādadhaḥ | mṛdaṃ hṛdā samādāya punastenaiva pūrayet || triṇādi śikhayoddhṛtya varmaṇā vibhajet tataḥ | ekayānābhi pādāntaṃ prakṣālya punaranyadhā || astrābhi japtayālipya dīptayā sarvavigraham | niśudhyā kṣīṇi pāṇibhyāṃ prāṇān saṃdhamyavāriṇi || nimajyānti tahṛdyastraṃ smaran kālānila prabham | malasnānaṃ vidhāyetthaṃ samutthāya jalāṃtarāt || astra saṃdhyāmupāsyāthavidhi snānamathācaret | iti ṣaṇmukhī lakṣaṇamuktaṃ##- aṃguṣṭhābhyāmubhau karṇau tarjanībhyāmathākṣiṇī | p. 18) madhyamābhyāṃ nibadhnīyāntāsikāyugalaṃ dṛḍham | ṣaṇmukhīkaraṇaṃ hyetat snānakarmaṇi yojayet || iti tato dvijā | iti brāhmaṇa kṣatriya vaiśyāḥ brāhmīṃ vedoktāmitaraḥ śūdraḥ tasya vaidika karmaṇyanadhikārāt | nanu snānamadhye kathaṃ saṃdhyopāsana miticeducyate | astramuddiśya yā saṃdhyāsāstra saṃdhyā prakīrtitā | iti āgemeṣu uktatvāt śivāstreṇa prokṣaṇapūrvakaṃ arghyatrayaṃ datvā yathāśakti japitvā nivedayet | athavāstra gāyatryā prokṣaṇādikaṃ kuryāt | evaṃ prakāreṇa malasnānāṃgatvena prokṣaṇādīnāṃ vihitatvāt | vaidikīntu purā kṛtvā tata śaivīṃ samācaret | iti saṃdhyā vandanādīnāṃ keṣāṃcidvaidika karmaṇāṃ śaivānuṣṭhānāt pūrvameva p. 19) karaṇīyatvāt snānakālepi saṃkalpa sūktapaṭhanamityādi vaidikakarmaṇaḥ sadbhāvāt | uktamityadoṣaḥ vidhisnānamāhapunaśśeṣamiti śeṣaṃ tribhāgāvaśiṣṭaṃ saṃhitayābhi mantryeti | saṃdhīyaṃte bījānyasyāmiti- saṃhitā yeṣāṃ sakala prāsādomaṃtraḥ teṣāṃ sārdha triśatyukta mūla brahmāṃga sahitā yeṣāṃ punaḥ niṣkala prāsādo teṣāṃ dviśati kālottarādyuktāṃga vīja saṃhatireva saṃhitā tasmādasyāḥ patyatessārdha triśati mūlatvān mūlabrahmāṃga vācaka maṃtrāssaṃhitā śabdenocyante | śivatīrthavadvicintyeti śivatīrthavat śivatīrtha saṃyuktam | taduktaṃ siddhāntaśekhare- ādāya mṛttṛtīyāṃśaṃ mantrī śaṃhāramudrayā | p. 20) nābhi pramāṇatoyastho vāmapāṇāvudaṅmukhaḥ | kavacena tridhā kṛtvā bhāgāṃstānabhi maṃtrayet || sarvajñānottare ca astrajaptaṃ bhavet pūrvaṃ brahmajaptaṃ tu dakṣiṇam | uttaraṃ śivajaptaṃ tu pṛthak kuryuḥ pṛthak pṛthak || astra japtaṃ bhaved dikṣu daśasvapi yathā kramam | nārācāstra prayogeṇa toya madhye punaḥ kṣipet || brahmajaptena bhāgena śarīramavalepayet | āgneyīṃ dhāraṇaṃ dhyātvā cintayedamṛtaṃ punaḥ || śivajaptena bhāgena tatobhyāvartayejjalam | śivatīrthaṃ bhavedevaṃ vidhinānena ṣaṇmukha || sarvatīrthaparaṃ puṇyam | iti || tathā suprabhedepi sarvamaṇḍūka matsyādyaiḥ anyaiśca jalajantubhiḥ | p. 21) sevitantu jalaṃ nityaṃ tasmād duṣṭaṃ viśeṣataḥ | taddoṣa śamanārthāya śivatīrthaṃ prakalpayet | iti || śivaṃ dhyātveti- hṛdayakamale śivaṃ samyak dhyātvā tataḥ somasūryāviti yathākramaṃ dakṣiṇahaste sūryaṃ śivaṃ ca vāmahaste somaṃ śaktiṃ ca dhyāyet | taduktam siddhāntaśekhare śaṃbhuṃ hṛdaṃbuje dhyātvā tiṣṭhaṃ tīrthajalāntare | śivaśakti svarūpābhyāṃ karābhyāṃ kuṃbhamudrayā || vauṣaḍaṃ taistathā mantraissiṃcenmūlena vā śiraḥ | astreṇāṃbu svarakṣārthaṃ vighnaughasya ca śāntaye || sarvadikṣu vinikṣipya iti | snāyāditi | suprabhede tu- antarjalaṃ vidhāyākṣaṃ sarvāgaṃ naiva darśayet | darśayed vā tataścārdhaṃ mukhamagnotha vā japet || p. 22) mukhamagnenayajjaptaṃ tvekaṃ śataguṇaṃ bhavet | ardhāṃgamagne sāhasraṃ sarvāṃge koṭirucyate || iti | kuṃbhamudrālakṣaṇamuktam vāmahasta tale savyaṃ muṣṭiṃ vinyasya gopayet | vāmābhiraṃgulībhistāṃ ūrdhveṃguṣṭadvayaṃ nyaset | kuṃbhamudrā saḍākhyatā praṇavāmṛtavisraveti || cakravartupacāreṇeti cakravartiḥ vattūryādi rājyopacāraḥ tena sugaṃdhā malakādineti | āmalakāderavaśyaṃ bhāvitvaṃ vidhi snāna samanaṃtara karaṇīyatvaṃ darśitam | śrīmanmataṃge- vidhisnāna samanantaraṃ- tathodvartanakaiḥ paścāt sugaṃdhāmalakairapi | gāyatryā mantritairmantrī snāyācchiva manusmaran | iti || p. 23) cakravarti upacāreṇeti- atrāyaṃ pakṣaḥ gṛhasthānāmevati kecit | uktaṃ ca cakravartyupacāreṇa sugaṃdhā malakādibhiḥ | tatrādau kārayet snānaṃ vidhisnānaṃ tataḥ param | mṛttikādibhirevaidaṃ yati snānamudāhṛtam || iti || kiṃcātra- sugaṃdhāmalakādi neti gṛhasthasthāna prakāraṃ kathyateti kecit tanna | sugaṃdhā malakādinā snātvā jalāduktīryeti uttaraṇa vidhānāt | gṛhastha sthānasya tadanupapatteḥ | atra sugaṃdha śabdena lakṣaṇayā pārthivāṃśaḥ sadyojātaḥ | sadyastu pṛthivī jñeyā iti vacanāt | amala śabdena bodhaḥ bodha śabdena hṛdayamucyate | hṛdayaṃ bodha paryāyamiti vacanāt | tasmāt p. 24) sugaṃdhādibhiḥ sadyojātādibhiḥ āmalakādibhiḥ hṛdayādibhiḥ sādhitaiḥ kuṃbhaiḥ ityadhyāhāryatvāt | nānupannamiti nyāyavidaḥ | upaviśya ācamyeti upaviśyai vācamanaṃ kuryāt na tiṣṭhan prahvo vā hrasva prāsādena tīrthamupasaṃhareti | hrasva prāsādo uccāraṇa bheda iti mantavyaḥ | tīrthaṃ svakalpita śivatīrthaṃ upasaṃharet saṃhāramudrayeti śeṣaḥ | atha ācamanavidhimāha - tataḥ iti- tataḥ snānakaraṇāntaraṃ aṃgalagnajalaṃ dehasaktajalaṃ śuddhena dhautena anārdavāsasā ārdo na bhavatītyanārdraṃ anādraṃ ca tat vāsaśca anārdra vāsaḥ tenonmṛjya parimṛjya śuddhavāsasi paridhāyeti | atra vāsasīti dvivacanāt p. 25) vastradvaya paridhānaṃ kṛtvā saṃdhyā vaṃdanādi karma kartavyaṃ naikavastreṇa | tathā jñānaratnāvalyām naikavastraḥ kriyāṃ kuryānnagnaḥ kaupīna kevalaḥ | snāne devārcane yāge bhojane ca vipaścitā | dhautavastraṃ dvayaṃ dhāryaṃ akhaṇḍaṃ ca nadaṃ śivam || kaupīnino na doṣosti naiṣṭhika brahmacāriṇāḥ || iti | tathā śumati ca ārdavastreṇa saṃyuktaḥ karmakuryādataṃdritaḥ | vṛthā bhavati tatkarma punasnānena śudhyati || iti | anyatra ca snānaṃ kṛtvārda vastrastu viṇmūtraṃ kurute yadi | prāṇāyāma trayaṃ kṛtvā punasnānena śudhyati | iti || baddha cūḍa iti śikhābaddhayuktaḥ anāvṛta śirā iti p. 26) vastrādinācchādita śiraskaḥ iti | taduktam siddhāntaśekhare- śikhāṃ vadhvātha śikhayā copavītastaṭe śucau | vāmaṃ pādaṃ jale kṛtvā sthale kṛtvā tu dakṣiṇam || purvāsyaścottarāsyo vā jānumadhya karadvaya | phena budbuda kheṭādi rahitaṃ vāri nirmalam || dakṣapāṇi tale kṛtvā muktāṃguṣṭhaka niṣṭhike | somarūpaṃ site pakṣe kṛṣṇetvarkātmakaṃ smaret || ātmavidyā śivastatvai svathāntaiḥ praṇavādikaiḥ | hṛcciraścūlikā mantrai bīlasahitaiśculuka trayam || prapibedbrahmatīrthena brahmaviṣṇu harapriyam | iti | tathā kāmike ca- ājānu pādau prakṣālya hastā vā maṇi baṃdhanāt | samakbaddha śikho bhūtvā prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ || p. 27) hastaṃ gokarṇavat kṛtvā māṣamagnajalaṃ pibet | brahmatīrthena mūlena triḥprītvā triḥpramārjayet || oṣṭhaṃvāguṃṣṭha mūlena anāmikāṃguṣṭha yogataḥ | cakṣurnāsā śrutī bāhu vakṣo nābhi śirapraśet || samaṃtrā ca manaṃ vidyādātmavidyā śivāṇubhiḥ | svathāṃtaissalilaṃ pītvā hetinoṣṭhau pramārjayet || hṛnmantreṇākṣi saṃsparśaṃ kuryāt savya kramāditi | parākhye ca- saṃspraśecca tatoṃgāni śiro netre ca nāsike | śrotrāṃ sauhṛdayaṃ nābhi śirasparśaṃ tatoṃ tataḥ | anāmayāṃga saṃsparśaḥ kartavyoṃguṣṭhayuktayā | bhavedīśassadoṃguṣṭho nāmānāma mṛtākalā || tayā mṛtātmayā devāssadātṛptāstvanāmayā | bhavaṃti tatkriyā kartuḥ kriyā bhāvopa brahmike | iti || p. 28) nanvāgamāṃtare tāvat aṃgulī bhedena akṣa sparśanaṃ vidhīyate | tatkathaṃ- aṃguṣṭhānāmikābhyāmiti | taduktam suprabhede- trivītvāṃguṣṭhamūlena dviḥ pramṛjyādharau punaḥ | mukhaṃ hastena saṃspṛśya padāvabhyukṣayeśśiraḥ || aṃguṣṭhānāmikābhyāṃ tu cakṣuṣī saṃspraśet budhaḥ | aṃguṣṭha tarjanībhyāṃ tu nāsikāṃ saṃspraśet punaḥ || tadaṃguṣṭha niṣṭhābhyāṃ śrotrau caiva tu saṃspraśet | aṃguṣṭhena tu bāhū ca nābhimaṃguṣṭhakena vai | aṃgulyagreṇa hṛdayaṃ pañcabhimūrdhni saṃspraśet | ṛgyajussāmavedānāṃ triḥpānān tṛptiriṣyate || āsya dvimārjanādatrādharvedeti hāsayoḥ | sakṛnmārjanato vaktraṃ gaṇeśasya priyaṃ bhavet || paścirobhyukṣaṇe naiva ṛṣīṇāṃ triptiriṣyate | p. 29) nayanasparśane naiva priyaṃ syāt somasūryayoḥ | nāsikā sparśane naivāśvinyostu priyaṃ bhavet | śrotrasaṃsparśanevaiva diśāṃ prītikaraṃ bhavet | indra viṣṇvanalānāṃ ca bāhvornābhe hṛdastathā | iti || evamuktopi- kriyādi bhedabhinnoyaṃ taṃtrabhedaḥ samāsataḥ iti kriyādi bhedasya tantrabheda kāraṇatvāt | tatra tathā bhavantu | iha tu āgamānāṃ bahutve tu kartavyaṃ | svaguru kramāt | iti pūrvācāra prāptasya kartavyatvāduktam | atha prasaṃgāt gṛhasnāna prakāramāha- yadveti pūrvavanmṛdbhissnātveti- pūrvavat snānaprakaraṇottavat | prabhuviṣayametat | tathoktaṃ kāmike- athavā svagṛhe śuddhavāriṇā śītalena vā | taptena liptabhūmistha pīṭhasthassnānamācaret || iti || p. 30) tathā anyatra- navāṣṭa pañcabhiḥ kuṃbhaiḥ śivamantraprakalpitaiḥ | snānaṃ gṛhepi kartavyaṃ liptāyāṃ bhuvi dīkṣitaiḥ || iti | rogādi snānakaraṇāsāmarthyamāha vāruṇasnānaśakta iti | yathāśakti svaśarīra balānuguṇaṃ āgalaṃgalaparyantaṃ vā kaṭimātraṃ pādamātraṃ vā saṃkṣālya ārdavāsasā śeṣamaṃgaṃ saṃmṛjet | tathoktam siddhāntaśekhare śirorogādya sāmarthyāt kṣālayedāgalaṃ tanum | kaṇṭhasnānamidaṃ proktaṃ mṛjjalaivāruṇaṃ bhavet || dhautārdavastraṃ saṃmārjya ādaṃganāṃ vāruṇaṃ tu vā | iti | tathā anyatrāpi- divyaṃ sā tapavarṣeṇa kāpilaṃ kāyamārjanam | ārdena vāsasā cānyaṃ mānasaṃ śivacintanam || iti | p. 31) astreṇa huṃphaḍaṃteneti- huṃphaḍaṃtāsreṇa satvapādāṃguṣṭhotthite | nāgnineti | savyāṃguṣṭhe kālāgniḥ iti śāstreṣu prasiddhatvāt | tenāgninā śarīragata bāhyamalamātraṃ dagdhaṃ bhāvayet | kṣubdhaśakti parisṛta śuddhatoyeneti | mānasa snānaprakaraṇa vakṣyamāṇavat | śarīramāplutaṃ kuryāt saṃhitāmeka vāru japet iti | snānākaraṇaprāyaścittārthaṃ saṃhitāṃ japet | sarujasnānahīnaścet śivaikādaśikāṃ japet | ityuktatvāt | kiñca sarvatra aspṛśya sparśane vāruṇa snānasyaiva vihitatvāt | uktaṃ ca kāka kaṃkakaprotoṣṭra khara kukkuṭa gṛdhrakaiḥ | grāma krīḍādibhispṛṣṭaḥ tadudbhūtāṃga vai kṛtaiḥ || aṃtyaja pretapatitaiḥ tathā nirmālya bhugjanaiḥ | p. 32) udakyā sūtikādyaiḥ vā spṛṣṭo vāruṇamācaret | anyavinmūtra saṃparkaiḥ nābherūrdhvaṃ karau vinā | upaghātājjalai snāyāt śeṣaṃ prakṣālayet śuciḥ | iti | evaṃ vāruṇasnāna prakāraṃ uktvā āgneya snāna prakāramāha- atha bhasmasnānavidhiriti- atha vāruṇasnānānantaraṃ bhasmasnānavidhiḥ vidhānaṃ yathā prakāraṃ ucyate iti śeṣaḥ | asya bhasma snānasya jalasnānādutkṛṣṭatamāt brāhmaṇādibhiḥ samastairgṛhastha viraktaiḥ avaśyaṃ bhasmasnānaṃ yathāyogyaṃ kartavyaṃ | uktaṃ ca kāmike bhukti mukti damāgneyaṃ viśuddhe naiva bhasmanā | āgneyaṃ vāruṇaṃ snānāt asaṃkhyeya phalāvaham | yathā gaṃgājalaṃ śuddhaṃ tathā bhasmāpi pāvanam | p. 33) bhāsayatye vayadbhasma śubhaṃ bhāsayate ca yat | bhakṣaṇāt sarvapāpāt bhasmeti parigīyate || śrīkaraṃ ca pavitraṃ ca hāramābharaṇaṃ tathā | lokavaśyakaraṃ puṇyaṃ bhasmasnānaṃ dine dine | jvarāpasmārapaiśāca brahmarākṣasapīḍitāḥ | bhasmalepana mātreṇa svasthā dṛṣṭhā bhuvastale || madyaṃ pītvā guru dārāṃśca gatvā steyaṃ kṛtvā brahmahatyā ca kṛtvā bhasmacchanno bhasmaśayyāśayinaḥ rudrāddhyāyīmucyate sarvapāpaiḥ | bhasmasnānaṃ jalasnānāt koṭi puṇyaguṇaṃ bhavet | trikālaṃ vā dvikālaṃ vā ekakālamathāpi vā | bhasmasnānaṃ yathā yogyaṃ yakuryāt sakṛdeva vā || sarvapāpa vinirmuktaḥ sādhayedīpsitaṃ phalam | tripuṇyaṃ dhārayennityaṃ gṛhasthāśramamāśritaḥ | p. 34) dhārayed bhikṣuko nityaṃ mitijā bālikī śrutiḥ | lalāṭe caiva dordaṇḍe tathaivorasi buddhimān || tripuṇṭraṃ dhārayennityaṃ bhukti mukti phalapradam | parṇānāmāśramāṇāṃ ca mantrato mantratopi vā || tripuṇṭroddhūlanaṃ proktaṃ jābālenādareṇa tu | uddhūlanaṃ tripuṇṭraṃ ca jñānāṃ gatvena sādaram | āmanaṃti muniśreṣṭhāḥ śvetā śvetaraśākhinaḥ | uddhūlanaṃ tripuṇṭraṃ ca māyāpāśa nivṛttaye | āmananti muniśreṣṭhāḥ atharva śirasi sthitāḥ | yajñopavīta vaddhāryaṃ nityaṃ bhasma dvijādibhiḥ | śrutyā vidhīyate yasmāt tatyāgī patito bhavet | iti smṛti sārasamuccaye | aśuddhirvāpya nācāro manasā pāpamācaret | śucireva bhavennityaṃ tripuṇṭrasya tu dhāraṇāt | iti | p. 35) dharmasārasudhānidhau- tripuṇṭrakaṃ sadā kuryān mantra pūte bhasmanā | vedoktena vidhānena śivasāyujyamāpnuyāt || ityādi vacanaiḥ bhasmasnānasya jalasnānāmutsṛṣṭatvepi jalasnānaṃ vinā bhasmasnānākaraṇe yogyatā bhāvāt | pūrva jalasnānaṃ kṛtvā paścāt gṛhasthāśramibhiḥ bhasmasnānaṃ kartavyam | uktaṃ ca- nityaṃ sakṛd yathāśakti svātoṃbhasi dine dine | bhasmasnānedhikārī syāt nānyathā munipuṃgavāḥ | iti | kalpādi siddhamiti ādi padenānu kalpopakalpā gṛhyate | kalponukalpopakalpānāṃ bhasmanāṃ pūrvameva vidhyutannatvena saṃhitā mantraṇaṃ kṛtvā dhārayet | akalpatvamiti##- p. 36) nivṛtyādika kalāmantrai ādipadena pratiṣṭhā vidyāśānti śāntyatīta kalāmantrāḥ gṛhyante | saṃśodhya śuddhiṃ kṛtvā | saṃhitā mantraiścābhimantrya dhārayet | āgneyaṃ bhasmanā kuryāt caturdhā bhasmakīrtitāḥ | kalpābhidhānaṃ prathamaṃ dvitīyamanukalpakam || upakalpaṃ tritīyaṃ syāt akalpaṃ syāccaturthakam | pūrvāt pūrvaṃ viśeṣaṃ syāt vahnigomaya bhedataḥ || gṛhītvā gomayaṃ khasthaṃ piṇḍīkṛtya viśoṣitam | śodhitaṃ śivavahnau dagdhaṃ sadyādi mantrakaiḥ || mūlena śodhitaṃ bhasma kalpākhyaṃ parikīrtitam | agnihotra samudbhūtaṃ athavā bhasma kalpakam || anukalpaṃ vane śuṣkaṃ śuddhaṃ dagdhaṃ śivāgninā | aṭavī gṛha govāṭe śuṣkaṃ vāyeṣṭikādikai || vahninā bhasmavastreṇa dagdhaṃ ca śodhitaṃ tathā | p. 37) piṇḍīkṛtaṃ ca gomūtraiḥ pūrvavat saṃskṛtaṃ ca yat | upakalpābhidhānaṃ tat tritīyaṃ bhasmakīrtitam || bhasmamantra vihīnaṃ yat akalpaṃ syāt adūṣitam | iti bhasmasnānopi malasnānavidhi snānarūpeṇadvaividhyāt | ādau malasnānamāha##- saṃgṛhya muṣṭimātraṃ tu dakṣahastena bhasmanaḥ | dhāraṇadhyāyogena viśodhya paramīkṛtam || vidhāya śoddhayenmūla brahmāṃgamanubhiḥ sadā | agnirityādinā bhasma sthāpya vāmakare tu tat || astreṇa dakṣahastena malasnānaṃ tu mastakāt | vidhāya bhasmarajasā vidhi snānaṃ tataḥ caret || iti | vidhi snānamāha - īśāneti - īśaḥ īśānamantraḥ p. 38) puruṣaḥ tatpuruṣamantraḥ pratyaṃgamiti aṃgaṃ prati astramantreṇa hastaśuddhiṃ smṛtvā (kṛtvā) uddhūlyāvaśiṣṭaṃ bhasmabrahmārīśāna mantraiḥ mūlena śirasi abhiṣekaṃ kuryāt | etaduddhūlanamadhikāri bhedenāgamāṃtareṣūktatvāt | brāhmaṇassarvāṃgoddhūlanaṃ kuryāt | kṣatriyo vaiśyaśca nābherūrdhvamuddhūlayet | śūdraḥ uddhūlanaṃ varjayitvā tripuṇṭrātmakāmeva bhasmasnānaṃ kuryāt tadetat tapasvi vyatiriktaṃ śūdraviṣayam | ataḥ eva jñānaratnāvalyām tapasvī cedvidhivad bhasmasnānaṃ samācarediti | ādinā malasnānavidhi snānarūpayoḥ uddhūlanayoḥ adhikāri bhedenoktam | evaṃ kṣatriya vaiśyāvapyata visvanau tripuṃḍrātmakameva bhasmasnānaṃ kuryāt | athavā | p. 39) brāhmaṇādayaścatvāro gṛhasthāśrama dharmiṇaḥ uddhūlanā śaktau tripuṇṭrātmakameva bhasmanāṃ kuryāt | yatiruddhūlayedaṃgaṃ tripuṇṭrādyaiḥ gṛhāśramamiti keṣucit āgameṣu uddhūlanasya tapasvi viṣayatvena proktatvāt | evamāgamokta pakṣāṇām | kiṃca kevalaṃ tripuṇṭrātmaka bhasmasnābhiprāyeṇa keṣucidāgameṣu niṣkaṃ niṣkārdhakaṃ caiva tadardhaṃ ca tadardhakaṃ iti bhasma (snānasya) pramāṇasya brāhmaṇādi viṣayatvena proktatvāt | evamāgamoktapakṣāṇāṃ madhye pūrvācāra prāptaṃkaṃcitpakṣamāśritya lalāṭādi paṃcasthāneṣu aṣṭasthāneṣu ṣoḍaśasthāneṣu vā dvātriṃśa sthāneṣu vā tarjanī madhyamānāmikābhiḥ p. 40) athavā lalāṭe madhyamānāmikāṃguṣṭhaiḥ vā tripuṇṭrakaṃ kartavyaṃ | uktaṃ ca- śrīmanmṛgedresnāyādīśādibhirmurdhāvaktra hṛdguhya vigrahāt | pratyaṃgi karmahastasya śuddhimastreṇa kārayet | iti || siddhāntaśekhare- īśādyaiḥ pañcabhirmantraiḥ kramāduddhūlayedbudhaḥ | vidhisnānamida proktaṃ tripuṇṭrakamathocyate || madhyāṃgulibhirādāyatisṛbhirmūla mantritam | brāhmaṇā bhasma veśmastholāṭe hṛdayeṃsayoḥ || nābhāvuddhūlayet teṣu devānetān smaret kramāt | śiveścaraṇa rudraviṣṇū brahmā paṃcasu saṃdhiṣu || pañcāṃga puṇṭramityuktaṃ pakṣe cāṣṭāṃga puṃṭrakam | śirophālagalāṃseṣu hṛdinābhau ca pṛṣṭhake || brahmā sarasvatī lakṣmīrumeśau savitānalāḥ | p. 41) śaśītyuditamaṣṭāṃgaṃ ṣoḍaśāṃga mathocyate | phāle kaṇṭhāṃ sayobārhvoḥ kūrpara dvitaye tathā || maṇibaṃdha dvaye vakṣyaḥ kukṣinābhiṣu pārśvayoḥ | pṛṣṭe ca devatā śaṃbhuḥ īśo rudraprajāpatiḥ || viṣṇurvāmādi navakaṃ aśvinau ṣoḍaśa kramāt | dvātriṃśat saṃdhideveśā tripuṇṭrakramamucyate | śirophālagalarkṣeṣu nāsāmukha śirādiṣu || aṃsayorbhuja yugmemapi kūrpara dvitaye tathā | maṇibaṃdhadvaye vakṣo nābhimeḍragudeṣu ca || praṣṭhorujānu jaṃghāṃghripādeṣveteṣu devatā | mūrti vidyeśa dikpālā vasaṣṭaka catuṣṭayam || dvātriṃśat sthānakaṃ proktaṃ tritatveśaṃ tripuṇṭrakam | yathā saṃbhavataḥ kuryāt deśakālādyapekṣayā || iti | kriyākāṇḍa kramāvalyām p. 42) saṃdhyā traye niśīye ca saṃdhyā pūrvavasānayoḥ | suptvā bhuktvā payaḥ pītvā kṛtvā cāvaśyakādikam | strīyaṃ napuṃsakaṃ śūdraṃ bilālaṃbaka mūṣikān || sṛṣṭvā tathā vidhānanyāgyeya snānamācaret | devāgni guruvidyānāṃ samīpe cāṃtya darśane | aśuddha bhūtale mārge kuryānnoddhūlanaṃ prati | iti || anantarakaraṇīyamāha- tataḥ iti- pūrvavadācamana prakaraṇoktavat | atra bhasmasnānānantaraṃ api pāda prakṣālanācamanādi kuryāditi kecit | mānasa snānavidhimāha- mūlamantraḥ paraśivavācakaḥ prāsādamantraḥ asya lakṣaṇaṃ uktaratra śiva pūjā prakaraṇe sphuṭā bhaviṣyati | nādāṃtaṃ brahmaraṃdhraparyantam- atra pūrakakuṃbhau kṛtvā manasoccārita mūlamantreṇa kṣobhita p. 43) śakti maṇḍala parisṛtāmṛta dhārābhi svadehamabhiṣiktaṃ bhāvayet | uktaṃ ca- mūlamantra parikṣustha śakti pīyūṣadhārayāṃ | svabāhyāṃbhyantarāsekānmānasasnānamācaret | iti idaṃ mānasasnānaṃ sarvatrā śuci śaṃkāyāṃ vidheyam | divya vāyavyādi snānamapi pratidinaṃ karaṇīyam vā ityat āha- divyādīnāmiti- divyādīnāmapi naimittikatvāt | kālādikaṃ nimittīkṛtya prāptatvāt | taṃ naimittika kāla eva kuryāt sarveṣu snāneṣu etadvāruṇamāgneyaṃ ca nityaṃ itarāṇi naimittikānītyuktam | brahmaśaṃbhupaddhatyām- snānaṃ vāruṇamāgneyaṃ nityamityabhidhīyate | mānasādi catuṣkaṃ yat naimittikamismṛtam | p. 44) nimittaṃ ca vṛṣṭyāsātapayā ityādi pūrvamevoktaṃ | karāṃgayoḥ mantranyāsa prakāramāha- tata ityādinā- tataḥ mānasa snānāntaraṃ sakalīkaraṇaṃ kalābhirīśānādi mantraḥ sahitaḥ śivamantraḥ sakalaḥ tena vinyasta dehādiḥ sakalī asakakhinaṃ sakalinaṃ karotīti sakalīkaraṇam | tacca trividham- sṛṣṭi sthiti saṃhāra bhedena tatra īśānādi astrādi krameṇa yaḥ nyāsaḥ tatsṛṣṭirūpam | sadyādi hṛdayādi krameṇa yaḥ nyāsaḥ tatsaṃhārarūpam | brahmaṇāṃ sṛṣṭikrameṇa aṃgānāṃ saṃhāra krameṇa yaḥ nyāsaḥ tatsthitirūpam | atra loka dharmaṇi dīkṣita gṛhasthasya bhautika brahmacāriṇaḥ bubhukṣu gṛhiṇaḥ sapatnī vanasthasya sādhakasyāpi sṛṣṭirūpam | p. 45) apatnīka vanasthasya mamukṣornaiṣṭhika brahmacāriṇaḥ sanyāsinaśca saṃhārarūpam | dehānta mumukṣoḥ gṛhasthasya tathāvidha bhautika brahmacāriṇaḥ tathāvidha sapatnīka vanasthasyāpi bhautika naiṣṭhika (samayā) gṛhasthācāryayośca sthitirūpam | naiṣṭhikenāpi dīkṣāyāḥ kartavyatvāt | ācāryasyāṃntyeṣṭyādi viṣaye saṃhārarūpam | dīkṣāviṣaye śiṣyārharūpam | trividheṣvatrastitirūpaṃ sakalīkaraṇamabhihitamiti mantavyam | eteṣāṃ sammati vacanāni bahutvānne likhitam | dakṣiṇa vāmahastāviti karāṃgayormantranyāsa samaye karaśuddhiṃ kṛtvā anantaraṃ mantranyāsasya vihitatvāt | ādau karaśudhyarthaṃ dakṣiṇa hastena vāmahastastalaṃ p. 46) tatpṛṣṭaṃ ca maṇibaṃdhādaṃguṣṭhāgra paryantaṃ astramantreṇa pratyaikaṃ dvivāraṃ pramṛjya paścāt āptutau karau bhāvayet | uktaṃ ca siddhāntaśekhare- huṃphaḍaṃtāstramantreṇa vāmahastatalaṃ dvidhā | maṇibaṃdhāt samārabhya sapraṣṭhaṃ dakṣapāṇinā | pramṛjya dakṣapāṇiṃ tu sadṛdovoktamārgataḥ | vāmahastena ca karau bhāvayed dagdharajjuvat | āplāvyatau karau prāgvat padmamudrāṃ prakalpayet | iti | talayoḥ aṃguṣṭhāmiti talayoḥ hastatalayoḥ ityarthaḥ | hoṃ īśāna mūrdhāya namaḥ | iti brahmaṇāṃ prayoge praṇavamuccārthānaṃtaraṃ tattadbījamuccārya paścādīśānamūrdhāyetyādivyomavyāpi madhya paṭhita mantrānuccārayet iti guravaḥ | tathā somaśaṃbhupaddhatyām- p. 47) homaṃ nivartayedevaṃ brahmabīja padaistataḥ | iti | ata eva paddhatyāmavyevaṃ mantraprayogaḥ kṛtaḥ | sakala hastavyāpti śaktitvena iti | kalābhiḥ sahitau sakalau | sakalau ca tau hastau ca sakalahastau | tayoḥ vyāptā śaktirīśānādirūpā tathoktā tasyāḥ bhāvaḥ tatvaṃ tena madhye (hasta) hastavyāpti śakti madhye tadvyāpakatveneti | tasyāśśaktervyāpakaḥ tasya bhāvaḥ tatvaṃ tena prāsādaḥ śivamantraḥ tamāvāhya hṛdayāya nama iti ādi aṃgānāṃ nyāse netraṃ vinā sarvān mantrān namontānuccārya nyāsaṃ kuryāt | kāmyakarma vidhāne tu namasvāhetyādi jāti ṣaṭkayutānuccārayet | iti mṛgendra paddhati vyākhyāne mantroddhāra prakaraṇe vyākhyāntam p. 48) śivārcanā candrikāyamapyuktam- mantranyāsakāle sarvepyete mantrā namontā astramantrastu hu phaḍaṃta iti tālatraya purassaradigbandhanaṃ vidhāya iti | tālamudrālakṣaṇaṃ uktaṃ ajite- dakṣiṇāṃgulibhirvāmahastasya tala | tāḍanaṃ aṃguṣṭhavarjitābhissātālamudrāviśuddhidā iti | nārā ca mudrā lakṣaṇamuktam parākhye kṛtvā dakṣiṇahastena muṣṭiṃ dṛḍhataraṃ tataḥ | aṃguṣṭhāgreṇa tarjanyāḥ samyagagraṃ pravī(pī)ḍya ca || prakṣipet tarjanīṃ bhede yadā śabdodayo bhavet | nārācāstra samākhyeyaṃ mudrā digbandha karmaṇi || iti | mahāmudrāṃ darśayediti- mahāmudrālakṣaṇam samānatantre- hastābhyāṃ saṃsparśaye pādautau nayen mastakāvadhi | p. 49) eṣā mudrā mahāmudrākara saṃskāra karmaṇi | iti || kāraṇe tu viśeṣoktaḥ- karābhyāṃ saṃspṛśetpādaukādi pādāṃtakaṃ tataḥ | eṣā mudrā mahāmudrā iti | prāṇāyāma kramamāha paścādityādi- prāṇāyāmaḥ prāṇavāyuḥ tasya āyāmaḥ gamāgamaḥ pūraka kuṃbhakare cakākhya viśeṣeti yāvat | sa ca kālabhedena jñātavyaḥ | uktaṃ ca kāmike- recayed dehagaṃ vāyumaśuddhaṃ vyomasaṃsthitam | śuddhaṃ vāyuṃ pūrakeṇa samāhyatya śanaiśśanaiḥ || saṃpūrṇa kuṃbhavat tiṣṭhet recayet tadanantaram | mātrā dvādaśabhirhīno dviguṇairmadhyamo mataḥ || triguṇairmadhyamaḥ kālaḥ pratyekaṃ recakādiṣu | p. 50) jānu maṃḍalamāvṛtya mātrāsyācchoṭikātrayāt | iti taṃ prāṇāyāmaṃ mantra saṃhitayā saṃpādya prathamataḥ dehagaṃ vāyuṃ virecya anantaraṃ bāhyavāyuṃ pūrakeṇāhṛtya kuṃbhaka kāle saṃhitā mantraṃ japitvā paścād recayet | tathā- saṃhitāmmanasā mantrī trirjapenniyatānilaḥ | prāṇāyāmo bhavedeṣaḥ sarvakarma sucoditaḥ | iti | anantaraṃ karaṇīyamāha- bindusthānāditi bindusthānādamṛtamaṃkuśamudrayāhṛtya | aṃkuśa mudrā lakṣaṇamuktam- kṛtvā savyakaraṃ muṣṭi tarjanī varjitaṃ tataḥ | tarjanyā kuṃciṃtāyāṃ sā sṛṇimudrā prakīrtitā | saiva prasāritāyāṃ tu tarjanyāṃ sṛṇināmikā | udbhavākhyā bhavenmudrā śastā sthāpana karmaṇi | iti | p. 51) utbhava mudrayā tadamṛtaṃ jale saṃsthāpya saṃrakṣya avakuṇṭhyāmṛtī kuryāt | tathā coktaṃ- tato mṛtaṃ samākṛṣya bhūmadhyādaṃkuśākhyayā | purassarvātmakamantreṇa sthāpayedudbhavākhyayā || iti | astramantreṇacchoṭikā mudrābhiḥ daśadigbandhanam | saṃrakṣaṇaṃ kavaca mantreṇa | dakṣiṇa tarjanī bhramaṇamavakuṇṭhanaṃ dhenumudrā pradarśanenāmṛtīkaraṇam | dhenumudrā lakṣaṇamuktam veṇī baṃdhau karau kṛtvā aṃguṣṭhau yugma saṃsthitau | tarjanī madyame līne kaniṣṭhānāmike tathā || evaṃ catvāri yugmaṃ tu divyāmṛtasuvarṣiṇī | iyaṃ surabhi mudrāsyāt dravya śudhyarthamucyate | saṃdhyāvandana prakāramāha- saṃdhyāṃ dhyātvā vaṃdayet tadevopapādayati- raktabhūṣāṃbaretyādi prātastārakitembareti- uktaṃ ca- p. 52) ukta(tta)mātārakopetā madhyamāluptatārakā | adhamā sūryasahitā prātassaṃdhyā prakīrtitā || iti | madhyaṃ dina iti- madhyaṃ dinaḥ madhyāhnakālaḥ sa ca dvādaśa ghaṭikopari ṣaṭghaṭikāparyato vivakṣitaḥ | ardhāstamitāruṇa iti- ardhāstamita sūrye uktaṃ ca- uttamā sūryasahitā madhyamā lupta sūryakā | adhamā tārakopetā sāyaṃ saṃdhyā tridhā matā || iti | brāhmyādi śaktīnāṃ pratyeka lakṣaṇa muktvā sāmānyalakṣaṇamāha kṛṣṇājinadharāssarvā iti | etāsāṃ sātvikādi vibhāgamāha satvādi guṇa saṃyuktā - iti | tatra rajoguṇa yuktā brāhmī satvaguṇayuktā vaiṣṇavī tamoguṇayuktā raudrī iti jñātavyā | p. 54) atra śaktireva brāhmyādi rūpeṇa dhyātavyetyāha brāhmyādikāraṇopādhi bhedabhinnāmiti | brāhmyādi kāraṇeśvarāṇāmupādhayaḥ sṛṣṭyādayaḥ teṣāṃ bhedena bhinnā bhedaṃ prāptā yā śivaśaktiḥ tāmityarthaḥ | etat sakaladhyānam- kasyetyākāṃkṣāyāṃ āha samadhina iti- samadhinaḥ sāmānya samadhinaḥ viśiṣṭa samadhinaśca | uktaṃ ca jñānaratnāvalyām- tadabhinna kriya vāmājyeṣṭā raudrītyudīritā | tā eva pariṇāmena brahmaviṣṇu harātmikāḥ || guṇatrayānvitā brāhmī vaiṣṇavīśāṃ karī tathā | etāśca śaktayastisrassaṃdhyādhyedhā manīṣibhiḥ || kālopādhi vaśādvarṇa vāhanāyudha vigrahāḥ | hṛdbindu brahmarandhreṣu bhāvanīyālamāḥ kramāt || iti | evaṃ samadhi viśiṣṭa samadhinossaṃdhyā dhyānamuktvā- p. 55) putrādīnāmāha- putrakādhāstviti- putrakaḥ nirvāṇa dīkṣāmātrayuktaḥ | ādipadena sādhakācāryau gṛhyate | putrakādīnāṃ svarūpaṃ dīkṣāprakaraṇe vyaktam | vakṣyāmaḥ- mṛṇālatantu vaktanītyādi- mṛṇāla tantuvat tanvī sūkṣmarūpā raktā prātaḥkāle dhyeyā mṛṇāpā śuklā madhyāhnakāle mṛṇālatantuvatanvī sitetarā kṛṣṇetyarthaḥ | sā sāyaṃkāle dhyeyā | yā niśīthe dhyeyā | vibhā bhāvyate sā turyāka rūpārūpa rahitā kṛṣṇavarṇā vā etāsāṃ śaktīnāṃ madhye tisraḥ śaktidhaḥ satvādi guṇa saṃyuktāḥ | caturdhā śaktiḥ guṇavarjitā | tathā coktaṃ kriyākāṇḍakramāvalyām- jñānināṃ paramā saṃdhyā catasrobhidadhedhunā | ekaivā nekatāṃ yāti śivaśaktirūpādhitaḥ || p. 56) mṛṇālatantuvattanvī raktāṃśukyasitetarā | turyātvarūpā kṛṣṇā vā yā niśī vibhāvyate || hṛdbindu brahmarandhreṣu pare caitāsthitāḥ kramāt | tisrassatvādi saṃyuktā caturdhāguṇa guṇavarjitā || iti | tathā coktam jñānaratnāvalyām- yāstu kriyā dṛśīcchākhyā śaktayaśśuddhavartmani | etāḥ kālavaśāḥ proktāḥ saṃdhyāstisraḥ parāparāḥ || nirvāṇa dīkṣitairdhyeyā hṛtkālakabileṣu ca | parākhyā samākhyātā sātu turyonmanāntakā || iti | putrakādiṣvapi yogijñāninoḥ prasaṃgāt saṃdhyādhyānaṃ graṃnthātarādāhṛtya likhyate | sūryā caṃdramasoraṃte dve saṃdhye prāṇayeṃginām | śivabodhaḥ paroyastu sā saṃdhyā paramocyate || iti | asya ślokasya vyākhyā kriyate | p. 57) sūryā candramasoḥ ūrdhvādhaḥ prāṇārūpayoḥ | tathā coktaṃ- ūrdhvaprāṇodineśasyādadhaḥ prāṇastu candramāḥ | iti || tayoḥ ante yadvā iḍā piṃgalā nāḍyoḥ candrasūrya saṃjñayoḥ uvaratau satyāṃ prāṇayogināṃ haṃsayoginām | hakārastu smṛtaḥ prāṇaḥ svapravṛttau haṃsākṛtiḥ | iti vacanāt | prāṇa eva haṃsaḥ tasmāt prāṇena haṃsena saha yogaḥ prāṇayogaḥ soyeṣāmastīti prāṇayoginaḥ | teṣāṃ dve saṃdhye smṛte- japaṃ kurvanti ye mūlaṃ nādarūpaṃ parātparam | gamāgama prayogeṇa nābherūrdhvaṃ śikhāvadhi | tato nābhyavasāne tu te coktāḥ prāṇayoginaḥ | ubhe saṃdhye smṛte teṣāṃ ante vai sūryasomayoḥ | || iti || jñānināmāha- śivabodha iti- p. 58) śivabodhassavopādhi vidhura dvādaśāntastha paraśiva saṃvidanu bhavastatrātma śivayoḥ saṃdhi dhyānaṃ tatsāmarasyaṃ tadvā saṃdhyā | uktābhyaḥ sarvābhyaḥ paramā | tathā coktaṃ- ekaiva vastuta śaivī yā śakti nirmalā parā | avinā bhāvinī śaṃbhoḥ śuceruṣṇatvavat prabhoḥ | tathātma śivayossaṃdhiḥ śivabodhaḥ parātparaḥ || sadhyetyudīritā seyamiti- atra samadhināṃ raktabhūṣāṃbarāmityādi- sthūlā saṃdhyā | nirvāṇa dīkṣitānāṃ mṛṇālatantuvattanvītyādi sūkṣmā saṃdhyā | teṣāṃ yogināṃ āgamāṃtarokta sūryācandramasorityādi parā saṃdhyā | jñānināṃ śivabodhaḥ ityādi paratarā saṃdhyā iti | adhikāri bhedena catrasṛssaṃdhyā vihitā jñeyā p. 59) mārjana vidhimāha tatre ityādi- tatra pūrvokta saṃdhyaṃ dhyāneṣu yathādhikāraṃ yasya yasmin dhyāne adhikārayogyaḥ yathā bhavati tathā tatkālocitāṃ prātarādi kālocitāṃ tatprabhāmaṇḍala madhyasthita iti | tāsāṃ prabhādīptistasyāmaṃḍalaṃ samūhaḥ tasya madhyasthitohamiti svātmānaṃ bhāvayet | dakṣiṇa hastena vāmahaste jalamityādi spaṣṭam | adhamarṣaṇamāha tatpunaḥ avaśiṣṭamiti avaśiṣṭaṃ mārjana kṛtāvaśiṣṭaṃ vāmahastasthaṃ tattoyaṃ vajraśilāyāmiti | puro bhāge jale vā sthale vā kṣipet | uktaṃ ca siddhāntaśekhare- vāmapāṇi taletoyaṃ saumyatīrthe nidhāya tat | hṛdābhi mantritaṃ kṛtvā tattīrthādgalitāṃbubhiḥ || p. 60) mārjanaṃ saṃhitā mantraiḥ ācareddakṣapāṇinā | vāmapāṇi talasthaṃ tu kṛtvā dakṣakarodarā || nītvā tadvāmanā sāgraṃ dharmarūpaṃ sitaṃ smaret | pūrakeṇeḍayā kṛṣya dhārayedbindumaṇḍale || kuṃbhakenātha sarvāṃga vyāpakaṃ pāva(pa)saṃcayam | dakṣanāḍyāṃjanābhāsaṃ ārecyādāya dakṣiṇe || pāṇau pāpaṃ puro vajra śilāyāṃ krodhataḥ kṣipet | śatadhāgneya tīrthena syādetadaghamarṣaṇam || iti | śrīmatkiraṇepi uktaṃ ca- mārjanaṃ saṃhitā mantraiḥ śivena salilekṣaṇam | iti | tadvyākhyāne salile kṣaṇamaghamarṣaṇamityarthaḥ | aghaṃ pāpaṃ samākhyātaṃ marṣaṇaṃ tasya nāśanam | nai-ṛtīyaṃ śivenoktā saṃjñayā pāpahāriṇī | ityuktatvāt vādādārabhya śirovasānāvasthitaṃ p. 61) ātma samavetaṃ pāpamekīkṛtya recakeṇāhṛtyā ghoramantreṇa bhūmau jale vā nikṣipya punaḥ ācamediti | mṛgendra paddhati vyākhyāne tu jalaṃ vajra śilā praṣṭhe kṣipet tadaghamarṣaṇaṃ mityatra jalakṣepo ni-ṛtyām diśikartavyamityuktam | eteṣu uktapakṣeṣu ekatra jalakṣepaḥ kartavyaḥ | anantara karaṇīyamāha- tata ityādi- tataḥ aghamarṣaṇa karaṇānantaraṃ amantrakaṃ mantrarahitaṃ samantrakaṃ mantrasahitaṃ cācamanaṃ kṛtvā pūrvavat sakalī kṛtyeti | pūrvavat sakalīkaraṇa prakaraṇoktavat pūrvaṃ sakalīkaraṇaṃ kṛtamapi punaśca sakalīkaraṇam | yatra yatrācamanaṃ kriyate tatra tatrāpi maṃtra sidhyarthaṃ kartavyam | uktaṃ ca- yadā yadā samācameddehanyāsastadāstadā | kurvīta karakāyeṣu mantrī mantrārtha siddhaye || iti || p. 62) kavacena kavacamantreṇa sūryamaṇḍala madhyasthamiti sūryamaṇḍalamadhye sadāśivaṃ dhyāna prakāreṇa vakṣyamāṇa dhyāna prakāreṇā'śrayopādhivaśādraktarūpaṃ dhyātvā arghyapradānādhikaṃ kuryāt | athavā gāyatrīṃ śivagāyatrīṃ taptakāṃcana varṇābhāmityādyukta prakāreṇa dhyātvā mūlena vā gāyatryā vā arghyatrayaṃ sūryamaṇḍalasthāya sadāśivāya datvā śaktitaḥ japet | uktaṃ ca mṛgendra paddhatyām- dhyātvā sadāśivaṃ sūryabimbemūlāṇunārpayet | iti | siddhāntaśekhare- ācamya sakalīkṛtya raktapuṣpākṣatādibhiḥ | pradadyān śiva sūryāya mūlenārghya trayaṃ jalaiḥ || japet triṇetra gāyatrīṃ prātaḥ prāgvadanasthitaḥ | iti || p. 63) saṃhitāṃ svāhāṃtaṃ tarpyeti- mantrāṇāṃ devānāṃ tarpaṇavidhau svāhāntasyaiva vidhānāt | tathā coktam mṛgendra paddhatyām- punarācamya mantrāṃga(devatā)starpayenmantra devatāḥ | nāmabhissacaturthyantaiḥ svāhāntaiḥ praṇavādibhiḥ | darbhayukta karāgreṇa munīnkaṃṭhāvalaṃbinā || upavītena tīrthena kaniṣṭhā mūlavartinā | namontaiḥ pūrvavanmartyān bhūtānvai parvasaṃdhibhiḥ || vaṣaṭīvauṣaḍyutaiḥ mantraiḥ sanakādīnyanu kramāt | tarjanyaṃguṣṭha mūlābhyāṃ prācīnāvītavān pitran || iti | sarvebhyo devebhya svāhā ityādi- samudāyena kṛtasyāpi tatphalasiddheḥ | yadvā vistareṇeti- vistareṇa samudāya pakṣaṃ vinā vistarapakṣeṇa paddhatyuktakremaṇa vā tarpaṇāni kuryāt p. 64) mūlamantra prabhṛti mantrāniti- tatra vistārapakṣepi mūlamantra pramukha mantrān prathamamaṃgulyagreṇa devatīrthena saṃtarpya paścāddevādi tarpaṇaṃ kuryāt | aṃgulyagrasya devatīrthamiti śāstraprasiddham | uktaṃ ca siddhāntaśekhare- dakṣapāṇi talasthaṃ syādāgneyaṃ tīrthamuttamam | agreṇāṃgulinā daivaṃ brāhmemaṃguṣṭhamūlataḥ || paitraṃ syāt tarjanī mūle kaniṣṭhā mūlasaṃsthitam | prājāpatyaṃ ṛṣīṇāṃ ca samastāṃguli saṃdhikam || vāma pāṇitale saumyaṃ bhaumaṃ karabhamūlataḥ | tīrthānyetāni viduṣāṃ nivasanti karāntaram || iti || athopavītīti- pitṛtarpaṇa karaṇānantaraṃ upavīti bhūtvā | gaṇapatyaṃbikādīnāmityādi padena lakṣmī sarasvatyādayo gṛhyante | p. 65) āditya mūrtaya iti- ādityaḥ mūrtiḥ śarīraṃ yasya prāsādaṃ yathāśaktiḥ japet | japakaraṇe svasya yathā balaṃ tāvanmātramukta saṃkhyāmekaṃ pakṣamāśritya japet | taduktam- śrīmatkiraṇe tāvadvyāvat śataṃ pūrṇaṃ svaśaktyā vā athavā japet iti | ukta saṃdhyākāla bhṛśe iti | uktamātārakopetā ityādi | ukta kālātīte sati | sandhyākāla traya paribhraṃśe śivaikādaśikāṃ trivāraṃ japet | prāyaścittakāṇḍa proktatvāt- ekakālabhraṃśe ekavāraṃ japet | atha snānādi karma kṛtvā gṛhaṃ pratyāgacchataḥ kṛtyamāha- tatosra paṃjaramadhyagaḥ iti- astra mantreṇa daśadigbandhanarūpaṃ vimānaṃ bhāvayitvā | tanmadhyago bhūtvo svagṛhādikaṃ p. 66) vrajet | tathoktam- kāmike- vighnānvirecyamārgasthānastrātmaka vimānagaḥ | vrajeddevālayaṃ vāpi gṛhamātmīyamuttamam || iti | pṛthivyādi tatvānīti aśuddhāni pṛthivyādi ekatriṃśat tatvānyathasthitānitratvā- śuddhavidyāsvarūpaṃ pūjāsthānaṃ bhāvayeduktam ca- tataśśuddhi kramāt kṣmādīnyathastatvāni kalpayet | vidyā tatvākaṃ gehaṃ bhuktimukti phalapradam || iti | śuddhavidyā tatvātmakaṃ pūjāsthānamiti | etenātmārtha viṣaye pūjāgrahamapi śāstrokta prakāreṇa kartavyamiti sūcitaṃ tacca gṛhasyeśāna dikbhāge śilāmayaṃ pakveṣṭakāmayaṃ śuddhadārumayaṃ mṛṇmayaṃ vā caturaśramāyatāśraṃ vṛttaṃ vā yajamānasya madhyaṃguli madhyaparvadairdhyatatryaṃ śatadardha rūpoktamamadhyamādhamabhedena p. 67) bhinnāṃguli catuviṃśatyākhya hastamānena sthānasaṃkaṭādi jñātvā vibhavānuguṇaṃ tripaṃca saptava trayodaśa saptadaśa viṃśatyeka viṃśati dvātriṃśaddhastānyatama pramāṇa ekadvitribhaumaṃ vā pūjāgāraṃ nirmāya tatpañcadhā vibhajya madhyabhāge śilābudhe varjayitvā mṛṇmayīmaiṣṭikāṃ vā catuṣkoṇāṃ staṃbharahitāṃ vā ṣoḍaśāgulosthedhāṃ aṣṭāṃgulostedhāṃ vā vedikāṃ viracacya tadupari paścimabhāge ekatāla vistārāyāmaṃ paṃcāṃgulotsedhaṃ garbhagṛhasthānīya deśaṃ tasya pūrvabhāge tādraśādhāma vistārotsedhamardhamaṇṭapasthānīya deśaṃ ca kṛtvā tasya pūrvabhāge paṃcatālāyāmaṃ catustālavistāraṃ aṣṭāṃgulotsedhaṃ beramaṇṭapa sthānīya deśaṃ kalpayet | tatra garbhagṛha sthānīya deśe sauvarṇaṃ rajataṃ tāmraṃ mṛṇmayaṃ vā caturaśramāyatāśraṃ vṛttaṃ vā p. 68) veṭakaṃ sthāpayet | beramaṇṭapa sthānīyadeśe dvihastāyatamekahastavistṛtaṃ dvādaśāṃgulocchrāyaṃ kamalabhūṣitaṃ veṭakaṃ vinyasya tadupari ramaṇīyaṃ tanmānaṃ paṭṭādivastraṃ prāsārya tanmadhye gajadantādi nirmitaṃ pīṭhaṃ vinyasya tadupari tadupari suvarṇādi nirmitaṃ padmapīṭhaṃ paścima bhāgaracita prabhāmaṇḍala sahitaṃ sthāpya tadupari ca vastraṃ prasārayet | pūjāmaṇṭapaṃ ca prakīrṇa kusuma dhūpāmodacaṃdanacarcita vitānamuktādāmadhvajapatākadarpaṇa dīpādibhiralaṃ kurvīte iti | evaṃ vidha pūjāmaṃṭābhāve śivapūjāsthānameva tādrasaṃ pūjāmaṇṭapaṃ manasā bhāvayet evaṃ vidha pūjāsthānaṃ praviśya tatrādau karaṇīyamāha pūrvāsyo bhāskaramarcayediti- pūrvāsaḥ pūrvābhimukhassan devendrānalayormadhye raviṃ nityaṃ prapūjayet | iti ca | p. 69) indraḥ pūrve'marāvatyāṃ tejovatyāṃ hutāśanaḥ | tayormadhye jagatsākṣī bhānumatyāṃ divākaraḥ iti vacanāt ca tasmin sthāne prapūjayet | tatrāpi īśānaścaiva parjanyo jayaṃtaśca mahendrakaḥ | ādityaścaiva saktyaścetyādi vāstu pūjokteḥ svapade eva bhāskaraṃ svasyābhimukhamarcayet | nanvahośaivānāmidamayuktam | sauravaiṣṇava śaivānāṃ bhedāssiddhāstato matāḥ | kālabhairava śāktānāmapi miśre phalaṃ nahī iti vacanāt | karmaṇā manasātvatto nānyo gatirmameti pavitra pūjāvidhāna prakaraṇa vakṣyamāṇatvācca | kiṃ ca pṛthivyādyaṣṭamūrtīnāmapi śivamūrtitva viśeṣādekasya mūrteḥ pūjane kriyamāṇe anyeṣāmapi tathā kartavyatā syāt | satyamucyate- p. 70) sarvāpitānparityajya devān brahma purogamān | ārādhayed virūpākṣamādityāṃtara vartinam || iti vacanāt | atha nandi mahākālau daṇḍī piṃgala saṃjñakau | śivasūryaśśivāṃgāni maṃtrā vidyeśvarāgrahāḥ iti vacanāt | īśvaraṃ bhāskaraṃ vidyāt skandamaṃgārakaṃ tathā | ityādi bodhāyana vacanāt ādhārādheya pratipatyātrāpi śiva eva pūjyata iti adoṣaḥ | tarhekatra sūryamūrtāveva pūjā kriyatāṃ liṃgādāvapi kimarthaṃ kriyateti cet##- ṣaḍādhāra śivārcanāyāṃ āgameṣu niṣkaṣṭatvena vidhānāt | sūryapūjāyāḥ kāmanā viṣayatvena proktatvācca | uktaṃ ca- sūryopasthānamātmejyā liṃgāgni gurupustake | iti nityaṃ prakurvīta ṣaḍādhāraṃ śivārcanam || iti | p. 71) (ṣaṭsahasrikādāvuktatvāt) sūryabimba yajet śaṃbhuṃ kīrtimedhā vivṛddhaye | saubhāgyamardha saṃsiddhiṃ nityahomā pravartate || liṃgadevaṃ yajenmantrī manasāpi nākāmyate | iti | iyaṃ sūryapūjā kāmanā viṣayatvāt | mumukṣubhiraktavyeti kecit tanna | sakṛnnityaṃ prapūjayet iti | ṣaṭsahasikādāvuktatvāt | bubhukṣubhirmumukṣibhiśca kartavyeti guravaḥ | sūryamūlamantreṇa kṛta dehaśuddhiriti | tathā makuṭe- mūlamantraṃ ṣaḍaṃgaṃ ca khervakṣye maheśvara | praṇavaṃ vahnisaṃyuktaṃ ṣaḍākāraṃ tamakṣaram || sa bindumūlaṃ dīrghaṃ ca punastat śirasāyutam | vyoma pūrva visargāntaṃ sūryamantraṃ namontakam || sāntaṃ bindu samāyuktaṃ hṛdayaṃ hṛdayaṃ nyaset | p. 72) arkāya śirase mūrdhni bhūrbhuvasvaśśikhāṃ nyaset | hrūṃkauraṃ kavacaṃ nyastvā trivedī netra maṃtrakam || agnibījaṃ visargāntaṃ saurāstra phaṭī samāyutam | kantabindu samāyuktamarcayet śivamavyayam || abindumekamuccārya khaṣolkaṃ sūryāntamuccaran | mantreṇānena gaṃdhāṃ ca puṣpadāmapi dāpayet || iti || tena kṛta dehaśuddhiḥ yasya saḥ sūryamūlamantreṇa kṛta prāṇāyāma ityarthaḥ svatanuṃ sūryarūpaṃ bhāvayet iti vakṣyamāṇa sūryadhyāna prakāreṇa svaśarīraṃ sūryarūpaṃ bhāvayet | tathā siddhāntaśekhare- kuryāt karāṃga vinyāsaṃ sūryamūlāṃgaśaṃbaraiḥ | vidhāya deha saṃśuddhiṃ mūlaśaṃbarabhāvataḥ || bhāvayet bhānurūpeṇa svātmānaṃ bhāskaraṃ param | p. 73) karanyāsa kāle hṛdayamaṃguṣṭhe nyasya śiraśśikhākavacāstrāṇi kaniṣṭhādi tarjanyāṃ taṃ nyasediti uttuṃga śivapaddhatau uktam | tasmāt ācāryairapi tathaiva prayogaḥ kṛtaḥ | evaṃ nyāsādika muktvārghya vidhānamāha- paścāditi tāmrapātre iti pūjyamānasya sūryasya vastragaṃdhādikaṃ yadvarṇaṃ tadvarṇenārghya pātrādikamapi kartavyamityuktam | tāmrapātre raktapuṣpādi toyena arghyaṃ kṛtvā ityanena uttaratra vakṣyamāṇavat astraśodhite arghyapātre binduprasṛtā raktavarṇāmṛta rūpatoyākṣatādibhiḥ arghyapātraṃ āpūrya mantrārcanamapi kartavyam | sthaṇḍile likhitāṣṭadala padmeti- sthaṇḍile gomayādinā pariṣkṛta bhūmyāṃ- p. 74) vediḥ pariṣkṛtā bhūmissame sthaṃḍila catvareti amaranikhaṃḍau proktatvāt | dvāradakṣiṇa pārśveti dvāramaṃtarmukhaṃ vidyādvārapālā bahirmukhāḥ | iti vacanāt dakṣiṇadigeva dakṣiṇapārśvaḥ | tathā mṛgendrapaddhati vyākhyānepi- ātmano dakṣiṇa vāmaśākhayoḥ daṇḍī piṃgalau pūjayet | ityuktam | visphuramudrāṃ darśayitve'ti | visphuramudrālakṣaṇamaspaṣṭapada bodhinyā muktam- aṃguṣṭena kaniṣṭhādi krameṇāṃguli mūrdhasu | sparśanaṃ karayoreṣā visphurā syāt tathā cayoḥ | lalāṭā kṛṣṭeti- lalāṭāt lalāṭa madhyāt | ākṛṣṭamākṛtaṃ sphuradaruṇabinduṃ prāṇavartmanāṃ jaligataṃ dhyātvetyarthaḥ | tathā siddhāntaśekhare- raktabījapadaṃ sūryaṃ tejorūpaṃ sunirmalam | p. 75) bindumadhyādvinirgatya puṣpāṃjali gataṃ smaret | iti | āvahanādi mudrālakṣaṇamuktam- bhojadevena- hastābhyāmaṃjaliṃ kṛtvā nāmikā mūlayoraṃguṣṭadvayasaṃyojanenā'vāhinī | iyamevādhomukhī sthāpinī | saṃlagnamuṣṭyucchṛtāṃguṣṭhakarau saṃnidhānī | tāveva garbhāṃguṣṭhau niṣṭhurā | padmākārau kṛtvā madhye aṃguṣṭhau karṇikākārau vinyasediti padmamudrā prasāritāṃguṣṭhadvayalagna madhyamāṃgulyagrā biṃbamudreti | mūlekaikatvamiti- aṃgāṃginoraprakbhāva khaṣolkineti | oṃ khaṃ khaṣolkāya sūryāya namaḥ iti taprayogaḥ hṛdādīnāṃ dhenumudrāmiti | tathā somaśaṃbhau- hṛdādīnāṃ dhenumudrā goviṣāṇaṃ ca netrayoḥ | astrasya trāsanī mudrā yojya gṛhāṇāṃ ca namaskriyā | iti eteṣāṃ lakṣaṇamapyuktaṃ bhojadevena- p. 77) prakārottaratra śivapūjānte nipuṇataramupapādayiṣyāmaḥ | anantaraṃ caṇḍapūjāprakāraḥ | tataścaiśānyāṃ diśītyādi yadvā | śivapūjānte visarjayedityatra sūryapūjāyāḥ puṣpādikaṃ apanīya pāda prakṣālanādikaṃ kṛtvā śivārcanā kartavyam | anyathā śivapūjānte caṇḍanāthaṃ visarjayet | evaṃ sūryapūjā vidhimabhidhāyā'dhunā śivapūjāmāha atheti- sūryapūjānaṃtaraṃ śivapūjākāryā sa ca baddhamuṣṭerdakṣiṇahastasya madhyamā tarjanyo visphurita prasāraṇena goviṣāṇā | baddhamuṣṭherdakṣiṇahastasya madhyamā tarjanyorvisphurita prasāraṇena goviṣāṇārdha parārdha bhedenādhikāribhedena bāhyāṃbhyaṃtara bhedena kālabhedena pūjābhedena anekaprakārām | tathā siddhāntaśekhare- śivārcanaṃ tadvividhaṃ parārtha svārthabhedataḥ | p. 78) grāmādau sthāpite liṃge yadvā svāyaṃbhuvādike | parārtha yajanaṃ vidyāt sarvapāṇi hitāvaham || svārthaṃ dīkṣottare kāle guraṃdatte svaliṃgake | yajanaṃ svārthasiddharthaṃ svārthameva mudāhṛtam || parārtha yajanaṃ kuryāt ādi śaivo gurūttamaḥ | sarve svārthaṃ prakurvīraṃ dīkṣitā brāhmaṇādayaḥ || adīkṣitaścaturvedī na spṛśennāpicārcayet || tathā kāmikepyuktam- athārcanāvidhiṃ vakṣye bhukti mukti phalapradam | parārthaṃ svārthamityevaṃ dvividhaṃ tatprakīrtitam || parārtha yajanaṃ- śiva vipraistu nityaśaḥ | anyeṣāṃ svārtha eva syāt parārthe nādhikāritā | śivaṃ sṛṣṭiṃ vināyetu jāyante brahmaṇāmukhāt || te sāmānyānateṣāṃ parārthejyādhikāritā | yadi mohena rājño rāṣṭrasya tu nāśanaṃ sthitiḥ || p. 79) bhṛtyarthaṃ ye śivaṃ viprāḥ sāmānyāstvarcayanticet | ṣāṇmāsātpatanaṃ yānti tasmāt tān parivarjayet || śivadīkṣābhiṣiktasya śiva viprasya dhīmataḥ | śivājñāvaśatastasya parārthe jñāna doṣabhāk || iti | ādi śaiva lakṣaṇamuktaṃ vīratantre- īśvara uvāca- anādi śaivaḥ prathamaḥ ādiśaivo dvitīyakaḥ | mahāśaivaḥ tritīya syāt caturthaścānuśaivakaḥ || pañcamovāntaraśśaivaḥ ṣaṣṭhaḥ pravara ucyate | saptamaścāntya śaivassyāt teṣāṃ bhedo nigadyate || anādiḥ śaivo vijñeyaḥ sohameva na saṃśayaḥ | śivadvijāstu viprendrā ādi śaivāḥ prakīrtitāḥ || kauśika kāśpaścaiva bharadvājo trireva ca | gautamaśceti pañcete paṃcavakteṣu dīkṣitāḥ || p. 80) eteṣāṃ ṛṣivaryāṇāṃ vaṃśe jātāśśiva dvijāḥ | mahāśaivastathā viprā śivadīkṣā samanvitāḥ || adīkṣitaścaturvedī na spṛśennāpi cārcayet | bhṛtyarthaṃ parameśānaṃ dīkṣā virahitā janāḥ || ṣāṇmāvyānti pātityaṃ te ca devalakā smṛtāḥ | trīṇi varṣāṇi bhṛtyarthaṃ sthiraliṃge hyadīkṣitaḥ | pūjayet yadi viprāstu savai devalako bhavet | iti | anyeṣāṃ śaivānāṃ lakṣaṇaṃ tatraiva ādhāryam | tathā suprabhede- śivasṛṣṭi samutbhūtāḥ brahmavaktra catuṣṭayāt | ye bhūmau brāhmaṇā jātāḥ te śiva brāhmaṇā smṛtāḥ || śivasṛṣṭyāpināye tu jāyaṃte kevalaṃ mukhāt | sāmānyā brāhmaṇā prāhuḥ dīkṣayā prāpayet śivam || ye śaivā nirmitā yena śivena paramātmanā | p. 81) te śaivā brahmavaktrācca martyalokaṃ samāgatāḥ | kāśyapādi sunāmaiśca ṛṣirūpeśca kīrtitāḥ || iti | bāhyābhyantarabhedaḥ siddhāntaśekharoktaḥ- yajanaṃ dvividhaṃ proktaṃ bāhyāṃbhara bhedyataḥ | dvitayaṃ tadbubhukṣūṇāṃ yatīnāṃ mānasārcanam (bhavet) || sarveṣāṃ vā bahiryāgaṃ tatsvarūpaṃ nirūpyate | iti || kālabhedopi tatraiva- aṣṭayāmeṣūktamottamamucyate- prātarārabhyayāmeṣu saptasūttama madhyamam | uttamādhamaṃ ityuktaṃ ṣaṭsu yāmeṣu pūjanam || paṃcadhā mārjanaṃ jñeyaṃ madhyamoktamamāgame | prātamadhyāhna sāyāhne niśīthe madhya madhyamam || prātarmadhyaṃ dine sāyaṃ yajanaṃ madhyamādhamam | prātaḥkāle ca rātryādau hyayajanaṃ cādhamottamam || p. 82) kaniṣṭhaṃ madhyamaṃ jñeyaṃ prātaḥkāle śivārcanam | yathāsaṃbhavakāle syādyajanaṃ hyadhamādhamam || iti | kālavibhedana navadhā hyajanaṃ vibhau | pūjāṃ ṣoḍaśadha prāhuḥ anye kālavibhedataḥ | mūhūtra dvitayaṃ yatra kālastasmin śivaṃ yajet | dvātriṃśat kālabhedena kecit pūjāṃ pracakṣate || kālastatra muhūrtaṃ syāt evamuktaṃ śivāgame | saṃpadrādhikyato jñeyā sarvametatparārthake || iti | pūjābhedopi tatraiva- pūjābhedena yajanaṃ paṃcadhā parikīrtitam | ārādhārcanā pūjā yāgārhā ceti paṃcadhā || ārādhanaṃ tu dīpāntaṃ yatīnāṃ muktidāyakam | arcanaṃ syāddhaviṣyāntaṃ bubhukṣormuktidāyakam || pūjotsavāṃ nā vijñeyā grāmādau sarvasaukhyadā | p. 83) yāgonṛttāṃtako jñeyo rājarāṣṭra samṛddhikṛt | vipra bhojanaparyanto syādarhāṃ sarvaśāṃtidā || iti | anantarakaraṇīyamāha | ācamyetyādinā- atra ācamanaṃ pūrvakṛta saura bhāvanāni vṛtyarthaṃ iti mantavyam | ācamanānantaraṃ sakalīkaraṇamapi kartavyamiti pūrvamuktam | yadā yadā samācameddehanyāsastadā tadā | iti | atra dvārādi caṇḍānte samastadevatā sādhāraṇyenārghyakaraṇamāha- sāmānyārghyapātramityādinā sāmānyaṃ samudāyakaṃ arghyaṃ tatkaraṇārthaṃ pātraṃ bhājanaṃ tat | astreṇa saṃśodhya astramantreṇa śuddhiṃ kṛtvā | vauṣaḍaṃta hṛdayamantreṇa binduprasṛtāmṛtamadhena jalena tatpātramāpūrya praṇavenāstreṇa vā saptavāraṃ saṃpūjya p. 84) punarapi saptavāraṃ tenaivābhimantrā digbandhanāvakuṇṭhanāmṛtīkaraṇani kuryāt || taduktam- sāmānyaṃ dvārapādīnāmarghyaṃ caṇḍārcanāntakam | praṇavenā'thavāstreṇa sāmānyārghyābhimantraṇam | iti dvārapūjā kramamāha- dvāramityādinā | atra bhogamokṣa kāmaḥ pūrvadvāre dvāradvārapālānarcayet | kīrti vijaya saubhāgyakāmo dakṣiṇadvāre | kevalaṃ mokṣakāmaḥ paścimadvāre | udak dvāre tu pūjanaṃ na kartavyamityāgamāt | sāmānya jalena dvāramastreṇa saṃprokṣya prathamaṃ bahircārapālānarcayet | ūrdhvoduṃbara dakṣiṇabhāgeti | ūrdhvoduṃbaro nāma dvārasyo bhayapārśvasthita śākhayoḥ ūrdhvasthita phalakā dvayamucyate | ūrdhvoduṃbarasya dakṣiṇabhāge dakṣiṇadiśi | tathā mṛgendra paddhatyām- p. 85) ūrdhvoduṃbara yāmyāyāṃ gaṇeśaṃ kamalāṃgiram | svasya dakṣiṇaśākhasthaṃ naṃdinaṃ gaṃgayā saha || mahākālaṃ yamunayā vāmaśākhagataṃ yajet | iti | agragaṇapatyādi pūjanaṃ avighnādyartha sidhyarthaṃ kāryam | yaduktaṃ pauṣkarādau- avighnārthaṃ tu yajanaṃ gaṇeśasya purā bhavet | mantrasidhyai yajed vāṇīṃ dravyasidhyai mahāśriyam || nandyādīnāṃ tu dvārapālakatayā pūjā siddhā | rakṣāmeṣāṃ vijñāpayediti | vighnanivāraṇaṃ kāryamiti dvārapālān prārthayet | nyastamūleneti nyastaṃ mūlamantraṃ yasmin tat tena divyāniti divi bhavāḥ divyāḥ ākāśastha iti yāvat | dehalyāmiti- dehalī ayoduṃbaraṃ tasyāṃ astraṃ vakṣyamāṇa dhyānapurassaraṃ āvaraṇa pūjā prakaraṇe p. 86) vakṣyamāṇa vadityarthaḥ | taduktam- etai pūjyā namoṃtaiśca hṛdayādyairyathā kramam | rūpasaṃsthāna bhāvaistu gaṃdhapuṣpādibhiḥ kramāt || sāmānyārghyaṃ tato datvā prārthayedvārapānniti | dvārapādeva devasya dvāraṃ rakṣatayattataḥ || nivārya vighnasaṃghātāṃ ityājñā parameśvarī || divyadṛṣṭi nipātena divyānuparivartinaḥ | jvalannārāca śastreṇa puṣpaṃ kṣiptvāṃtarikṣagān || dakṣa pārṣṇestribhirghātaiḥ bhūtimiṣṭhāṃ trividhāniti | vighnānustārayenmantrī yāgamandiramadhyagān || dehalīmaspṛśan kiñcid vāmaśākhāṃ samāśrayan | praviśed dakṣapātena prāsādābhyaṃtaraṃ guruḥ || nivāraṇārthaṃ vighnānāṃ nyaset khaḍgamuduṃbare | saṃpūjyātmabhuvaṃ vāstoṣpataye brahmaṇe nama | iti || p. 87) pūjanameteṣāṃ āsana dānā vāhana sthāpana saṃnidhānasaṃrodhana pādyācamanārghya gaṃdhapuṣpadhūpadīpadānāṃte naivedya tāmbūlāntaṃ vā pratyekaṃ kartavyam | pratyekakaraṇāśaktau madhye eva sarvebhyo dvārapālebhyo nama iti gaṃdhapuṣpādibhiḥ pūjayet | ayaṃ ūrdhvoduṃbarādiṣu gaṇapatyādi pūjāprakāro yathokta lakṣaṇa śivamandirādi sadbhāve | ātmaśuddheḥ pūrvaṃ kartavyaṃ tadabhāve pūjāsthānameva tādṛśaṃ pūjāmaṇṭapaṃ manasā bhāvayitvā śivapīṭhasamīpoviṣṭaḥ tatraiva peṭake paścimadeśe dvāraṃ saṃpūjya deśika ityukta prakāreṇa dvārapālārcanamātmaśuddheḥ pūrvaṃ paścāt vā kuryāt | atha śiva snānārthaṃ jalādyāharaṇa prakāramāha- snapanārthamityādi gaḍḍukān ghaṭān cussaṃskāra nirīkṣaṇa prokṣaṇatāḍanābhyukṣaṇāni | nirīkṣaṇādīnāṃ lakṣaṇamuktaṃ śivatantrarahasyasāre- p. 88) aṃguṣṭhānāmikābhyāṃ tu nyastamūlena cakṣuṣā | dravyasyālokanaṃ yena tannirīkṣaṇamucyate || huphaḍaṃtāstramantreṇa prokṣaṇaṃ syāptatākayā | abhyukṣaṇamiti khyātaṃ śāstre dravyasya śuddhaye || māyeṭheyarvastubhiḥ pūjā kṛtā cenniṣphalā bhavet | nirīkṣaṇādi saṃśuddhiṃ jātaidravyeśśivaṃ yajet || dṛkkriyecchātmakairarka vahni soma vilocanaiḥ | kramācchuṣkaṃ tathā dagdha mamṛtāpluti saṃyutam || śudhyarthaṃ prokṣitaṃ śakti tejatāḍitaṃ tataḥ | abhyukṣaṇa kriyā jāta gṛhyetā bhāva saṃyutam || śivapūjārhakaṃ dravyaṃ śivamantrābhimantritam | yathaivānala saṃparkāt kāṣṭhaṃ tanmayatāṃ vrajet || p. 89) tathā mantreṇa māyeyaṃ dravyaṃ śaktisvarūpakam | iti | toyavastraṃ ceti cakārāt | gaḍḍukānapi astreṇa prakṣālya bindusthāna prasṛtāmṛtarūpeṇa jalena hṛdayena gāyatryā vā vastravidhāna pūrvakān ghanāpūrya yāgārthaṃ pūjārthaṃ puṣpādi sarvadravyāṇi ādipadena gaṃdhākṣatādi samastapūjādravyāṇyucyante | taduktaṃ soma śaṃbhu paddhatyām- nirīkṣaṇādibhiśāstraiḥ śuddhānādāya gaḍḍukān | labdhvānujñāṃ śivāṃ maunī gaṃgādikamanu vrajet || pavitrāṃga prajaptena vastrapūtena vāriṇā | pūrayedastra pūtāstān gāyatryā hṛdayena vā || sugaṃdhākṣa puṣpādi sarvadravya samuccayam | saṃnidhīkṛtya pūjārthaṃ bhūtaśuddhiṃ samācaret || iti | devadakṣiṇa bhāga ityādinā pūjaka prakāraḥ devasyārādhyamānasya p. 90) śivasya dakṣiṇadigbhāge itarabhāgāvasthitasya devānukūlyena uttarasyānupapatteḥ | bṛsyādyāsana iti- vṛtinimittaṃ darbhādinā kṛtasyāsanasya brasīti nāma vratīnāmāsanaṃ brasītyamaraḥ | ādipadena kṛṣṇājinādayo gṛhyante | udaṅmukhaṃ uttarābhimukhassan sukhāsanamiti mṛdusparśe kṛṣṇājinādau | yadvā padma svastikādinā yogaśāstra vihitena svasya yathā sukhasthātu śakyante tathā sthitvā | tathā kāmike- kuśaka saptāsane brasyāmatha kṛṣṇa mṛgājine | yatheṣṭamāsanaṃ badhvā ṛjukāyoktarānanaḥ || iti | astra prākāreti- astra mantra eva prākāraḥ āvaraṇaṃ kavacamantra evāvakuṇṭhanam | paṭakuṭīrādivat | āveṣṭanaṃ tābhyāṃ yāgagṛhaṃ pūjāsthalaṃ p. 91) saṃrakṣya vighnebhyo rakṣāṃ kṛtvā ityarthaḥ | atha pañcaśuddhakramaṃ vaktuṃ- ātmaśuddhi kriyā pūrvā sthānaśuddhi dvitīyakā | tritīyā dravya śuddhi syāt caturtha mantraśodhanam || pañcamo liṃgaśuddhiśca kathyante pācaśuddhayaḥ | ityuktvādādau ātmaśuddhi prakāramāha- śivīkaraṇamiti śivīkaraṇaṃ śivatvakaraṇaṃ śivatvaṃ nāma sarvajñatva sarvakartṛtvamucyate | tena ca nityenāvṛtena yogāt parameśvaro śivobhidhīyate | tacca śivatvamātmanāmanādinā'śuddhiparyāyeṇa malenāvṛtatvāt na sarvaviṣayaṃ prakāśate | tannivṛtyarthaṃ ātmanaḥ dehaśuddhipurassaraṃ śivatvakaraṇaṃ kāryam | tathā sarvajñānottare- yatkṛtvānunarassamyak śivo bhavati nānyathā | p. 92) dehaṃ saṃśodhayet pūrvaṃ dhāraṇābhistu pañcabhiḥ | śuddhadehastato bhūtvā śivamantrābhi yojayet || iti | sāmanyena snānādi nāśodhitamapi dehaṃ pūrvaṃ viśeṣataḥ vakṣyamāṇābhiḥ pārthivādibhiḥ dhāraṇādibhissaṃśodhya paścāt śivīkaraṇaṃ kuryāt | nanvetadanupapannaṃ- dīkṣāmeva tacchuddheḥ kṛtatvāt | tatsatyam dīkṣāyāṃ saṃśuddhamapi dehaṃ pratidinaṃ bhūtaśodhanaṃ kṛtvā mantramayaṃ kāryam | tathā śivatantrarahasyasāre- dehasthāni tu bhūtāni śodhyānityurdine dine | niśśeṣaṃ dagdhavaṃśasya bhuktabhogasya cātmanaḥ || nirdagdha saṃcitāgāmī karmaṇo nirmalātmanaḥ | mātāpitra malodbhūte dehe sthātuṃ na śakyate || tasmān mantramayaṃ mayaḥ kāryaṃ kriyate prativāsaram || iti || p. 93) kiñca samadhināṃ tāvat sarvamantra prasādhyānāṃ yā sthitā vyakti śaktayaḥ | vighnarūpābhirodhinyastāsāṃ dāha iheṣyate | dāhaścāprasavastāsāṃ nirodho vā tadā smṛta iti | nirvāṇa dīkṣitānāṃ tu dīkṣāyāmakṣapitasya prārabdhakāyasya karmaṇaḥ pratyahamupabhogena kṣīyamāṇasyāpi vasanāyāssaṃbhavāt | tasyānurodhena sthitasya bhokṛtvaviṣayā sakti janakasya malasya tatsādhana śarīrendriya janakasya māyāṃ śasya pratyahamaṃśāśikayā paṃcadhaḥ kriyate ityuktam | sūkṣmasvayaṃbhuvavṛttau- itthaṃ prayojanamuktvā dehaśuddhi karaṇārthaṃ ādau karaṃnyāsa vidhimāha- tatretyādinā- tatra deha śudhyupakrama samaye pūrvavat saṃdhyā prakaṇoktavat p. 94) karaṃ nyāsaḥ karayormantranyāsaṃ vidhāya | tathā kāmike- candanālipta hastau tu śoddhayedastra mantrataḥ | parasparau susaṃśodhya sthalikau hasta praṣṭhakau || amṛtīkṛtya mūlena vauṣaḍaṃtena mantrataḥ | vidyā śarīratāṃ dhyātvā tayośśaktyaṃtamuttamam || mūlena śivamāvāhya brahmāṇyaṃgāni vinyaset | evaṃ śivī kṛtau hastau samarthau sarvakarmasu || sakalīkaraṇe saṃdhyākāle cācamane tathā | karanyāso vidhātavyaḥ tadviśeṣa vidhāvapi || iti | atha suṣumnādi svarūpa aparijñāne dehaśudhyarthaṃ kriyamāṇasya prāṇāyāmādeḥ kartumaśakyatvāt tat svarūpamāha pādāṃguṣṭhetyādinā- pādayoraṃguṣṭhau pādāṃguṣṭhau tayoḥ dvayādārabhya- p. 95) yāvadvasti mūlādhārastāvat paryantaṃ dvirūpāṃ ūrdhvaṃ tadūrdhvaṃ brahmabilāntaṃ ekarūpāṃ hṛtkaṃṭhādiṣvityādi padena tālubhrūmadhya brahmaraṃdhrāṇi gṛhyante | iḍāpiṃgalābhyāṃ mūlādhārasthita kaṃdādārabhyavāmadakṣiṇabhāgāvasthitābhyāṃ saṃyuktāṃ suṣirarūpāṃ antasthita randhrayuktāṃ evaṃ bhūtāṃ suṣumnānāḍīṃ vibhāvya tasyāṃ suṣumnāyāṃtaḥ bahiśca | paramavyomarūpiṇīṃ- iti- paramaṃ vyoma paramākāśaṃ kuṃḍalinyākhyaṃ rūpaṃ yasyāstāṃ tādṛśīṃ tadvārātmanaḥ sūkṣmadehastasyādhiṣṭhātrīm | tataḥ pravartite nāmṛtenāmṛtavarṣayitrīṃ śivaśaktiṃ ca dhyāyet | tathā coktam- dvayaṃ pādadvaye randhraṃ tanāvekaṃ hṛdādiṣu | paṃcagranthi samāyuktaṃ suṣumnā nāḍi madhyagam || p. 96) tanmadhye ca bahiśśaktiṃ sudhābindu parisrutim | kriyājñāna svarūpāntāṃ vinyasedvyomarūpiṇīm || iti | tanmadhye hūṃkāraṃ jvalaṃtaṃ saṃcintyeti | tasyāḥ raṃdhramadhyasyāyāḥ śakteḥ madhye hūmiti śikhā bījaṃ saṃcintya anantaraṃ hṛdayasthānagatapadmavikasādi kāraṇārthamāha- purakakuṃbhaka kṛtveti- prathamataḥ dvādaśa mātrā kālakalpita pūrakaṃ tāvat kālakalpita kuṃbhakaṃ ca kṛtvā | anantaraṃ pūrvokta hūṃkāre cittaṃ niveśya vāyumūrdhvaṃ dvādaśānta paryantaṃ virecayan | ūrdhvaṃ pravartayan vāyorūrdhva pravartanakāle huṃphaṭiti śikhā bīja sahitena śivāstreṇa saṃtatoccāraṇānusyutoccāraṇena padmamukulāni hṛdayāni sthāneṣu adhomukhatayāvasthitān | p. 97) kamala kuṭmalānūrdhvoktaṃ bhitordhvamukhān | vikasitāṃ ca kṛtvā pratinivṛtya dakṣiṇa nāḍyā virecayet | ūrdhvagataṃ vāyuṃ nivṛrtya purātana sthāne hūṃkāraṃ nidhāya piṃgaladhā recayet | tathā siddhāntaśekhare- iḍā nāḍyā samākṛṣya pūrakeṇāgni saprabham | hūṃkāraṃ raṃdhramadhyesmin kuṃbhakena ca dhārayet || hūṃkāreṇa phaḍaṃtoṃ recakena ca bhedayet | graṃthīn hṛtkaṇṭhatālu bhrūbrahmaraṃdhrasthitānapi || tasmānnivṛtya hūṃkāraṃ vinyasennābhimaṃḍale || iti | samānataṃtre- huṃ phaḍaṃtena paṭalaṃ bhitvā cordhvaṃ viśet tataḥ | iti | śrīmattrayodaśaśatikepi śivāya tu samākhyātāṃ ṣaṣṭhaṃ bīja svarānvitam | p. 98) bhavet sāyejanīyātaḥ kevalā pārvatī suta | śivatatvena saṃyuktā yuktā vāsā prakīrtitā || prerikā bhavate vatsa astrasya tu mahātmana | iti | atha dehaśuddhiṃ kartuṃ ātmayojanā prakāramāha- punaḥ pūrakavāyunetyādinā- anantaramapi pūrakavayunā vāma nāḍyāhṛtavāyunā saṃhṛta caitanyaṃ cetanā sukhadukha lakṣaṇāyā śaktiḥ tasyā idamiti caitanyamātmā saṃhṛtamupasaṃhṛta śarīravyāpakaṃ caitanyaṃ saṃkucitātmānamityarthaḥ | hṛtkamalāśritaṃ hṛdayakamalasaṃsthaṃ sphurattārakākāraṃ ati prakāśanakṣatra samānaṃ sāṃtabījamayaṃ binduyukta hakāravācyaṃ vyāpakasyātmanaḥ grahaṇā saṃbhavāt | vācaka dvāreṇa jīvaṃ jīvanahetutvāt janmaśabda vācyena puryaṣṭakākhyena p. 99) upādhināvacchinnaṃ hṛdaya saṃpuṭitaṃ hṛdaya mantreṇa puryaṣṭaka dehādāhṛtya saṃpuṭīkṛtya bījavigrahaṃ bījameva sāntātmakaṃ vigraho rūpaṃ yasya taṃ puruṣamātmānamekākinaṃ tenāpi sūkṣma śarīreṇamucyamānam | ata eva nirāmayaṃ nirdoṣaṃ hūṃkāra śikhāṃtasthaṃ hūṃkārasya nābhideśasthasya śikhā bījasya uparivinyasya tenāpi saṃpuṭitaṃ kṛtvā sūkṣmabindu bhūtaṃ antyanta sūkṣmoccāralayakrameṇa paramakāraṇa bindusvarūpaṃ dhyātvā kuṃbhakaṃ kṛtvā | vāyumūrdhvaṃ pravartayan ūrdhvaṃ virecayan saṃhāramudrayādāyā'hṛtya | atra mudrālakṣaṇaṃ uktam##- prasārya dakṣiṇaṃ hastaṃ saṃharedaṃgulīrathaḥ | kaniṣṭhādi krameṇeyaṃ mudrā saṃhārikā matā || iti | p. 100) nanu ātmano vyāpakatvena gamanā saṃbhavāt | puryaṣṭaka dvāreṇātra gamanamabhyupagamyate | tadrahitasya kathamūrdhvaṃ nayanaṃ yujyate || yadvā- puryaṣṭaka sahitasyetyucyate | tadā puryaṣṭaka dehasya viśodhyatvāt | ekākinaṃ nirāmayaṃ dhyātvetyuktatvācca ucyate | bīja vigrahamityutvācca bindukārya nādaśaktyadhiṣṭhitastamayonīya tenādasya hi puryaṣṭakavirahepyapi avinā bhāvaḥ | yadāhuḥ- svarūpa jyotirevāṃtaḥ sūkṣmā vā ganapāyinī | puruṣe śakale tāmāharamṛtāhvayām | iti || brahmādikāraṇatyāga krameṇa hṛtkaṇṭhatālu bhrūmadhyabrahmarandhra sthāneṣu sthita brahmācyuta rudreśvara sadāśivākhya kāraṇe vā ca kākārādīn saṃtyajen | p. 101) ekenodghātena ekodyoga kṛtenordhva vātena ūrdhvavāhaneti yāvat | taduktam##- saṃnirodha kṛte samyagūrdhvaṃ vāyuṃ pravartate | sodghāteti vikhyātā svecchayā tu kanīyasā || iti | bhogya karmopabhogārthaṃ vartamāna dehe bhāgyatvena dīkṣāyāmakṣapitasya karmaṇo bhogārthaṃ punarapi āgamanāya na tu svecchotkrāṃti vadapunarāvartaya iti bhāvaḥ | nanu itthaṃ bhogyakarmaṇi vidyamāne śarīrasya śuddhirna syāt | yataḥ karmakāraṇaṃ śarīraṃ karmataśca śarīrāṇi vividhāni śarīrāṇāmityuktatvāt | athavā yadi śarīrasya śuddhiṃ manyase tadā bhogya karmaṇopi | nāśasyāt | yasmādatra bhūtaśodhanena dehadāha ucyate | dahedyogagninādehamāpādatalamastakamiti vacanāt | p. 102) satyaṃ taducyate- atra śarīra dāhaḥ karmadāho vāyaḥ yogāgninā proktaḥ | navyakteḥ kintu karmaṇāṃ ityuktatvāt | dvādaśānte unmanyante śive niṣkala svarūpe saṃyojayet | saṃyojanaṃ nāma śāktyātu nīyate jīvamiti uktatvāt | tattyāge tu mantra bījavṛtyā bindu bhūtassannādhaṣṭhātryā śivaśaktyā saha śivapade praveśamātmanonu saṃdadhyāt | tatastatra praveśo bhavati | tathā coktaṃ sarvajñānottare- pūrakeṇopasaṃhṛtya hṛdayena tu mantravit | śāntabījamayaṃ jīvaṃ nyaset huṃkāramūrdhani || hūṃkārasya śikhātasthaṃ puruṣaṃ bījavigraham | dhyātvā tvekākinaṃ sūkṣmaṃ bindu bhūtaṃ nirāmayam || p. 103) tataḥ saṃyojayed yogī śive paramakāraṇe | śivātīto sadeśāṃte śuddhasphaṭika nirmale || ekonodghāta mātreṇa iti | atra dvādaśāṃtasaṃyojanaṃ | saṃdhyā dhyānavat adhikāri bhedeneti mantavyam | yataḥ hṛdayādi sthāneṣvapi proktatvāt | taduktaṃ śrīmatkiraṇe- tatsaṃgrahyātmanātmānaṃ recanādbindu madhyagam | kṛtvā kāyaṃ dahet paścāt - iti | kriyākāṇḍakramāvalyāmapi- bhogyakarmopa bhogārthaṃ vidhānajño hṛdaṃbuje | pāṇikacchanikāyāṃ vā dvādaśāṃte vadethavā || iti | taṭṭīkāyāṃ durbodhavada bodhinyāṃ dvādaśāṃta niveśanaṃ nirvāṇa dīkṣitānāmeveti khyātam | atha ātmayojanānantaraṃ sūkṣmasthūla bhedena p. 104) dehasya dvaividhyādādau sūkṣmaśuddhimāha evamityādinā- evaṃ pūrvokta prakāreṇa bīja vṛtyā mantrabīja śive līnaḥ vyāpti rūpeṇa tattulyatāṃgataḥ yacchrūyate layastu tulyayogiteti | prātilomyena saṃhāra krameṇa gaṃdhe prathvīṃ rase jalamityādinā vakṣyamāṇa prakāreṇa tatvāni prathivyādīni ṣaṭtriṃśattatvāni tatvamastakastha śivatatva bhuvanamucyate | tāvat paryantaṃ sūkṣmadeha śudhyarthaṃ layaṃ nayet | śodhayet uktaṃ ca- bījavṛtyā śive līnastatrastho manasā tanau | avanyādīni tatvāni pratilomaṃ svahetuṣu || śivatatvāvadhī yāvat layaṃ nītvā viśodhayet | iti | pakṣāntaramāha yadveti- p. 105) prāsādoccāreṇāvāhana prakaraṇa vakṣyamāṇavat | mūlamantroccāraṇaṃ kṛtvā hṛdayādi padmeṣu hṛdayādi padmasthita brahmādi kāraṇeśeṣu śabdādityāgādvā | sūkṣmadehaśuddhiṃ kuryāt śabdādirityādi padena sparśarūparasagaṃdha manohaṃkāra buddhayo gṛhyante | śabdasparśaśca rūpaśca rasogaṃdhaśca paṃcamaḥ | manobuddhirahaṃkāraḥ puryaṣṭakamudāhṛtam | iti kālottare proktatvāt | nanu puryaṣṭakaṃ nāma pratipuruṣa niyata svargādākalpaṃ mokṣāntaṃ vā sthitaḥ prathivyādi kalāṃtastriṃśattatvātmako sādhārassūkṣmadeha ucyate | kathaṃ śabdādīnāṃ puryaṣṭakamiti cet tadvyākhyāne tatra bhavatā rāma kaṇṭhena triṃśattatva vācaka tayā vyākhyātaṃ bhūtaṃ | mātraśuddhīṃdriyāntakaraṇasajñaiḥ tatkāraṇena guṇena tadā pūrakeṇa pṛthakkalādipaṃcakaṃcukātmanā cāṣṭavargeṇārabdhatvāt iti | p. 106) ataḥ tacchudhyarthaṃ brahmādiṣu samarpayet | taduktam- śabdasparśau brahmaṇi ca śrīvatsāṃkessutyajet | rūpagaṃdhautyajedrudre dhīgarvāvīśvaretyajet | sadāśivamano binduṃ puryaṣṭaka viśuddhaye iti || kathaṃ sthūladeha śuddhaye tadāraṃbhakāṇi bhūtāni śodhayet ityāha- tata ityādinā- tataḥ sūkṣmadeha śudhyanantaraṃ sthūladehaṃ bhautikadehaṃ śodhayet | atra ca sthūlasūkṣmadehasthānāṃ tatvānāṃ viṣānivṛtyarthaṃ garuḍa bhāvanāvat baṃdhakatva nivṛtyarthaṃ vilayabhāva iva śuddhiṃ | na tu sākṣādupasaṃhāraḥ pārthivaṃ pṛthivī saṃbandhi maṇḍalaṃ pītavarṇaṃ kaṭhinaṃ (vajra)kanesvabhāvaṃ vajralāṃcitaṃ p. 107) māheṃdra maṇḍalatvāt vajrālāñcitaṃ yudhacihnitam | tathā sarvajñānottare- caturaśraṃ samāpītaṃ vajrāṃkaṃ kaṭhinaṃ guruḥ | māhendramaṇḍalaṃ yogī mūrdhna ārabhya cintayet || iti | nanu ekadeśa vartinaḥ prathivyādi tatvasya kathaṃ pādādārabhya mūrdhāntaṃ vicintyeti cet ucyate | nivṛtyādi kalābhiradhiṣṭhi tatvāduktaṃ atra ayamabhiprāyaḥ | atra vāgśabdarūpā mahāmāyā śuddhādhva vartināṃ bhogapradatvena'vasthitāpi māyīyepya śuddhe dhvani nādātmanāvasthitetyuktamāgameṣu evaṃ hi nityārcanādau bāhyaśodhakatvena dehāraṃbhakāṇi prathivyādi paṃcabhūta tatvāni | tadīyāḥ kalāḥ viśeṣato adhiṣṭhaṃtyā adhiṣṭheyanātmā nivṛtyādi kalā eva atra pṛthivyādi śabdenocyante | p. 108) tathoktaṃ śrīmadviśati kālottare- nivṛttiḥ pṛthivī jñeyāṃ pratiṣṭhā'pa ucyate | vidyā tejomayī proktā vāyuśśāntiḥ prakīrtitā || śāntyatītā paraṃ vyoma tatparaṃ śāntamavyayamiti | pādādārabhya mūrdhnāntaṃ iti etadāpya maṇḍalādiṣvapi samānaṃ teṣāmapi śarīravyāptitvāt | udghāta paṃcakeneti- saṃnirodha kṛtassamyagūrdhvaṃ vāyuṃ pravartate | udghāta iti vikhyāta svecchayā tu kanīyasa iti vacanāt | mātrā dvādaśakamanatikramya pūrakakuṃbhakaṃ kṛtvā manasāhvāmiti dhyātvā uccāraṇaṃ vā kṛtvā dvādaśāntaṃ nītvā nivṛtya recayet | evaṃ udghātānāṃ paṃcakena prathivyāḥ paṃcaguṇanāśāya pañcodghātāḥ proktāḥ | anyeṣāṃ tu p. 109) sva svaguṇanāśāya svasvaguṇa saṃkhyātāḥ udghātāḥ krameṇa jñātavyāḥ | pṛthivīṃ svaviruddhavāyunābhi pūtāmitikṣiti pavanayoḥ jalavahnyośca parasparaṃ viruddhatvāt parasparābhibhūtaṃ cintayet | taduktaṃ śrīmanmṛgendre- vāri vāyu śikhikṣiti | vāryagni bhūmi pavanau vārikṣe cānilānalau | madhyasthārātimitrāṇi catuṣke yugma yugmaśaḥ || iti tadā kārāmiti- kadi svabhāvaṃ vihāya śatru bhūta vāyvādyākāraṃ bhāvayet (cintayet) | ākau śantu sarveṣāmapi viruddhatvāt | anyathā śodhyamityāha nabhomaṇḍalamiti vyomākāraṃ laukikānāṃ vyomatvena prasiddhāvakāśākāramamūrtatvāt śūnyaṃ binduśaktyā vibhūṣitamiti kuṭilā śaktyadhiṣṭhitaṃ- p. 110) paramākāśābhibhūtamiti aparākāśaṃ grahanakṣatrādi yuktaṃ tadrahitaṃ paramākāśamiti ākāśasya dvaividhyamuktam āgameṣu | tathā ratnatraye- kiṃcāniśādhikaṃ prāhuḥ tamaṃbaramanaśvaram | śivanāma samaiśvarya bhājāṃ bhogādhikārayoḥ || jyotirguṇānāmākāśa śiva bhūtādi kāraṇam | iti | niśvāsakārikāyāmapi- nirguṇaṃ sāṃjanātītaṃ grahanakṣatra varjitam | śuddhasphaṭika saṃkāśaṃ paraṃ vyoma vicintayet || iti | tasmāt bhautikākauśaṃ anityatvādi guṇaṃ vihāya nityatvādi guṇayuktaṃ mahākāśa svarūpaṃ cintayet | anantarakaraṇīyamāha tato astreṇeti- tataḥ prathivyādi bhūtagata gaṃdhādhiguṇa kṣapaṇānantaraṃ astreṇa huṃphaḍaṃtāstramantreṇa p. 111) pādāṃguṣṭhoddhitena dakṣiṇa pādāṃguṣṭha samudgatenāgninā śivaśaktyadhiṣṭhita kālāgninā'rabdha śarīraṃ guṇakṣaya | vaśāt kṣīṇa śaktikaṃ bhūtasamudāyātmakaṃ bāhyaśarīramucyate | tadgatadoṣaṃ dugdhaṃ bhāvayitvā tadbhasma ca śākte navāyunāpanīya tato baddha śūnyamityādinā vakṣyamāṇa prakāreṇa āplāvanaṃ kuryāt | atha sthūladehaśuddheḥ eva prakārāntaramāha yadveti- yadvā pūrvokta prakāramakṛtvā vā sthūla śarīraṃ vaṭavṛkṣākāraṃ saṃcintya śodhayet | svadehaṃ bāhyaśarīraṃ pṛthivyādi paṃcabhūta bījaṃ pṛthivyādi pañcabhūtānyeva yasya tat | brahmaṇassṛṣṭikartṛtvāt viṣṇoḥ pālanakartṛtvāt tābhyāṃ udbhinnaṃ udbhūtaṃ aṃkuraṃ yasya tat rāgadveṣau p. 112) icchāniccha dharmā'dharmau prasiddhau mohaḥ malaviśeṣaḥ | mohomadaśca rāgaśca viṣāda sthāpa eva ca | śoṣo vaicitryamityevaṃ saptaite sahalā malāḥ ityuktatvāt | ete rāgādayo mūlāni yasya tat | tatoktaṃ- vidyā vidyādhipatayo mantrā mantreśvarāḥ taiḥ paripālitaṃ kalādiriti | ādi padena vidyārāga kālaniyatyākhya tatvāni ucyante tānyeva sāraḥ sthirāṃśo yasya tat | tathoktaṃ##- mahāśākhālvaśākhāḥ yasya | tathoktaṃ- viṣayālocanāni cakṣurādiṃdriya vyāpārāṇi tānyeva vallavānikisalayāni yasya tat | tathoktaṃ- bhāvāḥ dharmādayoṣṭau buddhiguṇāsteṣāṃ prapaṃcāni paṃcāyat pratyayāni p. 113) kusumāni taiḥ saṃyuktaṃ buddheradhyavasiyoyaṃ ghaṭaḥ kathaṃ paṭa iti niścala rūpo vyāpāraḥ saṃkalpaḥ manasānu saṃdhānarūpo vyāpāraḥ tadeva phalaṃ yasya tat tathoktaṃ | puruṣaḥ ātmā saḥ eva vihaṃgaḥ śarīrasya vṛkṣarūpeṇa proktatvāt | tatphala bhoktṛtayā'tmanaḥ pakṣiśabdena vācyatvaṃ upacārāduktaṃ bhoktṛtvarasaṃ bhogyavastu rasaṃ tena ca saṃyuktaṃ ūrdhvagata mūlaṃ adhogata śākhāyuktaṃ evaṃ bhūtaṃ vaṭatarurūpaṃ nyagrodha vṛkṣākāraṃ bhāvayitvā anantaraṃ pūraka pūrvārtheneti | pūrakasya dvādaśa mātrākāla rūpasyā'rthaṃ ṣaṇmātrā kālaḥ tāvatā kālena nivṛttikalā bījoccāra paṃcakena pṛthivyāḥ pañcaguṇanāśāya hlāmiti paṃcavāramuccārya patrapuṣpa phalarahitaṃ stabdhaṃ vibhāvya patrāgha yogānvitamiti siddhāntasārāvalyāṃ uktatvāt | p. 114) prathamataḥ patrādirahitaṃ sthāṇvākāraṃ vicintya paścāt pūrakasya parārdhena ṣaṇmātrā kālena hvīmiti pratiṣṭhākalābījaṃ catuṣṭaya vāramuccārya snigdhermanojñaiḥ patrapuṣpa phalaissahitaṃ bhāvayet | paścāt kuṃbhakaṃ kṛtvā prathamā parārdhyābhyāṃ mātrākāla parimita pūrvārthaṃ tāvatkāla parimita parārdhābhyā hrūm | iti vidyā kalābījaṃ trivāramuccārya śuṣkaṃ dagdhaṃ vicintya recaka pūrvārthena atrāpi (dvādaśa) ṣaṇmātrā parimita kālo mantavyaḥ | hyaimiti śānti kalābījaṃ dvivāramuccārya dagdhavṛkṣaṃ bhasmībhūtaṃ dikṣu pralīnaṃ ca vibhāvya recakasya parārdha kālena haumiti śāntyatīta kalābījamekavāramuccārya śuddhasphaṭikākāraṃ p. 115) śarīraṃ cintayet | tathā siddhāntasārāvalyām- svaṃ dehaṃ bhūtabījaṃ harividhiracitaṃ svāṃkuraṃ karmamūlaṃ bhavyaṃ kālādisāraṃ viṣayadalagataṃkhādi śākhopaśākham | bhāvāśeṣa prasūnaṃ vyavahita suphalaṃ puṃvihaṃgopabhogyaṃ nyagrodhaṃ cordhvamūlaṃ viṣayarasamavāk śākhinaṃ bhāvayecca || iti | tathā kālottarepyuktam- kṣetramāyā māṇavabījaṃ dharmādharma prabhāvapi | mohamūlaṃ kalādīni sāro nirdhūṣa rāgavat || jīvaḥ puruṣa ityādi pravṛtyādi mahātaruḥ | indriyāṇyeva śākhādi viṣayāḥ pallavāḥ matāḥ || tathaiva tacca dharmādi bhāvasaṃdha prasūnakam | ūrdhvamūlamadhaśśākhaṃ sukha dukha phaladvayam || ityevaṃ cintayenmaṃtrī svadehaṃ vaṭavṛkṣavat | pūrakāryeṇa pūrveṇa pārthivyā kalayetpurā || p. 116) patra puṣpaphalopetaṃ stabdhaṃ taṃ bhava pādapam | aparārdhena vāruṇyā patra puṣpa phalānvitam || āgneyyā kuṃbhake naiva śuṣkaṃ dagdhaṃ ca cintayet | recakeṇā'tha vāyavyā bhasmībhūtaṃ diśo daśa || pralīnamanyathā śuddhaṃ nirmalaṃ vyoma bhāvayet | bhūrādi guṇa saṃkhyābhiḥ maṃtrānyeṣāmudīrayediti || tathā kāmike- ūrdhvamūlamadhaśśākhaṃ kalpya saṃsāra pādapam | pūrakārthena pārthivya heyo pādeya vastudhīḥ || āpyāyi tuntu vāriṇyā pūrakā'parabhāgataḥ | patrapuṣpaphalopetaṃ snigdhaṃ vairāgya śastrataḥ || cedayitvā tathāgneryā kuṃbhakena viśoṣya ca | jñānānalena nirdagdhaṃ pādāṃguṣṭhādi kāntakam || p. 117) recakenā'tha vāyavyā bhasmībhūtaṃ diśo daśa | pralīnamanyathā śuddhiḥ nirmalaṃ vyoma bhāvayet || evamutsārita bhūtagata doṣaṃ śarīramāplāvayet ityāha | tata ityādinā- tataḥ dehaśuddhi karaṇānantaraṃ baddharūpaṃ sthūla sūkṣmātmakaṃ śarīraṃ sarvaṃ śūnyamiti vibhāvya baṃdhakatvāt vyāpṛtamasatkalpamiti kṛtvā nātmanyātmabhāvanā rūpā laṃbanā pekṣā bhāvānnirālaṃbake balaṃ pāśarahitaṃ vijñāna mātramevātmasvarūpaṃ sūryamaṇḍala saṃkāśamevāvaśiṣyate | tathā mṛgendre- nirdahet pāśavīṃ mūrtiṃ sadāśiva padaspṛśā | tadbhasmavāyunā śākto nāpanīyāvalokayet || dinakṛnmaṃḍalākāraṃ dṛkkriyā maṃḍalāṃcitaḥ | tadeva vapurasye tat avyaktāṃgamitīṣyate || iti || p. 118) tataḥ svecchotkrāntivat sthūla sūkṣmātmakasya śarīrasya sarvathānavadhvaṃsā māye yasya śarīrasya parameśvarasya sparśanārhatvāt parameśvarārcanādi vinā prārabdhakarma sahakāritayā śeṣita malasyānapohanāt | śuddhikāle viraśmi mātrā viyogena sarvathā tyājitatvācca | sakala vastunāmota protarūpeṇa parameśvara śakternityādhiṣṭheya rūpasya paramāmṛta rūpasya parabindossarvādhāratvena sthitatvāt | tadudbhūtenāmṛtenāplāvanaṃ karaṇīyaṃ vauṣaḍaṃtena mūlādhārādārabhya āvāhana prakaraṇa vakṣyamāṇavat mantraṃ vauṣaḍaṃtamuccārya nādāṃtasthādho mukhapadmasthita śaktimaṇḍalasṛtaiḥ suṣumnādi samasta nāḍīdvāraṃ praviśadbhiḥ amṛta pravāhairāplāvanaṃ kārayet | p. 119) atha dvādaśāṃtasthasyātmanaḥ punaḥ hṛdi vinyāsārthamāsana(pra)kalpanamāha hṛdaya ityādinā hṛdaye hṛdayasthāne nālapatra karṇikārūpaṃ ātmādi tatva trayātmakaṃ ata eva tadvyāpinā mahāmāyātmanā akārādi mātrā trayayuktena sūryādi maṇḍala tritayena nivṛtyādi kalātritayātmanā sadyādi mantra trayarūpeṇa ca praṇave naiva śuddhavidyātmakaṃ śuddhavidyāsvarūpamāsanaṃ vinyaset | taduktaṃ trayodaśaśatike- sadyaḥ kalāṣṭasaṃyuktaṃ akārākṣarasaṃbhavam | ātmatatvaṃ vijānīyāt caturviṃśati tatvayuk || kaṃda nālodbhavaṃ tena * * * parikīrtitaḥ | vāmaṃ hyukārajaṃ vidyāt trayodaśa kalānvitam || vidyātatvaṃ vinirdiṣṭaṃ śivasyādhārasaṃsthitam | p. 120) patra kesara madhye tu karṇikāyāṃ vyavasthitam | śivatatvamakārantu bahurūpaṃ prakīrtitam || iti || samānatantrepi- sūryamaṇḍalasaṃkāśamakārā hyātmasaṃbhavam | ityārabhya omityanena kamalaṃ yogapīṭhaṃ tathā bhavet iti | hṛdayasthāne ādhāraśaktyādi śuddhavidyāntamātmāsanaṃ tālugata makārāṃta vyāptikam (dīrghoccāreṇākārādi bindantamuccārya) hrasvoccāraṇe praṇavena vinyasyānaṃtaraṃ tatkamalakarṇikāyāṃ śuddhaṃ puryaṣṭakaṃ biṃdvaṃta vyāptikaṃ dīrghoccāreṇa'kārādi biṃdvaṃtaṃ catuṣkalena praṇavenā'vatīrṇaṃ saṃcintya anantaraṃ tasmin puryaṣṭaka dehe dvādaśāṃtasthaṃ bhūtaśuddhi karaṇārthaṃ dvādaśāṃta saṃyojitaṃ pūrvokta bīja svarūpaṃ p. 121) śivamayaṃ śivādhiṣṭhita tatvān śivasvarūpamātmānaṃ makārādinā dāṃta paṃcakalāyuktena plutoccāreṇa saṃsthāpayet | tamātmānaṃ vauṣaḍanta śaktimantreṇāmṛtāplāvanaṃ kuryāt | tathā coktaṃ- mūlamantra dravī bhūtaśakti piyūṣadhārayā | saṃvāhyābhyantaraṃ tenārvyabhiṣiṃcya hṛdaṃbuje || ātmamūrtiṃ samāvāhya mūrtimantreṇa deśikaḥ | tasyamātmānamādāya dvādaśāṃtānniyojayet || ekī bhāvāya taddehamamṛtenābhiṣecayet | dehassadāśivo jñeyaḥ pudgalaḥ śiva eva hi || eva matyarthamadvaitaṃ mantranyāsena bhāvayet | iti | ātmāvāhanaṃ prāsādamantreṇa kartavyamityāgamāntare proktam kathamiha praṇaveneti cet prāsāda praṇavābhyāṃtunāṃtaraṃ parikalpayediti vacanādadoṣaḥ | p. 122) mantarnyāsamuktvā bāhyaśarīre śāktasya vidyā dehasya sidhyarthaṃ mantranyāsaḥ kartavyamityāha | tadanupūrvavadaṃganyāsaṃ vidhāyeti pūrvavat saṃdhyā prakaraṇoktavat- yasyā'vasarostimati kṣobhaśca na bhavati saha dīkṣā prakaraṇa vakṣyamāṇa(vat) daṃḍabhaṃgi muṇḍabhaṃgi vaktrabhaṃginyāsaṃ ca āgamāntare proktaṃ śrīkaṇṭhanyāsa vyoma vyāpi mantranyāsādikamapi kuryāt | evaṃ jīvaśuddhiḥ dehaśuddhi pūrvakannyastamantra tanuḥ svarūpeṇa vigraheṇa śivarūpatāṃ prāptaśśivārcanayogyo bhavati | nā śivaśśivamarcayediti vacanāt | evaṃ jīva śuddhi dehaśuddhikaraṇāśaktau nyāsa mātraṃ kuryāt | nyāsasyāpi kṛtastasyakaraṇāśaktau paṃcabrahma ṣaḍaṃganyāsa mātraṃ vā kuryāt p. 123) tāvataiva dehātmanośśuddhā śivarūpatā tāvatyā śivārcanayogyo bhavati | athāṃtarja(rya)nādikamāha- hṛnnābhi bindusthānānīti- nanu atra kimarthaṃ antaryajanaṃ (kṛtvā) bāhyapūjāyā evamupakramatvāditi cet ucyate- bāhyapūjā kṛdbhirapi pūrvamantaryajanaṃ kṛtvānantaraṃ bahirarcanaṃ kāryam | uktaṃ ca- antaryāgaṃ purā kṛtvā bāhyapūjāmathācaret | jyotirliṃgaṭhahṛdasthaṃ tat tadevābhyarcyate bahiḥ || yatastasmātpurākāryaṃ antaryāgamihocyate | akṛtvā mānasaṃ yāgaṃ yo bahiryāgamācaret || vṛthā pariśramastasya śāstrasyeti viniścayaḥ | iti | vakṣyamāṇa krameṇa bāhyapūjāyāmāsanāvāhanādijapāntaṃ manobhāvanayānīta puṣpādyaiḥ śivamiṣṭvā p. 124) nābhireva kuṇḍaṃ tasminsvatassiddhaḥ udare jaṭharāgni sthita iti syāditi prasiddhaḥ tasmin havanaṃ kṛtvā bindau madhye sarvatomukhaṃ niṣkalaṃ tathā siddhāntaśekhare- bhrūmadhye niṣkalaṃ dhyāyediti - evaṃ hṛdi pūjanaṃ nābhau homaṃ bhrūmadhye dhyānaṃ ca kāryam | tathā kāmike - eva mantratvamāpanno divyadehe yathā kramam | pūjāhoma samādhīnāṃ sthānāni parikalpayet || lalāṭe ceśvaraṃ dhyāyed varadaṃ sarvato mukham | āsanaṃ kalpayedatra vakṣyamāṇa vidhānataḥ || āvāhyadevaṃ gaṃdhādyai mānase śivaṃ arcayet | nābhi kuṇḍe svabhāvotthe tarpayet paramāmṛtaiḥ || uddīpya ca nijaṃ vahniṃ saṃrudhyāpāna vartinaḥ | sthāṇu sthāne smarelliṃgaṃ sphaṭikābhaṃ mahojvalam || p. 125) tathā siddhāntaśekhare- śaṃbhuṃ hṛdaṃbuje sāṃgaṃ bahiryāga vidhānataḥ | pūjayedāhṛtairbudhyā iti | evamatrāṃtaryajanādikaṃ śiva dīkṣāvatāṃ sāmānye nābhi hitaṃ adhikāri vibhedenāgamāṃtare proktamapi prasaṃgāt atra likhyate | ācāryastatva viddhīmānviśiṣṭa kulasaṃbhavaḥ | sarvalakṣaṇa hīnopi śivaśāstrārtha vidguha || vidyā pādārdha kuśalairiti ādi lakṣaṇa lakṣitācāryaḥ pūjāstavādyukta prakāramantaryajanādikaṃ kuryāt | tadyathā- antarhṛdayāvakāśe divyaraktamayaṃ śivārcana maṇṭapaṃ manasā saṃkalpya tasmin śivārcanopayuktāni dravyāṇi manasopanīya viśodhya dvādaśāṃta sthita candramaṇḍalagaladamṛtadhārayārghya p. 126) pātrādi pūraṇaṃ tat saṃskāraṃ ca kṛtvā dvārapālārcanaṃ vidhāya vakṣyamāṇa krameṇa gaṇeśa guru paṅktiranujñayā prārthanā pūrvaṃ māṇikya kanakavarṇanābhikaṃ daśamutthita nīlavarṇanālāṃcita yavalavarṇāṣṭadala hṛdaya kamala pītavarṇa karṇikāra saṃsthita bindurūpa kriyāśaktyātmaka pīṭhe śravaṇāṃguṣṭha saṃyogādhigamya nādarūpa dīpaśikhākāraṃ jñānaśaktimayaṃ liṃgaṃ saṃcintya pīṭhe vakṣyamāṇa krameṇa śaktyādi śakti antaṃ śivāsanamabhyarcya liṃge śivamūrtiṃ vidyādehaṃ cābhyarcya tatra paramaśivamāvāhanādi krameṇārghyāṃta saṃskāraiḥ abhipūjya dvādaśāṃtacyuta bahulāmṛtadhārayābhiṣicya vastrābharaṇādibhiḥ vairāgya caṃdanenālaṃkṛtya ahiṃsā puṣpaṃ samarpayāmityādi prakāreṇa- p. 127) ahiṃsendriya nigraha kṣamā dayā jñāna tapaḥ satyarūpaiḥ aṣṭabhiḥ puṣpaiḥ abhyarcayet | tataḥ mānasika pātre prāṇamagnimahaṃkārameva dhūpaśikhāṃ saṃkalpya dhūpaṃ dadyāt | śivajñānameva dīpaṃ saṃkalpya dadyāt | viṣayebhyaḥ pratyāhṛtaṃ mano naivedyamiti bhāvayitvā samarpayet | suṣumnā mārge(ṇa) prāṇasya gamāgamameva japatvena bhāvayet | pārthivādi paṃcadhāraṇāsthirīkṛta sadāśiva vayava jātadhyānakalpitaiḥ tadavocitaiḥ bhūṣaṇaiśca bhūṣayet | śivohamiti śivasāmya bhāvanā rūpamātma nivedanaṃ ca kuryāt | yadvā- abhiṣekānantaraṃ gaṃdha śabda sparśa rūpa rasa tanmātrāścaṃdana puṣpadhūpanaivedyātmanā samarpayet | p. 128) tatra ayaṃ kramaḥ- mūlamantroccāraṇa pūrvakaṃ oṃ hlāṃ sadyo jātāya śivāya gaṃdha tanmātrakaṃ gaṃdhaṃ samarpayāmi haum īśānāya śivāya gubda tanmātrakaṃ puṣpaṃ samarpayāmi hyaim tatpuruṣāya śivāya sparśa tanmātrakaṃ dhūpaṃ samarpayāmi | hrūm aghorāya śivāya rūpa tanmātrakaṃ dīpaṃ darśayāmi | hvīṃ vāmadevāya śivāya rasatanmātrakaṃ naivedyaṃ samarpayāmīti | tato hastakṣālana mukhavāsadānānantaraṃ satva raja tamotmakaṃ tāmbūlaṃ samarpayāmi iti bhāvayet | tataḥ nīrāṃjanaṃ parikalpya buddhistha vāyunā kṛpta darpaṇaṃ maṃgalāni ca | manovṛttirvicitrāte nṛttarūpeṇa kalpitā || dhvanayogīta rūpeṇa śabdo vādya prabhedaḥ | suṣumnā dhvajarūpeṇa prāmādyāścāmarātmanā || p. 129) ahaṃkāro gajatvena kaupto deho rathātmanā | manaḥ pragraha rūpeṇa buddhissārathi rūpataḥ || sarvamanyaṃ mayā kauptaṃ tapopakaraṇātmanā | iti || sarvamātmīyaṃ buddhiḥ manaḥ prāṇādikaṃ śivapūjopakaraṇatvena samarpayet | āvaraṇa pūjāmapi vakṣyamāṇa rūpāṃ tatsamaye kuryāt | tato pradakṣiṇa namaskāraiśśivaṃ prasādābhimukhaṃ vidhāya tadājñayāgnikāryaṃ kuryāt | tatrāyaṃ kramaḥ- nābhau trimekhalaṃ kuṇḍaṃ tatrāgniṃ svatassiddhaṃ vibhāvya tamagnimastramantreṇa prajvālya tatrāgnau kiṃcidaṃgāraṃ kravyādāṃśatvena bhāvayitvā tanni-ṛtikoṇe parityajya kuṇḍasthamagniṃ vīkṣaṇādibhiḥ viśodhya tasya śivāgnitva sidhyarthaṃ recakeṇa tamagni (ccaitanyaṃ) dvādaśāntaṃ nītvā tatra paramaśivena saṃyojya tattejaḥ puṃjapiṃjaraṃ kuryāt | p. 130) taṃ jñānāgni rūpaṃ pratyānīya nābhi kuṇḍe sthāpayet | evaṃ kṛte saṃskārāṃtaramanapekṣya śivāgnirbhavati tacchivāgniṃ raktavarṇaṃ pañcavaktraṃ daśabhujaṃ sadāśiva samānākāraṃ dhyātvā tasya hṛdaya kamale āsana mūrti vidyādehanyāsa purassaraṃ śivamāvāhya iḍayā suṣumnā sruveṇa dvādaśāṃta sṛtāmṛtadhārāmayamājyammūlamantreṇāṣṭottara śatamaṣṭāviṃśati vāramaṣṭavāraṃ vā hutvā śāktāmṛta ghṛtaparipūrṇa nābhi kaṃdakalaśāṃ hṛdaya kamalāṃkita suṣumnā daṇḍamantasrucaṃ vibhāvya tayā pūrṇāhutiṃ hutvā moha saṃtarpitaṃ śivaṃ nāḍī mārgeṇa hṛtpadmapūjite śive saṃyojya tamaṣṭa puṣpikayābhyarcya pūjāṃ samāpayet | tato bhrūmadhye sarvāvayava vibhāgarahitaṃ p. 131) śuddha dīpa samānā kṛtiśca śivaṃ dhyāyet | atrāṃta hṛdayāvakāśetyādinā proktaṃ sarvaṃ yogasāmarthyena sūkṣmaśarīra yuktasya pratyakṣeṇa dṛśyate | tadrahitena sarvaṃ manobhāvanayā kāryam | yasya jāgre pralīyante sarve bhāvāssuṣuptivat | paryāptaṃ tasya vijñānaṃ tripadaṃ tena laṃghitam || ityādi lakṣaṇayuktajñāninaḥ pūjāprakāra ucyate | bhūtarūpa dehābhimāna rāhityaṃ bhūtaśuddhiḥ viṣayābhilāṣa rāhityaṃ dehaśuddhiḥ athavā aṣṭamūrtitva darśanaṃ bhūtaśuddhiḥ śivasya sarvadravyānupraveśanaṃ darśanaṃ dravyaśuddhiḥ śivajñānena svasvarūmālokya tanmayena sthitirātmaśuddhiḥ paṃcākṣare pāśapadārtha parākṣara dvayaṃ tyatvā patipadārtha parākṣara dvayaṃ paraśuparākṣaramekaṃ ca p. 132) jñātvā vācikaṃ mānasaṃ ca tyaktvā vācyaikayānusaṃdhānaṃ mantraśuddhiḥ | akhaṇḍākāra saccidānaṃdarūpamanubhavaikavedyaṃ śivamiti bhāvanā liṃgaśuddhiḥ | ātmā śivāsanaṃ mūrtiḥ satyajñānamanāvṛtam | mūlaṃ tu paramānaṃdamāvāhanamathocyate || śivābhivṛttirevātra cāvāhanamiti smṛtam | nairmalyaṃ sthāpanaṃ cābhimukhyatvaṃ saṃnidhānakam || laya vikṣepa halanaṃ saṃnirodhanamucyate | māyā dvayasya galanaṃ pādyamācamanaṃ tathā || karmatraya vināśaṃ syāt arghyamajñānamocanam | mahābhiṣeko nairmalyaṃ vastraśuddhaḥ nirāvṛtiḥ || nirlepanaṃ ca śrīgaṃdho dvaṃdvatyāga prasūnakam | ajñāna vāsanānāśo dhūpadīpaṃ svayaṃ prabhā || śivānubhūti naivedyaṃ vānīyaṃ ca suvāsitam | p. 133) rasā svādasya galanaṃ hastodvartanakaṃ tathā | kaṣāya galanaṃ proktaṃ tāmbūlaṃ mukhavāsanam || āhatākhyasya nāthasya layastotraṃ samīritam | pradakṣiṇaṃ syāt sarvatra vyāpitvaṃ sahaśaṃbhunā || sarit samudra saṃyogāt jalaṃ samarasaṃ tathā | tathātma śivayoḥ yogaḥ namaskāraḥ prakīrtitaḥ || jñātājñānaṃ yathā jñeyamagnaṃ bhavati tattathā | parāṅmukhārghyamityāhuḥ ātmanaśca nivedanam || iti || evaṃ antaryajanādikamuktvā bāhyapūjā śivānujñā prārthanaṃ āha- bahiḥ pūjayāmiti- antaḥ saṃpūjitaṃ tvāṃ bahirapi pūjayāmiti prārthya tathā kurviti tadā labdhvetyarthaḥ | anantara karaṇīyamāha sthānaśuddhimācarediti pūrvaṃ homayādinā śuddhamapi pūjāsthalaṃ p. 134) mantrataśśuddhaṃ kāryaṃ | tadāha astreṇeti- astramantreṇa tālatrayaṃ tālalakṣaṇamaṃganyāsa prakaraṇevadhārthaṃ coṭikādibhiriti tallakṣaṇamatraivoktaṃ parighā aghāthikā śakti jālaṃ śakti samūhaṃ sarvatra kṛta rakṣāṃ vighnobhyo bhāvayet | śivārghyakaraṇaṃ vakti- svarṇādi nirmitaṃ iti- ādipadena rajata tāmrādīni gṛhyante | tathoktaṃ kāmike- sauvarṇaṃ rajataṃ tāmraṃ kelīhāraṃ śaṃkhajā | palāśapadma patroghaṃ dāravaṃ mṛttikā mayam || anyadvāyaṃtrikādisthaṃ pātramuktaṃ śivārcane | pātramastreṇeti- huṃphaḍaṃtāstramantreṇa prakṣālanaṃ kṛtvā atra pātramityeka vacanāt śivārghya pātramekameva tathā kriyākāṇḍakramāvalyām- p. 135) ekaṃ svarṇādi pātrāṇāṃ pātramastrāṃbu śodhitaṃ iti | tenaiva pādyācamananirodhārghyāṇi deyāni | vibhave sati pratyekaṃ teṣāṃ pratyekaṃ kalpanīyam | tathā siddhāntaśekhare- catuṣkamarghyapātrāṇāṃ kṣālayedastramaṃtataḥ | maṇḍalaṃ tritayaṃ tatra somasūryāgni saṃjñakam || arghyapātre viśeṣārghyaṃ hṛtbījena prakalpayet | payobhiḥ pūrayed bindu sudhābhaiśśaktimantrataḥ || teṣu dravyāṇi nikṣipya śāstroktāni pṛthak pṛthak | tatraiva | abhāverghyādi pātrāṇāṃ dve kuryāt arghyapātrake || arghya dvitayapakṣe syāt viśeṣārghyaṃ vibhossadā | sāmānya dvārapādīnāṃ arghyaṃ caṇḍārcanāntakam || iti || gaṃdhapuṣpākṣatādibhiriti- ādipadena p. 136) āpakṣīra kuśāgrāṇi taṇḍulāssumanāstilāḥ | arghyoṣṭāṃga iti- prokto yavaissiddhārthakaissaha iti vacanāt dravyāṣṭakaṃ gṛhyate | alābhe gaṃdhapuṣpākṣatāni prakṣipet | arghya kṛte anantarakaraṇīyamāha tajjalairastramantreṇa ātmānaṃ saṃprokṣya gaṃdhādi pūjādravyāṇyapi kavacena prokṣayet | nyāstānāṃ hṛdaya śikhādīnāṃ kalānāṃ ca bhinnavarṇānām āvāhita paramaśiva tejasādi dhavalena tat varṇatā prāpti bhāvanaṃ paramīkaraṇaṃ mahāmudrānāmamastakādi pādāṃtaṃ hastābhyāṃ saṃsparśanam | kiṃ ca astramantraṃ dviruccārya vāmapāṇiṃ ca śodhayet | kareṇa dakṣiṇe naiva dakṣiṇaṃ vāmapāṇinā | ekavāraṃ samuccārya śodhayet nandikeśvara || p. 137) astra tejonvitau hastau maṇibaṃdhāvadhi smaret | pāṇibhyāṃ saṃpuṭaṃ kṛtvā aṃguṣṭha dvaya madhyame || dhyāyedamṛtabījena śaktimaṇḍalamuttamam | oṃ hāṃ śaktaye vauṣaṭ saṃplāvyaṃ karasaṃpuṭe || padmākāraṃ puṭe bhāvyaṃ tanmadhye tu śivāsanam | mūrti sūkṣmāntu vinyasya paścānmantraṃ samuccaran || evaṃ sadāśivaṃ rūpaṃ vinyaset nandikeśvara || vīratantre- īśādi pañcamantrāṇi aṃguṣṭhādi nyaset tataḥ | vidyā śarīratāṃ dhyātvā tato śaktyaṃtamuttamam || netraṃ hastatale nyasya paścādaṃgāni vinyaset | cintya viśvasādākhye- sakalīkaraṇaṃ paścāt kaniṣṭhāṃguṣṭha kāntakam | hṛdādi mantra vinyāsaṃ sakalīkaraṇaṃ bhavet || p. 138) kālottare- vinyasyāṃgulibhirmadhye kavacenāvakuṇṭhayet | karāṃgulī susarvāsu prāsādaṃ vinyaset tataḥ || ajite- karanyāsaṃ samākhyātaṃ aṃganyāsamataḥ param | dakṣāṃguṣṭhānāmikābhyāṃ hṛdyāsanaṃ ca mūrtikam || vinyasya vidhivaddeha paṃcabrahmaṃ nyaset tataḥ | aṃguṣṭhāgreṇa mūdhnīśaṃ vinyased grāhamuṣṭhinā | mukhe tatpuruṣaṃ caiva tarjanyāṃguṣṭha yogataḥ || madhyamāṃguṣṭhayogena hṛdyaghoraṃ tathā nyaset | aṃguṣṭhā nāmikā yogāt guhye vāmaṃ ca vinyaset || kaniṣṭhāṃguṣṭhayogena sadyo jātaṃ tu pādayoḥ | aṃguṣṭhā nāmikāgreṇa vidyā dehaṃ hṛdinyaset || locane vinyasennetraṃ madhyāstribhiraṃgulaiḥ | p. 139) prāsādaṃ hṛdi vinyasya paścādaṃgaṃnivinyaset | kaniṣṭhāṃguṣṭhayogena hṛdyaghoraṃ tathā nyaset || aṃguṣṭhānāmikāgreṇa śiraśśirasi vinyaset | śikhāṃ śikhāyāmaṃguṣṭha madhyamāgreṇa vinyaset || hṛdayādi nyased dehaṃ kavacaṃ stana madhyataḥ | aṃṭha prāvaraṇatvena tarjanībhyāṃ nyaset tataḥ || anāmikābhyāṃ hastatale astramantraṃ tu vinyaset | tālatrayaṃ tathāstreṇa digbandhanamathācaret || cintya sādākhye- coṭikā mudrayānena daśadigbandhanaṃ kuru | taduktamajite- dakṣiṇāṃgulibhirvāmahastastasya talatāḍanam | aṃguṣṭhavarjitābhissātāla mudrā viśuddhidā || kṛtvā dakṣiṇa hastena muṣṭiṃ taraṃ punaḥ | p. 140) aṃguṣṭhāgreṇa tarjanyā samyagagraṃ pravīḍya ca | prakṣipet tarjanīṃ bhede yadā śabdodayo bhavet || nārācāstra samākhyeyaṃ mudrādigbaṃdhakarmaṇi || sarvajñānottare- mantrapūtau karau kṛtvā kavacenāva kaṇṭhayet | tataścālaṃbhanaṃ kuryāt pādādārabhya mūrdhani || mūlena paramī kṛtvā mahāmudrāṃ tataḥ kramāt | taduktaṃ samānatantre- hastābhyāṃ saṃspṛśetpādau tau nayedvāmamastakam | eṣā mudrā mahāmudrā kara(saṃskāra)saṃskā(ra) karmaṇi || kāraṇe viśeṣoktaḥ- hastābhyāṃ saṃspṛśet pādau kādi pādāṃtakaṃ yataḥ | eṣā mudrā mahāmudrā karasaṃskāra paścime || asya prayojanaṃ pauṣkare pratipāditam | p. 141) atibhinna svabhāvānāṃ yadi prayojanam | aṃgānāmaṃginā sārthaṃ amṛtīkaraṇaṃ hi tat | iti karmaṇi sarvajñānottare | śivasya yādṛśaṃ rūpaṃ tādṛśaṃ cintayātmani | śivamantramidaṃ nyāsamātmanastu sadā kuru || itthaṃ mantra sannaddha vigrahassana sādhakaḥ | śarīra rakṣārthaṃ sarvavighnairnānu bhūyate || tathoktam- hṛdayāvat paritrāṇa paṭṭabaṃdha vadāhitam | śiraścataścirasrāṇaṃ śirasopariveṣṭanam || cūlikāmastakatrāṇaṃ aṃgatrāṇaṃ ca kaṃkaṭam | kare śastre gṛhīte tu bhīṣaṇe bhaṭavatsthitaḥ || kṣudrāṇāmapradhṛṣyāṇāṃ syāttārkṣyodyuśravasāmivā p. 142) anantaraṃ tāni dravyāṇi hṛdābhimantrya kavacenāvakuṇṭhyaṃ arghya jala binduṃ snānatoya ghaṭeṣu puṣpasahitaṃ kṣipet | tathā kāmike- tattoyaiḥ kavace naiva sa kuśaṃ prokṣayet tathā | gaṃdhapuṣpaṃ ca dhūpaṃ ca dīpamarghyaṃ nivedyakam || dadhikṣīra ghṛtādīṃśca prokṣayeddhṛdayena tu || pūjārthaṃ kalpitaṃ dravyaṃ pratyekamabhi mantrayet | arghyāṃbulolaṃ yatpuṣpaṃ saṃyuktaṃ hṛdayena tu || snānakuṃbheṣu sarve(vye)ṣu nikṣipet tadviśuddhaye | tathā sarvajñānottare- dravyāṇi prokṣayet tena yajñārthaṃ kalpitāni ca | aprokṣitaṃ na dātavyaṃ avaiśiṣyaṃ cauva śive || tadvṛttau- viśiṣṭatvaṃ ca dravyāṇāṃ mantrapokṣaṇābhimantraṇāvakuṇṭhanādinā śaktitvā pādanamiti | p. 143) pūjāyāḥ viruddhaṃ pūjāviruddhaṃ pūjāparyantaṃ maunena sthātavyamityarthaḥ | tathā kāmike- ātmānamarcayed dravyairevaṃ bhūtairyathā kramam | saṃgṛhya vāṃcitaṃ maunaṃ tato mantrāni śodhayet | iti tathā kriyākramāvalyām- puṣpaṃ datvā nijāsane- vidhāya tilakaṃ mūrdhni puṣpaṃ mūlena yojayet | snāne devārcane home bhojane yāga yāgayoḥ || āvaśyake jape dhīrāḥ sadā vācaṃ yamo bhavet | iti | mantraśuddhimāha mantrāniti- atra bahuvacanāt pañcabrahma ṣaḍaṃga mūlamantrāḥ procyante hrasva dīrghapluta krameṇa iti | brahmāṇi hrasvāḥ proktāni dīrghāṇyaṃgāni ṣaṇmukha | iti vacanāt | biṃdvaṃtanādāṃtalayāṃta krameṇa paṃcabrahma ṣaḍaṃga mūlamantrān oṃkārādi namontā p. 144) oṃkāramādau yeṣāṃ oṃkārādayaḥ namaḥ ante yeṣāṃ namontāḥ mantraśuddhiṃ kuryāditi | teṣāṃ śuddhistu māyīya śabdavyaṃgyatva janita sparśalakṣaṇaṃ dehaṃ paratatva samāśrayataḥ ............. payet | tathoktaṃ siddhāntaśekhare- rasayogādyathā tāmraṃ vimalaṃ hema jāyate | tadvastu vimalā mantrā yogyāśca śivayogataḥ || hrasva dīrghaplutānbindu brahmaraṃdhra śivāṃtagān | maṃtrān samuccarenmatrī krameṇānena tatvavit || atha liṃga śuddhimāha- paryuṣitā mityādinā- pūrvaracitāṃ śivaliṃgādau pūrvakālakalpitāṃ pūjāgaṃdha puṣpādikaṃ sahṛdeti hṛdaya bījākṣara sahitena svāhāntena mūlena prāsādena sadyādi brahma paṃcakamāvatyeti ekavāramuccāraṇaṃ kuryāt | p. 145) kecit kaniṣṭhāvyaṃguli mūrdhasu nyāsaṃ kuryāt ityāhuḥ | tanna- pūjyopari hastaṃ nidhāya ityuktatvāt | liṃgāt pūjāmiti astramantreṇa liṃgoparisthitaṃ pūrvakāla kalpitaṃ gaṃdhādikamādāya (aiśānyāṃdiśi) (pīṭhikādau) | oṃ hāṃ caṇḍāyedaṃ śivapūjānte samarpayāmīti sthāpayet | anantaraṃ astramantreṇa liṃgaṃ pīṭhaṃ ca pūrvakalpita gaṃdhādi nivṛtyarthaṃ prakṣālanaṃ kṛtvā sāmānyārghyābhiṣecanāt liṃgaśuddhiḥ bhavati | uktaṃ ca- liṃgaśuddhi kramāt proktā yathāvadabhidhīyate | liṃgaṃ trividhamākhyāntaṃ vyaktā'vyakto bhayātmakam || svayaṃbhu devabāṇārṣa pauruṣādyamanekadhā | sthiraliṃgam caraṃ vātha maṇḍalaṃ sthaṃḍalaṃ tathā || p. 146) paṭaṃ vā bhitti citraṃ vā pīṭhe vā mantra saṃsmṛtam | vanyambu guru vṛkṣādyaṃ vidyā pīṭhamathāpi vā || viśeṣataḥ svayaṃ siddhaṃ pāṣāṇaṃ ratnameva vā | anyadvā liṃgakaṃ proktaṃ saikatādyaṃ viśeṣataḥ || etat sarva śivejyārthaṃ yathā yogaṃ prakalpa * | liṃgamūrti gatāṃ pūjāṃ pūrvakāla prakalpitām || gāyatryā pūjayitvā tu sāmānyārghyaṃ tu dāpayet | uccārya paṃcabrahmāṇi pūjāṃ liṃgādvasṛjya ca || hṛnmantreṇeśa digbhāge pīṭhikādau yathāvidhi | caṇḍeśāyeti nikṣipya piṃḍikāmastratoyataḥ || viśodhya dakṣahastena śivaliṃgaṃ tu sādhakaḥ | astrāṃbu naiva saṃśodhya śivaliṃgaṃ sa vedikam || sāmānyārghya jalaiḥ paścāt abhiṣekaṃ samācaret | iti kāmike | tathā anyatrāpi- p. 147) kaniṣṭhāṃguṣṭha yogena kiṃcit pūjāṃ purākṛtām | vyapohyāstreṇa puṣpaṃ tu gāyatrā liṃga mastake || madhyamā nāmikāṃguṃṣṭheruttānairadhiropayet | astreṇa vāmahastena piṃḍikāṃ kṣālayejjalaiḥ || liṃgāttu dakṣahastena gaṃdhādyapanayāvidhi | na vāme na spṛśet liṃgaṃ piṃḍikāṃ caiva saṃspṛśet || iti | evaṃ liṃgaśuddhi karaṇānantaraṃ ādhāraśaktyādi sthirāsana pūjāpurassaraṃ āvāhanādi daśasaṃskārānantaraṃ abhyaṃgādi mahāsnapanasya carasthirayossāraṇyena prāptavāt | viśiṣya darśayati- calaliṃga iti- atra kecit snāna vedikāyāṃ ṣaḍutthāsanaṃ saṃpūjya vṛṣabharūpaṃ dhyāyat | śivāsanaṃ saṃpūjya maṇṭapa pūjāyāṃ yajña rakṣakayoḥ śivakuṃbha vardhanyoriva āvāhana pūrvaṃ p. 148) vauṣaḍaṃta puṣpadānāṃtaṃ śivaṃ saṃpūjya paṃcagavyādisnapanaṃ vidhāya pīṭhe samāropya punarādhāraśaktyādi sthirāsanaṃ saṃpūjya āvahanādikaṃ kuryāt iti vadanti | anye tu asya calaliṃgatvāt snānavedikāyāmeva samagrāsana pūjāṣṭa triṃśat kalānyāsādi pūrvaṃ sthiraliṃgavadāvāhanādi daśa saṃskārānantaraṃ paṃcagavyādi snapanaṃ kṛtvā vastreṇa saṃmṛjya pīṭhe samāropya gaṃdhapuṣpādi samarpaṇaṃ kuryāt iti | etadubhaya vidhamapi ācāryasyāsaṃmatatvāt nāṃgī kṛtyātra paddhatyāṃ calaliṃgeṣṭa puṣpikayāsana mūrtimūlamantraiveti | vikalpenoktaṃ- tasmāt paddhatyukta pakṣa eva varaḥ | tathā siddhāntaśekhare- kālesmin calaliṃge tu pradadyādaṣṭa puṣpikām | p. 149) gavyādi snapanaṃ kuryāt sthiratvā vāhanordhvataḥ || iti paṃcāmṛtādi saṃbhava iti | paṃcāmṛtāni kṣīra dadhi madhu śarkara ghṛtāni teṣāṃ saṃbhavam | tena paṃcāmṛtādinā snapanaṃ kuryāt | ādi padena agamāṃtara proktāni nālikera phala rasādi puṣpa svarṇa raktnodakāni gṛhyante | tathoktaṃ- payo dadhi ghṛta kṣaudra śarkarābhi svaśaktitaḥ | kuḍu pādyāḍakāṃtaiśca kuḍupādvardhitairapi || nālikera phalāṃbhobhiḥ anyairvārasavadrasaiḥ | puṣpodairhematoyaiśca raktodyairgaṃdhatoyakaiḥ || iti | abhyaṃgodvartana nimajjanādi snapanāṃgāni vibhāvyeti | uktaratra paddhatyāṃ vakṣyamāṇatvāt tānyapi saṃbhave paṃcāmṛtādi snapanāt pūrvaṃ kartavyāni | go ghṛtena tailenābhyaṃgaṃ kṛtvā piṣṭhena haridrā cūrṇe p. 150) sahitena udvartanaṃ kuryāt | tathoktaṃ- śivamabhyacya gavyena sarpiṣā vā sugaṃdhinā | hasta yantroddha tailena namoṃtena śivāṇunā || śubhena śāli piṣṭhena haridrā saṃyutena ca | udvartya māṣa cūrṇena nimajjanamathā caret || iti jaladhūpāṣṭa puṣpāṃtariteneti- abhyaṃgādīnāṃ samarpaṇakāle madhye madhye jalenābhiṣicya aṣṭapuṣpikayā saṃpūjya dhūpadīpau tatpūjāmapyastreṇāpanīya | śūnyamastakaṃ puṣpādi sahitaṃ yathā bhavati tathā dravyāntareṇa abhiṣecayet | mūlena paṃcavāraṃ brahmabhiraṃgaiśceti cakārāt teṣāmapi pratyekaṃ paṃcavāramuccāraṇaṃ kuryāt | śivakalaśena saṃsnāpyeti vidhānāt snapana kalpokta prakāreṇa eka kalaśaṃ saṃpūjya p. 151) tena abhiṣekaṃ kuryāt | tathoktam- svāhānta saṃhitā mantraiḥ brahmabhiryadivāṃgakaiḥ | mūlena vā hṛdādevā snāpayenmaṃgalasvanaiḥ || snāpitaiḥ kalaśaiḥ paścāt abhiṣekaṃ athā caret | kusumaṃ pūrvavinyastaṃ tadastreṇāpanīya ca || dhautapāṇi svamantreṇa śaṃkhamudrā pariplutaiḥ | jalairanuccaladbhiḥ ca snāpayet parameśvaram || yāga dravya kadaṃbāni snānatoyai visecayet | puṣpariktaṃ na kurvīta sarvadāśarvamastakam || susūkṣma śuddhavastreṇa kavacena namontakam | nimṛjya sarvagātrāṇi snānapānīyanuktaye || divyāṃbarāvṛte pīṭhe sthāpayejjagatīśvarā || iti uktamarthaṃ upasaṃharati evamityādinā | evaṃ pūrvokta prakāreṇa kṛtātmasthāna dravyamantra liṃgaśuddhayaḥ kṛtāḥ | p. 152) ātmasthāna dravyamantra liṃgaśuddhayaḥ yena saḥ | śivaṃ vakṣyamāṇa prakāreṇa pūjayet | tathā siddhāntaśekhare- itthaṃ bhūtāśraya dravyamantra liṃgaviśuddhayaḥ | kṛtāḥ paṃcakramādyena sapūjāṃ kartumarhatīti || tatretyādinā gaṇapatyādi pūjāṃ vakti | pūrvokta rūpamiti dvārapūjāyā muktarūpaṃ gaṇapatiṃ tathā śriyamapi dhyātvā pūjayet | svāmi pādukā iti bahumāna vāci gurucaraṇarityarthaḥ yathā saṃbhavannakārakamiti | yathā prakāraṃ saṃpannā saṃjāta kārakā upakāraṇāni yasya taṃ sadāśivādayaḥ paramaguroḥ śivasya svagurośca pṛthageva śivāsana pūjāmāha- tata ityādinā- devasya pīṭhādho bhāge madhyata iti | pīṭhasya p. 153) piṇḍikāyāḥ adho bhāgaḥ pṛṣṭhabhāgaḥ tasya madhyataḥ madhya pradeśe tataḥ kūrma śilāsīnāmiti | kūrma śilā kūrmākārā ādhāra śaktyadhiṣṭhāna bhūtā śilā kṣīrodaḥ kṣīrābdhiḥ bījāṃkurākāraṃ bījāṃkurāṇāṃ ākāraṃ yasyāssātayokyā | kuṭilātmiketi yāvat tasyā evāṃkurākāra śravaṇāt | tathāhi śrūyate- śrīkālottare- candrāgni ravi saṃyuktā ādyā kuṇḍalinī tu yā | hṛtpradeśe tu sā jñeyā aṃkurākāravat sthitā || iti || tathā anyatra- punaraṃḍaṃ samudbhidya kaṃdādaṃ juravatsthitā | iti | atra dharmādīnāṃ ananta sāmarthya rūpatvena vakṣyamāṇatvāt nirāśrayāṇāmavasthitya saṃbhavāt | anantasya tadāsanasya sahasradala māyā padmātmakasya p. 154) ca nyāsaḥ kartavya ityāha brahmaśiloparīti brahmaśilā ādhāra śilā tasyopari anantāsanasvarūpa ityāha | pṛthvī kaṃdamiti- tatpadmasya bhūreva kaṃdaṃ kalā tatvāntaṃ jalādikalāṃ tat triṃśattatvātmakaṃ ekaṃ nālaṃ yasya tat bhāvāḥ paṃñcāśat vidhāḥ buddhi dharmāḥ ta eva kaṃṭakāni yasya tat | bhāvanāṃ lakṣaṇaṃ mṛgendrādau draṣṭavyam | tatkaṃdagamiti ananteśaṃ atra anaṃteśo nāma vidyeśvarāṇāṃ prathama bhūtaḥ taṃ vibhuṃ vyāpakaṃ ata eva vyaptyādho bhāge visthitaṃ atra kamalakaṃde ananteśasthiteruktatvāt | tasya śarīraṃ ca karmajatvāt śuddhakāraṇamayam | taduktaṃ parākhye- śuddhayonimayaṃ tasya vapuruktamakarmajamiti | tataḥ tadavasthā viśeṣātmakaiḥ śuddhaiḥ pṛthivyādibhiḥ p. 155) vibhāvyaṃ śivāsana padmāsanasya śuddhavidyā śobhitamiti śrute | śuddhavidyāmayatvaṃ tadavayavabhūtānāṃ nālādīnāmapi śuddhavidyā vyavasthātma śuddha pṛthivyādyādhāratayā sthitaṃ śuddhādhvāpekṣayāmāyī yasya kiṃcit jñātvādi hetutvāt mohakācca | ataḥ padmāvayava bhūtānāmanaṃtaśarīrāvayava bhūtānāṃ ekatvāt śarīra śarīriṇoḥ avyatirekāt śarīriṇaḥ prādhānyāt ananteśasthita ityuktam | kāmike- anantaḥ kartṛrūpeṇa pīṭhātmā tatra tiṣṭhatīti tatsāmarthya rūpāniti tasyānaṃteśvarasya sāmarthyaṃ tejaḥ tadrūpān dharmādīn | taduktam- śrīparākhye- tasya bhāvidiśo pādāgātrāṇi diśo matā iti | tasyetyanaṃ tasya bhāḥ tejasaḥ vidiśomadhiṣṭhāya kā śaktayaḥ | p. 156) pādādiśāmadhiṣṭhāyaka gātrāṇīti- tadvṛttau kathitaṃ eṣādharmādi saṃjñā ca dharmādyadhiṣṭhānān dhāraṇādi vyāpāra hetutvādvijñeyam | vicitrakesari prakhyāt vicitra sihmanibhān anyonyaṃ praṣṭadarśinaḥ | anyonyaṃ praṣṭadarśitāraḥ dharmādīnāṃ yugarūpatvaṃ ca parasparakārya kāraṇa bhāvāt upacāreṇocyate | kāśmīraḥ raktavarṇaḥ kaliḥ kṛṣṇavarṇaḥ tālaḥ pītavarṇaḥ yathākrama sitaraktapītakṛṣṇa rūpān kṛṣṇa śvetamiti āgneyādi koṇastha siṃhoparisthānāṃ pūrvādyāśāgatānāṃ phalakānāṃ gātrakā iti saṃjñā teṣu pūrvadiśisthita gātraṃ īśānāgneya koṇa sthitaṃ siṃharūpa saṃmiśramevaṃ dakṣiṇa paścimottara diggatānāṃ phalakānāṃ rūpatvaṃ tadubhaya pārśvasthita sihmarūpamiśraṃ cintayet | p. 157) ananteśa balāniti dharmādivat anantaṃ sāmarthya rūpāṇītyarthaḥ | yadvā gātrāṇīti prakārāntaraḥ sphaṭika prakhyān caturogātrakān sphaṭika nibhānā bhāvayet | siṃha śiroddhṛtān koṇasthita siṃhaśirobhiḥ dhāryamāṇān stabdha bāhu śirogrīvān stabdhāḥ niścalāḥ bāhuḥ śirogrīvāḥ eṣāṃ te tathoktāstānpādukā sakta mastakān | pādukāsukoṇa sthita pādeṣu āsaktāni mastakāni eṣāṃ kiṃ ca | agragātrakapādastha mastakān agragātrakāḥ bhūpure bhāge sthita gātrakāḥ teṣāṃ pādeṣu anyonyaṃ nyasta mastakān buddhi gruṇā'dharmamukhādhiṣṭhāyakān | buddhiguṇābudharmāḥ adharmamukhāḥ ajñānā vairāgyānaiśvaryāṇi buddhiguṇāśca te p. 158) adharmamukhāśca tathoktāsteṣāmadhiṣṭhāyakāḥ adhiṣṭhātāraḥ pūrvoktānaṃta tejo viśeṣāḥ tānityarthaḥ | tathoktaṃ siddhāntaśekhare- āgneya diggataṃ dharmaṃ vāyudiggadanasthitam | nai-ṛtya diggataṃ jñānaṃ raktamīśāna diṅmukham || vairāgyaṃ vāyudivasaṃsthaṃ kṛṣṇaṃ ni-ṛti diṅmukham | siṃharūpadhārān tyakṣāndaṃṣṭrālūn pādasaṃśrayān || dharmādīn svasamākāra parivāropa sevitān | dhṛtagātrānukāmāṃgaiḥ kāmarūpān prapūjayet || tatpīṭha phalakākārāṃ stabdha savyāṃga vigrahān | sihmaśīrṣasthitānyonya pādukāsakta mastakān || adho mukhāntarākārān nirmala sphaṭika prabhān | kṛtatretādikaiśperarakta pītāsita prabhaiḥ || āgneyādi catuḥkoṇa sthita kīlaissuyaṃtritān | p. 159) ṛgyajussāma saṃdhāna paṭṭikābhissusaṃhitān | yajedadharmajñānamavairāgyamimān kramān || anaiśvaryaṃ caturdikṣu śarīreṣu ca bindugān | smarediti- pīṭhasya piṇḍikāyāḥ ūrdhvamekhalākaṃṭhordhva bhāgaḥ tasyādho bhāgaḥ adhaḥ pradeśaḥ tasmin kṣubdhamāyāntaṃ pṛthivyādi miśramāyāparyantaṃ adhaḥ cadanaṃ tadūrdhve tasyāḥ ūrdhvamekhayāḥ ūrdhvadeśaṃ ūrdhvaccadanaṃ pūjayet | kāmike- adhaccadanamūrdhvaṃ ca raktaṃ śuklaṃ vicintayet | bandhamocana hetutvāt śaktidvayamayaṃ tvayam || nai-ṛtyāmīśa digbhāge mekhalāyordhva saṃgatam | iti tanmadhyeti - tasya pīṭhasya madhya pradeśe ūrdhve daśadigbhāge māṇikya sadṛśamityādi vidyeśvarāṣṭaka p. 160) rūpāṇi vidyeśvarāḥ anantādayaḥ teṣāṃ rūpāṇi śuddhamāyā janyatvāt śubhrāṇi | kecit vidyeśvara varṇa dalāṣṭakānīti vadanti | tadā dalaṃ rajatasaṃnibhamityukte virodhāt | taṃ mūla pīṭhoparipiṇḍikāyā uparibhāge pīṭhontata bhāgeti | pīṭhasya unnatabhāgaḥ uttānapradeśaḥ madhye avaṭasthale paṃcāśat bījagarbhitāmityatra paṃcāśat varṇa eva uktam pauṣkare | akārādi kṣakārāntāḥ varṇāḥ paṃcāśadevahi iti | kiraṇe tu- karṇikā bījāni śivaśaktyātmakāni ityuktam | śivaśakti dvayārabdha karṇikābījarājitamiti kesarāṇāṃ catuṣṣaṣṭyā iti | makāra rahitāḥ kakārādi paṃcavargāḥ yakārādi hakārāntāśca ādyakṣarādi krameṇa pratyekaṃ makārabindu p. 161) yuktādviruccāritā eva kesarāṇāṃ catuṣṣaṣṭītyuktaṃ yadveti pakṣāṃtaraḥ samuditarūpaṃ pūrvokta kaṃdāduktarūpaṃ padmaṃ karṇikāṃ ca pūjayet | pūrvokta sarvaṃ padmāṃtargatatvāt tata ityādi vidyeśvarādhiṣṭhātrīḥ vidyeśvara niyogakāriṇī śivaśaktireva vāmādyaṣṭaśakti bhedabhinnā mṛgendre tasyā bhedā eva vāmādaya sustepi proktāḥ kṛtyabhedena sadbhiḥ | iti śivaśaktimeva śiva samaveta śaktimeva manonmanīṃ manonmani saṃjñāṃ pūjayet | tāsāṃ dhyānam- udyaddinakarabhāsā ityādi- etāsāraktatvamaiśvaryaṃ raktānāṃ anantādīnāmadhiṣṭhānyān manonmanyāstu tadadhiṣṭānarāhityāt śuklatvam | dalāgra vṛtta ityādi- sūryasomāgni maṇḍalāni p. 162) na loka siddhāni bhūrbhuvassuvarlokacāriṇī | api tu jñānakriyecchā śaktīnāmāvibhāvādhikāra bhūtāni ātmatatva vidyātatva śivatatva śabde vācyāni bindu vikārāṇi loka siddhānāṃ teṣāṃ brahmāṃḍatvena divya sihāsanasthitya saṃbhavāt tadadhipatayaśca na loka siddhāḥ tadadhiṣṭhātra śaktiviśeṣā ityuktaṃ gurubhiḥ mṛgendre vṛtti dīpikāyām | karṇikā madhya ityādinā kuṭilātmikāṃ kuṇḍalinī svarūpāṃ etādi sūryādi maṇḍalāni tadadhipatīśca dalāgra kesarāgra karṇikāgra karṇikā madhyeṣu pūrvādīśānāṃtaṃ pūjayet | siddhāntaśekhare- dalāgra vyāpakaṃ pūrve pūjayet sūryamaṇḍalam | brahmāṇamadhipaṃ tasya pūjayedagni koṇataḥ || p. 163) kiṃjalka vyāpakaṃ dakṣe pūjayet somamaṇḍalam | tatsthānādhipatiṃ viṣṇuṃ yajenni-ṛtikoṇagam || pṛthivyāṃ karṇikā vyāptaṃ pūjayedagni maṇḍalam | tanmaṇḍalādhipaṃ rudraṃ pūjayed vāyu koṇagam || tribiṃba vyāpakaṃ saumye śaktimaṇḍalamarcayet | īśaṃ tanmaṇḍalādhīśaṃ īśakoṇe prapūjayet || taduparītyādi- tadupari śaktimaṇḍasyopari kṣityādi kuṭilā prāntamiti | nanu kṣityādi śuddhavidyā tatvānta vyāpagamāsanamityāgamāntare proktam | atra kathaṃ kuṭilā prāntamiti cet atra śuddhavidyeti kuṭilāyāḥ paryāya nāma | taduktam - paravāgīśvarī vidyā māyā ca kuṭilā smṛtā | iti || p. 164) tasmāt pīṭhaṃ evaṃ vidhaṃ kalpyamaśeṣādhvā vinirmitam | iti kiraṇa śruteḥ sarvādhvanirmitaṃ pīṭhaṃ caturyuga mahāṃghrikam | pradhvīkaṃ daṃtathā kāla tatvāṃtasthaika nālakam || pañcāśadbhāva saṃbhinnaṃ kaṃdakai rūpaśobhitam | māyā tatvaṃ brahmagranthi śuddhavidyorupaṃkajam || vidyeśvara dalaṃ śakti kesarai rūpa śobhitam | śivaśakti dvayārabdha karṇikā bījarājitam || pīṭhamevaṃ vidhaṃ dhyāyet iti kāmike | śrutyā ca- kṣityādi mahāmāyāvasāna vyāptikamāsanaṃ saṃcitya śivāsanaṃ pūjayet | evaṃ śivāsanarūpa muktvā mūrtinyāsamāha- mūrtimityādi- ṛksaṃpuṭastva jāto vai mūrtimantra iti smṛti vacanāt mūrtimīśva tatva nāmadheyaṃ tejorūpāṃ p. 165) saṃpūrṇa paramajyotirūpāṃ daṇḍākārāṃ daṇḍānādaḥ tasyā ākāro yasyāstāṃ avibhakta karacaraṇādivibhāgarahitaṃ avayavaṃ yasyāstāṃ śivatatvātmakaparabindu vyāptikāṃ śivatatvātmakaḥ śivasamaveta śaktirūpaḥ apara bindurīśvara tatvaḥ | taduktaṃ ratnatraye- jāyate dhvāyataśśuddho vartate līyate tathā | sa binduḥ paranādākhyo nāda bi * rṇa kāraṇam || iti īśvara tatvāṃta vyāpakamityarthaḥ evaṃ vidhāṃ mūrtiṃ vicintya vindantaṃ mantroccāraṇaṃ kṛtvā puṣpāṃjali purassaraṃ liṃgaveṣṭane niveśayet | nyaset siddhāntaśekhare- tatra sihmāsane divye sthira vidyutsamaprabhām | yojanānāṃ lakṣakoṭi vistīrṇāṃ bindurūpiṇīm || p. 166) sahasra sūryasaṃkāśāṃ somasūryāgni durgamām | sūkṣmāmīśvara tatvāṃtāṃ śarīre tu susaṃsthitām || śivamūrtiṃ parāmetāṃ saṃcintya dhyāna yogataḥ | puṣpairaṃjalimāpūrya hṛtpradeśe nidhāya ca || taṃ mantraṃ bindaṃtamuccārya nītvā kūrcāṃtamaṃjaliḥ ānīya hṛdaye recya puṣpāṃjaligataṃ nyaset | iti evamavyakta mūrtinyāsānantaraṃ ātmamūrtiṃ purā nyasya vidyāmūrtiṃ tato nyaset | iti vacanāt | vidyādeha kalpanamāha- asyāmūrtāviti- asyāṃ īśvara tatvāṃta bindvaṃta vyāpta sthūla mūrtau liṃganāhasvarūpiṇyāmavibhaktāvayavāmityarthaḥ | asyāssamaveta śaktyātmikāyā mūrtireva parameśvarasya paṃcakṛtya viṣaye kāryakāraṇatvena sthitatvāt | p. 167) tat tatkṛtyopādhivaśāt bhiṃnasya īśānādi brahmapaṃcakasya tadavāntara bhedāhatānāṃ aṣṭatriṃśatkalānyāsaḥ kartavyamityāha mūrdhāmukha ityādi##- bhedāt | atra dīkṣā prakaraṇa vakṣyamāṇa prakāraḥ īśānassarvavidyānāṃ śaśinyainma ityādi nyāsaḥ saśakti nyāsaḥ | īśānassarvavidyānāṃ īśvara sarvabhūtānāṃ īśvaraḥ sarvabhūtyādiyo nyāsassoviśaktika nyāsaḥ | śaśinī cordhva mūrdhādityādi nātrokta prakāraḥ kevala śaktinyāsaḥ ukta pakṣa trayeṣu kevala śakti nyāsasyaiva atra vihitatvāt | anena prakāreṇa śivamūrtau nyāsaḥ kartavyaḥ p. 168) upasaṃharati evaṃ syāditi - evaṃ ukta prakāreṇa īśānādi pañcamantraiḥ śaśinyādi kalābhiśca mūrdhādi vibhāgakaplanākṛtā cet | śivaḥ śāktaḥ śakti saṃbadhi vigraho bhavati paramārthastasya śarīrā bhāvāt | taduktaṃ pauṣkare- sā kalpyaṃ tu yathā tasya tatpravakṣyāmi sāṃpratam | sarvāraṃbho narārthaṃ yat nijapūrṇāṃ tanuṃ prabhoḥ || sā pūrṇā paṃcabhissadya vāmāghoraṃ kṣutātmakaiḥ | īśāna sahitairmantraiḥ sā tanuḥ parameṣṭhinaḥ || sākalyaṃ nārthatastasya kalpanīyaṃ yathātmanaḥ | iti | tatraiva- evaṃ mantrāstu paṃcaiteyairnibaddhā tanu śivā | vastutastu na bhinnāstāḥ yato nādyassvaśaktitaḥ || iti | icchāśaktimayīṃ mūrtiṃ kalpayet karaṇasyatviti | mohasūrottare- p. 169) mūrtirasyopacāreṇa paṃcabrahmamayī śivā | iti || paṃcamantra tanurdevaḥ sakalaḥ paripaṭhyate | iti ca mataṃge | sahakalābhiḥ paṃcamaṃtrāssāṃtarabhedarūpābhivartanteti tadvṛttau | ata eva śāktenānena sakalo vijñeyo niṣkalaḥ śiva iti | ācāryeruktaṃ kṣityādi kuṭilā prānta mantra siṃhāsana sthitamityādi vidyā dehasya dhyānamuktam | dvātriṃśallakṣānvitamiti- tadyathā- paṃcadīrghaṃ caturhrasvaṃ paṃcasūkṣmaṃ ṣaḍunnatam | saptaraktaṃ trigaṃ bhīraṃ dvivistīrṇaṃ yathocyate || bāhunetrāntare dve ca jānurnāsā stanāṃtaram | paṃcadīrghaṃ samākhyātaṃ atha grīvā ca jaṃghikā || pṛṣṭamadhyaṃ ca catvāri hṛsvānuktāni sūribhiḥ | sūkṣmāṇyaṃguli parvāṇi keśāstvagradanānakhāḥ || p. 170) akṣau kukṣiśca vakṣaśca ghrāṇaskaṃdhau lalāṭikā | ṣaṭ caiva munnatānyāhussarvapāriṣadā janāḥ || pāṇipādatale rakte netrāṃtāni nakhāni ca | tālu jihvā dharoṣṭhāśca saptaraktāḥ prakīrtitāḥ || svarassaptaṃ ca nābhiśca trigaṃbhīraṃ prakīrtitam | uro lalāṭikā caiva dvivistīrṇaṃ praśasyate || dvātriṃśallakṣaṇaṃ proktaṃ yathā dṛṣṭaṃ nṛśāsana || iti śaktyabhītyādi śaktiḥ parameśvarasya layāvasthārūpiṇī jñāna śaktireva śaktyākhyamastraṃ bhogāvasthāna rūpā śaktiḥ abhayaṃ svapada prāptānāṃ punarāvarti bhayā bhāvādabhayatvaṃ icchājñāna kriyā rūpādhikārāvasthārūpiṇī śaktiḥ triśūlaṃ śuddhatatva pravṛttikā śakti khaṭvāṃgaṃ ātmānaṃ karmānurūpābhimata bhogapradā śaktiḥ varaḥ māyātatva p. 171) pravṛttikā śaktiḥ bījapūraṃ prakṛti tatva pravṛttikā śaktiḥ | ḍamaruḥ kalādi janita viṣaya pravṛttikā śaktiḥ nāgaḥ jñānendriya karmendriya paṃcatanmātra paṃcamahābhūta pravṛttikāśaktiḥ | akṣamālāṃ manaḥ pravṛttikā śaktiḥ indīvaram | tathoktaṃ caturviṃśati sahasrakālottare- bodharūpā parāśaktissādākhyaṃ abhayaṃ smṛtam | icchājñāna kriyārūpaṃ triśūlaṃ savyavasthitam || tā eva pariṇāmena khaṭvāṃgamapi sāṃginam | bījānāṃ vivṛtisteṣāṃ pūraṇādbīja pūragam || māyā ḍamaru rūpeṇa saiva dīrghā dvijihvakaḥ | indīvaramanaproktaṃ indriyāṇyakṣamāliketi || icchājñāna kriyāśakti trayanetra yutaṃ smaret | candraṃ sarvajñatā rūpaṃ daśahastādiśo daśa || p. 172) iti kāmike proktatvāt | aṇu sadāśivasya dikpālāyudha sāmānyatāmeveti yojayantyanye tadyathā śaktiragnerastraḥ śūlamīśānasya varadaḥ adhomukha patākā bhāvāt | pāyorastraṃ khaṭvāṃgaṃ gadākāratvāt | aberasya abhayaṃ vaiṣṇavaṃ sthiti mūrtitvāt | taduktaṃ- śaṃkhacakradharāṃ vāme dakṣiṇe sā gadābhayām | iti | ḍamaryardhamasya aghorāyudhatvāt yamasyādhiṣṭhātā aghoraḥ nāgaḥ pāśatvāt varuṇaḥ akṣasūtraṃ bāhyaṃ bījāpūraṃ vajraṃ nānāvidha varṇatvādaindraṃ nīlābjamasiḥ śyāmatāyāḥ nai-ṛtamiti - evaṃ dṛkkriyaicchā viśālākṣaṃ jñānacandra kalānvitaṃ | iti | pāda padmādārabhya jaṭācūḍa paryantasyāsya vidyā dehasya hastagatāyudha viśeṣasya cakrābharaṇādeḥ p. 173) sarvasyāpi śāktatvaṃ avasīyate | evaṃ vidhasya sadāśiva vigrahasya baindavatvaṃ kecidicchati | anye tu bindūdbhūta śarīra yogiṣvaṇu sadāśiveṣvanyatamamicchanti | tadubhayamapi maduktena prakāreṇa anupapannaṃ yukti virodhaśca | pūrvasminpakṣe tasya śarīrasya kāryatvādeva kartantarāpekṣā svakṛtave anyakṛtatvevānavasthā prasaṃgaḥ | uttarasminpakṣe parameśvarasya sādhāraṇatvena śāstrokte niṣkalaliṃgecidaṃtarasya viruddha eva | ata eva ayaṃ vidyādehaśśākta eveti suṣṭuktaṃ evaṃ vidho vidyādehaḥ sthaṇḍile cala liṃge ca sādhakābhimukhaśśivaḥ | pratyukvaktraṃ tu kuṃbhādau sthire dvārābhiḥ saṃmukham | iti vacanāt sthiraliṃgaviṣaye dvārābhimukha eva dhyātavyaḥ | p. 174) liṃgasyāpi mukhaṃ yat tat dvāraṃ tatpūrvamiṣyate | tatra tatpuruṣaṃ vaktraṃ ūrdhvaṃ cābhimukhaṃ smaret || balipīṭhaṃ vṛṣaṃ śūlaṃ tadvaktrābhimukhaṃ smaret | iti ca | śivasyābhimukhaṃ dvāraṃ dvārasyābhimuśśivaḥ | iti | yasyāṃ diśi bhavedvāraṃtāṃ prācīṃ parikalpayet | tatra tatpuruṣaṃ vaktraṃ ūrdhvaṃ cābhimukhaṃ bhavet || ityādi vacane sthiraliṃgasya lokānugrāhakatvāt dvārābhimukhaṃ siddhaṃ caraliṃga viṣaye pūjakasya sādhāraṇatayārcyamānatvāt tat tatpūjakānugrahītatvena dakṣiṇābhimukho śivo dhyātavyaḥ tathā suprabhede- abhimukhīkaraṇaṃ yat tadā vāhanamitīṣyate | iti ca | soma śaṃbhupaddhatyāṃ- p. 175) dhyānantamabhimukhaṃ devaṃ paṃcavaktraṃ sadāśivam | iti tatraiva pradeśāṃtare- sādaraṃ saṃmukhī bhāvamāvāhanamihocyate | saṃnidhāne tataśśaṃbho upaviśya nijāsane || iti | brahmaśaṃbhu paddhatyām- dhyātvātra sakalopādhi vigrahaṃ sammukhaṃ śivam | paramāmṛta niṣyaṃda dhavalīkṛta diṅmukham || arghyaṃ nivedayet pūrvaṃ dakṣahastena saṃmukham | iti | raurave vṛtti vivekaprakaraṇe mudrāprakaraṇe parameśvarasya vyāpakatvāt āvāhana sthāpanasaṃnidhāna saṃnirodhanāni asaṃbhavatīti | bhrānti nivṛttaye vyācaṣṭe viśiṣṭa sthitiriti- tadanugrāhakatvena abhimukhī bhāve viśiṣṭhaṃ sāṃnidhyamiti ca | p. 176) siddhāntaśekhare- dhyāyata śraddhayā samyak manasā pūjakasya yat | abhimukhyaṃ śivasye tat āvāhanamudāhṛtamiti || tasmāt calaliṃgānāṃ sādhakābhi mukhyameva sādhakānugrāhakatvāt | evaṃ pūjya pūjakayorābhimukhyatvena vibhoḥ pratistiṣṭhediti vacana prācyamakṛtaśśaṃbhorityādi vacanāni bodheran iti cetteṣāṃ vacanāṃ prāṅmukha sthiraliṃga viṣayatayā pūjāstava mṛgendra paddhati vyākhyāna kṛdbhiḥ parihṛtya calaliṃgasya sādhakābhimukhaṃ bahuyuktibhissādhitaṃ tatraiva avadheyam | atra paddhatyāmapi kāmya mantra pūjakastu dardhaṃ vijñāpya labdhānujñaḥ śivāsana padmasya dakṣiṇa dalāgre prāgbhāge strī rūpāgnauryādi mantrān paścimabhāge p. 177) puṃrūpānmṛtyuṃjayādīn strīpuṃrūpānumā maheśvarādi mantrān devasya purato yajet iti vidhānāt | anenāpi śivasya dakṣiṇābhimukhatvaṃ siddham | tathā mṛgendre- athābhyarcya maheśānaṃ sādhya mantraṃ yajet śriyai | sarvathā sarvadā guptaṃ sādhakaiḥ vakṣyamāṇavat || yamābja patre prāk paścāt bhāgayostrīnya vigraham | aghora locanaṃ jyotiḥ madhye nānyatra kutracit || iti | aghora saṃnidhau śrutyarthaṃ mantra sādhanasya vihitatvāt | siddhikā mānāmapi dakṣiṇato mantra sādhanaṃ vihitam | tasmāt dakṣiṇābhimukhatvaṃ mamukṣūṇāṃ siddhikāmānāmapi siddhameva eṣa vidyādehanyāsaḥ | puṣpāṃjali pūrvaṃ mantreṇa kartavya ityāha- brahmaraṃdhrāṃtarvyāpakamityādi prāsādaṃ śivamantraṃ p. 178) tasya svarūpaṃ uktaratra graṃthakāra evaṃ mūlamantraṃ medhādi kalopetamityādi vakṣyati | śivatatvāntavyāpakaṃ śivatatvaṃ niṣkalatatvaṃ tāvat paryantaṃ vyāpakam | nanu kṣityādi kuṭilā prāntamevaṃ vyāptikamāsanam | iti śiva dvayārabdha karṇikābījarājitamityādinā śivāsana vyāptiruktā vidyā dehasyāpi śiva tatvāṃta vyāpakaṃ kathamiti ceducyate | asmin śāstre parameśvarasya jñānakriyātmikā śaktireva mūrtiḥ sā ca kṛtyabheda nibaṃdhanāt pañca brahmātmiketi pūrvamevoktam | ato devasya sākalya nibandhana bhedānāṃ kṛtyabheda nibandhanāt | tasya ca ādhiṣṭheya bheda nibandhanatvāt adhiṣṭheyasya ca vidyeśa tatvādūrdhvaṃ p. 179) niṣkala śivādhastāt sthitasya tasya sadāśiva śabda vācyam | tadadhiṣṭhāna nibandhanaṃ ca sākalyaṃ taduktaṃ śrīmanmṛgendre- īśānatītya śāṃtāntaṃ tatvaṃ sādāśivaṃ smṛtam | bhuvanānyapi nādādi kalānānyaḥ patiśśivāt || upakramya- iti sādāśivaṃ tatvaṃ vyākhyātaṃ leśatastava | śakyirapyevamityeṣassakalaḥ kṛtya yogataḥ || kṛtyaṃ dadādi viṣayaṃ niṣkalonyatra sarvadā | iti | ataḥ sākalya nibaṃdhana tritatva samudāya vācikatayā sadāśiva saṃjñayā vidyā dehāparaparyāyaḥ sakala vigraho vivakṣita iti tathā sādhūktam | tathā pauṣkarepi- ṛṣayaḥ- dīkṣāyāṃ bhagavān tatvaṃ śivākhyaṃ śodhyamīritam śāntyatīta kalāvyāptaṃ iti cātra virudhyate || p. 180) īśvaraḥ coditaṃ satyamevaitadvakṣye yūyaṃ samāhitāḥ | prakṛtitvādayaṃ binduḥ kṣobhyate nākhilātmanā || atrayo kṣubdha bhāgosyāḥ śāntyatīta kalā tu sā | śāntyādi bhuvanātmāyaḥ parimāṇastu baindavaḥ || śivatatvaṃ tu tatroktaṃ sādākhyaṃ bhuvanaṃ ca yat | bendavaṃ tat tu sādākhyaṃ tatvamuttaṃ śivāgame || etānyeva tu śodhyāni pūrvoktāni ca kutracit | iti tatraiva- bindu naiva vibhinnoyaṃ bhaktastu bhuvanairapi || śāntyatītādi śāntiśca vidyāsthiti nivṛttayaḥ | bhuvanāni mahāṃtyeṣu saṃjñāṃ paṃcalabhet śivaḥ || īśāna puruṣāghora vāmajātādikāḥ kramāt | etā sadāśivāvasthā bhogasyānana paṃcakāḥ || paṃcamūrtimayī śubhrā nityā sakala niṣkalā | mūrti sādāśivī jñeyā sarvakārya pravartikā || iti | p. 181) tasmāt parameśvarasya śaktireva śarīratvādāsanaṃ vidyātmakameva- ata eva | āsanāsani sadbhāvaṃ jñātvā yajanamārabhet | iti kāmike proktam | evaṃ vidyā dehasvarūpamuktvā śivasya āvāhana kramaṃ āha- mūlamantramityādinā | mūlamantraḥ prāsādamantraḥ taṃ medhādi kalopetaṃ medhā aukāraṃ tadādayaśca te kalāśca medhādi kalāḥ procyante | ādipadena ūkāramakāra biṃdvardha candranāda nādāṃta śakti vyāpinī samanonmanākhyāḥ ekādaśa kalāḥ procyante | tābhiḥ upetaṃ brahmādikāraṇatyāga krameṇa ādipadena viṣṇu rudreśvara sadāśivāḥ procyante teṣāṃ vācakākāra ukāra makāra bidvardhva candranāda kalānāṃ tat tatsthānasthita kāraṇeśvaraiḥ sahatyāga p. 182) krameṇa layāṃtaṃ niṣkala śivāntaṃ uccaran sarvakartāraṃ sarvaṃ niravaśeṣaṃ jagat karotīti sarvakartāraṃ niṣkalaṃ avayavarahitaṃ vibhuṃ sarvavyāpakaṃ jñānānandamayaṃ jñānena yadā nandaḥ niratiśaya sukhaṃ anākhyeyaṃ svānubhavavedyaṃ nanmayaṃ tatsvarūpamityarthaḥ | tathā coktam- heyo pādeya vedyena jñānena suvicārya ca | śaivaṃ tatvamupādeyaṃ jñātvā tasminnirāśraye || nistantre niṣkalī bhūte vidaṃtyātma niyatsukham | nirvikalpamacityaṃ ca hetu draṣṭānta varjitaṃ || tatsukhaṃ paramaṃ proktaṃ svānubhāvyamatīvayat || iti sva paraprakāśaṃ svaśca paraśca svaparau tayoḥ prakāśayatīti | svaparaprakāśaḥ taṃ saṃcitya tanmayī bhūtaḥ tasya paramaśivasya svarūpabhūtaṃ p. 183) śivamantraṃ sṛṣṭikrameṇa anuloma krameṇa cādaśāntātparamaśiva sthāna bhūtonmanyaṃ tātpataṃga biṃbābhaṃ sūryabiṃbopamaṃ lalāṭe bhrūmadhye niryak nirgacchastuthā piṃḍaḥ amṛta samūhaḥ tena pāṃḍuritaṃ dhavalitaṃ diṅmaṇḍalaṃ diśāṃ samūhaṃ taṃ prāṇa pravāha vartmanā recakeṇa vinirgatya aṃjaligataṃ vicintya lakṣyamūrtau nyasta mantravigrahe hṛdayena hṛdaya mantrasahitena prāsādenā vāhinyā vahana mudrayā vāhya | taduktaṃ somaśaṃbhu paddhatyām- sarvajñaṃ sarvakartāraṃ bodhānaṃdamayaṃ vibhum | niṣkalaṃ svaprakāśaṃ ca saṃcintya paramaṃ śivam || brahmādi kāraṇatyāgānmantraṃ nītvā śivāspadam | tato lalāṭa madhyasthaṃ sphurattārāpati prabham || ṣaḍaṃgena samākīrṇaṃ bindurūpaṃ paraṃ śivam | p. 184) puṣpāṃjali gataṃ dhyātvā lakṣyamūrtau niveśayet | iti || tathā kāmike- kṛtvā hṛdgatamaṃjaliṃ ca kusumaṃ prāsāda mantram paṭhan bhaktyā niṣkalagocarassamarasī bhāvaṃ gatassādhakaḥ | dhyāyedutkramatastu śaktikaraṇe nāde tathā binduke niṣkrāntaḥ kramatasvaśaktikaraṇesyādevamāvāhanam || iti || nanu aprāpta saṃnidhānasya vastvantarasya yadvyāvāhanaṃ kriyate | śivasya vyāpakatva hāniḥ yadi cidvyaktiḥ kriyate | svayaṃbhu bāṇaliṃgayoḥ kṛtaḥ saṃnidheḥ virodhaśca na virodhegurvanugrahītānāmatrāvāhanaṃ dvividhaṃ pratiṣṭhākāle liṃge jīvanyāsarūpaṃ yadā vāhanaṃ tacchidvyaktirūpam | tathā kāmike- ṛṣayaḥ ūcuḥ | sarvagasya śivasyeha athamāvāhanaṃ prabho | p. 185) yadyāvāhanamiṣṭaṃ syāt sarvagatvaṃ vihanyate | īśvarovāca- āmūlāgra sthitasyāgnerabhirvyāyathātarau | tadvadekatra cidvyaktiḥ vyāpakasya na bādhyate || yathātmanastanudvārāsyātāmiha gamāgamau | tadvanmantritanu dvārā śivasyeṣṭau gamāgamau || aciṃtya śakti yukta * * * * vyāpakaśca saḥ | sa tanustanu hīno vā sarvakṛt sarvagaśśivaḥ || iti | āvāhana visargāntaṃ pratyahaṃ karmaṇāmiheti vacanāt pratidivasaṃ pūjākāle yathā vāhanaṃ tadabhimukhīkaraṇam | abhimukhīkaraṇaṃ yacca tadāvāhanamucyate | iti suprabhede tadabhimukhatvamīśāna vastrasya | tathā kāmike- tatreśānasthitoktāno mūrdhnistha svadigīṣaṇe | p. 186) āvāhanādīnāṃ svarūpaṃ soma śaṃbhu paddhatyāṃ uktam- sādaraṃ saṃmukhī bhāvaṃ āvāhanamihocyate | bhaktyā niveśanaṃ tatra sthāpanaṃ kathitaṃ budhaiḥ || jagannātha tavāsmīti yatsīkārova darśanam | vibhutvepi tadīśasya saṃnidhānaṃ na bādhyate || ākarmakāṇḍaparyantaṃ saṃnidheryo'parikṣayaḥ | sa śaṃbhorvyāpakatvepi nirodhaḥ parikīrtyate || tathā anyatra- āvāhanaṃ sthāpanaṃ ca sānnidhyaṃ saṃnirodhanam | vidhau sthitāni nāmāni karmaṇāṃ kathitāni tu || narairāvāhyate kaścit na ca kaiścin niveśyate | nirudhya tena deveśa saṃnidhiḥ kriyate na ca || vyāpakaṃ mantrarūpeṇa cintayet paramaṃ śivam | tadā vāhanamityuktaṃ kṣamasveti visarjanam || p. 187) iti āvāhana mudrā lakṣaṇaṃ sūryapūjāyāmuktam | tadatrāvadhāryam | hṛdayenāvāhinyā vāhyeti vidhānāt | sthāpana saṃnidhāna saṃnirodha nānyapi sahṛdaya mūlenaiva kuryāt | tathā somaśaṃbhu paddhatyām- āvāhinyā hṛdā vāhya sthāpinyā sthāpya śaṃkaram | iti | dehe lakṣmī kṛte nāsetsthāpanaṃ hṛdayena tu || iti brahmaśaṃbhupaddhatyām | tato mantraiḥ sakalīkṛtya hṛdādi sthānasthita brahmādi kāraṇa paṃcaka tyāgena layāṃtamuccaran āvāhana sthāpana saṃnidhāna saṃnirodhanāni sva sva mudrayā mūlamantreṇa vidhāyeti | vimalavatyāṃ tathā dviśati kālottare | āvāhayet tathā devaṃ hṛdayena tu sādhakaḥ | sthāpanaṃ pūjanaṃ caiva hṛdaye naiva kārayet || p. 188) hṛdaye naiva tatsarvaṃ yatkiṃcid vidhi coditaṃ | iti tadvṛttau paramaśivaṃ sahṛdayena prāsādenāvāhayet | eṣāṃ ca upalakṣaṇatvāccakāra samuccayādāvāhanādi japa nivedanāntaṃ karma hṛdaye naiva kuryāt | vidhimūlaśāstraṃ taṃtroktamihānupāttasarvamityarthaḥ | uktānuktaṃ tu yatkiṃcit sarvaṃ hṛdayena tu | iti samāna tantra vacanāt | iha hṛdayeneti punaḥ punarabhidhānānmantrāṃtarasādhyamapi sarvaṃ karmatattadākāreṇa tadeva sādhayatītyaghora śivācāryeṇa vyākhyātam | nanu āvāhanayeda jātena vāmena sthāpayecchivam sāṃnidhyaṃ syādaghoreṇa puruṣeṇa nirodhayet || iti āgamāntare proktamitinā śaṃkanīyam | atra paddhatyāṃ āvāhana sthāpana saṃnidhāna saṃnirodhanānantaraṃ svāgatārghyaṃ datvā hṛdyādi mantranyāsānaṃtaraṃ mūlenaikatvam | p. 189) rakṣāvakuṇṭhanā mūlenāmṛta mudrāṃ datvā vauṣaḍaṃta mūlena mahāmudrayā paramīkṛtya | pañcamukhīmudrāmābadhya iti saṃnironaṃtaraṃ hṛdayādi nyāsa rakṣāvakuṇṭhana mudrādarśanādīnāṃ vidhānamuktaṃ somaśaṃbhu paddhatyām | āvāhinyā hṛdāvāhyasthāpinyā sthāpyaśaṃkaram | saṃnidhānyāṃtikaṃ kṛtvā niṣṭhurayā nirodhayet || kālakaṃṭhyā phaḍaṃtena vighnānuccāṭyariṣṭinā iti hetinā | liṃgamudrāṃ namaskāraṃ hṛdā badhvā'vakuṇṭhayet || iti | anantaraṃ sakalīkaraṇaṃ kṛtvā mantraiḥ ṣaṭyabhirathaiktāmiti | saṃnirodhānantaraṃ mudrādarśanāvakuṇṭhana hṛdayādi nyāsānaḥ vidhānamuktam | kiṃ ca mudrā bhedopyuktaḥ | evaṃ kriyābhedavanmantra bhedopi tathā svāyambuve | p. 190) āvāhinyāṃ jalau kṛtvā aghoreṇa nirodhayet | niṣṭurāṃ ca tato badhvā deyānyaṃgāni vai vibhoḥ || netraṃ syāt hṛtpradeśe tu gāyatrīṃ vāpi vinyaset | sāvitrī cetyayaṃ proktaḥ iti āvāhayeda jātena vāmena sthāpayet śivam | aghoreṇa tu sānnidhyaṃ arghyaṃ tatpuruṣeṇa tu | iti sarvajñānottare | atra saṃnirodhānābhihitaḥ | sadāśivaṃ paraṃ dhyātvā āvāhayet sadya maṃtrataḥ || sthāpanaṃ vāmamantreṇa aghoreṇa nirodhanam | nareṇa saṃnidhānaṃ syāt īśānena tu pūjanam || iti makuṭe | āvāhayet tu savedyena vāmena sthāpayet tataḥ | aghoreṇa nirodhaṃ tu sānnidhyaṃ puruṣeṇa tu || īśānena tu mantreṇa abhiṣekaṃ samācaret | p. 191) iti saṃtāne etayornirodhanānantaram | saṃnidhānasyoktaṃ kiṃ bahunā | āgamānāṃ bahutvepi kartavyaṃ svaguru kramāt iti vacanāt svagurūditamevācaraṇīyam | atha śiva prārthanamāha- svāminnityādina - svāgatārghyaṃ saṃmukhārghyaṃ nirodhārghyaṃ parāṅmukhārghyamiti paryāya nāmāni | atra tāvat arghyo dvividhaḥ viśeṣārghyo nirodhārghyaśceti | śivatatva vidyā tatva prāpti bhāghādvibhinnaḥ | tatra āvāhana visarjanayoḥ vidyā tatvāṃta vyāpako nirodhārghyo deyaḥ | pūjāyāṃ tu śivatatvāṃta vyāptika śivārghyaḥ | taduktaṃ śrīmanmṛgendre- āvāhane visarge ca rodhārghyamupayujyate | śivābhidhānaṃ pūjāyāṃ pādye cācamanīyaka || iti || p. 192) atra tāvat nirodhārghyaṃ pañcasumūrdhā sudeyamiti kecit | ūrdhva vaktre tu dātavyaṃ saṃmukhaṃ ca parāṅmukham | āgatasya devasya saṃmukhaṃ parikalpayet || visarjane tu gāṃgeya deyamārghyaṃ parāṅmukham | iti sarvajñānottara vacanāt ūrdhvavaktre eva saṃmukhārghau deyau | hṛdayādi karāṃtasthāneṣvityādi | mūlenaikatvam | aṃgāṃginoḥ abhiṃnatvaṃ vidhāya amṛtamudrāṃ dhenumudrāṃ namoṃta mūlena dadyāt | mahāmudrayā prarocya | rucirāṃga kalpanaṃ kṛtvā | taduktaṃ kāmike- yathā nala taraṇyādyāssamarthāssvasva dīptibhiḥ | tadvadaṃgai svabhāvoktaiḥ radhraṣyokhilakṛcchivaḥ || p. 193) aṃgāginorabhinna pratipattirvibhinnayoḥ | amṛtīkaraṇaṃ proktaṃ prabhoramṛtamudrayā || prarocanaṃ bhavet tasya rucirāṃga prakalpanam | tanmahāmudrayā kuryānmocanadrāviṇākhyayā || iti pañcamukhī mudrā lakṣaṇaṃ suprabhde | kṛtvānyonya gatāṃgulyaḥ pṛṣṭhato hastayordvayoḥ | tiryak kaniṣṭhike kṛtvā aṃguṣṭhā kṛtake tathā || deśinyā madhya yugale nāmikā dvaya saṃśrite | kṛtvā paṃcamukhī khyātā mudreyaṃ śaṃkara priyā || iti | anyeṣāṃ lakṣaṇaṃ pūrvamevoktam | śivasya pādyādi samarpaṇamāha- sahṛdetyādi- pādyādi samarpaṇa vidhānāṃ śivataṃtrāṃhasyasāre viśiṣya pratipāditam | sādhakasye śatatvākhya padā pādakamuddhṛtam | p. 194) pādyaṃ pādāṃbuja dvandve bindvantaṃ yaṃ suśaṃbaram | puṣpairnamontamuccārya śivāya vinivedayet || sadāśiva padaprāpti hetumācamanīyakam | śaṃbaraṃ brahmaraṃdhrāntaṃ samuccārya svadhāṃtakam || puruṣā ghora vāmāje śākhyeṣvāsyeṣu paṃcasu | pātramukṣipya devāya pradadyāddeśikottamaḥ || īśatatpuruṣāghora vāma jātānta mūrdhasu | svāhānta mūlamuccārya dvādaśānta padāvadhi || śivatatva padaprāpti hetumarghyaṃ sa puṣpakam || sayatrakaṃ samuddhṛtya dadyād devāya buddhimān | śivamantraṃ samuccārya vauṣaḍantaṃ śivāntakam || īśādi sadya paryanteṣvuktamāṃgeṣu paṃcasu | ātmajñānamayaṃ puṣpaṃ śivasāyujyakāraṇam || sugaṃdhagaṃdhi saṃpannaṃ śivāya vinivedayet | p. 195) iti pūrvavadācamanārghyau datvā | pūrvokta prakāreṇa mantroccāraṇaṃ kṛtvā | paṃcasumukheṣvācamanam | pañcasu śirasvarghyaṃ ca dadet | itthamāvāhanasthāpana saṃnidhāna sakalīkaraṇāmṛtīkaraṇa pādyācamanārghya vauṣaḍanta puṣpadānākhyaiḥ daśa saṃskāraiḥ saṃskṛtya | anantaraṃ abhyaṃgādi mahāsnapana prāptatvāt calaliṃgaviṣaye samagrāsana pūjānantaraṃ calanamayuktamiti | pūrvaṃ snapanaṃ kṛtamapi punarapi mano bhāvanayā karaṇīyamityāha abhyagodvartanāditi- gaṃdhādi samarpaṇaṃ vakti- candanetyādinā | mekhalā kaṭisūtra candanādi sarvaṃ sahṛdaya mūle naiva dadyāt | manoratha mudrālakṣaṇamuktaṃ suprabhede | p. 196) valitaṃ hastayoḥ kṛtvā uktānau tu kaniṣṭhikau | tayorvāmā bahirjñeyā vilite madhyamepi ca || kuṃcite nāmikāgre ca svapāṇi talayocite | deśinyau prasṛtau kṛtvā tayoragraṃ niyojayet || aṃguṣṭhau mūlaparvasthau tayoreva hi kuṃcitau | manoratheti vikhyātā śivasāyujyadāyinī || iti mudrādāne devasya hṛdaya pradeśe darśayet | taduktam- stanadvayādadhaḥ kṛtvā karamudrāṃ na baṃdhayet | saṃnidhāvapi liṃgasya nātho naiva madhomukhīm || mudrā prītipradā śaṃbhoḥ hṛddeśetānti dāpayet | iti arghyadāne viliṃgoparikaraṃ na bhrāmayet | kara iti - brahmāṃgāni layasthāneṣviti | layasthānāni mūrdhā mukhādi tat tat sthānāni teṣu- p. 197) āvaraṇa pūjārtha madhyeṣyeti- aghyeṣya prārthya | atraikāvaraṇasyoktatvāt nityavidhau ekāvaraṇa pūjaivakāryā | tryāvaraṇa paṃcāvaraṇārcanaṃ naimittikādau kāryam | tathā siddhāntaśekhare- paṃcabrahma ṣaḍaṃgāni prathamāvaraṇe yajet | vidyeśvarān dvitīye tu nandyāṣṭau tritīyake || caturthe lokapālāsyuḥ lokapāstrāṇi paṃcame | paṃcāvaraṇa mārgoyaṃ kāryo naimittikādiṣu || ekamāvaraṇaṃ nitye yadi vā varaṇa trayam | paṃcanaimittike kāmye yadi vā navamo mataḥ || tatrāpi pūrvavat paṃcaṣaṣṭhe syāt saptamātaraḥ | saptame vasavaḥ proktāḥ rudrekādaśasaṃsmṛtāḥ || aṣṭamāvaraṇe proktāḥ ādityā navame matāḥ | iti | tathā dviśati kālottare- p. 198) ekāvaraṇametattu sarvakāmārtha sādhinam | iti tasya śirapaṃcakebhyo ityādi āvaraṇa pūjā prakāraḥ | ādāyet yatra śivasya mūrdhādi sthānebhyaḥ īśānādi mantrān dīpāddīpāntarāṇīvādāya | paddhatyukta prakāreṇa tattaddik sthita daleṣu pūjayet | tathā siddhāntaśekhare- mastakebhyodha vaktrebhya hṛdayād guhyakāttanoḥ | śivasya grāhya etebhyaḥ pradīpāddīpakāniva || svamantra dhyāna yogāttānā kṛṣyāṃjali mudrayā | iti | sadbhāvātmakamityādi - sat cāsau bhāvaśca sadbhāvaḥ | sadbhāvātmakaṃ sadbhāva svarūpaṃ śivasya hṛdayaṃ vyapadiśyate | sadbhāvo hṛdayaṃ tasyeti pauṣkare | sarvaiśvarya lakṣaṇamiti- atra īśvarasya vividhatvaṃ aṇimādi siddhi pravṛttatvādaupacārikam | p. 199) natu tadrūpatayā tasya śarīrendriya dharmatvena tadrahitasya śivasya tadasaṃbhavāt taduktaṃ mataṃge- tritayaṃ vā yata siddhaṃ aiśvarya maṇimādikā | praptyādayo guṇaḥ pañca dehinaḥ karaṇātmakaḥ || iti || ata eva dṛkkriyātmakamaiśvaryamityuktam śrīmatparākhye- dṛkkriyātmakamaiśvaryaṃ yasya taddātra pūrvakam | īśvarassotramantavyeti pauṣkare- aiśvaryaṃ svāmitā tasya cidacidvyaktiṇordvayoḥ | iti | ananyā dhīnavaśitva śikhāmiti vaśitvaṃ svātantryaṃ anyasyādhīnaṃ anyādhīnaṃ anyādhīnaṃ na bhavatīti ananyādhīnam | ananyādhīnaṃ ca tat vaśitvaṃ ca tadeva rūpaṃ yasyāstādṛśa p. 200) rūpāṃ śikhāmityarthaḥ | muktātmavat īśvarāṃtara vyāpāreṇa malāpohana dvārābhivyakta svātatryaṃ netyarthaḥ | vaśitvamaparādhīnaṃ taṃ śikhāsoparisthitā | iti pauṣkare | ananyādhīnatā śaṃbhoḥ vaśitāyā śikhā parā iti śivataṃtrarahasya sāre | tejorūpaṃ kavacamiti tejaḥ svadṛkkriyau tāveva rūpaṃ yasya tat jñānakriyāśakti rūpa kiraṇameva kavacam | kiṃ ca svadṛkkriyāśakti kiraṇātmakamavyayam | iti pauṣkare | dinakṛnmaṇḍalākāra dṛkkriyā maṇḍalaṃ cita iti parākhye | abhedyaṃ parameśasya tejaḥ kavacamucyate | iti mṛgendre- tejaśśarvasya durbhedyaṃ varmatvena vinirmitam | iti śivatantrarahasya sāre- pratāparūpamiti pratāpojvalanantadevāstraṃ- p. 201) yo sāva prasahaśśaṃbhoḥ pratāpo heti rucyate | iti | pauṣkare- prabhoḥ pratāpaḥ prathitaśastraṃ syādaghanāśanamiti | śivatantrarahasyasāre- evamīśānādi mantrān hṛdayādi mantrāścādāya paddhayukta dhyāna svarūpeṇa dhyātvā pūjayet caturdikṣvastramarcayet iti vacanāt śivasya dakṣiṇa pārśvasthita śaktyabhīti śūlavarānādāya pūjayet | tatpuruṣādibhyo vāma bhāga ityatra tatpuruṣādīnāṃ śivasyābhisthite ruktatvāt tatpuruṣasya yāmya digbhāgo vāmabhāgaḥ evamaghorasya paścima digbāgaḥ sadyojātasyottara digbhāgaḥ | vāmadevasya pūrvadigbhāga iti jñātavyaḥ | eteṣāṃ sva svamantrairāvāhanādi saṃskārā vidheyāḥ | taduktaṃ kāmike- p. 202) āvāhanādīnyetāni svamantraiḥ kramaśorcayet | nāvakuṇṭhenameteṣāmamṛtīkaraṇaṃ tathā || saṃskāraṣṭakamevaitatprayekaṃ vihitaṃ budhaiḥ | snapanaṃ dīpakauptiśca na pṛthak cāṃga bhāvataḥ || bhojanaṃ tu prabhoḥ pārśve teṣāṃ tasya ca kīrtitam | iti | ukta saṃskārāṣṭaka pratyeka karaṇā śaktau ekatra samudāyena kāryamityāha yadvā dhenu padmamudrayoḥ lakṣaṇaṃ sūryapūjāprakaraṇe pūrvameva uktam | triśūlādīnāṃ lakṣaṇaṃ uktaṃ mṛgendra paddhatyām- karayostarjanīyugme nāmā yugme ca praṣṭhataḥ | līnayugma traye śeṣaiśśūlaṃ śiṣṭaiḥ prasārite || sammukhe tarjanī yugme kuṃcitā nāmikā dvaye | jyeṣṭhābhyāṃ pṛṣṭhataḥ krānte sugevamakarī bhavet || kaniṣṭhe valitenyonyaṃ paraspara talaśrite | p. 203) anāmike ca madhye dve prasāryatvagra saṃyute | tarjanyau madhyamāpraṣṭhe lagna prāntaśca kuṃcite || aṃguṣṭhau madhyamā lagna prāntaṃ mudrā srugīrite iti | namaskāramudrā lakṣaṇaṃ pūrvaṃ uktam | atha āvaraṇa pūjānantaraṃ karaṇīyamāha paścādityādinā- rājasītu bhavet pūjā paramīkaraṇaṃ vinā | iti mohaśūrottara vacanāt paramīkaraṇaṃ kartavyam | paramīkaraṇa prakāraḥ puṣpāṃjali hastaḥ pūrvavanmūlamantraṃ dvādaśāntaparyantamuccārya bhogāṃgārthamāhṛti śakti pūraṇārthaṃ śivāya puṣpāṃjaliṃ samarpayet | sarveṣāṃ śivena sārthamiti sarveṣāmāvaraṇārcitadevānāṃ ekamantarbhāvaḥ ekatvamagāṃginorapṛthagbhāvaṃ taduktam- p. 204) * * dīdhiti saṃghāta nimagnān sakalān smaret | sarvāvaraṇa devānāṃ pṛthagbhāvaṃ na kārayet || iti | naivedyaṃ vividhamiti- śuddhānna pāyasānna gulānna krasarānna mudgānnādi bhedena yadi vā bhakṣya bhojya lehya coṣya peya ghṛta sūpa śākha dadhi kṣīra phalādi bhedena nānā prakāraṃ catussaṃskāra saṃśuddhamityanena naivedyādi sarvaṃ catussaṃskāra pūtaṃ kāryaṃ svāhāṃta mūlena datvetyanena kutretyākāṃkṣāyāṃ sādhakena naivedyādi śivasya dakṣiṇa haste deyam | tena ūrdhva vaktreṇa bhojyamiti bhāvayet | tadā hastodvartanasya siddhiḥ | anyathā sādhakena naivedya mūrdhvavaktre deyaṃ cet tadā śivasya hastodvartanasya nāvakāśaḥ | sādhaka hastasya nirmālyānuṣaṃḍaśca tasmāddhaste naivedyaṃ sādhumatam | p. 205) (tathā dviśati kālottarepi) nanu tatpuruṣa vaktre naivedya dānamāgamāntare pratipāditaṃ kathaṃ ūrdhvavaktre deyamiti ceducyate | ūrdhvavaktrasyeva sādhakābhimukhyatvena dvārābhimukhyatvena vā ābhimukhya vidhānāt | ūrdhvavaktre eva naivedyādi deyam | taduktaṃ sarvajñānottare bhakṣya bhojyānna pānādi lehya śoṣyamanekaśaḥ | ūrdhvavaktre tu dātavyaṃ yatkiṃcidvidhi coditam | tathā dviśati kālottarepi- bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca lehyaṃ śoṣyaṃ ca paṃcadhā | ūrdhvavaktre pradātavyaṃ hṛdayena ṣaḍānana || kāmike- paṃcavaktreṣu naivedyaṃ ūrdhvavaktretha vā punaḥ | iti | p. 206) paṃcasu īśānavaktrasya sarvātiśaya phalapradātratvamuktamāgamāntare | tadyathā- prasannatva yadīśasyastaimityaṃ puruṣasya ca | caṇḍatvaṃ bahurūpasya mukti sthityaṃta hetukam || vilobhanatvaṃ vāmasya dhyāyitvaṃ yadajasya ca | tiro bhāvodbhavārthaṃ tu sarvārtha samudāyakam || iti ca | muktyarthaṃ sphaṭikākāraṃ prasannaṃ cetasā smaret | īṣat prahasitaṃ ṣītaṃ garvitaṃ staṃbhanādinādiṣu || karālamasitaṃ pīta jaṭāmuṇḍa hi bhūṣaṇam | kṣayādiṣu tiro bhāve saraktaṃ cāgamaṇḍanam || manane sarvabhāvānāṃ dhyāna sakta manusmaret | iti brahmāṃgānāṃ svasvamantrai datvetyatra pātra saṃbhave teṣāṃ pratyekaṃ dadyāt | atha vai kasminpātretyuktaratra vidhānāt | uktaṃ ca- p. 207) bhogāṃgānāṃ pṛthagdeyaṃ abhāvādekato bhavet | iti | nivedanānantarakaraṇīyānāha- hastodvartana ityādinā- hastodvartanaṃ hastaprakṣālanam | tathā siddhāntaśekhare- śivena bhuktaṃ sāṃgena smaredāvaraṇaissaha | hasta prakṣālanaṃ dadyāt śivāyācamanīyakam || tāmbūlaṃ ca tato dadyāditi | mukhavāsa iti- mukhavāsayatīti parimalī karotīti mukhavāsaḥ | elālavaṃga karpūre tiṃbujātī phalatakkola kastūrīṇāṃ himāṃbhasā piṣṭānāṃ gulikī kṛtānāṃ mukhavāsamiti nāma dūrvākṣata sahitaṃ puṣpaṃ maṃjalau gṛhītvā iti pavitra samarpaṇamuktam | etadakaraṇa pūjāyāstāmasatvaṃtūktam mūhaśūrottare | pavitreṇa vinā pūjā tāmasī parikīrtitā iti | p. 208) tatpavitra dānaṃ dvividhaṃ nityanaimittikaṃ ceti | ādyaṃ patra puṣpakuśākṣata rūpaṃ sarvatatvamayaṃ pavitraṃ anyaduktaratra vakṣyamāṇa prakāreṇa mithuna śukla caturdaśyādiṣu samarpaṇarūpam | pratyahaṃ vāṅmanakāya vyāpārajanitā dalam | patanāt trāyate yasmāt tasmād deyaṃ pavitrakam | iti kāmike || sarvacidraharaścānyo vidhiśeṣa nigadyate | yaḥ prāptastapasādevaiḥ harāt svavidhipuṣṭaye || śaṃbhoḥ pavitramāsādya pūrayedvārṣikaṃ vidhim | iti mṛgendre | ārātrikamiti- ekasyā eva sthālikāyānavabhiraṣṭabhi paṃcabhirvā dīpaiḥ saṃyuktayāḥ ārātrikamiti nāmatam | p. 209) atha ūrdhvaṃ vāratrayaṃ paribhrāmya pūrvaṃ adhaḥ vāratrayaṃ paribhramaṇaṃ kṛtvā paścādūrdhvamapi vāratrayaṃ bhrāmayet | ārātrikāṃ jvaladdīpai navapaṃcāṣṭabhiryutām | sauvarṇāṃ rājatīṃ vāpi gaṃdhadūrvākṣatārcitām | atha ūrdhvaṃ krameṇaśa sannidhau tāṃ śanaiḥ śanaiḥ || trīnārān bhrāmayediti- durbodha padabodhinyām | tathā trayodaśaśati kālottare- bindośśivādhiṣṭhitasya śuddhā śuddhādhvanoḥ bhramāt | vyāpinaṃ cintyate yena tannīrājanamiṣyate || iti śivādhiṣṭitasya bindoḥ nivṛttikalā rūpasya paṃca pradīpāḍyasyādho bhramāt | aśuddhādhvasya ūrdhva bhramāt | śuddhādhvasu yadvāpakaṃ cintyate tannīrājanamityabhidhīyate | p. 210) tasmin bhasma śikhopari tridhā bhrāmya kṣipet | tadvighna nivāraṇaṃ uktaṃ ca | grahītvā bhasma hastena bhrāmayitvā śikhopari | trivāraṃ dīpamadhye tu nikṣipedanaṃtaram || pūjā pratiphaṭānāṃ tu rākṣasānāṃ nivāraṇam | yat tadvibhāvyate putra kalpasiddhena bhasmanā || iti | ācamanārghyau datvā iti punapunarabhidhānāt | āvāhanānaṃtaraṃ prāptācamanārghya vyatiriktā camanārghyau īśānamukhe sakṛdeva deyau | tathā kāmike- dhūpe dīpe ca naivedya balāvabhyaṃtarepi ca | sakṛdācamanaṃ datvā kartavyaṃ karmacottaram || iti nandyādibhiḥ nandikeśvaraḥ prathamagaṇaḥ | ādi padena brahmaviṣṇavādayaḥ gṛhyaṃte | taistūyamānaṃ taduktaṃ- siddhāṃtaśekhare- p. 211) brahmaviṣṇiṃdra devādyaiḥ sevitaṃ śivasevakaiḥ | śrautaiḥ paurāṇikaistotraiḥ mantrairgītairanekadhā || stūyamānaṃ śivaṃ tuṣṭaṃ pūjakaḥ pūjayā smaret | iti | tathā somaśaṃbhu paddhatyām- sūyamānaṃ viriṃcādyaiḥ satuṣṭaṃ bhāvayet śivam | iti | dviraṣṭakakalopeteti- dviraṣṭakakalāṣṣoḍaśakalāḥ tatsamavetena prāsādena pūrvamāvāhana vidhānokta dvādaśakalābhissaha samanā vyāpakāntasthe vyomāntānaṃta saṃjñikā | anāthānāśrite devi jñeyodvyaṣṭa kalaśśivaḥ iti vacanāt vyomarūpānantānāthānāśritākhyāścatvāraḥ kalāssamanāyāḥ adhaḥ vyāpinyā uparisaṃyuktāścet ṣoḍaśakalā bhavanti | teṣāṃ prastāra svarūpaṃ siddhāntasārāvalyādau avadheyaḥ | p. 212) atha japavidhimāha- hastaiḥ puṣpaṃ gṛhītvetyādinā- pūjayā vipulaṃ rājyaṃ agnikāryeṇa saṃpadaḥ | japena pāpa saṃśuddhiḥ dhyānena jñānamucyate || ityuktatvāt pāpa kṣayārthaṃ japaḥ kartavyaḥ | saḥ japaḥ mānasādi bhedena triprakāraḥ | tathoktam- sa japastrividhe jñeyaḥ sopāṃśu bhāṣyamānasaiḥ | mānaso manasā kāryo mantra vākyārtha cintayā || upāṃśuroṣṭha saṃsparśamātrasvamati gocaraḥ | uccairbhāṣya japaḥ proktaḥ paraśravaṇa gocaraḥ || mānasassātvikaḥ proktaḥ rājasaṃśca dvitīyakaḥ | vispaṣṭastāmasaḥ proktaḥ tāmasaḥ krūrakarmaṇi || rājasaḥ puṣṭi vaśyādau sātviko divya siddhayeti | haste puṣpaṃ gṛhītvetyatra vāmahastadhṛta puṣpassan hṛt saṃpūjitayākṣa mālayeti | atra akṣamālā ca āgameṣu bahuprakārā | p. 213a) tatra rudrākṣamālāyā (japaḥ kartavyaḥ) atiśaya phala pradātṛtvena śruteḥ | rudrākṣamālā japaḥ kartavyaḥ taduktam- japamālāvidhānaṃ ca saṃkṣepeṇa nigadyate | tadbhedastatphalaṃ cāpi mantrīṇāṃ hitahetave || alpāyāsa prasādhyāya bahusiddhipradāyinī | prathamaṃ varṇamālaiva gadyate siddhikāṃkṣiṇām || anuloma vilomasthai binduyuṅmātṛkākṣaraiḥ | samerugai sāṣṭavargauḥ kṛtayā varṇamālayā || pratyeka varṇayuk mantrā japtāsyuḥ kṣiprasiddhidā | atrāṃguli japaṃ kurvan sāṃguṣṭhāṃgulibhirjapet || aṃguṣṭhena vinā karma kṛtaṃ taddhiphalaṃ bhavet | kaniṣṭhā nāmikā madhyā caturthī tarjanī matā || tisroṃgulyastriparvāsyuḥ madhyamā caika parvikā | p. 213b) parvadvayaṃ madhyamā yāḥ japakāle vivarjayet | ārabhyā nāmikā madhyāt pradakṣiṇa vaśāt sudhīḥ || tarjanī mūlaparyantaṃ japed daśa suparvasu | athavā madhyamā nāmā madhyaparva yugātmakaḥ || meruṃ pradakṣiṇī kurvan na nāmā mūlaparvaṇi | ārabhya madhyamā mūlaparyantaṃ gaṇayedbudhaḥ || aṃguliṃ na viyuṃjīta kiṃcit saṃkocayet talam | aṃgulīnāṃ viyoge tu cidreṣu sravate japaḥ || aṃgulyagre tu yajjaptaṃ yajjaptaṃ meru laṃghane | parva saṃdhiṣu yajjaptaṃ tatsarvaṃ niṣphalaṃ bhavet || gaṇanā vidhimullaṃghya yo japet tu pramādataḥ | gṛhṇantī rākṣasā yasmāt niyataṃ gaṇayed budhaḥ || nityaṃ japaṃ kare kuryāt na tu kāmyamabodhanāt | mālābhistu prakurvīta nityaṃ kāmyaṃ ca sādhakaḥ || p. 214) aṃgulī japasaṃkhyānāṃ ekameka mudāhṛtam | putra jīvairdaśaguṇaṃ śataṃ śaṃkhaissahasrakam || pravālairmaṇiratnaiśca daśa sāhasrakaṃ smṛtam | tadeva sphāṭikaiḥ proktaṃ mauttikairlakṣamucyate || svarṇaiḥ daśaguṇā proktā tasmāt śataguṇākṛtā | kuśagraghnyā ca rudrākṣaiḥ anantaguṇitaṃ phalam || ādikṣātrārṇayogitvā dakṣamāleti kīrtitā | tadvarṇa saṃkhyā maṇibhiḥ japamālāṃ prakalpayet || athavā tān śanaiḥ kuryāt sarvasādhāraṇe jape | paṃcāśadbhiḥ kāmyakarma siddhisyāt caturuttaraiḥ || aṣṭottaraśataiḥ sarvasiddhiruktā kṛta sṛjā | mokṣādī saptaviṃśatyo paṃcadaśyābhicārake || ityādinā sarvasādhāraṇaṇyena proktam | rudrākṣasya tu- saptaviṃśatibhiścākṣai paṃcavaktrairviśeṣataḥ | p. 215) akṣamālāṃ prakurvīta gopucchavalayākṛtim | iti uktatvāt rudrākṣāṇāṃ saptaviṃśatibhiḥ mukhe mukhaṃ prayuṃjīta pṛṣṭe pṛṣṭe niyojayet | merurūrdhvamukhākāryā ityukta prakāreṇa mālāṃ kṛtvā | prakṣālaye jātena vāmadevena baṃdhayet | dhūpayedapya ghoreṇa lepayet puruṣeṇa tu || mantrayet paṃcamenaiva tathā ghoreṇa mantrayet | mudrāṣṭakaṃ darśayitvā pratyekaṃ pūjayet kramāt || grathitaṃ paṃcabhiḥ pūjyaṃ pūrvavacchāyayā śive | iti | madhyamā nāmikāṃguṣṭhaiḥ gṛhītvā japaṃ kuryāt | taduktaṃ kāmike- madhyamā nāmikāṃguṣṭhaiḥ karṣaṇāt siddhiruktamā | aṃguṣṭha tarjanī yogāt madhyā siddhiritīṣyate || p. 216) kaniṣṭhāṃguṣṭha saṃyogāt siddhiruktā kanīyasī | akṣamālā pragoptavyā japakāle sumedhasā || japakāle hyakṣamālāṃ gurorapi na darśayet | nālasaṃ na mano bhrāntannadrutaṃ na vilaṃbitam || iti | mūlamantramaṣṭottaraśataṃ japetvatra- āvahanoktavanmūlādhārānnādamutthāpya hṛdayādi sthānasthitabrahmādityāgagatyā dvādaśāntaṃ nītvā | bhuktaye sṛṣṭimārgeṇa karṣaye dakṣa sūtrakam | ūrdhvamārgeṇa muktyarthaṃ karṣayet tu śanaiśśanaiḥ || meruṃ na laṃghayen maṃtrī laṃghanād doṣabhāk bhavet | ityuktatvāt bhukti muktyādi guṇaṃ rudrākṣaṃ karṣan- evaṃ aṣṭottaraṃ japyaṃ sahasraṃ śatameva vā | aṣṭāṃ viṃśatiraṣṭau vā guruṇā vā yathoditam || iti ukta vikalpeṣu svagurūdita saṃkhyākaṃ japaṃ p. 217) kṛtvā akṣamālāṃ dakṣiṇāṃguṣṭhe vinyasya tala sthitāṃ kṛtvā vāmahastadhṛta puṣpaṃ japābhivyakti sthānamiti saṃkalpya dakṣiṇahastatale astrakavaca hṛdaya mantrānnyastvā | vāmahastasthita puṣpamastrarakṣitaṃ kavacāvakuṇṭhitaṃ dakṣiṇahaste gṛhītvā vāmahastatale dakṣiṇāṃguṣṭhena astra kavaca hṛdayamantrānyastvādakṣahastasthita puṣpamarghya sahitaṃ kṛtvā tadupari vāmapāṇitale kṛtvā saṃpuṭīkṛtya ślokaṃ guhyātiguhya gopteti ślokaṃ paṭhet | asya ślokasya ayamarthaḥ | guhyāti guhyeti saṃbuddhiḥ | guhyānāmāptānāṃ atiguhyātyāptāḥ yatastvaṃ goptā vighnebhya rakṣitā yadvā guhyaṃ ca atiguhyaṃ ca guhyātiguhye | atra guhya śabdena rahasya paryāyeṇa paṃcaviṃśoyaṃ puruṣa ityādi śruti p. 218) siddhāni puruṣa prakṛtyādīni vastūni ucyante | etānyatītya sthitāni siddhānta siddhāni atiguhyāni atiguhya śabdena baindavādi tatvāni nādādi vaikharyānte śabdarūpā māye yāni kalādirāgantāni tattatvavāsino vidyeśvarādayaḥ sarve ātmānaḥ kathyante | ete sarvepi yasyādhiṣṭheyāssa guhyādi guhyasatvaṃ goptā sarveṣāmātmanāṃ rakṣakastvamevanānyaḥ | tataḥ kāraṇātvadhi goptarasthite satitvat prasādāt | me ma mayena japena siddhirbhavati | tamasmatkṛtaṃ japaṃ gṛhāṇeti ślokārthaḥ | yathā kasmin avyāptajane goptari samarthe samarpitaṃ dhanaṃ duṣṭairajuṣṭaṃ punarapi prajyānāṃ sidhyai bhavati | tathā atrāpi śivārpite japaḥ vighnairanabhibhūta sādhakānāṃ sidhyai bhavati iti bhāvaḥ | p. 219) siddhi śabdena sādhaka viṣaye tattadbhūmiṣu sthitāni aṇimādyaiśvaryāṇyucyute | mamukṣorapi tasminnivedanamānena niṣpratyūhā muktirucyate | bhogīślokaṃ paṭhitvāmuṃdakṣahastena śaṃbhave | mūlāṇunārghyatoyena varahaste nivedayet || iti somaśaṃbhupaddhati vacanāt | bhogī bhautika dīkṣayā dīkṣitaḥ svabhogānantaraṃ mokṣabhāk | tathā rurusaṃhitāyām- dīkṣāpūtā gaṇapati guroḥ maṇḍale janmavantaḥ siddhāmantraistaruṇa dinakṛnmaṇḍalodbhāsidehāḥ | bhuktvā bhogān suciramamarasrīnikāyairupetāḥ srastotkaṃṭhāḥ paraśiva padaiśvarya bhājo bhavanti || iti evaṃ bhūtaḥ guhyāti guhyetyaneka ślokena japakarmātmānaṃ ca nivedayet | p. 220) yatkiṃcit karmaśivodāteti ślokadvayābhyāṃ naiṣṭhika dīkṣayā dīkṣitaḥ japakarmātmānaṃ ca samarpaṇaṃ kāryamiti kecit | taduktam- ślokadvayamadhītyeva śivārpita manāmuniḥ | japādīn saṃbhave nityaṃ mamukṣurvinivedayet || iti | yatkiṃciditi- ślokasya ayamarthaḥ sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ vā yatkiṃcit karmāsmābhiḥ kriyate tadvividhamapi karma he deva śivapadasthasya śivapade dīkṣayāyocitasya me mama mokṣāṃtāyāpaharaṇāya sukṛta rūpaṃ pālaya pālana pratterapi bhujerātmane padatvaṃ pārameśvaratvāt- soḍavyaṃ duṣkṛtarūpaṃ nāśaya bhṛṃkṣveti pāṭhāntaram | tat tu karmadvaya nāśakaṃ bījadvaya rūpaṃ mantrāntaraṃ tena kṣapayeti yathā kasyacit prāyaścitvo'ghorādi japāt pāpakṣayo bhavati | p. 221) tathā atrāpi akṣaradvayoccāraṇena karmakṣaya iti bhāvaḥ | śivodātetyādi śivaśabdena nirmala niratiśaya sarvārthajñāna kriyārūpa śivatva yuktaḥ | parameśvara ucyate- sa eva dātā śodhitā śivo bhoktā sa eva sarveṣāṃ pālayitā rakṣakaḥ ityarthaḥ | bhuji pālanābhyavahāradhoriti dhātoḥ śivo pālana eva vartate | nitya tṛptasya tasya āhārā saṃbhavāt | śivassarvamidaṃ jagadīṣṭeti śeṣaḥ | yadvā sa śivaḥ śuddhamiśrā śuddharūpamidaṃ sarvaṃ jagadrakṣakatvena śodhakatvena ca vyāpya sthita iti | kasmāt nānyaśśoddhako rakṣakaśca vidyate | śivo yajatīti prākṛta bhāvamutsṛjya śivohamiti bhāvayet | yāvat na tatsamojyātastāvat norādhane kṣamaḥ | śivo bhūtvā śivaṃ yajet p. 222) ityādibhiḥ vacanaiḥ yaḥ dīkṣayā pūrvokta bhūta śudhyādi prakāreṇa ca śivaḥ bhūtvā sarvatra śāstrā coditeṣu sarveṣvadhikaraṇeṣu svakīyā'śuddhikṣayāya yajati | śodhayitṛtvādi viśiṣṭaṃ paraśivaṃ pūjayati sa ārādhaka śivohamevatvaṃ ca ārādhya śiva ityena pūjya pūjakayoḥ jagannātha tavāsmīti yatsvīkāropadarśanam | ityāgamoktaṃ svasvāmisaṃbandhapradarśanamupapāditā | ata evaitadātmanivedanamiti | brahmaśaṃbhuruktam- nivedyaiva sadātmānaṃ japaṃ pūjāṃ ca bhaktitaḥ | iti kevala hṛdāvānivedya iti | japādi samarpaṇe ukta ślokatrayaṃ vinā sahṛdaya mūlamantreṇa vā samarpayet | evaṃ nityaṃ karaṇīya japavidhimuktvā sādhakānuṣṭeyaṃ sādhyamantrārādhanakāmyamantrapūjaka ityādinā- p. 223) abhiṣicyātmanātmānamanaṃta vijaye yataḥ | mantrapūteśvarenmantrī sādhyamantrokta vartmanā || ityuktatvāt kāmya mantrārādhaka āgamāntaroktāṃ sādhaka dīkṣāṃ prāpya kāmya mantrapūjānimittaṃ śivaṃ prārthya devasya dakṣiṇāmūrtau paṃcalakṣaṃ sthito japet | japāṃte ghṛtahomasya daśa sāhasrikā bhavet evamārādhito mantraḥ karmayogyo bhavet tataḥ | uktāni yāni karmāṇi tāni sidhyaṃti saṃśayaḥ || iti dviśati kālottara tadvṛttau | parameśvaraṃ liṃgādau saṃpūjya tasya dakṣiṇa patrake | aghora locana jyotirmadhye sādhyāṇunārcayet | iti śruteḥ | śivāsanābja dakṣiṇapatre sādhyamantrasya pūjāṃ kṛtvā pratyahaṃ sāṃkhyopacayamila p. 224) pañcalakṣasaṃkhyā japaṃ kṛtvā | antepi maṇḍala pūjāṃ kṛtvā | sādhya mantrasya ghṛtena sruvāhuti sahasra daśakaṃ juhuyāt | tataḥ tasyoktāni karmāṇi sidhyanti | pratyahaṃ vā japānte homaḥ tatsaṃkhyānuguṇaṃ kārya ityuktatvāt | śivāsana dakṣiṇapatre kāmya mantrānārādhayet | svādhvānta praṇavenāsanaṃ mūrtiṃ ca datveti | svasyādhvā svādhvā yasya mantrasya yāvat tatva paryantamāsanamūrti mūlānāṃ vyaptistāvat paryantaṃ praṇavasahitamāsana mantraṃ mūrtimantraṃ ca uccārya pūjayet | evaṃ japakaraṇānantara karaṇīyamāha- tadanu devasyāgneya digbhāge ityādi- sakṛtprayogeṇa oṃ hāṃ gurvāsana padmāyanma iti | athavā anantādi padmāṃta ṣaḍutthamāsanaṃ nyastvāmūrti p. 225) bhāvena svagurumūrtiṃ saṃpūjya tasyāṃ śivamāvāhya iti | tasyāṃ gurumūrtau śivamāvāhya pūjayet somaśaṃbhu vacanāt | nijamūrtau guromūrtau pustake salile nale | citrādau sthaṇḍile vāpi liṃgetvantyamuttamam || iti somaśaṃbhu vacanāt nijamūrtyādīnāṃ sarvāsāṃ śivapūjā viṣayetva citpradhānatvena sahitamapi nijamūrtādyanalāṃta paṃcādhikaraṇa pūjāliṃgādhikaraṇa pūjāyāḥ aṃgabhūtā | tasmāt bhūtaśuddhi prakaraṇe nijamūrtau arghya prakaraṇe salile ca śivārcanā vihitā | adhunā gurumūrtau anantaraṃ vidyāpīṭhe vahnau vakṣyati | vidyāpīṭhepi matvaivamekoccāreṇa pūjayet | iti | vidyāpīṭhaṃ koṭimātraṃ pūjayet | p. 226) * dvā svasaṃhitāmityuktatvāt aṣṭāviṃśati saṃhitāsu svaguru kramāgatāmekāṃ saṃhitāṃ vā tatraikādaśaṃ vā saṃpūjya tatra śivamāvāhya pūjayet | puṣpāṃjali trayeṇābhyacyastotrai saṃtoṣya vandayedityuktatvāt surādhipa namaskṛtya ityādi paddhatyukta prakāreṇa stotraṃ kuryāt ityādi mativibhavānusāreṇa mativistārānukūlena svalpaṃ vā bahulaṃ vā stutvā pradakṣiṇatrayaṃ savyāpasavya krameṇa kṛtvā | sāṣṭāṃgaṃ praṇamet | pādau jānu karā pūra nābhiraṃsāpuraśśiraḥ | aṣṭottamāṃgānītyāhustaiḥ praṇāmaṃ śivasya tu || ityukta prakāreṇa praṇamet | athavā deśa kālānuguṇaṃ paṃcāṃgatyaṃga namaskāraṃ kuryāt | tathā coktam- p. 227) stotreṇānena cālpena stutvoccaiḥ praṇamet śivam daṇḍapraṇāmamādyādyaṃ syāt praṇamo dhanamastutiḥ | aṃṣṭāge ratha vā paṃcāṃgaistribhiraṃgaistridhā matā || puṣpairaṃjalimāpūrya samuccārya ca śaṃbaram | namontaṃ bhakti saṃyuktaḥ śivaṃ saṃcintya mantravit || datvā devasya purataḥ puṣpaṃ tatpraṇamedyathā | śirasā hasta yugmena karṇābhyāṃ cibukena ca || bāhubhyāṃ bhuvamaṣṭāṃgaissaṃspṛśya praṇamet śivam | śiro hastaiśca jānubhyāṃ paṃcāgai praṇamet śivam || śirasā hasta yugmena tribhiraṃgairnamet śivam | yathocitaṃ namedetaiḥ deśakālādyapekṣayā || tataḥ pradakṣiṇaṃ kuryāt savyāsavya vidhānataḥ | mūlamantraṃ japanmaunī gurvādīnāmalaṃghayan || chāyāṃ ca somasūtraṃ ca jalpaṃ pariharaṃ janaiḥ | p. 228) śivaṃ pradakṣiṇīkṛtya dṛṣṭvā devaṃ praṇamya ca | savyāpasavya mārgeṇa mṛdagatyā pradakṣiṇam || yathā saṃbhavataḥ kāryaḥ śivaṃ dhyāyaṃ nyathoktavat | iti | madhyāhna samayaṃ yāvat kṛtvā svādhyāyaṃ īpsitam | arcayet parameśānaṃ kṛtvā snānādi pūrvavat || pūrvārcitethavā deve pradadyādaṣṭa puṣpikām | iti mṛgendra paddhati vacanāt | ekakālārcane lupte sahasraṃ dakṣiṇaṃ japet | ekakālaṃ dvikālaṃ vā trikālaṃ vārdharātrikam || trikāla pūjana * * ekakālamathāpi vā | prāyaścittaṃ samanteṣāṃ tanūnaṃ nādhikaṃ bhavet || iti somaśaṃbhu paddhatyām | prāyaścitta prakaraṇe vidhānācca tadvṛttau ekakālākāt p. 229) dvikālārcakasya * * * * karmalope ko viśeṣaḥ | na kaścid ityarthaḥ | saṃdhyārcanaṃ catuṣkālasyāvaśya kāryatvāt saṃkṣepa kṛtāmekasminkāla itara kāloddeśena aṣṭapuṣpikā samarpaṇa darśanenaiva tat tatkālārcanā saṃpādanādeka kāla trikālārcanalopayoḥ prāyaścittaṃ sāmyamiti bhāvaḥ | tathācoktam- ekakālārcane lupte sahasraṃ dakṣiṇaṃ japet | evaṃ dvikālalopādau vardhayeta śataṃ śatam || ekāha pūjā lopena sahasraṃ triśatottaram | upavāsena saṃyuktaḥ kāmato dviguṇaṃ tvidam || catuṣkālārcanaṃ eṣāṃ ekakālamathāpi vā | prāyaścittaṃ samanteṣāṃ nanyūnaṃ nādhikaṃ bhavet || aṣṭapuṣpādi dānena dvikālāgharcanā vidhiḥ | p. 230) antarbhāvya kṛto yasmādekālārcakerapi | iti proktatvāt | dvikālādi pūjane samarthaścet madhyāhna samayepi snātvā pūjayet | asamarthaścet tat tatkāla evā'ṣṭa puṣpādinā itara kālamapi karyamityāha dvikālādi pūjāśakta ityādinā | atha homakaraṇārthaṃ śivaprārthanamāha agnikāryādhikārītyādinā | agni kāryādhikārī viśeṣa dīkṣāyuktaḥ | tathā kāmike- evaṃ samaya dīkṣāyāṃ viśiṣṭāyāṃ viśeṣataḥ | vahni homāgamajñāne yogyassaṃstyāyate śiśuḥ || iti | anena putrakādayopi gṛhyante | saṃpannopakaraṇaiḥ dravyakālādi sāmaśrīyuktaḥ | ata eva uttarottara agnikāryādhikārayuktopi upakaraṇa vaikalyāttadaśaktaḥ homapratinidhi japaṃ kuryāt | p. 231) ityuktaṃ tadanadhīkārī samayadīkṣāmātra yuktaḥ | nanu samayī putrakābhyāntu nityamevaṃ prakīrtitam | snānaṃ pūjā japo homa dhyānaṃ caiva tu paṃcamam || iti nityaṃ samākhyāmityādinā- samayinorhome'dhikāraḥ śrūyate kathamiti cet - samayī dvividhaḥ sāmānyasamayī viśiṣṭasamayī ceti | tathā kāmike- sāmānyasamayī yastu sa tu śūdraḥ māheśvara smṛtaḥ | jātyuddhāra vihīnoyaḥ sāmānyasamayī bhavet || iti | tathā varuṇa paddhatyām- yatra rudra pade yogo yogo yatreśvare pade | śikhā * * nayatrāsti dīkṣā sā samayī dvidhā || iti | tasmāt sāmānya samayinaḥ śivapūjāyāmadhi kārosti homenādhikāraḥ | p. 232) taduktaṃ siddhārtha samuccaye- samaya saṃskāreṇa punaḥ pāṃcabhautika dehaśuddhi purassaraṃ nityapūjāyāmadhikāro janyate | tāvanmātreṇāsya rudraloka prāptiḥ bhavati | viśiṣṭa samaya saṃskāreṇa tu homādāvadhikāraḥ nirvāṇa dīkṣāyamarhatvaṃ ca saṃpadyate | tasya īśvara pada prāptiḥ bhavati | eṣāṃ tu prathamā dīkṣā bhūtākhyā parikīrtitā iti | śivahastaṃ pradātavyo rudrasya padadāyaka iti | itthaṃ samayadīkṣāyāṃ bhavedyoyogyo śivārcane | iti | agnikāryārthanta sthāna gamanamāha- adhyeṣyetyādinā- adhyeṣya prārthya arghyapātrādikamādāya arghyapātraṃ sāmānyārghyapātram | ādipadena carvājya samidgaṃdhapuṣpa tila darbhādayo gṛhyante | p. 233) yāmya nai-ṛta vāyavyebhyo'nyatarasyāṃ ukta diktraya vyatirikta diśi | tathā mṛgendra paddhatyām- maruddaitya yamāśābhyo'nyatra hasta pramāṇakam | catustridvayaṃgulotsedha pradhune mitrayānvitam || vṛttaṃ vā caturaśraṃ vā nābhyaśvattha dalābhayā | dvādaśāṃgulayā yuktaṃ ṣaḍaṃgula viśālayā || dvyaṃgulocchṛtayā pratyaṃdyāmyayonyāsakaṃdharam | agrastha nābhirāsīno vidadhyāt kuṇḍa saṃskṛtim || iti | atra diktraya niṣedhāt śiṣṭa paṃcadikṣu nityahomaḥ kartavyaḥ | tathoktaṃ- aiśānyāṃ diśi saṃsthaṃ tu pūjāgāraṃ manoramam | dvātriṃśaddhastamānaṃ tu viṃśaddhastamathāpi vā || ṣoḍaśārkakaraṃ vāpi vasuhastamathāpi vā | p. 234) caturaśraṃ samaṃtācca dviguṇaṃ vāpi dairghyakaḥ | tadairghyaṃ tu tridhā kṛtvā dvibhāgena tu maṇṭapaḥ || caturdvāraḥ prakartavyaḥ sarvaśobhānitovaraḥ | etena homaśālā syāt pūrve vā paścimepi vā || udīcyāmīśakoṇe vā āgneyyāṃ vā viśeṣataḥ | nitye karmaṇi homārthaṃ agnyāgāraṃ prakalpayet || nityāgnikāryaṃ kurvīta nityāgnau homamandire | paṃcanālayava * * kuṇḍe vahnividhiṃ kramāt || iti kāmika vacanāt | parārtha viṣaye pāka gṛhe vā nityahomaḥ kartavyaḥ | pūrvāsyottattarāsyo vā ityatra agrastha nābhirāsīna iti vacanāt | paścima diśi yoniścet pūrvābhimukhaṃ upaviśet | dakṣiṇadiśi ceduktarābhimukha siddhānta kuṇḍe vā sthaṃḍile vā ityatra vistāraḥ saṃkṣepopi samānam | p. 235) sthaṃḍile tadabhāve vā saṃskṛtegniṃ niveśayet | asaṃskṛte tu vai kuṇḍe śivāgni naiva sidhyati | aniṣpanne śivāgnau tu hutaṃ bhavati niṣphalam || iti vacanāt | kuṇḍaṃ vā sthaṃḍilaṃ vā aṣṭādaśa saṃskāraiścatussaṃskārairvāpaddhatyuktadvābhyāṃ saṃskārābhyāṃ vā deśakālādyanuguṇaṃ saṃskṛtya tatra śivāgnimutpādya homayet | madhye astreṇa pūrvāgramiti madhye kuṇḍamadhye pūrvāgraṃ pūrvābhimukham | dakṣiṇe cottare kuṇḍamadhye (astreṇa pūrvā)ti sṛstaduktare | iti vacanāt | dakṣiṇe uttare kuṇḍamadhye ca pratīcyādīśassamārabhyatisro rekhāḥ kāryāḥ tadupari madhye dakṣiṇādārabhya rekhaikā kāryā | p. 236) etat pūrvābhimukha kuṇḍaviṣayam | uttarāsyaścet viparyayeṇa pūrve paścime madhye dakṣiṇa diśassamārabhya uttaramukhāstisro rekhāḥ tadupari madhye paścimādārabhya pūrvamukhā rekhaikā kāryā | kavacenābhyukṣa ullekhanānantaraṃ arghyāṃbhobhirabhyukṣayet | sarvasaṃskāra paṅkti vibhāvya ullekhanābhyukṣaṇābhyāmeva pavitra prakaraṇa vakṣyamāṇāṣṭādaśasaṃskāra saṃskṛtaṃ bhāvayet | dvābhyāṃ saṃskṛtamiti na mantavyam kriyādi bhedena tantrabhedasya uktatvāt | śrotrabudhyanuguṇena kvacit saṃgraheṇa kvacidvistareṇāgamānāṃ pravṛttatvāt | tathā dviśati kālottare- ataḥ paraṃ pravakṣyāmi agnikārya vidhikramam | ullekhanaṃ tu śastreṇa varmaṇābhyukṣaṇaṃ smṛtam || p. 237) śaktinyā saṃtato mantrī hṛdayena tu kārayet | iti sarvajñānottare tu- prokṣayitvā purā prājñaḥ kuṇḍamastrodakena tu | tatastvā veṣṭayet paścāt kavacena yathā kramam || punarullekhanaṃ kuryāt astrabījena ṣaṇmukha | dakṣiṇe ca uttare kuṇḍa madhya tisrastaduttare || punarabhyukṣaṇaṃ paścāt kavacena vidhānavit | viṣṭaraṃ kuṇḍamadhye tu praṇavena punarnyaset || iti saṃskāra catuṣṭayamuktam | evaṃ śivāgni utpādanādau laghuvistārabhedau tasmānnityakarmaṇi vistāra pakṣeṇa kartumaśakyatvāt | ācāryaiḥ atra saṃgraheṇa abhihitam | dravya kālādi saṃpaktau pavitra prakaraṇe vakṣyamāṇavat vistareṇa vā kartavyam | p. 238) agnyutpādanārthaṃ vāgīśvarī pūjāmāha- tatra hṛdayenetyādinā- hṛdayena hṛdayabījayuktena tatra kuṇḍe viṣṭharamāsanaṃ datvā tasmin nāsane mūrtiṃ śyāmāṃ yauvana rūpāṃ ṛtumatīṃ garbhādhāna yogyām araṇyādi saṃbhūtamityādinā * * * * araṇī lakṣaṇaṃ uktam kiraṇe | śamī pippala gabhotthāṃ kalpayedaraṇīṃ dṛḍhām | dviraṣṭāṃgula vistīrṇa dīrghāddadvidaśāṃgulam || ucchrāyeṇāṃgulāmanthīt śivabījamanusmaran | gāyatryāraṇituṣṭisyānmathānaṃ tu hṛdārcayet || cakraṃ khaḍgena saṃyojya varmaṇā kramaṇaṃ tathā | śikhayā yotkṛtaṃ yujyān śirasā hasta veṣṭanam || evaṃ kṛto hito vahniḥ iti karaṇyādirityādi padena dvija grahādayo gṛhyante | p. 239) taduktaṃ tatraiva- dvijamandirajyotha vā sūryakāntodbhavo vā syāt sāmānya gṛhajotha vā | iti śuddhaveśma saṃbhavamiti sadācārayukta brāhmaṇādi mandira mucyate kravyādāṃśam | rākṣasāṃśaṃ tadravyaṃ śavādi bhakṣaṇa duṣṭaṃ parityajya kṛvyādāṃśa parityāgo nai-ṛtyāṃ diśi huṃphaḍaṃtāstreṇa kārya iti jñānaratnāvalyāṃ uktam | avaśiṣṭamamarāṃśaṃ vīkṣaṇādi catussaṃskāraiḥ saṃskṛtya | asya vahne bhautikatvāt | nābhyagninā bidvagninā ca saṃyojanaṃ kartavyaṃ pradīpakalikopamaṃ prakāśamānamāgneyaṃ agnisaṃbadhibījaṃ bījākṣaraṃ prātṛsthe agnau (vinyasya) niveśya | taduktam- vahni sadāśrayānītaṃ śuddhapāno paristhitam | p. 240) kravyādāṃśaṃ parityajya vīkṣaṇādi viśodhanam | audaryaṃ baindavaṃ bhautamekī kṛtyā nalatrayam || vinyasya vahni caitanyaṃ vahnibījena deśika | iti || evaṃ bhūtamagniṃ parameśvara vīryaṃ śivabījamiti saṃbhāvya | ātmasaṃmukhaṃ ātmanaḥ svasya yathā bhavati tathā nikṣipya taduktam- saṃhitā mantritaṃ vahniṃ dhenu mudrāmṛtīkṛtam | rakṣitaṃ heti mantreṇa kavacenāva kuṇṭhitam || pūjitaṃ triḥparibhrāmya kuṇḍasyordhvaṃ pradakṣiṇam | śivaṃ bījamiti dhyātvā vāgīśī garbhagocare || vāgīśvareṇa devena kṣipyamāṇaṃ vibhāvayet | bhūmiṣṭha jānugo mantrī hṛdātma saṃmukhaṃ kṣipet || iti vahni vinyāsānantara karaṇīyamāha- saṃmūhya ityādi- nābhideśe vahniṃ hṛdā sumūhya p. 241) devyai vāgīśvaryai vāsaḥ vastraṃ atra laghu saṃskārasya kartavyatvāt | garbhādānādi saṃvaktyarthaṃ sadyo jātādi mantraiḥ vahniṃ saṃpūjya mūlamantreṇa āhuti paṃcakaṃ dadyāt | atra dravyasyānuktatvāt tilādibhiḥ vidadhyāt | sadyo jātena mantreṇa hṛdayaṃ tu punarjapet | iti sarvajñānottara vacanāt | homadravyābhāve japaṃ vā kuryāt | vahnirakṣārthaṃ brahmādīnā indrādīnāṃ pūjāyai sthānamāha- pūrvapaścimetyādinā | bho bho brahmādayo devāḥ indrādyalokapālakāḥ | nivārya saṃghātaṃ bālakaṃ pālayiṣyatha | ityagni śīśo rakṣāṃ vijñāpayet | anantaraṃ hetutāśanatvaṃ oṃ hāṃ śivāgnirasīti vahne nāmakaraṇaṃ kuryāt | pitarau visṛjedityatra vāgīśvarī vāgīśvarau visarjayet | p. 242) evaṃ kṛte śivāgniḥ bhavati | tathā siddhāntaśekhare- kathyate laghumārgeṇa śivapāvaka saṃstutiḥ | śuddhamagniṃ samādāya bindagnau suniyocyataḥ || niyojya jāṭharāgnau tau trīnagnīnekataḥ kramāt | prakṣipya kuṇḍavahnau taṃ sadyādyai brahmabhiryajet || juhuyādāhutiḥ paṃcatilādyaiḥ mūlamaṃtrataḥ | śivāgnirasi vahnetvaṃ hṛdānāmeti kalpayet || brahmādīnarcayet paścāt caturonetarāniti | kathito laghusaṃskāraḥ śivāgnerhomasiddhaye || athavā juhuyādyājyamātmavidyā śivāṇubhiḥ | tisraḥ pūrṇāhutīragnau śivāgnerlaghu saṃskriyā || paraṃ jyotimayaṃ bindu vahnirūpaṃ vahnīśvaraṃ śivam | mūlena yojayed vahnau śivāgniḥ jāyatethavā || p. 243) aniṣpādya śivāgnau tu hutaṃ bhavati niṣphalam | athāgni śiva yajana pūrvakaṃ homavidhimāha || tatogni hṛtpadma ityādi - tataḥ śivāgnyutpādanānantaraṃ agne hṛdayakamale pūrvavadādhāraśaktyādi śivāsanāṃ tamāsanaṃ saṃkalpya tasmin nāvāhanādyāvaraṇa pūjāntaṃ śivaṃ saṃpūjya tilādibhiḥ ādipadena homadravyāṇyucyante | taduktaṃ | kāmike- ājyā bhāve tilairhomaḥ kartavyaḥ kṛṣṇavarcasaiḥ | vrīhibhirvāyavairvāpi samidbhirvā'jugupsitaiḥ || iti || tathā siddhāntaśekhare- tila vrīhi yavairājya samitkṣīrādi taṇḍalaiḥ | madhu guggulu dhānyādyaiḥ nityaṃ homaṃ samācaret || samiddhomepsitaṃ dhyāyet āsīnaṃ caruhomake || p. 244) ghṛtahome śayānaṃ ca āsīnaṃ śeṣakarmasu | homadravya pramāṇāni vakṣyante ca yathā kramam || karṣa pramāṇamājyaṃ syāt madhukṣīraṃ tu tatsamam || śuktimātraṃ dadhiproktaṃ pāyasaṃ prasṛtessamam | prathyāmātrāṇi bhakṣyāṇi lājaṃ muṣṭi pramāṇataḥ || agnaṃ grāsa samaṃ vārthaṃ śākaṃ grāsārtha mātrakam | mūlānāṃ tu tribhāgaṃ syāt kandānāmaṣṭamāṃśakaiḥ || ikṣorāparvikaṃ dānaṃ latānāmaṃguladvayam | prādeśamātra samidhaḥ brīhīṇāmaṃjalīsamam || tila sattu kaṇādīnāṃ mṛgīmudrā pramāṇataḥ | patra puṣpa phalānāntu samānāhutiriṣyate || candracaṃdana kastūri kuṃkumāgarukardamān | kālāya saṃmitānetān gugguluṃ badarāṇḍavat || āhūtīnāmidaṃ mānaṃ vakṣye dravyaphalaṃ pṛthak | p. 245) ādyokta tilahomena sarvasiddhirbhaveddhruvam | odanenānna vṛddhi syāt dadhnāceṃdriya vardhanam || ādhuṣyaṃ kṣīrahomena tejo vṛddhi ghṛtena ca | dhānyairnānāvidhāssiddhi śānti kṣīrayutaiḥ tilaiḥ || rogāpahāro dūrvābhiḥ savaśyā bhavanti hi | kumudena sutā vāptiḥ aśokaiḥ priya saṃgatiḥ || jātī mukula homena vaśyā gaṃdharva kanyakā | nāgapuṣpairanekastrī caṃpakaiḥ apsarāḥ vaśāḥ || vallīdalasya homena bhavellakṣmīrnirantaram | puṇḍarīkairbhavedrājyaṃ kadaṃbai yakṣaṇī vaśā || śreṣṭhaṃ guggulunāsiddhiḥ cūtapuṣpairjvarāpaham | raktapuṣpāṇi vaśyesyuḥ madhūni lavaṇāni ca || staṃbhane pītapuṣpāṇi kṛṣṇapuṣpāṇi māraṇe | dāhe nīlābha puṣpāṇi dhūmramuccāṭane matam || p. 246) tilaiśca vetasairvṛṣṭirityādi dravyajaṃ phalam | iti agnervarṇādi cihnamuktam suprabhede || varṇaṃ gaṃdhaṃ ca śabdaṃ ca dhūmaṃ caiva śikhāṃ tathā | etāni lakṣayenmantrī vidhinānena sāpratam || vajrakāṃcana raupyeṃdra gopa sindūra saṃnibham | ādītyodayasaṃkāśaṃ haritāla samaprabham || vaiḍūryaśoṇitābhaṃ ca piṃgalāṃ ca svabhāvataḥ | taptāya sannibhaṃ vahneḥ sadṛśaiko varṇamucyate || caṃdanā garukarpūra kastūrī jāti gaṃdhakaḥ | mallikā pāṭalī gaṃdho guggulājya sugaṃdhakaḥ || uśīra nāga puṃnāga caṃpakā modakaśśubhaḥ | śaṃkhabheryādinirghoṣo meghadundubhinisvanaḥ || sarvasaṃpatkaro vahneḥ dhūmaṃ caiva tataḥ śṛṇu | kundapuṣpa nibhaṃ caiva dhūmaṃ śubhakaraṃ param || p. 247) svastyāvaktra samākārā cakrākārordhvagāminī | śikhāśikhi śikhākārāṃ kādaṃbaḥ kukkuṭākṛtiḥ || yasmin homa śikhā hyeṣā tasmin siddhirna saṃśayaḥ || iti sarvajñānottare | bahu havyendhane śuddhe susamiddhe hutāśane | vidhūma lelihāne ca hūyate yassasidhyati || apravṛddhe sa dhūme ca hūyate yo hutāśane | karmahānirbhavet tasya hotā caiva vinaśyati || arciṣmān piṇḍita śikhī sugaṃdhirlaghuvikramaḥ | snigdhaḥ pradakṣiṇāvarto jātavedāstu siddhitaḥ || visphuliṃgīlihadbhūmiḥ śuklakṛṣṇo'pradakṣiṇaḥ | durgandhī caiva rūkṣaśca tatra siddhirna (saṃśayaḥ) vidyate | iti || p. 248) atra prāyaścittamuktam kriyāsāre | evaṃ vidheyeṣu doṣeṣu prāyaścittāya deśikaḥ mūlenājyena juhuyāt paṃcaviṃśati māhutim | iti paṃcaviṃśatirekaikasmindoṣeti jñeyam || tadbhasma vandyeti śiva visarjanāt | pūrvamagniprāptena darbheṇa tadabhivyakta śivarūpeṇa bhasmanā śiro lalāṭādiṣvālaṃbanaṃ kuryāt | taduktaṃ sūkṣme- tadbhasmadhāraṇaṃ puṃsāṃ āyu śrīkīrti vardhanam | iti nirapekṣaṃ śivaṃ visṛjyeti | uttaratra vakṣyamāṇavadvisarjayet | atra dravya kālādi saṃpattau caṇḍahomaḥ prakartavyaḥ | tatrāpi homa samarpaṇaṃ kṛtvā | śivaliṃgārcanaṃ parisamāpya maṇḍalādau caṇḍārcanaṃ vidhārya p. 249) paścādagnau kartavyaḥ | taduktam- dravyakālādi saṃpattau caṇḍamabhyarcya homayet | tavisṛjyāgnimabhyarcya hutvā vyāhṛtibhiḥ kramāt || visṛjyāgniṃ surānbrahma purogānvyutkramāt tataḥ | iti dravyakālādi saṃpattau caṇḍahomasya vidhānāt || asaṃpattau na kartavyamiti siddham | antarvali bahirbali vidhānamāha- tatasva dakṣiṇa digbhāga ityādinā | svadakṣiṇa digbhāge svasya yāmyadiśi etatpūrvābhimukha viṣayam | antarbahirbaliṃ dadyādāgneryāṃ kuṇḍa saṃnidhau iti soma śaṃbhu vacanāt | uttarābhimukhaścedagni digbhāge maṇḍaladvayaṃ kṛtvā | prathama maṇḍale rudrādibhyo dvitīya maṇḍale indādibhyaśca | paddhatyukta prakāreṇā'ntarbaliṃ datvā | anantaraṃ maṇḍalāt p. 250) bāhye yāgamaṇṭapapāt bāhye vā gomayakṛta maṇḍale vāyasādibhyotyādinā bahirbaliṃ vidadhyāt | yadi vā saṃkṣepeṇeti pakṣāntaraṃ tathā mṛgendra paddhatyām | sva sva dikṣu kramāllokapālebhyo balimāharet | kṣetrapālāya tanmadhye kākādibhyo baliṃ diśet || athavānena mantreṇa saṃkṣepeṇa baliṃ diśet | kṣipet vā || evaṃ ukta antarbali bahirbali prakārastvātmārtha viṣaye kuṇḍa samīpa eva kāryaḥ | parārthaścedvārapādi bāhyāvaraṇa devatānāṃ baliṃ vidadhyāt | tathā kāmike agnikārya paṭale- tatraivā'ntarbaliṃ dadyāt kṛtvā maṇḍalakaṃ bhuvi | sukṛte phalake vāpi gaṃdhapuṣpādi saṃskṛtam || p. 251) rudrebhyo pūrvato dadyāt ityādi kṣetrapāla baliṃ dadyāt ityantamuktvā ātmārthepyevamuddiṣṭaṃ gṛhādau devasadmani | nandyādi parivāraṇāṃ baliṃ dadyāt pṛthak pṛthak iti tatraiva naivedya paṭale | naivedyaṃ tu pradātavyaṃ manasā tadasaṃbhave | bāhyāvaraṇa devānāṃ naivedyaṃ syāt pṛthak pṛthak || abhāve balidānaṃ syāt vārādhyakṣa purassaram | tadbāhya bhūta pīṭheṣu digvidigsthāpiteṣu ca || rudrebhyo pūrvato dadyāt ityādyanantarakaraṇīyāni āha tata ityādi- tataḥ balidānānantaraṃ śrotravadanādikaṃ kṛtvā | śrotra vadanaṃ prāṇāyāmaḥ ādiśebdevā'camanaṃ (kṛtvā) ucyate | yatkṛtamityādi homa samarpaṇa prakāraḥ | anantarakaraṇīyamāha tata ityādinā- p. 252) homasamarpaṇānantaraṃ pūjā prātilomyena pūrvamīśānādi kramāgata bhogāṃga pūjāyāḥ prātilomyena viparīta krameṇa pūrvamastrebhyaḥ anaṃtaraṃ kavacāyetyādi kramataḥ nārāca divya mudrayoḥ lakṣaṇamuktaṃ bhojadevena | ubhayatarjanāṃguṣṭhāgrataḥ puṣpa kṣepaṇaṃ nārā ca mudrā | saṃsaktānāmaṃguṣṭānāmikāgrayoḥ ārātparito'bhimukha bhramaṇena saṃyojanaṃ divyamudreti kṣamasveti brūyāt iti sāpekṣa visarjana prakāraḥ nirapekṣastu caṇḍapūjāṃte sthaṇḍile pūjitān śivādīn evameva visarjayet iti vakṣyati | tathā siddhāntaśekhare- huphaḍantāstramaṃtreṇa devānāvaraṇasthitān | puṣpakṣepāt samutthāpya yathā saṃyojayet śive || śivamūrtau prabhā puṃjalīnānāvaraṇāmarāt | p. 253) mūrtimantreṇa bhāvena puṣpamāropya saṃsmaret | dhenumudrāṃ mahāmudrāṃ prāgvatsaṃdarśayeśśive || liṅgāt sādhāraṇād devaṃ sthaṃḍile kṣaṇikādikān | saṃhāramudrayādāya svahṛtpadme niyojayet || iti | tathā kāmike- saṃhāramudrayāstreṇa devānāvaraṇa sthitān | utthāpya mūrtimantreṇa yojayen mūrtisaṃgatam || hranmātrānugataṃ mūlamuccārya karaṇoccitam | sakalopādhi nirmuktaṃ yathā niṣkalatāṃ gatam || śivatatva vibhāvena cintaye hṛt sthitena ca | nirapekṣa visargoyaṃ liṃge sādhāraṇe mataḥ || parigrahīta liṃge tu sāpekṣaḥ prākpradarśitaḥ | calaliṃge ca sāpekṣaḥ nāpekṣa sthaṇḍile sadā || iti || atha caṇḍa pūjāmāha- p. 254) tat ityādinā - aiśānyāṃ diśi śuddha bhūtale gomayaśuddha bhūpradeśe pīṭhe vā caṇḍārcanaṃ kuryāt | tasvarūpamāha rudrāgni prabhavamityādinā- rudrāgneḥ kālāgni rudrāt samudbhūtoyo raudrabhāvaḥ sa caṇḍaḥ | yadvā rudrasyāgniḥ krodhaḥ tasmāt prakṛṣṭo bhavo janma yasya saḥ caṇḍaḥ | taduktam- krodhāṃśaḥ parameśvarasya caṇḍeśaḥ iti kīrtitaḥ | iti caṇḍeśopi sādhakānāṃ samayādi laṃghanādyaccaṇḍaghoraṃ tasyeśaḥ apaharaṇa karteti | caṇḍeśaḥ sarvametatkriyākāṇḍaṃ mayā caṇḍatavājñayā | iti vijñāpanena śivārādhakānāṃ sarveṣāṃ caṇḍapūjā kāryā | anyathā pūjā paripūrtiḥ na yujyata iti guravaḥ | atra kecit- bāṇerohe cale siddhena caṇḍeśa p. 255) svayaṃbhuvītyādi kāmikavaca na tātparyānavagamaśrameṇa bāṇādyārādhakānāṃ caṇḍapūjanaṃ na kāryamiti vadanti | tanna- śaivānāmapi śāktānāṃ somasiddhānta vedinām | pañcārdhakāla vaktrāṇāṃ bhaktimārgajuṣānnṛṇām || śāstācaṇḍeśvarasteṣāṃ svasvācāra vilaṃghinām | caṇḍanāthaṃ prapanno yena teṣāṃ bhava kāraṇam || tasmāt sarvaiśca saṃpūjya caṇḍeśastva vicārataḥ || iti dīptāgama vacanāt || śiṣyaṃ tadagre saṃsthāpya samayān śrāvayet | iti dīkṣāprakaraṇe samaya śravaṇasya caṇḍeśvarasya sannidhau kartavyatva vidhānāt | caṇḍapūjāyāṃ na śaṃkāvakāśaḥ | bāṇaliṃgādi viṣaye caṇḍapūjā niṣedhastu sādhāraṇaliṃge caitanyaṃ p. 256) vihāya svamantraṃ visṛjya | tasmāt caṇḍeśvaramāvāhya saṃpūjayet | iti pratiṣṭhā prakaraṇe vakṣyamāṇavat liṃgamūrtau caṇḍārcanasya vā teṣāṃ saṃnidhāne caṇḍapratiṣṭhāpanasya vā iti mantavyaḥ | tathā siddhāntaśekhare- liṃgeṣu keṣucit caṇḍaṃ kecit necchanti paṃḍitāḥ | siddhānte sarvaliṃgeṣu caṇḍapūjā pracoditā || yatra yatra ca caṇḍeśaḥ nādhikārīti kīrtitaḥ | tatra tatra caret tasya * pratiṣṭhāṃ vicakṣaṇaḥ || kintu saṃpūjayeccaṇḍaṃ pīṭhe vā maṃḍalepi vā | pradadyācciva nirmālyaṃ pratyahaṃ nātra saṃśayaḥ || iti | pūrvasthāpita nirmālyaṃ datveti pūrvaṃ śivapūjāsamaye caṇḍārthaṃ guḍapātra sthāpita gaṃdhapuṣpādikaṃ vastrābharaṇādivyatiriktam | taduktam- p. 257) dharā hiraṇyago ratna tāmraraupyaguḍādikān | anyadaṃ nādipānīyaṃ tāṃbūlaṃ gaṃdhapuṣpakam || dadyāccaṇḍāya nirmālyaṃ śivabhuktaṃ tadā yathā | iti siddhāntaśekhare | ata evoktaṃ paddhatyāmapi lehyaśoṣyānapānādīti | natu jighret spṛśennāpi laṃghayenta ca bhakṣayet | nadānapi kriye kārye nopekṣeta kathaṃcana || kravyādo jāyate dānāt mātaṃgastasya bhakṣaṇāt | laṃghane siddhihāni syāt gaṃdhe pādānako vṛkaḥ || caṇḍālastvasya dānena vikriyeśabaro bhavet | sparśane jāyate strītvaṃ nirmālyasya na saṃśayaḥ || iti kāmike | prāyaścitta prakaraṇa vidhānāt caṇḍeśvarasya kathaṃ dīyate | dānasyāpi doṣa śravaṇāducyate | p. 258) caṇḍeśvarasya tapasā toṣite śivenānu jñāpanāt | śivājñayā dānasya na doṣaḥ | ata uktam- nirmālya bhojanaṃ tubhyaṃ pradaktaṃ tu śivājñayā | iti somaśaṃbhupaddhatyām | pūjāyāmanna dhūpādi gaṃdhe dīpa prabhāpi ca | vitāna dāma saṃsparśo na dūṣyati kathācana || mardane laṃghane dāne pūrvaṃ caṇḍeśa kalpanāt | nārcārūḍhasya doṣosti naivedyārghyāṃga vastunaḥ || iti pratiṣiddhasya sparśanādeḥ doṣābhāva ityuktam | ata ratnādi liṃgeṣvapi nirmālyasya anuktatvāttadārādhakaistanniveditamaṃnnādikaṃ bhoktavyam | tathā kāmike- agnikārya prakaraṇe | ratnahemādi liṃgeṣu cale citre pratikṣaṇe | guruṣvapi na nirmālyaṃ vyākhyāsu pratimāsu ca || p. 259) sveṣṭa liṃge ca yaddattaṃ caruvattanna saṃśayaḥ | naivedyaṃ bhṛtya putrāṇāṃ bhagīnānāṃ ca dāpayet || iti | nanu ratnādi liṃgārcanāyāmapi caṇḍārcanasya anivāryatvāt | parameśvarasya viveditamannapānādikaṃ sarvamapi caṇḍeśvarāya dātavyamiti śravaṇāt | caṇḍabhojyaṃ durādharṣa nātmabhogāya kalpayet | iti tatraivāgni kārya prakaraṇe proktatvāt kathaṃ bhoktuṃ śakyate maivaṃ śivasaṃskāra bhuktaiḥ bhuktyatiśayena caṇḍabhojyamapi bhoktuṃ śakyate netarairiti | tatraiva prāyaścitta prakaraṇe vihitam tadyathā- madbhuktaṃ caṇḍabhuktaṃ vā yo lobhā bhakṣayennaraḥ | sa pāpī durmatiḥ proktaḥ pūrvābhyāṃ nāti rucyate || p. 260) bhakṣayedyonaro bhaktyā pavitramiti śaṃsitaḥ | śuddhātmā brāhmaṇastasya pāpaṃ kṣipraṃ vinaśyati || aśuddhātmā'śuddhirlobhātmadbhuktaṃ pāvanaṃ naraḥ | bhakṣaṇe nāśamāyādi rasa bhoktāyathā dvijāḥ || maddehadhāriṇo loke deśikā matparāyaṇāḥ | madaikaśaraṇāsteṣu yogyaṃ naivānya jaṃtuṣu || iti | tathā śivapurāṇe | śaṃbho nirmālyakaṃ śuddhaṃ bhuṃjīyāt sarvato dvijāḥ | anya devasya nirmālyasya bhuktvā cāṃdrāyaṇaṃ caret | iti jihvā cāpalya saṃyuktaḥ | śivanirmālya bhojī cet rauravaṃ narakaṃ vrajet | iti āditya purāṇe | pūrakānvita mūlenetyatra | pūrakavāyunā hṛtya mūlena taṃ mūlamantreṇa svahṛdi vinyaset ityatra hṛdaya kamale atra hi p. 261) maṃtrāṇāṃ vyakti layau | jñānaśaktiḥ pare līnāyā hṛdenyātmani vyavasthitā | tasmāt prajāyate mantrastatraiva pravilīyate | iti śruteḥ | sthaṇḍile pūjitāṃścivādīn evamevetyatra evameva caṇḍamantraṃ yathā hṛdayakamale yojitaṃ tadvadityarthaḥ | tato dhauta pāda ityādi- tataḥ nirmālyāpanayanānantaraṃ dhauta pādaḥ prakṣālita pādaḥ | snānapānīya dugdhādyaiḥ yadi sikto bhavet tadā | snāyāt prakṣālayedvātha nābherūrdhvamayastathā || ācamya prayato bhūtvā iti kāmika vacanāt | nirmālyoddharaṇakṛtanimittaṃ pādaprakṣālanādikaṃ kāryaṃ aghoramekaviṃśati vāraṃ japedityatra homasamarpaṇa anantaraṃ vā japaṃ kṛtvā śive samarpayet | p. 262) tathā siddhāntaśekhare- nyūnādi doṣa mokṣārthaṃ pūjayet ghoraśaṃbaram | aṣṭottaraśataṃ vāpi vidadhyādaṣṭa viṃśatiḥ || japa puṣyamaghorasya prāgvadarghya jalānvitam | yatkiṃcit karma he deva sadā sukṛta duṣkṛtam || tanme śivapadasthasya bhuṅkṣakṣapayaśaṃkara | nyūnaṃ vāpyadhikaṃ vāpi yanmayā mohataḥ kṛtam || tatsarvaṃ parameśāna paripūrṇaṃ sadāstu me | ślokadvayaṃ samuccārya taccivāya samarpayet || iti | atha kapilārcanamāha- tata ityādinā | gāvaḥ paṃca samāyātā śivalokānmahīlam | sunandā ca subhadrā ca suśīlā surabhistathā || sumanāceti saṃpūjyāḥ kapilāśca vṛṣāstathā | sarvalokopakārārtha devānāṃ tarpaṇāya ca || p. 263) gomātara sthitā bhūmau snānārthaṃ tu śivasya tu | sarvadevamayāścetāḥ sarvalokasya mātaraḥ || grāsāstābhyaścatebhyaśca deyāstadvṛtamuktamam iti siddhāntaśekharādiṣvuktatvāt | oṃ kapile sunaṃ denamaḥ oṃ kapile subhadre namaḥ oṃ kapile suśīle namaḥ oṃ kapile sumanase namaḥ iti saṃpūjya sarvaloka dharāhyete jīvitānna pradāyinaḥ | grāsaṃgraṃhantu me hṛṣṭā etamme pṛtamuttamam | nityaṃ paraga vedadadyādahītvā durlabhaṃ vṛtam | rakṣanti ca bhayāt kūrāt sparśane pāpanāśanam | iti | grāsaṃ dadyādathavā | gavāṃ grāsā yathā deyā saurabheyāya caiva hi | tulyametatphalaṃ dṛṣṭaṃ kintu mantraḥ pṛthak pṛthak || p. 264) iti vacanāt paddhayukta prakāreṇa | amṛtamathanodbhūta surabhi lokadhāriṇī | idaṃ grāsaṃ gṛhāṇatvaṃ idaṃ me vṛtamuttamam | iti dadyāt | anantaraṃ tāntatvā | tasyāḥ pṛṣṭhadeśīṃ spṛṣṭvā | vanditāsi vasiṣṭhena viśvāmitreṇa jahnunā | kapile harame pāpaṃ yanmayā duṣkṛtaṃ kṛtam || gāvo mamāgratassaṃtu gāvo me santu pṛṣṭhataḥ | gāvo me hṛdaye santu gavāṃ madhye vasāmyaham || iti mantraṃ paṭhet | etanmaṃtra paṭhanasyātiśaya phalamuktaṃ soma śaṃbhupaddhatyām | etannaro japennityaṃ trisaṃdhyāṃ niyataśśuddhiḥ | vimuktaḥ sarvapāpebhyo śivalokaṃ sa gacchati || iti | kapilārcanānaṃtaramāha- madhyāhnasamayaṃ yāvadi p. 265) madhyāhnasamayaḥ madhyāhnakālaḥ | sūryodayānantaraṃ prātaḥkālaḥ ṣaṭghaṭikā tadaṃtaraṃ saṃgama(va)kālaḥ ṣaṭghaṭikā evaṃ dvādaśa ghaṭikānantaraṃ madhyāhnakālaḥ tāvat paryantaṃ svādhyayanādikamiti | gurumukhāt kṛtvā | svasya gurupāda sevanāt prabhṛti sarvatra sarvatra guruvākyādeva pravartitavyam | tānyataḥ pūrvavat prātaḥkālavat śivārcanādikamiti ādipadena japahomādayaḥ gṛhyante | kuryāt yadvā iti pakṣāntaraḥ | pūrvārcite prātaḥkālārcite śive dvikālādi pūjā'śakta ityādyukta prakāraṃ kuryāt | atha śarīrasthityarthaṃ bhojanopakramaḥ paścādityādinā ityatra cullī homabali vidhānayoranuktatvāt | tayorartha siddhatvāt | p. 266) śabda sāmarthya labhyaṃ yadartha sāmarthyatopi vā | vastu śaktyāthavā prāptaṃ tadgrāhyaṃ saṃhitāṃtarāt || iti vacanāt | saṃhitā tarādāhṛtya likhyate | tathā somaśaṃbhu paddhatyām- vidhimādhyāhnikam kṛtvā ramya bhojana mandire | vivikte gomayā lipte viśuddhaṃ pākamānayet || tato mṛtyuṃjaye naiva vauṣaḍantena saptadhā | japtaissadarbha śaṃkhasthaiḥ siṃcettaṃ vāri biṃdubhiḥ || sarvapākāgramuddhṛtya śivāyārthaṃ nivedayet | anyadarthaṃ cullikā homavidhānāyopakalpayet || viśodhya vidhinā culliṃ tadvahniṃ pūrakāhṛtam | kṛtvā nābhyagninā caikyaṃ tato recaka vāyunā || vahnibījaṃ samādāya kādisthānāditaḥ kramāt | śivāgnitvamiti jñātvā cullikāgnau niveśayet || p. 267) hāṃ agnaye namaḥ hāṃ somāya namaḥ hāṃ sūryāya namaḥ hāṃ brahmaspataye namaḥ hāṃ prajāpataye namaḥ hāṃ sarvebhyo devebhyo namaḥ | hāṃ sarvebhyo viśvebhyo namaḥ | agnaye sviṣṭakṛte namaḥ | vahnyādi pūrvaparyantaṃ pūjayitvā nale kramāt | svāhāṃtamāhutīrdatvā mayitvā visarjayet | tataḥ dharmāya namaḥ cudhyāṃ dakṣiṇa bāhau | adharmāya namaḥ vāmabāhau | oṃ sarasa parivardhanāya iti kāṃ * * * * * * * di saṃdhāna bhāṇḍeṣu oṃ hāṃ jalāśritāya varuṇāya namaḥ iti jala bhāṇḍe- oṃ vighnarājāya namaḥ gṛhapradhānadvāre | oṃ sahane namaḥ veṣaṇyāṃ oṃ aindyai namaḥ oṃ kodṛgirikāyai namaḥ ulūkhale oṃ balabhadra priyāya haraṇāya namaḥ musale- oṃ mṛtyave codi namaḥ iti p. 268) saṃmārjanyāṃ oṃ kāmāya kusumāyudhāya namaḥ | śayanīya śirasi oṃ skaṃdāya gṛhādhipataye namaḥ iti gṛhamadhyastaṃbhasyādhastāt | siddhāntaśekhare saṃpūjya balinācātha bahirnirgatya mandirāt | baliṃ ca vāyasādibhyo datvā dhautāṃghrirācamet | nyāsaṃ kṛtvā praviśyāntaḥ lipte bhojana mandire || iti bhasmanā catustridvyekarekhā pariṣkṛta iti- ācārya catuṣṭaya rekhākṛte maṇḍale | evaṃ sādhaka putraka samadhinaḥ tridvyeka rekhā kṛte savarṇaissamāna jātīyaiḥ saṃskṛtaiḥ dīkṣā saṃskārayuktaiḥ paṅktipāvanaiḥ paṅkti bhojanārhaiḥ sadācārayuktaiḥ sadācārayuktaiḥ ityarthaḥ | taduktaṃ mṛgendra paddhatyām- savarṇarekhayā tatra saṃskṛtaiḥ paṅktipāvanaiḥ | iti || p. 269) somaśaṃbhu paddhatyāmapi- śivabhaktaissadācāraiḥ śuddhaśaivaistapodhanaiḥ | paraspara saṃkīrṇai rūpaviṣṭairanākulaiḥ || iti | saṃbhāva vibhave sati svarṇādi pātrāṇi ācāryādi viṣayatvena uktāni mṛgendra paddhatyām | sauvarṇe rajate tāmre lohaje deśikādayaḥ || iti abhāve svarṇādyabhāve sarve kāṃsya eva bhuṃjīta | taduktaṃ somaśaṃbhu paddhatyām- sauvarṇe rajate tāmre lohapātre susaṃskṛte | ācāryaḥ sādhakaḥ putraḥ samadhī ca yathā kramam || caturdigānano maunī prātrā bhāve ca tāmraje | sādhāraṇe'thavā kāṃsye saptadhā bhasma śodhite || mantrite bahurūpeṇa pātre bhuṃjīta bhojanaṃ iti | tathā siddhāntaśekhare- p. 270) śubhe hemādike pātre kāṃsya sādhāraṇeḥ iti || tathā anyatra- eka eva tu yo bhuṅkte vimale kāṃsya bha catvāri tasya vardhante āyuḥ prajñāyaśo tāṃbūlābhyaṃjane caiva kāṃsyapātre tu bhe yatiśca brahmacārī ca vidhavā ca viva * iti antaḥ kāṃsyapātraṃ gṛhastha viṣa aniṣiddheṣu kadalyādi patreṣu vetyā cūtamayūka palāśa padmapatrādīn āvihitānyucyate | taduktam- p. 271) gṛhasthasyāpi saṃskāra viśeṣāt | atra niṣedha iti kecit baddhavīrāsanovetyatra vīrāsana lakṣaṇamuktaṃ kiraṇe | dakṣiṇaṃ cordhvata sthitvā vāma pādatale sthitaṃ | dviguṇaṃ patitaṃ cātra vīrāsanamiti smṛtam || vīrāsanoveti vikalpanāt | pādābhyāṃ dharaṇīṃ spṛṣṭvā pāde naikena vā punaḥ | iti śāstrāṃtarokta vadvā yathā sukhaṃ sthitvā bhuṃjīta || laśuna palāṃḍugraṃ janāni laśuna bhedāni alābu prasiddhaḥ | sāmānyaśāstra niṣiddhāni cetyatra śrutismṛtyādikaṃ sāmānyaṃ śāstraṃ tasminśāstre niṣiddhāni śākānyapi vivarjayet | iti || śruti smṛti purāṇādyācāgamāyarmadeśikāḥ | sāmānyaṃ ca viśeṣaṃ ca p. 272) śaivaṃ vaiśeṣikaṃ vaca iti | parighā mudrāṃ badhvetyatra parighā lakṣaṇamuktam | āropya vāmahastasya vāmāṃguṣṭe niyojayet | vitatau cakarau kṛtvā dakṣāṃguṣṭhaṃ mukhe nyaset || paridheyaṃ samākhyātā duṣṭāhāra vināśinī | itī evaṃ gṛhasthasya bhojanavidhi muktvā viraktasyāha viraktastvityādinā | samādhistha iti dhyātra dhyānāvabhāsa vidhuram | dhyeyaika nirbhāsa lakṣaṇaṃ yama niyamādyaṣṭāṃgeṣvaṃtimaṃyogāṃgaṃ samādhi | taduktam- yamoya niyamaḥ paścāt āsanaṃ prāṇa saṃyamaḥ | pratyāhāro dhāraṇā ca dhyānaṃ caiva samādhikam || bhavedvādaśa mātrābhiḥ aniṣṭhābhiḥ aniṣṭhakaḥ || p. 273) madhyābhiḥ madhya udghātaḥ uktamābhirathoktamaḥ | ekodghātaḥ samaḥ proktaḥ prāṇāyāmo munīśvaraiḥ || dvādaśa prāṇa saṃrodho pratyāhārassa e * * | dvādaśaike dhāraṇaikā dhyānanta dvādaśa smṛtam || dhyāna dvādaśa saṃprokto samādhiḥ kālavāmataḥ || iti | eteṣāṃ yama niyamādīnāṃ svarūpaṃ siddhāntaśekhare avadheyam | granthavistārabhayāt na likhitam || madhyāhnaparyantaṃ samādhiṃ kṛtvā anantaraṃ mādhyaṃdina saṃbandhi snānasandhi śivārcanādikaṃ mādhyaṃ dinaṃ tatkṛtvā yathā vidhi vidhimanatikramya aṭitvā anantara saṃcāraṃ kṛtvā | bhikṣā bhojana niyataḥ bhikṣābhojananiyamavān prārthanādi kliṣṭāṃ prārthanādyuparodhakṛtāṃ sāṃtānikādi lakṣaṇamuktaṃ pauṣkare- p. 274) bhaikṣaṃ caturvidhaṃ proktaṃ sādhakānāmmaha mādhukaraṃ svayaṃ dattaṃ sāṃtānikamayāti gṛhaṃ gṛhaṃ paryaṭanto bhaikṣaṃ mādhūkaraṃ ca svayaṃ dattaṃ sādhakasya bhaikṣaṃ pātrasya svayaṃ dattāniṣparigrahā tasyāṃścala brahmaśaṃbhu paddhatau | bhikṣāyai saṃpraviṣṭāya bhramate svayaṃ upanītā svadattāyā sā bhikṣā niṣpa śiṣyādi saṃtatā viśasantaṃ vi * (?) dravya yat gurave sā hi bhikṣāsāṃ tā * (?) p. 275) ayācita parityāgena pitra devoddeśena kṛtasya dharmasya hāneruktatvāt | dhamonnayane ca yā patitādibhyastvayācitāṃ bhikṣāṃ nādadīteti tatraivoktam | patitaiścābhiśastaiśca tyajedattāmayācitā iti | kaṇānnabhikṣākhyayet yatra kaṇabhikṣā vrīhyādyā | atha tadvidhiriti bhikṣārthaṃ gamanaprakāraḥ | parivartita kaupīnottarīya iti tallakṣaṇamuktam | dvādaśāṃgula vistīrṇa dīrghaṃ ṣaṭtriṃśadaṃgulam || śatārdhaṃ sūtrakaṃ rajju kaupīna tryaṃśa laṃbitam | dvijakanyākṛtaṃ sūtraṃ triguṇaṃ parivartya ca || triguṇī kṛta metaddhi trisaraṃ brahmacāriṇaḥ | nābhi pradakṣiṇāvarta śuklavasrottarīyakaḥ || iti pātra lakṣaṇamuktam | dvādaśāṃgula vistīrṇa mucchāyamaṃgulāṣṭakam | p. 276) bhikṣāpātraṃ prakartavyaṃ tāmraṃ vā patrakalpitam | iti sopānatka iti pādarakṣā sahitaḥ | gṛhītamaviruddhaṃ maunaṃ yena gṛhītā viruddhamaunaḥ || brahmadevasvopajīvigṛha varjaṃ iti | brahmaśabdena brāhmaṇā ucyante | teṣāṃ svaṃ kṣetra dhanādika grāmādīśasya deva svaṃ devadravyaṃ paṭādikaṃ ityādi devasvaṃ brahmasvaṃ devasvaṃ vā balādapahṛtyaye bhujyante | te brahmadeva svopajīvinaḥ teṣāṃ bhikṣāṃ nāharet | śuddha gṛheṣu niṣṭhīvanamāsya jalodgīraṇaṃ sparśaḥ yasya kasyāpi sparśaḥ amārga samarpaṇamapathāgamanaṃ krutsanaṃ niṃdā kopaḥ prasiddhaḥ vivādaḥ vyavahāraḥ saṃvatsago prasnavakālaḥ gaurvatsa saṃyogāt pratsana samāptiḥ jāyante | tāvat kālaṃ sthitvā vrajet | p. 277) anantarakaraṇīyamāha- evaṃ paryāptamityādinā- tryakṣareṇa mṛtyuṃjaya mudreṇa | svarakṣārthaṃ svaśarīra rakṣārthaṃ pūrvavat bhojanaprakaraṇottavat pariṣecanādikaṃ kṛtvā bhuṃjīta | evaṃ viraktasya bhikṣā caraṇa muktvā tasyāpi dvikāla pūjāśaktau tatkartavyatāmāha pūrvavat samādhiṃ kṛtvā ityādinā pūrvavat adhamādhyudinaṃ yāvadityādinā pūrvavanmūlādhārasthitakamala kaṃdāt taduktam- dehakandasthānaṃ manuṣyāṇāṃ dehamadhyaṃ navāṃgulam | yena mantrāḥ adhiṣṭhitāḥ tannādaṃ śivamantraṃ kīdṛgbhūtaṃ nādamityākāṃkṣāyāmāha | suprabheti suṣṭuprabhā suprabhātayādyotitaṃ prakāśīkṛtā śeṣa dharaṇītalaṃ yena taṃ tatraiva nādātmaka śivamantra eva tadbhāva gataścetasaḥ tasya bhāvananādasya p. 278) bhāvanāyāṃ gatā ceto yasya tasya śāntarudrādi bhedajāḥ śivarudrādi bhedotpannāḥ tasmin vyomni tasmin brahmaraṃdhropari śivāṃtasthaḥ dvādaśāṃtasthaḥ evamukta prakāreṇa saṃdhyāsviti bahuvacanāt madhyāhnavat sāyaṃkāle niśīdheyaśiva pūjāyāmaśaktaḥ tat tatsaṃdhyāvasānānantaraṃ samādhiṃ kuryāt | niśīdhe ca saṃdhyāṃ kṛtveti vidhānāt saṃdhyopāsanamapi manasā bhāvayet | tathā brahmaśaṃbhu paddhatyām- ardharātre tu saṃprāpte kuryāt sāyaṃ tanaṃ vidhiḥ | ācamyoddhūlya vā dhyāyan svapet pūrvavadīśvaram | iti yathoddiṣṭaṃ karmakāṇḍaṃ pratyahaṃ karaṇīyamityāha- prāta dhyāyetyādinā | ukta śiva pūjāyāḥ prayojanamāha- p. 279) ya evaṃ saurādi caṃḍaparyanta pūjā prakāreṇa pūjayati | tasya pāpaṃ na jāyate | śivārcanayā nāśamāyāti sa śarīrāvasāne karmabhūmiṃ na prāpnoti | anena śivaliṃgārcanasya sāmānya viśeṣa śāstrebhyo jñānayoga samādhi dhyāna japa tapaḥ prabhṛtibhyo niratiśaya mokṣasādhanatva muktam | tathā mohaśūroktare##- devāsurādayo yakṣāmunayovītamatsarāḥ | liṃgārādhana tassiddhiṃ gadāmuktiṃ ca śāśvatīm || iti kriyā samopetaṃ liṃgamāśritya sādhakaḥ | labhatebhi matāṃ siddhiṃ mokṣaṃ mokṣaparāyaṇaḥ || padmapatre yathā toyaṃ vātoddhūtaṃ su caṃcalam | tāvastu caṃcalaṃ śakṛpraṇināmapi jīvitam || asthiraṃ yauvanaṃ śakra dravyamasthirameva ca | p. 280) asthiraṃ putrapautrādyaṃ raṃbhā sāramayaṃ yataḥ | tasmāt putra kalatrāṇi suhṛnmitra dhanāni ca || vihāya moha jālāni kuryālliṃga parigraham | iti | asya pūjāvidheśca sthirādi sarvaliṃga sādhāraṇyamāha- sāmānya yajanamiti- nanu ayaṃ pūjā prakāraḥ sarvaliṃga sādhāraṇaścet dravyasaṃpannai kartu śakyate | netarairiti nāśaṃkanīyam | atra dravyāpekṣayā noktam | kintu mantra tantra kriyāpekṣayā tasmāt sarvajanaiḥ svavibhavānuguṇaṃ yajanaṃ kartavyam | tathā kāmike- arcanā paṭale- pūjopacārairvibhavānusāraiḥ snānādibhiḥ svalpataraiḥ mahadbhiḥ vidhīyate nityavidhau samastaiḥ grahādibhiḥ kāmya vidhāvaśyam | p. 281) snānaṃ vastra vilepanaṃ ca kusumaṃ dhūpotha dīpo haviḥ tāmbūlaṃ mukhavāsa gaṃdha sahitaṃ gītaṃ ca nṛttaṃ tathā | homo bhūta balipradāna sahito nityotsavopālitaṃ saṃgītaṃ ca samastametaduditaṃ śaṃbhorvibhūtau sati || atra prasaṃgāt svajanma ṛkṣādau kṣīrābhiṣekādinā svasvagṛha pīḍādi nivṛttimāha | khaṃḍena payasetyādinā svakṛta śāstra pratipādana pūrvaṃ nigamayati (taduktam) śrīmataṃgādi śāstreṣviti | evaṃ pratyahaṃ anuṣṭheya nityakarmakramamuktvā adhunā pratyabdamanuṣṭheyaṃ nityāṃgabhūtaṃ pavitrārohaṇākhyaṃ karmānu vadati | atheti- atha nityavidhi pratipādanānaṃtaraṃ pavitravidhiḥ vakṣyate iti pratijñā | pavitraṃ nāma pratyahamanuṣṭhīyamānasya śivārcanasya p. 282) vidhi lope sati deśikādīnāṃ bhogamokṣākhya siddhi bhraṃśo jāyate | tadvidhiccitrapūrṇātmakaṃ pavitramiti śāstreṣukathyate | tacca deśikādibhiḥ samastaiḥ pavitrārohaṇakālaṃ ca pūrvaṃ svakṛta nitya naimittika kāmya bheda bhinnasya sāṃgopāṃgasya pūjāvidhānasya yena kena vā saṃpūrṇaṃ na jāyate tatpūraṇārthamavaśyaṃ kartavyam | taduktam- kāmike- pratyahaṃ vāṃmanaḥkāya vyāpārajanitā dalam | patanāttrāyate yasmāt tasmādetatpavitrakam || iti | tathā somaśaṃbhu paddhatyām- sarvapūjā vidhicchidra pūraṇāya pavitrakam | kartavyamanyathā mantrī siddhi bhraṃśamavāpnuyāt || iti || tathā mṛgendre- p. 283) sarvacchidra haraścānyo vidhireṣā nigadyate | ya prāptaḥ tamasā devaiḥ harāt svavidhi puṣṭaye || śaṃbhoḥ pavitramāsādya pūrayedvārṣikaṃ vidhim | etat pavitrakaṃ guhyaṃ pra(vrā)tānāmuttamottamam || sarvavyatikarocchityaikārthaṃ liṃgāśritairnaraiḥ | (gṛhasthaiḥ deśikādyaiśca rudrārādhana tatparaiḥ) kā(vā)nanasthe guhāyāṃ vā rudrārādhana tatparaiḥ || gṛhasthairdeśikādyaiśca bhuktimukti phalārthibhiḥ | yatassarva kalāvyāptiḥ vidhau ca vikale satī || sa durlabhatarastasmāt naitatkārya na kenacit | iti sarvacidra haraścānyaḥ ityanena prāyaścittāt kopi viśeṣa iti cettaddhi vihitānācaraṇaniṣiddhācaraṇa rūpasya karmaṇonaṃkura prasivatā mātra jananam | na kṛtasya pūrakaṃ itthaṃ bhūtaṃ p. 284) pūrakaṃ sarvapūjāvidhi cidrapūraṇāya pavitrakamityuktatvāt | kiṃ cedaṃ prāyaścittaṃ bhavituṃ nārhati | karmalopa samanantarameva prāyaścitta śravaṇāt | asya ca kāla naiyatvāt | evaṃ cedasya pavitrasya nityanaimittikakāmya prāyaścittākhyeṣu karmasvākasminnaṃtarbhāva iti ākāṃkṣāyāṃ keṣucit āgameṣu naimittikatvamuktaṃ ācāryaiḥ mṛgedra paddhatyāṃ uktam | nityāṃgametaduṣṭamiti | nanu idaṃ pavitraṃ nityāṃgaścet saṃdhyāvandanādivat anudinaṃ prakartavyamiti nāśaṃkanīyam | pratidiśamapi dheyayatvaṃ sūtrā bhāvādeva nityaṃ tu nityapūjāyāṃ patra puṣpa kuśādibhiḥ pavitram | anya kālepi pratyahaṃ kalpayedityuktatvāt | kiṃ ca pavitra kālepi aṣṭādhika śatasūtrā'saṃbhasaptaviṃśādirvā p. 285) kartavyamityuktatvāccayadi sūtrasiddhiḥ tadā pratidina karaṇepi na doṣaḥ syāt | tatrāśaktasyaiva niyata kālaḥ | tathā kālottare- pūjāṃgatvāt prakartavyaṃ nityamevaṃ pavitrakam | athavā niyame naiva kuryānmāsi trayāṃtare || āṣāḍānte caturdaśyāṃ nabhasyaśca * * stathā | evaṃ kāletvatikrānte prāyaścittaṃ samācaret || iti pavitreṇa vinā pūjātāmasī parikīrtitā || rājasītra bhavet pūjā paramīkaraṇaṃ vinā | tatpūjāyāḥ pavitraṃ ca paramīkaraṇaṃ tathā || kartavyaṃ satataṃ sadbhiḥ saṃsa(dhā)ra bhayamīrubhiḥ iti | mohaśūlottare- athaitut pavitrakarmaśāstra vihita kāle eva kartavyaṃ p. 286) ityāha ukta kāla iti- atra kāla svarūpaṃ āgamāntarādāhṛtya likhyate | aṣāḍādi trayo māsāḥ jyeṣṭhamadhyamakanyasāḥ iti kāmike | śukyāṣṭamī vināṣāḍe tathā śravaṇabhādrayoḥ | sitāsitāsu kartavyaṃ caturdaśyaṣṭamīṣu ca || āṣāḍhepi na kartavyaṃ aprasupte janārdana | iti mṛgendra paddhatyām | āṣāḍhādi trayeṣveva supta eva janārdane | pavitraṃ vidadhīteti somaśaṃbhu paddhayām || tatra āṣāḍhādi trayeṣvevatyavadhāraṇāt tadūrdhvamapi supta eva janārdana ityanena viṣṇosvāpāt pūrvamapi pavitra pūjanaṃ na kartavyam ityuktaṃ bhavati | atha mohaśūrottare- mohādajñānato vāpi cāprasupte janārdane | p. 287) pavitraṃ kārayed yastu sa pāpī pāva mohitaḥ | paṃcāhastu nirāhāro japet paṃcāyuta hare || siddhimevaṃ samabhyeti nānyathā tu kadācana | bhrāmādūrdhvaṃ na kurvīta siddhānte doṣabhāk bhavet || lakṣadvayamaghorasya japtā caiva viśudhyati | daivādajñānato vāpi rāṣāḍhādi naye kṛtam || tatrāpyevaṃ vinirdiṣṭaṃ prāyaścittaṃ puraṃdara | iti tathā anyatrāpi- rogābhivṛddhi saṃyuktaḥ prathāsī rājapīḍitaḥ | uktamāsa traye yastu na kuryāt sūtrarohaṇam | asau kanyāgate bhānau japtvā dakṣāṇunāyutam || kuryāt pavitrakaṃ śaṃbhostulāyāṃ na kadācana | iti | atra āṣāḍhassauradraśāmuktarāṇāntimo māsaḥ mithunarāśiḥ- taduktaṃ niśvāsakāriyām- māgha māsāditaḥ kṛtvā āṣāḍhāntena śobhane | p. 288) vijñeyaṃ laukikaṃ kālamuttarāyaṇamuttamam | śrāvaṇīmāditaḥ kṛtvā puṣyāntena tu śobhane || vijñeyaṃ laukikaṃ kālaḥ dakṣiṇāyanamuttamam | iti māghādimāsānāṃ makarādi saṃjñaśca | tatraivoktam- tasmin rāsau sthito bhānuḥ māghamādikarotiyaḥ | makaraṃ kuṃbha mīnau ca meṣaścaiva vṛṣastathā || mithunaḥ kathito pṛṣṭo rāśyāṃ ṣaṇmāsi kīrtitāḥ | karkaṭa siṃhakanyāḥ tulāvṛścika eva ca || dhanuścaiva samākhyātā dakṣiṇe bhāskarāśraye | iti | tathā- āyurveda vidbhirapi- māsairdvisaṃkhyaimarivādyai kṛtāṣaḍṛtava smṛtā | iti | tathā nikhaṇḍukairapi- dvau dvau māsādi māsau syādṛtustairathanaṃ tribhiḥ | p. 289) ayane dve gati rudagdakṣiṇārkasya vatsaraḥ | iti | candradraśau tu śukla pratipadādikaḥ āṣāḍhanakṣatra yuktaṃ paurṇamāsī madhyo māghāsyantaśca | taduktaṃ- puṣyayuktā paurṇamāsī pauṣī māse tu yatra sā | nāmnā sa pauṣo māghādyāścaivamekādaśā pare | iti darśāvadhiṃ māsamuśaṃti cāndrāḥ sauraṃ tathā bhāskararāśicārāt | iti siddhāntaśekhare##- meṣādisthe savitariyo yo daśaḥ pravartate cāṃdromāsastadaṃtaśca caitrādika iti smṛtaḥ | iti jyotiṣa saṃgrahe | ataścāṃdrāṣāḍhaḥ karkaṭakaḥ saurāṣāḍhastu mithunarāśiḥ | taduktam- rāśimāsaśca suraśca dvau vijñayau viśeṣataḥ | cāndreṇa vyavahārārthaṃ saureṇa śubhakarmasu || iti p. 290) jyotirvidānniyamāt eteṣu sauratvena śruteṣu mithunaṃ karkaṭa siṃharāśiṣu āṣāḍhādi saṃciteṣu pavitraṃ kartavyam | kanyārāśana prāyaścitta pūrvaṃ kartavyam | tulāyāṃ ca na kalaṃcana iti vidhānāt tulārāśau kadācidapi na kartavyam | kiṃ ca viṣṇusvāpānantaraṃ kartavyaṃ tatpūrvaṃ na kartavyamiti vacanāt | tatsvāpakālastu adhimāsarahite vatsare mithuna gatā śukladvādaśī tadyukte tu karkaṭasthā saiva | tathā mohaśūrottare- darśadvayaṃ bhaved yatra ravi saṃkrānti varjitam | adhimāsassavijñeyo viṣṇu svapati karkaṭe || iti | tathā jyotiśśāstre ca- darśadvayamatītyeva yadā saṃkramate raviḥ | malamāssavijñeya sarvakarma bahiṣkṛtaḥ || Folio 291 not found p. 292) saṃkalpya caturomāsān sthānamāśritya pācitam | kāryāniyamastaistu mṛdbhasmādi parigrahaḥ || ādṛcchedamadhodhvānaṃ gurunyatra varjayet | āpatsvapi ca kartavyaṃ paṃcarātraṃ trirātrakam || iti | mṛgendrepi- caturmāsān trimāsaṃ vā dvimāsaṃ māsameva vā | māsārthaṃ(rdhaṃ) saptarātraṃ vā pañcarātraṃtyahaṃdinam || kriyā paryavasānaṃ vā niyamenaiva kārayet | iti | vahni brahmāmbikādīnāṃ pratipadādi tithiṣu pavitraṃ samarpaṇīyamityuktaṃ somaśaṃbhu paddhatyām- vahna brahmāṃbike bhāsyavāgaskandarka iralinām | durgāyameṃdragovinda smaraśaṃbhu svathā(dha)bhujām || amīṣāṃ sarvadevānāṃ vidhātavyaṃ pavitrakam | p. 293) pratipadaṃ samārabhya yāvat paṃcadaśi kramāt | śuklapakṣe gṛhasthasya vrate rubhayapakṣayoḥ || iti | atha śāstrotta prakāreṇaiva taṃtu saṃkhyā viśālādi yuktaṃ pavitraṃ kāryamityāha- uktavat pavitraṃ niṣpādyeti- tatsvarūpamapyāgamāntarāllikhyate | kṣaumaṃ kārpāsajaṃ sūtraṃ mauṃjaṃ vā tada saṃbhave || dārbhaṃ savalkalotthaṃ vā samāhṛtyādhivāsayet | triguṇaṃ triguṇīkṛtya śodhayedastra mantrataḥ | śuṣka kṛtvā hṛdātvena pavitraṃ kārayed guruḥ || iti kāmike | tathā siddhāntaśekhare- kṣaumeṇa paṭṭāṃbuja darbhaśāṇamauṃjādikaṃ vā vibhavānurūpam | dvijādi kanyākṛtamuktamasyātkṛtaṃ dhanādyairathamaṃ pavitram | sthūlaṃ kṛśaṃ graṃthiyutaṃ ca bhagnaṃ dagdhaṃ tyajet kaśamalādi duṣṭam | p. 294) tridhā kṛtaṃ tatriguṇīkṛtaṃ ca navātmakaṃ cāpitadekasūtram | īśādi mantraiḥ kabalaṃ vidyadhyāktatkaṃdukārakṛtaṃ ca sūtram | ajena dhautaṃ payasā ca śuṣkaṃ śastreṇa sūtraṃ grathitaṃ tu vāmāt | ghoreṇa śuddhaṃ puruṣeṇa raktaṃ kastūrikā caṃdana kuṃkumādyaiḥ | kāśmīra karpūra haridrakādyaiḥ tadgraṃthike vā vidadhīta sūtram | īśānamantreṇa sudhūpitaṃ tatpātreṣu guptaṃ manubhiḥ prajaptam | iti | anyatra samalaṃ cānya doṣāḍyaṃ dūrataḥ parivarjayet | samalaṃ janayet pāpaṃ dagdhaṃ rājabhayaṃkaram || sthūlaṃ vyādhikaraṃ proktaṃ sūkṣmaṃ dravya kṣayaṃkaram | mṛtidaṃścinna tantusyādgatighnaṃ yugma yuktathā ||| aṣṭottara śatenaiva sūtrāṇāṃ syāt pavitrakam | itthaṃ trīṇi tadarthena viṃśatyā vātha saptadhā || iti | p. 295) svāyaṃbhuvādi sarvaliṃga sādhāraṇye noktā sūtrasaṃkhyā somaśaṃbhu paddhatyāṃ siddhāntaśekhare tu- sāṣṭaṃ śataṃ syāt pravaraṃ pavitraṃ madhyaṃ tadarthaṃ ca tadarthamatyam | evaṃ pavitra tritayaṃ vidadhyādgaṃgāvatāraṃ śataṃ ca sāṣṭam | hastādike dvādaśa sūtramādyaṃ pavitrakaṃ dvādaśa sūtravṛtyā | śivāgame sāṣṭaśatāṃttamuktaṃ nava prakāram navaliṃgake | tathā kāmike- śatamaṣṭottaraṃ teṣāṃ tantūnāmuttamottamam | dvādaśottarayā vṛtyā dvādaśebhyastadaṃtikāḥ || tato vātha saṃsiddhāḥ anyasādiṣu siddhiṣu | yavīya sāṃkalā saṃkhyā madhyānāṃ varṇalakṣitāḥ || jyeṣṭānāṃ padasaṃkhyātāḥ taṃtavo mānuṣe matāḥ | svayaṃbhuvādi liṃgeṣu bāṇe vā ratnajepi vā || p. 296) sthaṃḍile maṇḍale vāpi cale vā pratimāsu ca | saṃkhyā sarvā ca saṃgrāhyā samā vā viṣamāśca vā || samā eva gṛhasthasya parivārāmarādiṣu | tathaiva hīna vittānāṃ liṃgādiṣu munīśvarāḥ || ekādyekaika vṛdhyā tu tantavo dvādaśāntikāḥ | granthayastaṃtu saṃkhyātāḥ snigdha garbhānavātha vā || yatheṣṭa granthayo vāpi samāssarvatra saṃsthitāḥ || iti | tathā mṛgendrapaddhatyām- pavitrāṇāṃ vidhātavyaṃ tulyagraṃdhyantarālakam | granthayo daśakartavyā atha tāvatu saṃkhyayā || iti | pavitrāṇāṃ vistāra pramāṇa muktam somaśaṃbhupaddhatyām- dvādaśāṃgulamānānivyāyādaṣṭāṃgulāni vā | liṃgavistāramānāni caturaṃgulakāni ca || p. 297) tathaiva piṇḍikā sparśī caturthaṃ sārpadaivatam | gaṃgāvatārakaṃ kāryaṃ pavitramati sundaramiti || taṭṭīkāyāma spaṣṭapada bodhinyāmapi | liṃgamūrdhaparīṇāhaṃ yathā caivātmakaṃ tathā | vidyātmakaparīṇāhaṃ tato bhāgadvayaṃ vinā || tasmādbhāgadvayaṃ nyūnaṃ śivākhyaṃ tatpavitrakam | granthibhiḥ daśabhiryuktaṃ navabhirvā samantaram || mastakāt piṇḍikāntantu kartavyaṃ sārvadaivatam | śivavalloka pādīnāṃ yathā saṃbhavatopi vā || vidyāpīṭhaṃ pratiprāntaṃ śraṃgāt praṣṭhānugaṃ vṛṣe | ravitaṃ tu samagranthi kartavyaṃ sarvatatvagam || gurvātmanoḥ prakartavyaṃ pavitraṃ nava tantukam | śivakuṃbhe ca vardhānāṃ saptaviṃśati tantukam || vāstvadhipati heramba gurupaṅkti pavitrakam | p. 298) gṛhalokeśa lakṣmīṇāṃ sarveṣvāvaraṇeṣu ca | ghaṃṭārghyapātra mālāsu kṣetrapātrādi mūrtiṣu || dvārapāleṣu kartavyaṃ vasu tantu yugāṃgulam | dvādaśānte balestadvat ekādaśa vahirbaleḥ || ekatantumakalpatve sarveṣāṃ parikalpayet | iti | tathā kāmike- pavitramevaṃ sarveṣāṃ āvṛtānāṃ vidhīyatam | ekaikameva dātavyā caṇḍeśa kṣetrapālayoḥ || yāgadhāma vṛṣasthāna prāsādānalasaṃśrayān | kārakāṇi ca sarvāṇi trivrastūtreṇa veṣṭayet || iti | atha pavitrādhivāsārthaṃ maṇṭapa pūjāvidhiṃ abhihituntatpūrvakaraṇīyānāha saptamyāmityādinā- atrāṣṭamyāṃ pavitrapūjāṃ ca tatpūrvedyussaptamyāṃ adhivāsanamārabhate | caturdaśyā trayodaśyāmārabhet | p. 299) naimittikīṃ saṃdhyāmiti- pavitrārohaṇa nimittena kriyamāṇāṃ taduktaṃ jñānaratnāvalyām- pavitrārohaṇe kāryāyā saṃdhyātānimittataḥ | tena naimittikī proktā na naimittika karmataḥ || iti nitya saṃdhyāṃ vihāya paṃcānnaimittikīṃ saṃdhyāṃ samācaredityarthaḥ | kāle hi karmacodyate na karmaṇi kāla iti nyāyena sāyantanakāla eva nitya saṃdhyā samanaṃtaraṃ pavitrādhi vāsārthaṃ punarapi saṃdhyāvandanaṃ kāryam | etadvidhi sāmarthyādeva tarpaṇaścāpi siddhyai punarviśeṣa grahaṇaṃ śrīmanmṛgendrādyuktavadvistāra tarpaṇāya tadyathā | tataśca punarācamya pāṇyagreṇa gurūttamaḥ | brahmādi pañcakān sarvān vidyāvidyeśvarānapi || tatvānadhipatīn dhyāyan kālāntamaṇḍale | p. 300) caturthyantābhidhānena svāhāntenyutarpayet | tato yajñopavītena munīnkaṇṭhāvalaṃ binā || sanakādi sa bhṛgvādīn sa gotra pravarādhipān | kaniṣṭha mūlamārgeṇa jñātyādīn parvasaṃdhibhiḥ || tathā vasadyena pitran sapatnīkānpitāmahān | prapūrvāṃśca gurūneva codakān bodhakānparān || bhrātṛn sakhīnupādhyānsamātāmahamātulān | svadhāṃte nābhidhānena na tu prāntena madhyamān || iti anyatra parigraha yāgamaṇṭapādi svarūpaṃ yāgopakaradravyāṇyapi dīkṣāprakaraṇe pratiṣṭhā prakaraṇe ca nipuṇataramupapādayiṣyāmaḥ | viśeṣa dravya svarūpaṃ uttaratra vratacaryāṃgāni nivedayedityādinā granthakāra eva vakṣyati | indrāgnyorantarebhānumityuktatvādvāstugate tatpada eva vanityoktavannityakarmaṇi p. 301) pūrvāsyo bhānumarcayet ityādinā ukta prakāreṇa sūryaṃ saṃpūjya | tasya visarjanaṃ na kuryāt yāgamaṇṭape pūjita devānāṃ karmāvasāna paryantasthiterityuktatvāt praṇavārghya hastaḥ sāmānyārghyahastaḥ maṇṭapasya catudvāratvāt dvārāṇīti bahuvacana uktam | tacchākhayo dvāro bhayapārśvasthayoḥ kalaśayoḥ | paścime paścimadvāre nityavat ūrdhvoduṃbarādiṣu gaṇapatyādīn pūjayet | nai-ṛte puṣpaṃ datvetyatra nai-ṛtyāṃ diśi nityavadbhāvayāvāstu brahmāṇaṃ pūjayet | nai-ṛte vāstu nāthamabhyacyetyuktaratra kalaśārcane vakṣyamāṇatvāt | bhūtaśuddhiṃ vidhāyeti- tatra pūrvaṃ karanyāsaṃ vidhāyetyādinā nityapūjā prakaraṇokta prakāreṇa vauṣaḍanta śaktimantroccāraṇobhiṣiṃcedityantaṃ p. 302) karma kṛtvā anantaramaṃganyāsaṃ kuryāt | pūrvoktavatkālānyāsamiti śaśinī cordhva mūrdhāsyādityādyaṣṭa triṃśatkalānyāsamāpi svasya kuryāt | antaryajanamantaryāgaḥ havanaṃ homaḥ dhyāna samādhiṃ tananyapi hṛnnābhi bindusthāneṣu kuryāt | tālatrayādinādhāma saṃrakṣya iti sthānaśuddhi prakaraṇoktavaghastra tālatrayaṃ kṛtvetyādi sarvatra kṛtarakṣāṃ bhāvayedityantaṃ kṛtvā viśeṣārghyamapi kalpayet | śivahastakaraṇaṃ vakti caṃdanalepa pūrvamiti tatsvarūpaṃ dīkṣā prakaraṇe- tato dakṣa hastataletyādinā spaṣṭaṃ vakṣyati | atha svasya śivabhāvanāmāha- śiva iti- ādi sarvajñaḥ ādiścāsau sarveṣāmanantādināṃ gurūṇāṃ sarvajñaścetyādi sarvajñaḥ | yadāhuḥ- pūrveṣāmapi guruḥ kālenānavacchedāditi p. 303) śivabhāvanānantaraṃ karaṇīyānāha- paṃcagavyamiti vikīryata iti vikarāllājādīn paṃcagavyasthāpana vikirasvarūpopi dīkṣā prakaraṇeva dhāryatām | atha maṇṭapa saṃskāraḥ nai-ṛtyāmityādivā- nirīkṣaṇamādiryeṣāṃ saṃskārāṇāṃ nirīkṣaṇādayaḥ | catuṣpadamantaṃ yeṣāṃ tai nirīkṣaṇādi catuṣpadāntairuktaratra kuṇḍasya vakṣyamāṇāṣṭādaśa saṃskāraiḥ maṇṭapamapi saṃskuryāt | atha śivakuṃbhavarddhanī pūjāṃ lokapāla pūjayā sahānuvadatī | tato aiśānyāmityādinā sarvadhānyasthena tila sarṣapamudgakuluddha śiṃbavrīhyākhya saptadhānyasthe paścimānane paścimābhimukhe | taduktam- pratyak vaktraṃ tu kuṃbhādau iti mūrti bhūta śiva vigraha svarūpe | calācalāsanamiti || ṣaḍutthānasanasya calācalamiti saṃjñā | p. 304) taduktamuttaratra calācalāsanaṃ vṛṣabhāsanena ananta dharma jñāna vairāgya aiśvarya paṃkajai saṃpūjye tirodhara hitamiti lokapāla pūjānantaraṃ śivakuṃbha śivakuṃbhavardhanyo bhramaṇārtthaṃ saṃnirodhanaṃ na kartavyam | paścāt sthirāsana pūjānantaraṃ nirodhaḥ kāryaḥ | taddakṣiṇa talatitasya śivakuṃbhasya dakṣiṇa dakṣiṇa digbhāge tathā sthitāyāṃ iti śivakuṃbhavat saptadhān sthitāyāṃ galitāṃbhasā pūritāyāṃ cūtapallavādyalaṃkṛtāyāmityarthaḥ kuṃbhāgragāminīmiti kuṃbhasya śivakuṃbhasyāgre purato gacchatītitāṃ avicchinna payodharāṃ akhaṇḍita jaladhārām | sthirāsanamiti ādhāraśaktyādi śivāsanāṃtaṃ parikalpya tasmin śivamūrti vidyādeha netrāṇi vinyasya śivāvāhanādi paramīkaraṇāṃtaṃ saṃpūjya vardhanyāṃ pūrvavat pāśupatāstramarcayet | p. 305) avabhṛtāntaṃ karmāvasāna paryantaṃ vardhanyāsana iti astra kuṃbhasyāsana bhūtebhyaḥ pūrvaṃ kuśa kūrcyāsamāhṛta vikarebhyaḥ mantrairutpannairastrapraharaṇaiḥ | apasāritaṃ protsāritaṃ aśeṣaṃ samastaṃ vighnaṃ yasya tat | brahmasthānamiti ekāśīti vibhāgīkṛta maṇṭapasya madhyasthita catuṣpadaṃ yat tat brahmasthānamiti saṃjñā | tasmin vedikāṃ kṛtvā tatra maṇḍalaṃ racitvā tasmin maṇḍalepi śivaṃ saṃpūjayet | maṇḍale karmaṇāṃ sākṣī kalaśe yajñarakṣaka ityuktatvāt divyadṛṣṭyeti mūlamantranyāsakṛta dṛṣṭiḥ divyadṛṣṭiḥ kuṇḍa sakāśametyatra kuṇḍaṃ homakuṇḍaṃ tatsvarūpamapi dīkṣāprakaraṇe vakṣyāmaḥ puraskurvan puro bhāgaṃ kurvan atha kuṇḍa saṃskāra vidhiḥ tatretyādinā | nyasta mūleneti- p. 306) nyastaṃ mūlamantraṃ yasya tena cakṣuṣā bhūgata vighnanivāraṇārthaṃ ālokanaṃ yat tannirīkṣaṇamucyate | tatkarma śivamantreṇa kuryāt prokṣaṇaṃ ca tāḍanaṃ ca prokṣaṇatāḍane prokṣaṇaṃ sajalayā patākamudrayā | tāḍanaṃ sakuśayāmayamāṃgulyā dvayamapi huṃphaḍaṃtāstreṇa bhū śudhyarthaṃ kuryāt | protsāritānāṃ vighnānāṃ punaḥ praveśa nirāsāya | saṃkuśayā uttāna patākayā jalasyordhvakṣepaṇaṃ abhyukṣaṇaṃ tadvauṣaḍanta kavaca mantreṇa kuryāt | khananaṃ tadbhūta pradeśasya śalyādi doṣanivṛtyarthaṃ kriyamāṇaṃ karma | tanmṛduddhāraṇamavakīraṇamityucyate | tadghātasya krimi kīṭapālādi rahitayā śuddhamṛdā pūryamāṇaṃ karmapūraṇamityucyate | pūrita pradeśe nimnonnatarāhityakaraṇaṃ samīkaraṇam | paścādudakapūraṇayā p. 307) mṛdaḥ namajjīkaraṇaṃ secanam mudgarādinā sthirīkaraṇaṃ kuṭṭanam | sthirīkaraṇānantaraṃ śuṣkasya taddeśasya rajopakṣepaṇaṃ saṃmārjanam | anantaraṃ gomayālepanam samālepanam | etāni khananādyaṣṭa saṃskārāṇi khaḍgenāstramantreṇa kuśena kuryāt | prāgāyatamiti hotu pūrvābhimukhasthitiścet paścimādārabhya pūrvadikparyantaṃ rekhā traya kuṇḍamadhye kṛtvā | tadupari dakṣiṇādārabhya rekhaikākṛtā cettayā saha rekhā catuṣṭayaṃ bhavati | tasyottarābhimukhasthitiśceddakṣiṇādārabhya uttaradikparyantaṃ rekhātrayaṃ kṛtvā tadupari paścimāt pūrvadikparyantaṃ rekhaikā kṛtā cettayā saha rekhā catuṣṭayaṃ bhavati | etat svarūpaṃ nityahoma prakaraṇe vilikhitam tatra avadheyam | ubhayatreti- ubhayatra ubhaya pārśve triśūlākāreṇa p. 308) kuṇḍamadhye kuśatraya vināsaṃ vajrīkaraṇam | vajravat dṛḍhacintanaṃ kuṇḍamadhye pūrvāgramuttarāgraṃ ca ekaikadarbha vinyāsa catuṣpathaṃ caturdikṣu mārgacatuṣṭayakaraṇam | etat rekhākaraṇa vajrīkaraṇa catuṣpathānyāsakaraṇa trayamapi astramantreṇaiva kuryāt | taduktam- nirīkṣaśaṃbhunākuṇḍaṃ saṃprokṣyāstreṇa tāḍya ca | abhyukṣya varmaṇāstreṇa khātvotkīrya prapūrya ca || samī kṛtyātha saṃsicya nikuṃṭhya parimārjya ca | upalipya kalārūpaṃ prakalpya paridhāpya ca || tritaṃtūn prāṅmukhārekhāstrisraḥ kuryādudaṅmukhā | ekā yadvā viparyā sā vajrīkaraṇa hetave || kṛtvā catuṣpatha nyāsaṃ akṣapāṭantu varmaṇaḥ | iti || mṛgendrapaddhatyām | tathā kāmike ca- vīkṣaṇaṃ śivamantreṇa prokṣaṇaṃ ca astra mantrataḥ | p. 309) ityādyuktvā | rekhā catuṣṭayaṃ vajrakḷpti śṛṃgāṭakalpanā | etat sarvantu matimān astramantreṇa kārayet || iti | kuṇḍasyābhyaṃtareti- abhyaṃtarontaḥ pradeśaḥ samaṃtāt samaṃ tataḥ utthitaiḥ ūrdhvāgraiḥ kuśaiḥ darbhaiḥ akṣapāṭaṃ tiraskaraṇīṃ kavacena kavacamantreṇa vinyaset | nirīkṣaṇādi catuṣpathāṃntānaṣṭā daśasaṃskārānmuktā | anantaraṃ vāgīśī vāgīśvarayo saṃyogarthamakṣapāṭakarmābhihitaṃ keṣucit grantheṣu kalārūpaṃ kalāmayābhyarcanamapyekaṃ kṛtvā akṣapāṭana sahāṣṭādaśa ityuktam tathātvekalārūpa prakalpanānantarameva kalābhyarcanaṃ vaktavyam madhye trisūtra paridhānasya vihitatvāt ubhayamapi pratyekameva kiṃ ca maṇṭapasyāpi kuṇḍavadaṣṭādaśasaṃskārasyoktatvāt | tatra akṣapāṭasya aprayojanatvāt | akṣapāṭaḥ pṛthak iti siddham | p. 310) anantarakaraṇīyānāha- madhye iti- madhye kuṇḍamadhye viṣṭaramāsanaṃ kuśatraya kalpitaṃ brahmagranthiyutaṃ vitasthimātraṃ vinyaset | vāgīśvarī vāgīśvarau śivaśaktibhedau | vāgīśī sā bhavet gaurī vāgīśasyān maheśvaraḥ | ityuktatvāt tadvāgīśvaramiti yathā vāgīśvaryāḥ śyāmarūpa sadvāsādikamuktaṃ tathā vāgīśvaramapi dhyātvā pūjayet | taduktam- viṣṭharaṃ rudrakāṣṭhāgraṃ nyasya vāgīśvarīṃ nyaset | tadvāgīśvaraṃ cāpi yadvāgiśī tanuṃ śivā | iti | karaṇetyādi- karaṇi svarūpamuktam- nityahoma prakaraṇe | sūryakāntādagnyutpādanaprakāramuktaṃ siddhāntaśekhare- kṛṣṇājinaṃ samāstīrya varmaṇā śubhrabhūtale | arkakāntamaṇā vahni arkayukterka dīdhitau || p. 311) vidhṛto maṇijo vahniḥ jāyate sopi śasyateti | dvijagrahādbrāhmaṇādi grahāt sugrahāt sadācārayukta grahāt kravyāṃdāṃśamiti kravyādāṃśaṃ rakṣasāṃśaṃ taduktam- prabuddhaṃ śuddhapātrasthaṃ jvalantaṃ vibhajed vidhā | devāsura vibhāgena rakṣāṃśaṃ nir-ṛtau tyajet || iti | nābhideśe saṃmūhyeti- kṣiptasya vahne śivamantreṇa ekatra karaṇaṃ saṃmūhanam | paridhānasya vastrasya saṃpratiṃ samācchādanaṃ kavacena kavacamantreṇa sadiṃdhanaiḥ yajña vṛkṣa saṃbhūtaiḥ | taduktam- prajvālya jvalanaṃ tatra śuṣkairyajña tarūdbhavaiḥ | keśa kīṭādya nirdiṣṭaiḥ iti garbhāgniṃ garbhasthitāgnim | tatoṃtasthita bījāsya nābhideśe saṃmūhanam | saṃpratiṃ paridhānasya śaucamācamanaṃ hṛdā || p. 312) garbhāgneḥ pūjanaṃ kṛtvā tadrakṣārthaṃ śarāṇunā | badhnīyāddarbhajaṃ devyāḥ badhnīyāt pāṇipallave || iti garbhādhānāya garbhādhāna nimittam | sadyo jātena ca hṛdā dadyāt āhuti paṃcakam || garbhādhānaṃ bhaved devaṃ iti evaṃ puṃsavanādiṣvapi vāmadevādi rūpa śivasmaraṇa pūrvakaṃ pūjanaṃ kāryam | jalabindu dāne tu jīvānu saṃdhānaṃ kāryam iti uktaṃ mṛgendre | kintu puṃsavane bindumapāṃ darbheṇa nikṣipet | jīvamityabhisaṃdhāya hunedbhāvanayā pumān | juhuyādbhāvanāṃ pumān iti śikhayaiva śikhāmantreṇaiva | taduktam kāmike##- śikhayaivāhuti trayaṃ datvā darbheṇa śikhayā vaktrāṃgānāṃ ca kalpanam | iti niṣkramaṇaṃ niśśeṣakaraṇaṃ p. 313) tacchodhanaṃ iti kecit | taduktaṃ mṛgendre- jātakarmaṇi niṣpanne vaktrotpaṭanaśodhane | vidhāyeti | siddhāntaśekhare ca- vaktrāṃga kalpanā kalpya vaktroddhāna niṣkṛtim | darbheṇa śikhayā vahnau āhuti tritayaṃ kṣipet | jananāryaṃ jātakarmanimittaṃ puruṣeṇa tatpuruṣeṇa mantreṇa | jāte jananāntaraṃ jātakarmaṃ nṛvarmabhyāṃ daśame māsi pūrvavat | kṛtvā garbhamalocchityai vahnerjātasya majjanam || arghyāṃbunā'srāto devyāḥ kaṃkaṇaṃ mocayet karāt | kare tu saṃsmaret sūtraṃ varmaṇā svarṇanirmitam || iti uttarapūrvāgrāniti- pūrvapaścima mekhalayoḥ uttarāgrān dakṣiṇottaramekhalayoḥ pūrvāgrān darbhānāstīrya tadvat paridhīnviṣṭarānapi sthāpayet | p. 314) ekamekhalakeyastānmekhalāyāḥ paristaret | dvamekhale dvitīyāmmadhya māyāṃ trimekhale || siktā bāhyeti vacanāt paridhi viṣṭharānapi ekamekhalā kuṇḍamekhalādhasthāt sthāpayet | dvimekhalā kuṇḍekayo mekhalāyāṃ paridhiṃ tadadhaḥ pradeśe viṣṭarāṃśca trimekhale tu madhyamāyāṃ paridhīṃ tadadho mekhalāyāṃ viṣṭharāṃśca sthāpayet | sṛksṛva saṃskāramāha tata ityādina sakuśaukuśasahitau ābhrāmya samaṃtād bhramaṇaṃ kṛtvā | tadagraṃ sṛgagraṃ madhyena kuśamadhyena madhyaṃ sṛvamadhyaṃ mūlena mūlaṃtayoḥ sṛksravayoḥ kuśa spṛṣṭa pradeśeṣu agramadhyamūleṣu trisūtrī veṣṭhita grīvau trisūttryāti taṃtunāveṣṭita grīvau kaṇṭhau yayostau | ājya saṃskāramāha- p. 315) athetyādinā- gavyamājyamiti gavibhavyaṃ gavyam | uttamaṃ goghṛtaṃ proktaṃ madhyamaṃ mahiṣī bhavam | adhamaṃ cāgajāntaṃ ca tasmādgavyaṃ praśasyata | iti | vīkṣaṇādibhiḥ viśodhyeti | taduktam- ājyasthālī mathādāya prokṣayedastra vāriṇā | tasyāmājyaṃ vinikṣipya saṃskṛtaṃ vīkṣaṇādibhiḥ || iti śāradātilake | ādipadena prokṣaṇa tāḍanābhyukṣaṇādīnyucyate | bhramaṇatāpanādīnāmuttaratrābhihitatvādājyasyāpyaṣṭādaśa saṃskārājātāḥ | taduktamācāryaiḥ | vīkṣaṇādi catasraśca vahnau tadbhramaṇaṃ tridhā | tāpanādhi śrayodvāsaṃ cotplavaṃ saṃplavau tathā | pūtanīrājanodyotamantradyotanamantraṇam || rakṣāvakuṇṭhane saudhaṃ ghṛteṣṭā daśasaṃskṛtiḥ | p. 316) iti vīkṣaṇādi catussaṃskārānaṃtaraṃ kuṇḍasya upari tridhā bhramaṇamekaṃ anantaraṃ brahmaviṣṇurudrāṇāṃ ājya bindudānaṃ tāpanādhiśrayodvāsākhyāstrayassaṃskārāḥ | taduktam- svakaṃ brahmamayīṃ mūrtiṃ dhyātvādāya kuśāgrataḥ | brahmaṇe juhuyāt binduṃ svāhāṃta hṛdayāṇunā || tāpana tatsamākhyātaṃ punarviṣṇumayīṃ svakam | īśakoṇe ghṛtaṃ ghṛtvā viṣṇave juhuyāt tathā || ityadhiśrayamākhyātaṃ nābhau dhṛtvā tathā ghṛtam | rudrorudrāya tad dadyāddudvāsanamīritam || kvacidetattrayaṃ proktaṃ hṛcchiraścūlikādibhiḥ | iti agni saṃmukhaṃ tridhot plāvayet | iti utplavanam | tadvadātma saṃmukhamiti saṃplavan | hṛdābhimantritasya dagdha darbholkasyāstreṇa ghṛte p. 317) kṣepāt pavitrīkaraṇaṃ nāma karmaikam | dīptenānyena darbheṇeti nīrājanākhyaṃ pareṇa dīpteneti saṃdīpanākhyaṃ ca karmadvayamuktaṃ bhavati | dagdha darbhāyāḥ nirgata jvālāḥ ulmukamiti ulketi nāma | taduktaṃ kāmike- nīrājyājya tato dhīmān ulkāṃ vahnau ca nikṣipet | iti | mantradyotanākhyaṃ karma ityādi | tataḥ anantaraṃ dakṣiṇa vāma krameṇa svasya dakṣiṇabhāge piṃgalāṃ śuklapakṣaṃ ca vāmabhāge iḍāṃ kṛṣṇapakṣamapi cintayet | vāmabhāgāt gṛhītvājyaṃ kṛśānorvāmacakṣuṣi somāya sveti juhuyāt | ājyārthaṃ kṛṣṇavartmani sveti kiṃciddhutvā hetyājya śeṣamājyetyatra caru prakaraṇe vakṣyamāṇa saṃpātāhuti prakāro vidheyaḥ | kṛṣṇapakṣe ityatra p. 318) pūrvaṃ vāmabhāgādartho somāya svāhetyādi viparyāsena kāryam | taduktaṃ siddhāntaśekhare- śuklakṛṣṇau ghṛte pakṣau bhāgayordakṣa vāmayoḥ | tatreḍāṃ piṃgalāṃ dhyāyet suṣumnāṃ madhyatastayoḥ || saṃpātā hutayaḥ kāryāścatasrastatra daivatāḥ | agnissomatāgnissviṣṭakṛtsyāccaturthakam || praṇavādyā sahṛdbījā svahāṃtā śaṃbarāḥ kramāt | agnernetra traye vaktre tatprabodhāya homayet || dakṣabhāgāt gṛhītvājyaṃ kṛśānordakṣa cakṣuṣi | agnaye sveti juhuyādājyārthaṃ kṛṣṇavartmani || hetyājya śeṣamājyātya dakṣa(vāma)bhāge vinikṣipet | ghṛtamadhyāt gṛhītvā'jyaṃ kṛśānormadhya cakṣuṣi || ājyārthaṃ juhuyādagni ṣomābhyāṃ svetyuṣabuṃdhi | hetyājyaṃ madhyato dadyāt hataśeṣaṃ sṛvasthitam || p. 319) ājyasya dakṣiṇādvāmāt madhyādādāyataddhṛtam || vahnivaktregnayesviṣṭa kṛte sveti hutāśane | ghṛtārdhaṃ juhuyāt heti śeṣamājyaṃ tribhāgake | pakṣoyaṃ śuklapakṣe syāt kṛṣṇapakṣe viparyayaḥ || catasro juhuyāditthaṃ saṃpātājya ghṛtāhutiḥ | somāya vahnaye tābhyāṃ vahnivāme * rordhvata || iti saṃhitayābhimantrya iti abhimantraṇa rakṣāvakuṇṭhanāmṛtī karaṇaissahā'ṣṭādaśasaṃskārāḥ uktāḥ bhavanti | evamājya saṃskāramabhidhāya | vaktrāghāra vaktrānusaṃdhāvaktraikī karaṇādyāḥ tata ityādinā | ādhāro nāma agneḥ paṃcavaktrāṇi sitapadmāsanāsīnaṃ paṃcavaktramityādinā vakṣyati | teṣāṃ vaktrāṇāṃ sadyādi krameṇa ekaikāhutyādīpanā'dhāraḥ | tadaktaṃ ṣaḍgrahasrikāyām- p. 320) paścimādīśa paryantaṃ svamantrāhuti yogataḥ | vaktrābhighāraḥ kraiśāno vaktrāṇāṃ dīpanaṃ varam | iti | tathā siddhāntaśekhare- sadyena juhuyādājyaṃ paścimāsye havirbhujaḥ | vāmenādaṅmukhe hutvā dakṣāsye bahurūpiṇā || puṃsā prāgvadane codhvamukhai caiśāna mantrataḥ | ekaikayā ghṛtāhutyātisṛbhirvābhivāraṇam || iti vaktraikī karaṇārthaṃ cataghorekāhuti dānaṃ vaktra saṃdhānam | taduktaṃ kiraṇe- vaktraikī karaṇaṃ karma tadādhāra trayānvitam | cyābhyāṃ dvyābhyāntu kartavyaṃ pūrvottara dvimadhyagam || agnivāyugataṃ caika nir-ṛtaiśāna koṇagam | sadyaṃ vāmena ghoreṇa vaktreṇaiva kramāt dvayam || śive naiśāna mantreṇa iti | p. 321) tadvṛttau ādhāra trayānvitamiti ādhārāhutiḥ yaḥ teṣāṃ trayaṃ tenānvitamāpāditaṃ dvābhyāṃ dvābhyāmityādi granthena caturdikṣusthitāni yāni vaktrāṇi tāni dvābhyāṃ sadyojātā ghorābhyāṃ ekaṃ saṃdhānaṃ kartavyam | vāmadeva tatpuruṣābhyāṃ dvitīyam | paścāt pūrvottareṇa dvābhyāṃ vaktrābhyāṃ madhye yogaśca trirekhāṃśakaḥ pūrvottara dvimadhyagaḥ | agnivāyugataścaika ityādi sūtreṇa pūrvavaktraṃ tatpuruṣaṃ uttaraṃ vāmadevaṃ tena tatpuruṣeṇa vāmena caiko yogaḥ kartavyam | aparo'ghoreṇa sadyojātenordhvaṃ śivenaiśāna mantreṇa dvābhyāmityanuvartate | evamanena yena kramāt krameṇaivaṃ saṃdhayet | iti kimuktaṃ bhavati caturvaktreṣu caturdikṣu rekhā catuṣkāṇāṃ yogaṃ kṛtvā | p. 322) paścāddigrekhābhyāṃ vaktraikī karaṇaṃ kuryāditi vyākhyātam | paṃcavaktrāṇāmekasminvaktre abhimatatvasidhyarthaṃ abhedatvā pādanaṃ yat tadvaktraikī karaṇaṃ yato vaktra bhedena phalabheda śravaṇāt | tatho'ktaṃ siddhāntaśekhare- nityakarmaṇi śiṣyāṇaṃ saṃskāre samayāhvaye | sadyojāta mukhetvāsyānnyaṃta bhūtāni bhāvayet || ākṛṣṭe śāntike vaśye pauṣṭike pāśaśodhane | saubhāgya saṃpadarthādau vāmadeva mukhe tathā || antabhūtāni kurvīta vaktrāṇyanyāni buddhimān | māraṇe staṃbhane dveṣe uccāṭe pāpaniṣkṛtau || aghoravadanetvāsyānyaṃta bhūtāni bhāvayet | ghṛṭikāṃjana * * * pātāle śiṣyajanmani || nānāsidhyādi viṣaye puruṣāsye vibhāvayet | p. 323) īśānavadane muktau vantarbhūtāni bhāvayet | iti vaktrābhighāra saṃdhāne sadyādi krameṇa vā īśānādi krameṇa vā kṛtvā | vaktraikīkaraṇaṃ sadyādi krameṇaiva kuryāt | tatrāpi svābhilakṣitaṃ vaktramīśānasthāne kṛtvā tatsthāne ca īśānamukhaṃ bhāvayan svābhilakṣitaṃ mukhaṃ kuṇḍa pramāṇaṃ kalpayet | yadvā svābhilakṣitaṃ mukhaṃ kuṇḍapramāṇaṃ smṛtvā | tasmin anyavaktrāṇyantarbhūtāni bhāvayet | tathā ca uktaṃ kālottare- vaktrābhighāra saṃdhāne kuryāt sadyādi śaṃbaraiḥ | yadvaiśānādibhiḥ paścāt karmajñātvananaikatām || dhyātvā vaktrāṇi paṃcāgne yena yatkarma vañcitam | tadvaktra mūrdhve kurvīta tatsthāne cordhvagaṃmukham || antarbhāvānya vaktrāṇi tacca kuṇḍapramāṇakam | p. 324) athavā kuṇḍamānaṃ tat yadiṣṭavadanaṃ smaret | antarbhāvānya vaktrāṇi tadaikīkaraṇaṃ matam || iti | siddhāntaśekhare ca- sadyādi paṃcavaktrebhyo ghṛtadhārāṃ kṣipet yathā | agnikoṇamathārabhya vāyukoṇāṃtanī tayā || ni-ṛteḥ koṇamārabhya rudrakoṇāṃtanītayā | kurvīta vadanaikatvamavicchinnājyadhārayā || abhīṣṭavadane kuṇḍe pramāṇenyāni saṃsmaret || iti yathā | ekaika bahurūpā tu sarvakāma phalapradā iti | bahurūpaiśa jihvā syāt ityuktatvāt īśāna vaktre anyavaktrāṇāmantarbhāvaṃ smṛtvā | tattadvaktrokta phaladā kṛtvamapi īśānavaktrasyaiva bhāvayet | atrāntare prasaṃgāt ekaikāhuti dānena jihvādīpanamācaret | p. 325) dvābhyāṃ dvābhyāṃ tu saṃdhānaṃ kṛtvā madhye layaṃ nayet | iti kecidvistārarucayaḥ | vaktraikī karaṇena kutordhva vaktraṃ hiraṇyādi saptajihvānāṃ tattanmantrairjihvābhidhāra saṃdhānaikī karaṇāni kuryādityāhuḥ | tanmantraṃ yathā- virephāvantimauvargau rephaṣaṣṭha svarānvitam | bindunāda samāyuktā jihvā bījānyanukramāt | iti asyārthaḥ virephau repharahitau antimavargauyavargīṣavargau tena ya ra la va śa ṣa sahāḥ ucyante | rephaṣaṣṭha svarānvitau ṣaṣṭhasvaraḥ ūkāraḥ ete yādi hāṃtāḥ akṣarā repha ṣaṣṭha svarāntābhyāṃ bindutābhyāṃ saṃyuktāścet dhrūṃ lrūṃ hiraṇyāyai svāheti prayogaḥ | p. 326) athāgni saṃskārānantarakaraṇīyānāha tata ityādinā | nāmakaraṇārthaṃ nāmakaraṇanimittaṃ īśānaṃ īśāna mantreṇa hṛdayena vāgīśī vāgīśvarau ityatra hṛdayena hṛdayamantrayuktena oṃ hāṃ vāgīśvaryai namaḥ ityādi kuṇḍamānaṃ kuṇḍapramāṇaṃ yathā abhilakṣitaṃ svasya yasminvaktre homasya vāṃcchā tadvaktraṃ kuṇḍaviśālaṃ smaret | madhyajihvāyāmityatra kanakā bahurūpā cāpyati raktā tataḥ param | suprabhā caiva kṛṣṇā ca raktācānyā hiraṇmayī | ūrdhvavaktre sthitāstisraśśeṣāḥ prāgāditaḥ kramāt || sthitā iti kāmika vacanāt | ūrdhvavaktre sthita tisṛṣu jihvāsu madhyasthita bahurūpākhyāyāṃ jihvāyāmityarthaḥ | cūḍādiriti cūḍā caulakarma tadādayaścate saṃskārāśca p. 327) prītyarthaṃ śeṣasaṃskāra sidhyai paścāt pūrṇāṃ pradāpayet iti jñānaratnāvalyām | śivāgniriti nāmāsya kṛtvā'huti purassaram | pitrorvisarjanaṃ kṛtvā cūḍopanayanādikam || athodvāhāvasānantu kṛtvā saṃskāramasya tu | iti vāyavī saṃhitāyām | annaprāśana cūḍādi saṃskārāṇāṃ prasiddhaye | jihvāyāṃ madhyasaṃsthāyāṃ pūrṇāhutimathācarediti kāmike | tasmāccūḍādi vivāhāṃta karmasidhyarthaṃ pūrṇāhitiḥ siddhā | vauṣaḍantamūleneti yatra yatra pūrṇāhutiḥ kriyate tatra tatra vauṣaḍante naiva kuryāt | tathā kiraṇe- svāhākārā tu home syāt pūrṇasya dvauṣaḍantiketi | tathā anyatra- p. 328) mantreṇoṃkāra pūrveṇa svāhāṃtena vicakṣaṇaḥ | svāhāvasāne juhuyādhyāyanai mantra devatāḥ || pūrṇāntu vauṣaḍantena iti | tathā sarvajñānottare- saṃpūrṇāhuti dānaṃ tu prakuryāddhāraṇānvitam | amṛtaṃ yatparaṃ vatsa sravantaṃ manasā smaret || plutamuccārayenmantraṃ mantrī pūrṇāhutiṃ prati | idamastvamṛtaṃ bhūyo vauṣaḍantamanusmaret || iti | mūlena śivamantreṇa taduktaṃ tatraiva | śivasya śivamantrastu homakāle vidhīyate | saṃpūrṇāhutidānenatviti- sādhakasya homakāle tattanmantra viṣaya bhāvanā viśeṣāt phalasiddhiḥ iti tatraivoktam | mantrārpitamanābhūtvā mantrālaṃkṛta vigrahaḥ | p. 329) homayedekacittastu mantratanmayatāṃgataḥ | ya evaṃ juhuyānmantrī jape mantraṃ samāhitaḥ || śabda tatve parelīnassasiddhiphala bhāgbhavet || iti śabdatatva parelīna iti svakāraṇalayānusaṃdhāna pūrvaṃ mantramuccārayanti | ityarthaḥ | pūrṇāhuteranantarakaraṇīyānāha- carvādyarthamityādinā- carvādyarthaṃ carupākādyarthaṃ ādipadena kuṇḍāntara sadbhāve tadarthaṃ dhūpadīpārthaṃ ca visarjanaṃ kartavyamityuktaṃ bhavati | tathā siddhāntaśekhare- carvarthaṃ dhūpadīpārthaṃ homārthaṃ kuṇḍasaṃcaye | kuṇḍādagniṃ samuddhṛtya tattatkāryaṃ samācaret || iti kuṇḍāntarasya agni saṃgrahaṇaṃ pūrvādikrameṇa kṛtvā | tattaddik sthita kuṇḍeṣu prakṣipya | p. 330) homayet | śivāgnerdhyānamāha- sitapadmāsanāsīnamityādinā | nanu dvimukhaṃ caika hṛdayaṃ catuśrotraṃ dvināsikam | ṣaṇṇetraṃ piṃgalaṃ saptahastāḍyaṃ ca trimekhalam || tripādaṃ sulalāṭaṃ ca saptajihvā samanvitam | catuśriṃgaṃ vṛṣārūḍhaṃ nānāditya samaprabham || upavīta samāyuktaṃ jaṭāmakuṭa maṇḍitam || dakṣabhāge caturhastaṃ trihastaṃ vāmabhāgake | sṛksravau cākṣamālāṃ ca śaktiṃ dakṣiṇakaiḥ karaiḥ || tomaraṃ vyajanaṃ hastaiḥ ghṛtapātraṃ tu vāmakaiḥ || hiraṇyā kanakā raktā kṛṣṇā dakṣiṇavaktrake | suprabhā cātiraktā ca vāmāsye bahurūpiṇīm || dadhataṃ agnimadhye taṃ śivāgniṃ paścimānanam | saṃsmarediti vikhyātaṃ śivāgniṃ ca śivāgame || p. 331) iti śivāgni svarūpamāgamāntare proktam | atra paṃcavaktraṃ caturbhujamiti kathaṃ satyaṃ dvimukhamityādi rūpaṃ kāmya viṣaya tayā suprabhede pratipāditam | itthaṃ rūpaṃ smaredagneḥ kāmyakarma sudeśikaḥ | nityanaimittike caiva viśeṣāt paṃcavaktrakam | iti | kāmike tu vaidikāgni svarūpamityuktam | yathā- ataḥ paraṃ pravakṣyāmi agnikārya vidhikramam | vaidikaṃ miśrakaṃ caiva agnikāryaṃ tridhā smṛtam || kevalai vaidikaiḥ mantraiḥ vihito vaidiko bhavet | mantraiśca vaidikaiḥ śivaiḥ vihito miśra ucyate || utpādane kramasvevaṃ vihitaśśivaśāsane | tribhi paridhibhiścordhva samidbhyāṃ saṃyustuyaḥ || vaidikāgnissamuddiṣṭo miśrāgnistūbhayātmakaḥ || p. 332) praṇītā brahma kūrcena saṃyukto vaidika smṛtaḥ | tathaiva miśravahnistu śaivāgnistadyuto navā || miśravaidikayoragnyo svarūpaṃ śṛṇu tadvijāḥ | ekavigraha saṃyukto dvivaktraśca dvināsikaḥ || ityādi jihvāsthānaṃ prakīrtita ityantaṃ vaidika miśrāgnyo svarūpa muktvānantaraṃ śaivāgniṃ kathyate viprāḥ śṛṇutāsmin samāhitāḥ | paṃcavaktrayutaṃ raktaṃ saptajihvā virājitam || ityādinā śivāgni svarūpamuktam | tasmāt paddhatyukta (prakāreṇa) svarūpa dhyānameva nityanaimittikādiṣuvaram | athāgnau śivayajana prakāramāha agnetvamityādinā | aiśvaraṃ īśvara saṃbandhi śivabījamiti dhyātvetyādinā vāgīśī janyatnenoktatvāt p. 333) vigraha madhyaṃ śarīramadhyaṃ nāḍyā praviśyetyatra tasyeḍā nāḍyā praveśana kāryaṃ tadīya hṛtpadme tadīya vahni saṃbaddhana hṛdayakamale pūrvavat pūjāprakaraṇoktavat sāsanaṃ ādhāra śaktyādi śivāṃtāsana sahitaṃ bhagavantaṃ (bhāskaram) parameśvaraṃ bhāsvaram āśrayopādhivaśāt raktavarṇaṃ sa ca rakta tanuḥ tryakṣaḥ śivāyudha bhujānvita ityuktatvāt sāvaraṇamāvaraṇa sahitaṃ pūjayet | taduktaṃ mṛgendre- tatastadvigrahaṃ nāḍyā praviśya hṛdi śaṃkaram | iṣṭvā saṃdhāyeti- tathā kāmike- prārthayitvā tato tasya yogapīṭhaṃ hṛdaṃbuje | vinyasya kalpayenmūrti bhāsvarāṃ suparāparām || āvāhanādibhistasyāṃ saṃnidhī kṛtya kāraṇam | p. 334) pūjayitvā bahistasya bhogāṃgāni ca pūjayet | āśrayo pādhito dhyātvā bhāsvarāṇi pṛthak pṛthak || prarocya paramīkṛtya śivavaktrāgni vaktrayoḥ | kṛtvā saṃdhānamiti- nisṛtya vahni vigrahāt bahirāgatya nāḍīsaṃdhāna kramamāha mūlamantramuccarannityādinā- vahnau sthīyata iti vahnisthaḥ sa cāsau śivaśca vahnistha śivaḥ tasya nāsā vinirgatā nāsādvinirgatājyeṃtireva rūpaṃ yasyāḥ jyotirūpā ca sā śikhā ca jyotirūpa śikhānāsā vinirgatā ca jyotirūpa śikhā ca tathoktāṃ atra śikhā śabdena suṣumnocyate | yāgastha śiva śikhālīnāṃ yāgasthaḥ maṇḍalastha śivaḥ tasya śikhāyā saha līnāmekībhūtāṃ p. 335) raśmimātrā viyogena (vacchinnā) raśmi śabdena kāntirucyate | tāvanmantrā viyogena aviyuktena saṃyogenatyarthaḥ avicchinnāṃ abhinnāṃ ubhayatra vahnisthe maṇḍalasthe ca kṛtāspadāṃ kṛtāvāsāṃ dhyāyet | taduktaṃ- vahnikuṇḍārcitaṃ devaṃ maṇḍalābhyarcite śive | nāḍī saṃdhānarūpeṇa vidhinā yojayet tataḥ || iti | evaṃ ukta prakāreṇa kuṃbhayāgāgni śivaiḥ kuṃbhaśabdena śivakuṃbhāstra kuṃbhau ucyate | yāgaśabdena maṇḍalamucyate | kuṃbhasthaṇḍila vahniṣu pūjitaiḥ śivaiḥ ātmanā svena saha nāḍīsaṃdhānaṃ kāryam | taduktaṃ parākhye- śivayāge samārabdhe śivaḥ paṃcāśakaḥ sthitaḥ | kartarīsthaśca kuṃbhasthaḥ vahnisthassthaṃḍilasthitaḥ || p. 336) deśikasthasthaśca sarvoyaṃ paṃcasthaḥ pāśamocakaḥ | tathā siddhāntaśekhare- ātmadehādviniṣkrāntāṃ trasantaṃ tu nibhāṃ śubhām | suṣumnāṃ śivasaṃyuktāṃ punarātmagatāṃ smaret || tadvanvahnistha devena sahataṃ yojyatāṃ punaḥ | ātmasthāmityādi- mantraistarpaṇāryamiti mantrāṇāṃ sāmānyamantrāṇāṃ tarpaṇārthamāptyarthaṃ viśeṣa tarpaṇārthaṃ viśeṣa mantra tṛptyarthaṃ cakāro'trāpyaṣṭottara śatahomaṃ kartavyamiti jñeyam | sāmānya viśeṣa tarpaṇāya pratyekaṃ mūlaśataṃ homaṃ vidhāyeti dīkṣā prakaraṇe vakṣyamāṇatvāt | deśāpātāviti- pavitra vidhānasya śāstrokta deśakālayoryatkicinnyūnātirikte tatsaṃpādanārthaṃ p. 337) tatra durnimitta saṃbhave tatparihārārthaṃ ca sunimittā pādanāya ca pratyekaṃ śataṃ śataṃ homaṃ kuryāt | pavitrakaraṇārthamiti atra kuṇḍa saṃskārādyetāvat paryantaṃ karmaṇaḥ dīkṣā pratiṣṭhāṣvapi samānatvāditaḥ paraṃ tat tatkarmoddiśyatvena kartavyatvāt atra pavitrasya prakṛtatvāt tat tatkaraṇanimittaṃ mūlamantreṇāhuti śataṃ hutvā | anantaraṃ mantrāṇāṃ saṃhitā mantrāṇāṃ tat tatkarmādau svāhāntaikaikāhutyā tarpaṇam | huphaḍantāhuti trayeṇa dīpanaśca vidadhyāt | tatprayogastu paddhatyukta prakāra eva | tathā siddhāntaśekhare- śikhādi śastra paryanta śaberāṇāṃ pratarpaṇam | kurvīta sakṛdājyena svāhāntaiḥ praṇavādibhiḥ || p. 338) praṇavādi śikhābīja dvaṃdvamadhyagabījakaiḥ | huphaḍantaiścaturthyantaiḥ mantrairdīpanamācarediti || atha sthālī pāka vidhimāha- tata ityādinā sthālīṃ carupātraṃ prāṇādi doṣarahitāṃśithilacchidrādyaduṣṭāṃ anupabhuktāṃ upabhuktaṃ purātanaṃ tadrahitaṃ ityarthaḥ | etadviśeṣaṇa dvayaṃ mṛtpātraparaṃ | tāmralayaparyantaṃ tasyoktatvāt | tathā kāmike- naivedyavidhi paṭale- suvarṇatāra tāmrādipātraṃ śuddhaṃ layāntikam | navamṛdbhāṇḍakaṃ vāpi pratisaṃdhyaṃ prakalpayet || iti caruṃ supakvaṃ maṃdatī prapākarahitam | iti | yathā saṃbhavati tathā vipacet | mandatīvratve prāyaścitta vidhānāt doṣaśravaṇācca caru śabdenāṃtastaṃḍula sahitamannamucyate | p. 339) taduktaṃ siddhāntaśekhare- antastaṇḍula śeṣoyaṃ carurityabhidhīyate | tatsidhyai supakvārthaṃ svāhāṃtaya saṃhitathetyatra oṃ hāṃ susvinno bhava svāhā oṃ hiṃ susvinno bhava svāhā ityādi prakāreṇa uktaratra vakṣyamāṇa saṃpātāhutivat svetyagnau hetyājye prakṣiptasyājyabindoḥ taptābhidhāramiti nāma- oṃ hāṃ suśītalo bhavau ṣaṭ iti kṛtasya śītābhidhāramiti saṃjñā | tathā kāmike- vipacet pūrvatkṛssan madhyapakvaṃ yathā bhavet | uṣṇe taptābhidhāraṃ syāt śīteśītābhidhāraṇam || svāṃtayā mantra saṃhatyā śivahavya vahe purā | haviṣyaṃte ca hetutvāt susvinno bhava ityapi || taptābhidhāramevaṃ syāt dvitīye maṇḍale tataḥ | p. 340) prokṣaṇādi samāyukte pūjite hyavaropyatām | suśītalo bhavetyevaṃ vauṣaṭ pallavayuktayā || śītābhidhāramevaṃ syānmantrasaṃhitayā carau | iti svetyagnau heti saṃskārasyoparītyatra yadyat dravyaṃ saṃskāryaṃ uttaratra vakṣyamāṇa pavitrādikaṃ nyasya tasyopari sṛvaṃ dhūnan cālayan pātayet | prakṣipet | tathoktaṃ- saṃpātahomaṃ kurvīta ghṛtaissaṃhitayā carau | svāhāṃtayā sṛveṇāgnau ājyārthāṃ sveti nikṣipet || śiṣṭājyaṃ ca carau heti saṃpātesyāditi kramaḥ | bhāgatrayaṃ saṃkalpya iti śivanivedanārthamekaṃ homārthamekaṃ ātmana ekaṃ evaṃ tribhāgaṃ kṛtvā ātmabhāgaṃ kevalamājyena śivāgni bhāgau ghṛta madhubhyāṃ saṃyojayet | p. 341) tata sthālīkṛtaṃ tredhā darbheṇa vibhajeccarum | tadekaṃ bhāgamādāya pātre saṃpūjitaṃ hṛdā || śaṃbhave sthaṃḍilasthāya dadyāt kuṃbhasthitāya ca | kartarīsthāya cāstrāya bhāgaṃ citrā vasau param || sṛveṇa juhuyāt vidvān śivāyāgni sthitāya ca | huta śeṣaṃ punasthālyāṃ nidhāya ghaṭṭayediti || śivakuṃbhādibhyo vinivedyatvāt | śivāya kalpitaṃ bhāgaṃ pañcadhā vibhajya | yāgagehapūjita sūryadvārapādi sahitāya kalaśakartarī maṇḍalādi karasthāya śivāya bhāgatrayaṃ sveṣṭaliṃgādi karaṇasthāya bhāgamekaṃ ca datvā | śeṣaṃ vṛtāṃga nivedana kāle nivedanīyam | tathā agnyarthaṃ bhāgaṃ caturdhā vibhajya ekaṃ bhāgaṃ yāgeśvarasya carunivedanānantaraṃ p. 342) vahnistha śiva nivedanārthaṃ hṛtvā dvitīyānnādantarbaliṃ datvā | tritīnagnau pavitrāropaṇakāle tacca datvā | turīyeṇa balirdeyam | tathātmabhāgaṃ svātma śiṣyasaṃkhyayā vibhajya karmānte etaissahavā śrīyāditi- asyārthasya carumājyaṃ gaṃdhādi pūrvasyāmiti- tatognisthāya bhagavate carostritīyāṃśaṃ hṛtveti vakṣyamāṇa vacanadvayaṃ sūcakamiti guravaḥ anantarakaraṇīyānāha | tata ityādinā tataḥ sthālīpākānantaraṃ tantu navakeṣvityatra sūtragata navatantuṣvityarthaḥ | tantu triguṇa triguṇīkṛtamekaṃ sūtramiti vidhānāt | granthiṣu pavitragranthi navakeṣu pūrvavat svasvanāmnāpi vinyaset ityatra praṇava namaskāra yuktena caturthyantena vinyaset | p. 343) etat kaṃkaṇatrayagata graṃthi viṣayam | gaṃgāvatārasyoktaravakṣyamāṇatvāt | gaṃgāvatārakaṃ nāma parāśaktisvarūpaṃ pavitraṃ tatpavitragatāṣṭādaśagranthiṣu dviraṣṭaka kalā prāsādamantra gata ṣoḍaśakalā śivaśakti dvayaṃ ca vinyaset | tantu saṃkhyayā kṛta graṃthi pakṣe tu etā eva kalāḥ āvartyāvartya ekadeśena kārtsnena vā yathā yogyaṃ nyasanīyāḥ | maṇḍala catuṣṭayamiti- sūryasomāgni śakti maṇḍalānāṃ catuṣṭayaṃ sādhipatiṃ tattadadhipati sahitaṃ yathā trimaṇḍatmavidyā śiva tatvākhya pavitreṣu gaṃgāvatāra pavitre ca saṃpūjayet | saṃvatsarātmakaṃ iti- saṃvatsarātmā yasyā sau saṃvatsarātmakaḥ tathāhi- purātanādāṣāḍhāt dvitīyāṣāḍhaṃ yāvat p. 344) ārādhanāmārādhanānusāriṇāṃ saṃdhyādīnāṃ sākṣiṇaṃ avyayaṃ paripūrṇaṃ goptāraṃ sarvakṛtya phalarakṣakaṃ saṃśrayaṃ āśrayabhūtaṃ karmaphalaprāpti nibandhanaṃ tatkṛta karmaphalaprāptaṃ kāraṇaṃ śivaṃ hṛdi śivaliṃgegnau ca saṃsmaran gaṃdha pavitramityatra kastūrikādi gandhena yuktaṃ tathā siddhāntaśekhare kastūrikā candanameva jāti karpūratakkolalavaṃga koṣṭam | uśīramelā navatītalohaṃ palatrayaṃ kesarakaṃ sarāgam | etaissacūrṇaṃ vidadhītagaṃdhaiḥ viliṃga liptaṃ śivaśaṃbareṇa | tenaiva gaṃdhena vilipta sūtraṃ taducyate gaṃdha pavitrakākhyam || iti | p. 345) sūryanāma viśiṣṭaṃ sūryanāma sahitaṃ āmantraṇaṃ oṃ samastavidhi vicchidra pūraṇe cetyādinā vakṣyamāṇamāmantraṇa padātmakaṃ mantraṃ śaṃbho ityatra sūrya iti paret | tanmūlena sūryamūlamantreṇa tadaṃgagrahebhyaḥ tadaṃgāni āgneyādiṣu saṃpūtāni hṛdayādīni grahāḥ somādayastebhyaḥ svasvamantraistattanmantraiḥ pavitraṃ samarpayet | deva samīpaṃ śivaliṃga samīpaṃ | atha vratāṃga dravya nivedana prakāraḥ | vratacarāṃgāni nivedayedityādi etaddantakāṣṭha mṛdbhasma jalagavya homadravya daṇḍākṣa sūtrādikaṃ vratopayogī dravya jātaṃ vratāṃgaṃ vrata vṛddhaye deyam | rocanā kuṃkumatāṃbūlādikaṃ bhogāṃgaṃ bhogavṛddhayedeyam iti durbodha padabodhinyāmuktam | p. 346) mṛgendra ṭīkāyāntu etat sādhakopayogi dravyajātaṃ anyat sarvaṃ tat tad digdevatā tṛptyarthaṃ deyamityuktam | atha devasya āmantraṇa pavitra samarpaṇa prakāramāha gaṃdhādyadhivāsitamityādinā gaṃdhādyadhivāsitaṃ pūrvokta kastūrikādi vāsitaṃ kalpatantukaṃ tattadadhikaraṇocitta pavitragatantu saṃkhyayā hīnatantu yuktaṃ sa puṣpaṃ puṣpasahitaṃ aṃjalāvādāya aṃjali madhyasthaṃ kṛtvā | mantraṇa padātmakamityatra padaśabdopalakṣyavācakaṃ | ihāmaradattaḥ- padaṃ vyavasitaṃ trāṇaṃ sthāna lakṣmāṃghri vastuṣu iti | āmantraṇadyotavākya samūhātmakamityarthaḥ | oṃ iti mantradīpanārthakaṃ samastavidhi vicchidra pūraṇeśa sarvakriyā vyatikaraṇa paripūraṇa kṣamāmavayaṃ pratiyajñaṃ prati p. 347) prabho svāmin tvadicchāprāptikārakaḥ tvadicchayātvadīyājñayālabdhopakaraṇaḥ tvāmahamāmaṃtrayāmi viśeṣa saparyāgrahaṇāya anujñāpayāmi | tat tasmādyajataḥ prayatnamātiṣṭhataḥ me mama tatsiddhiṃ pavitrākhya karmaphala niṣpattiṃ anujānīhi ājñāpaya cidacitpate cidā(tā)tmanāṃ acitāṃ māyādīnāṃ ca pate sarvathā sarvaprakāraṃ sarvadā sarvakālaṃ ca namastestu me prasīda prasannobhava āmantraṇa prakārāṃtaramā mantrito'sītyādi niyamaṃ vṛ(vra)tāvadherniyamaṃ sadyodhivāse ekasmin divase eva pūrvamadhivāsanaṃ kṛtvā anantaraṃ pavitra samarpaṇa pakṣe prabhāte tu pavitrakamityatra sadyaḥ kāle pavitrakamiti vadet | recakena prāṇavāyorūrdhvavāhena saṃnirodhe kṛte samyak ūrdhvaṃ pravartate ityuktatvāt | p. 348) recaka yogena saha mūlaṃ śivamantraṃ layāntaṃ dvādaśāntaparyantaṃ | tathā kāmike- evaṃ granthi samāyuktaṃ ka(a)lpatantu vinirmitam | dhūpitaṃ puṣpasaṃyuktaṃ samādāyānjalau guruḥ || āmantraṇa pavitraṃ tat sudhā mudrā prarocitam | śivāyāropya tanmūrdhni recakena śivāṇunā || iti | siddhāntaśekhare ca- ityevamā mantrya śivaṃ vicintya tanmūlamantraṃ saha recakena | śivāntamuccārya śivāya dadyāt liṃgottamāṃge śubha gaṃdha sūtram || iti gaṃdha pavitra samarpaṇānantaraṃ karaṇīyān āha dhūpadīpādibhirityādinā- p. 349) dīpādibhirityādi padena chatra cāmaradayo gṛhyante | agnyadhikaraṇepi tatkriyāmāha tata ityādinā caroragnyarthaṃ vibhaktasya caroḥ tritīyāṃśaṃ prāptaṃ tritīyamaṃśaṃ hutvā brahmāṃgebhyaśca datvetyatra agnyadikaraṇasya śivasya aparatvena pūjita brahmāṃgebhyaśca pavitraṃ samarpayet | prāyaścittārthaṃ nyūnādi doṣamokṣārthaṃ mūlenāṣṭottara"'satamiti śruteḥ adhivāsana karmaṇo nyūnātirikta doṣaśāntyarthamityarthaḥ śivamagnisthaṃ niṣṭhurayā niṣṭhuramudrayā nirodhayet | sviṣṭa kṛdāhutīḥ agnyādyāhutayaścatasraḥ | samācamyetyatra balividhānānantaramācamanīyasya vihitatvāt śrotra vaṃdanaṃ prāṇāyāmaṃ vā kuryāt | maṇḍalasthaṃ śivaṃ samarpitāyā p. 350) kriyāyāḥ kariṣyamāṇa karmaṇaḥ śeṣaṃ yasya tamapi aṣṭapuṣpikayā saṃpūjya nirodhayet | atha saṃpāta saṃskṛtasya pavitrasya saṃskārānantaraṃ rakṣaṇaṃ cāha pūta ityādinā pūte śuddhe vaṃśādi saṃbhave veṇvādi nirmite pātre peṭikāyāmanyena vidhāya sūtrairāveṣṭya ityuratra vidhānāt kalamevā yatanameva saṃsthānaṃ yasya tasmin sthīyata iti | tathoktam- tannikaṭe rakṣārthaṃ saṃsthāpya kalaśe yajña rakṣakatvena sthita iti dīkṣāyāṃ vakṣyamāṇatvāt vighnādibhyo rakṣitavyamiti vijñāpayet | siddhāṃtapustake vidyāpīṭhe ca svagurau | guropadāṃtikaṃ gatvā bhaktyā dadyāt pavitrakam | iti somaśaṃbhu vacanāt | p. 351) tadanantarakaraṇīyānāha vahnirityādinā bahiḥ yāgamaṇṭapādbahiḥ kṛmāduktakṛmātpūrvaṃ paṃcagavya prāśanānantaraṃ carubhakṣaṇaṃ kṛtvā tadanantaraṃ dantadhāvanaṃ kuryāt | mumukṣurapyevamiti pañcagavyādi sevanaṃ kuryāt sadyo śivāsana pakṣe pañcagavya prāśanādikamakṛtvā uktaratra karma kuryāt iti pavitrādhivāsanavidhiḥ | evaṃ pavitrādi(dhi)vāsanamuktvā pavitrārohaṇakāryaṃ karaṇīyānāha athetyādinā maṇṭapa yāgamaṇṭapaṃ bhuvaṃ yāgamaṇṭapa bhuvaṃ devaṃ liṃgastha śivaṃ avisṛjyaiva pūrvasmin divase visarjanāyānuktatvāt | gaṃdhapavitramādāyānyatra saṃsthāpya paścād visarjanaṃ kuryāt | anyathā punarapi tatsamarpaṇasya p. 352) ayogyatvāt pavitradānasamaye gaṃdhapavitramapi deyamiti gurubhiruktatvāt paṃcagavya carulāja jala puṣpādikaṃ varjayitvā vratāṃga dravyāṇyapyādāyāhnikadvayamityādinā prātaḥ madhyāhna kṛtyadvayaṃ sūryanāma viśiṣṭaṃ kālātmanetyādi paṭhitvetyatra kālātmanātvadhādeva ityādyuktaratra vakṣyamāṇa ślokadvaya paṭhanaṃ kṛtvā | śaṃbho ityatra bhāno iti paṭhitvā śiva sūryāya pavitraṃ samarpayet | atha devasya pavitrāropaṇātpūrvaṃ karaṇīyānāha śivaṃ saṃpūjya ityādinā śivaṃ iṣṭaliṃgasthaṃ saṃpūjya nityapūjānantaraṃ yathāśakti viśeṣapūjāṃ kuryāt | tathoktam mṛgendre yathā vibhavataḥ pūjāṃ kuryānnityādanantaram | p. 353) dantadhāvana ta(sa)dbhasma mṛdhyā(ddhā)trī phala bhāvanāt | aindrādi śaṃkarāṃtāsu dikṣu pātreṣu vinyaset || iti | vratabhogāṃga dravya nivedanānantaraṃ pavitrāṇi samarpayet | atra dravya nivedane jala kuṃkuma paṃcagavyatāṃbūlacakho nyu(nū)tanā eva deyāḥ | itarāṇi pūrvadina dattānyeva- atha devasya svasya svābhimata prārthanā pūrvaṃ pavitra samāropaṇamāha kālātmanetyādinā kālātmanā truṭilava nimeṣa kāṣṭhā kalā muhūrta yāmāhorātra pakṣamāsa ṛtvayava saṃvatsara yugamanantakalpa mahākalpākhyāṣṭādaśavasthātmakovāyāmāyāminībhyāṃ vinā ṣoḍaśāvasthātmaka kālo vā ātmaśarīra nityādhiṣṭheyatvena yasyā sau kālātmā | tathācoktam p. 354) sarvābhāvamayo devo viśvesmin sa carā'care | kalpyate kālarūpeṇa viśvamūrtiṃ maheśvaraḥ || iti he deva kālātmanā tvayā māmake vidhau madīya vyāpāre yatkliṣṭaṃ kṛtaṃ karma kathaṃ bhūtaṃ kliṣṭaṃ yatkila bhagavān maheśvaraḥ pañcopacāreṇa pūjyate tatra upacāra hīnaṃ karma kliṣṭamityucyate | na kevalaṃ kliṣṭamātraṃ samutsṛṣṭamapi yatkilāgameṣu bhagavataḥ pūjāvidhirāvāhanādi daśabhissaṃskāraiḥ pratipāditaḥ tatrājñānāt kiyantaṃ saṃskāramutsṛjya pūjānivartyate | tatsamutsṛṣṭamityucyate | tathā hṛtmapi tān saṃskā(ra) jñānatopi kāryavaśāt vyagratayā yadapahṛtyā'buddhi pūrvaṃ yatkriyate tatkarma hṛtamityucyate | tadevaṃ caturvidhamapi karmamatkṛtaṃ p. 355) mayā kṛtaṃ he śaṃbho tatra yatkliṣṭaṃ tadakliṣṭaṃ kṛtamastu asatkṛtaṃ samutsṛṣṭāditrayaṃ puṣṭaṃ saṃpūrṇaṃ yathā bhavati tathā kṛta kṛtamastu anena etadutsṛṣṭahṛta guptānāṃ taṃtreṇābhidhānaṃ sarveṣāmasat kṛtatvā | viśeṣāt tvadicchayā tvadīyājñayā kṛtena sarvātmanā sarvasmin caturvidhe karmaṇi pūrakatvena ātmāsvarūpaṃ yasya tena yadvā sarvātmanā ātmatatvādirūpatvena sarvavyāpakatvena sarvapūrakeṇeti yāvat | amunā pavitreṇa kliṣṭādyupalakṣita sarvakarmacchidrāṇi pūraya pūraya | atra dviruktissaṃpūrṇatātiśaya pratipādanāparā magho(khāṃ) yāgaḥ vrataṃ kṛṣṇāṣṭamyādiniyamastu akrodhādayaḥ maghaśca vrataṃ ca niyamaśca maghavrata niyamāḥ p. 356) teṣāmīśvaraḥ prabhuḥ tasmai svāhetyatra svaśabdamātmavācī vyakṣara sāmyāni brūyāditi nyāsāt | āhāharaṇa vācakaḥ ata svātmānamāharāmīti nivedayāmītyarthaḥ | taduktamabhiyuktaiḥ | ātmocyatā brahmanacātmanenyat namasya tastvāmadhihastamastīti | athātmādi tatva trayātmakaṃ pavitraṃ gaṃgāvatārākhyamapi mūlamantroccāraṇabhedena samarpaṇīyamityāha prakṛti tatvāṃtavyāpakamityādinā'tra prakṛti śabdena śuddhādhvanaḥ paraḥ prakṛtirmāyocyate | ātmatantu māyāṃtamiti bahuśruteḥ mantravyāpteḥ māyāṃ tatva vacanācca śrutyādi māyāṃtādhvāṃśaka vyāpakamātma tatvamiti | atra sarvatra saptamī nimittārthaḥ p. 357) kecit tu adhikaraṇāryaiva saptamīti- tatratvadhiṣṭhātāraṃ śivamityathaṃ adhyāhṛtya phaṇanti | brahmaṇā pālita ityatra eṣa brahmā śrīmatkiraṇādyuktavat śuddhādhvādhvāvasthitaśśuddha eva | nanu(tu) prākṛta iti kecit- aṇuśakti śaṃbhubhedena mantraṃ mantreśvarāṇāmiha(miva)kāraṇeśānāmapi trividhatvāt | brahmādya(di)dhiṣṭhānayukta śivaśakti viśeṣā eva tatra brahmādi śabdenocyante iti guravaḥ | taduktaṃ śrīmatparākhye ekopi nāmakairbhedaiḥ paṃcadhā samavasthitaḥ iti etat svarūpaṃ saṃdhyā prakaraṇe prapaṃcitam | tatraivā'vadheyam | māyāṃtamuccāryeti atra māyāntamityanena lakṣaṇayā śuddha vidyā tatvaṃ ucyate | p. 358) māyāntādhvāṃśa vyāpakaṃ vidyātatvaṃ tadadhiṣṭhātāraṃ śivaṃ ca dhyātvā māyāntadyotaka rudravācakamakāraparyantaṃ mantraṃ uccārya liṃgamūrdhni pavitramāropayet | evaṃ dvitīya pavitradānasamaye śuddhavidyā tatvāṃta vyāpakamityatra śuddhavidyā tatvāṃta adhvāṃśa vyāpakaṃ vidyātatvamityāśayaḥ | tadadhiṣṭātāraṃ śivaṃ dhyātvā īśvara tatvaṃ uccāryetyatra īśvarāṃtādhvāvadyotakeśvaravācaka bindvantaṃ mantraṃ uccārya liṃgamūdhni samāropayet | tṛtīya pavitra samarpaṇe śivāṃta muccāryetyatra śivaśaktyantamavadhiḥ yasya tat tathā śakti tatvādhvāṃta vyāpakaṃ śivatatvamiti yāvat | tadadhiṣṭhātāraṃ śivaṃ dhyātvā tasmai sadāśivāntadyotaka p. 359) nādakalāntaṃ mantraṃ uccārya pavitraṃ dadyāt | evaṃ mumukṣuḥ naiṣṭikī dīkṣayā dīkṣitaḥ pavitra trayaṃ dadyāt | bubhukṣu bhautikī dīkṣāviśeṣābhyāṃ lokadharmiṇī śivadhamiṇībhyāṃ dīkṣitastu śivatatvāntaṃ uccārya śivatatva pavitramādau paścād vidyā tatva pavitramanantaraṃmātmatatvapavitraṃ dadyāt | evaṃ prātisvikakaraṇādhiṣṭhita tatvādhvāṃśākhyāṃ tatva trayādhiṣṭhāna yuktāya śivāya pūjanamuktvā adhunā sāmastyena sarvatatveṣvadhiṣṭhāna tritayāvasthitāya pūjanamāha paścādityādi sarvakāraṇapālite brahmādi pañcakāraṇaiḥ paripālite layāntaṃ dvādaśāṃto'vadhiḥ | atra bubhukṣu viṣaye kecit ūrdhvasthāpi p. 360) śivatatva pavitrasya svāyovṛtti vidyā tatvātmakādayovasthānānupatyā prathamamāropitam | śivatatva pavitrakaṃ vidyātatva pavitrāropaṇānantaraṃ uddhṛtya tasmāduparyavasthāpya evaṃ ātmavidyātmakamapīti bhaṇanti | tadayuktaṃ tathāvidhaśrutya darśanāt kaṃkaṇa trayena mānabhedenordhvādhovasthāna vṛtyā saṃbhavācca | taduktaṃ ṣaṭsahasrikāyām liṃgamūrdha parīṇāhaṃ yathā caivātmakaṃ tathā | vidyātatva parīṇāhaṃ tato bhāgadvayaṃ vinā || tasmādbhāgadvayaṃ nyūnaṃ śivākhyaṃ yatpavitrakam | iti | tadanantarakaraṇīyamāha puṣpāṃjali puṭo bhūtvetyādinā gatiḥ mukta(kti)lakṣaṇaṃ śrīmatsvāyaṃbhuve- p. 361) dagdha saṃsāra bījasya yā puṃsaḥ paścimā sthitiḥ | sāgatistasya vijñeyaḥ nadehāntara saṃsthitiḥ || iti | parākhye prāptissā samatāsyatviti parameśvarasya gatya saṃbhavāt taddhetutvena tadvācyatvamiti jñeyam | sarvaprāṇināṃ carācare sthāvarajaṃgame saṃsthitaṃ adhiṣṭhātratayā sthitaḥ | antaścāreṇa aṃtaryāmi tathā(yā) draṣṭā śubhāśubhakarma sākṣīkarmaṇākāyika vyāpāreṇa manasā dhyānādi hetunā vācāstutyādi rūpatayāgatiḥ gaṃtavyaṃ madīyānāṃ kāya manovāksaṃdhyānāṃ kriyāṇāṃ tvameva viṣayamityarthaḥ | akṛtaṃ cyuta saṃdhyopāsanādi yat tadvākya hīnaṃ svāgata vijñāpanādi vākyahīnaṃ saṃpūtaḥ suṣṭhu atiśayena pūtaḥ p. 362) śuddhaḥ anādi nirmala ityarthaḥ tattayaiva pavitraṃ patanā trāyate yataḥ evamataḥ paraṃ pāpanāśanaṃ pāpaṃ nāśayitvā prāṇinaḥ paratatvaṃ naya yataḥ | evaṃ tavaśīlaṃ ata sthāvarajaṃgamātmakaṃ jagatsarvaṃ tvayaiva hi pavitritam | pavitrī kṛtaṃ nirmalabhūtaṃ bhavati bhaviṣyati ca tasmāt vratamantra sadbhaktyā samyak bhajanaṃ sarvadā bhagavatassevanaṃ upavāsanantacca mantra dravya kriyāṃgopetaṃ tadekadeśa vihīnaṃ vikalaṃ tasya bhāvaḥ vaikalyaṃ tenātmano yogaḥ tasmāt khaṇḍitamapari pūrṇakṛtaṃ yat tatsarvamekī bhavantu paripūrṇamastu yatastavājñā sūtreṇa gumbhitaṃ grathitaṃ tavatatsarvaṃ paripūrṇaṃ bhavatu iti tvaṃ yadi smarasi tadā tadevaṃ bhavatītyarthaḥ evaṃ vijñāpanānantarakaraṇīyānāha- p. 363) dhūpadīpetyādinā- ācāryaḥ sarvadevānāmityatra sarvadevānāṃ yāgamaṇṭapasthitānāṃ sādhakaḥ sādhya mantrasyāpītyapi śabdāt sopi yāgamaṇṭapasthita sarvadevānāṃ pavitraṃ dadyāt | tasyābhi(pa) sādhikāra dīkṣitatvāditi kecit | itarastu nityakarmaṇi pūjitānāṃ devānāmeva pavitrāropaṇaṃ kuryāditi bhāvaḥ | caturmāsādityādi padena caturmāsaṃ trimāsaṃ vātyādinā pūrvokta pakṣeṣu svābhimatakālaṃ guruṇādiṣṭaṃ vā vrataniyamaṃ gṛhītvā ityatra vratameka bhuktādi paramāvadhikatvena uktakālātpūrvaṃ yathoktakāla vyatirekeṇa guruṇā svayaṃ yaḥ kālāvadhiruddiṣṭaḥ sopi vā grāhyaḥ | evaṃ niyamita kāletyatra gamanaṃ na kāryam | P. 364) tathoktaṃ mohaśūrottare- na gaṃtavyaṃ sahasrākṣa pavitretvavisarjite | visarjite tu gaṃtavyaṃ svecchaṃ vai yatra ropata(cate) || iti | vidhicchidra pūrtisthairyāyetyatra svānuṣṭhita vidhicchidra pūraṇātmanaḥ pavitrakarmaṇasthairyārthaṃ homaṃ kartavyam | ekāhapakṣe dvitīyadine karaṇīyānāha aparedyuḥ ityādinā bhuktikāmaḥ bhogecchuḥ muktikāmo mokṣakāmaḥ saṃbaṃdhakaṃ tathoktaṃ kāmike vrataṃ nivedayeduktvā mamāstu phalasādhakam | bhukti kāmo vratīmāstu karmai tatpratibaṃdhakam || iti | atha yāgavisarjana prakāraḥ | vahni sthāyetyādinā vahnisthaṃ bhagavantaṃ śivaṃ nāḍīmārga saṃyogena vahni kuṇḍārcitaṃ devaṃ p. 365) maṇḍalābhyarcita śivetyuktatvāt maṇḍalastha śive saṃyojanaṃ kuryāt | anantaraṃ mantrān śivaṃ tadaṃga vācaka mantrān paridhi viṣṭhara mantrāṃśca | yadvā caṇḍapūjāntetamapītyatra vahnistha śivavisarjanānantaraṃ vahnivisarjanamakṛtvā caṇḍanāthamārādhya śataṃ hutvetyuktaratra vihitatvāt | caṇḍapūjānantaraṃ tamapi caṇḍanāthamapi vahnau saṃpūjya hutvopakarmānte vahniṃ visarjayet | maṇḍala sveṣṭa liṃgasthādīnadhikaraṇānurūpaṃ sāpekṣaṃ nirapekṣaṃ vetyatra sveṣṭa liṃgasthaṃ sāpekṣaṃ visarjayet sāpekṣa nirapekṣa visarjanayoḥ svarūpaṃ śivapūjāyāṃ nirūpitam | tato digkā(pā)lādī nityādi śabdena maṇṭapa pūjita sarvadevagrahaṇataḥ gurugaṇeśādipānuparyantān pūjākrama p. 366) viparyāsena nirapekṣaṃ visarjayet ityarthaḥ śuddha pavitrāṇi yathā nyāyamāhṛtyetra śuddha pavitrāṇi caṇḍārthaṃ kalpitāni pavitra catuṣṭayāni yathā nyāyaṃ sūryāgni caṇḍeśa maheśa kuṃbhe śaṃbhūktavatsūtrasamṛddhita iti | siddhāntaśekharādyukta prakāraṃ vā sūtra samṛddhau iti vidhānāt | sūtra saṃkaṭe ekaikameva dātavyam caṇḍeśa kṣetrapālayorityāha | māntaroktameka pavitraṃ vā pūrvaṃ caṇḍeśvarāya samarpya anantanirmālya pavitrāṇyapi deyāni andhakupādiketyatra nirmālya puṣpamālādikaṃ pavitrāṇi nirmala pavitrāṇi agnau dahet | bhūśodhana prakāraḥ tata ityādinā bhūśodhanānantarakaraṇīyānāha ācamyedityādinā p. 367) pūrvaṃ kṛtaṃ pūjanamapi devaṃ sveṣṭaliṃgaṃ pavitrāropaṇāya kṛta paryuṣita pūjitatvāt nirmālya pariśodhanārthaṃ nityavat snāpayitvā pūjayet | atha ekasmindivase eva pavitrādhivāsana samarpaṇayoḥ kramamāha sadodhivāsetyādinā caturmāsyādi niyamavatāpi niyamānte punaḥ pūrvavadyāgaṃ vidhāya uktakrameṇa visṛjya iṣṭiṃ kuryāt | svagurupūjāmāha guruśśivavadabhyarcya ityādinā etatpavitrakaraṇaṃ gurusaṃnidhāveva kāryamityāha paṃcayojana saṃsthopi ityādinā atha etatprakaraṇopa saṃhāraḥ parameśa iti evaṃ pavitraṃ pūjāvidhimabhidhāyānantaraṃ damana pūjāvidhimabhidhātuṃ p. 368) tadavaśya kartavyatāmāha caitretyādinā alābha bhayāt aprāpti bhayāt me svakṛta śivārcanā puṇya phalasya alābha bhayamiti cet atretihāso likhyate purā purasparamadamatta(tsara) devāsurāṇāṃ akāṇḍa jagad kṣayakārī yuddhaṃ | harasya mahān krodho bhūt tasmāt bhairavaḥ saṃjātaḥ | tena bhairaveṇa teṣāṃ garvaparihāraḥ kṛtaḥ | tasmādasau bhairavaḥ devāsuradamanāddamanāhvo'bhūt | anantaraṃ tasyāha(sahya)tejo nirīkṣaṇe naiva sāṃprataṃ jagat saṃharatītimatvā jagaddhitāya tadvīryeṇa prītenāpi śivena taṃ bhairavaṃ bhūtale viṭapo bhavedityuktatvāt udbhūtaḥ | si(ki)salayādi nāmadarcanaṃ yena kariṣyanti taiḥ kriyamāṇa caitramāsa pūjāpuṇyaphalaṃ tava iti tasmaivaramapi dattaṃ iti svacchanda bhairava p. 369) tantroktaṃ purāvṛttaṃ somaśaṃbhunā saṃgraheṇa likhitaṃ tadyathā harakopāt purājāto bhairavo damanāhvayaḥ mā(da)ntāstena surāssarve dānavāśca mahābalāḥ prītenātha śivenoktā viṭapo bhava bhūtale tāṃ tanuṃ tvamanu prāpya madbhogāya bhaviṣyasi | pūjayiṣyaṃti ye martyāḥ devatvatpallavādibhiḥ te yāsyanti paraṃ sthānaṃ damanatvat prabhāvataḥ | ye punarnakariṣyanti dāmanaṃ || teṣāṃ te caitra māsotthaṃ dattaṃ puṇyaphalaṃ mayā | svacchandabhairave tantre yadyapīṭhamudāhṛtam || tathā pīha samānatvāt siddhāntepyupapāditam | ataḥ parameśvareṇaiva varadānāt bhairavasyāpyatra paddhatyāpyuktam | ācāryaistatrāṃtara vihitopi damanotsavavidhiḥ sādhakaiḥ grahīta iti | p. 370) nanu ūrdhvavaktrodbhavai śaivai siddhāntairdeśikaissadā | tantrācāro na yogyasyāt vāmācārastathā guha || miśrācāro na kartavyaḥ cet pramādādadhogatiḥ | iti kālottara vacanāt | siddhāntetaratantre vihitā kathamanuṣṭhīyateti cet maivaṃ yadyapi idaṃ bhairva tantre kathitam | tathā bhairavasya īśvareṇa varadānāt kartavyameva | nahyekatroktasya iti hāsasyānyatrākathanamātreṇa mithyātvaṃ yuktaṃ tathātve sarvapurā vṛttānāṃ sarvatrā kathanamātreṇā satya prasaṃgena taṃ mūla dharmānuṣṭhāna pravṛtteḥ damana pūjā prakāraḥ tadityādinā tacchraddhālunā tasyāṃ damanapūjāyāṃ śraddhāvatā pavitravadyāgaṃ kuryāt | ityanena saptamyāṃ trayodasyāṃ vā adhivāsanārthaṃ p. 371) yāgaṃ saṃpādya sūryadvārapāla pūjā purassaraṃ sthālī pākāntaṃ karmakuryāt | damanakā mantraṇaprakāraḥ ahaṃ prasāda saṃbhūta iti sa paṃcāgaṃ mūlanāla patra puṣpaphala sahitaṃ atra samīpa sthitaṃ cedudyānaṃ tatra gatvā damanakamāmantrayet | dūrasthitaṃ cettamānīya gṛhe saṃrakṣayitvā mantrayet | taduktaṃ saptamyāṃ vā trayodaśyāṃ gatvā damanakāntikam | adyānasthaṃ samāmantrya saṃrakṣya bhavanaṃ vrajet | yadi dūre tamānīya samūlaṃ mṛttikānvitam || punarāropya mṛtpūrṇe pātre saṃsidhya vāriṇā | gṛhepyā mantraṇaṃ kuryāt pūrvokta vidhinā budhaḥ || iti | ata evoktamatra paddhatyāṃ gṛhaṃ gataṃ veti p. 372) agni sanidhiṃ nītvā saṃpādyetyatra pavitravatsapātāhuti saṃśuddhaṃ kuryāt | atha vratāṃgadravyaissaha damanaka nivedana prakāraḥ nivedayedityādi anantarakaraṇīyānyāha arpitosmītyādinā sadyaḥ kāla ityatra sadyodhivāsana pakṣamāśritya saṃgraheṇoktam | pavitravadyāgaṃ kuryāt iti vidhānāt | dvitīye sati pūrvedyussāyāhne'dhivāsanaṃ kṛtvā parasmindivase pavitra vidhāna proktavat sarvamanuṣṭheyamiti damanaka samarpaṇa prakāraḥ | tata ityādinā damanaka samarpaṇānantaraṃ prārthanā prakāraḥ bhagavannityādi dāmanakaṃ parvadāmanotsava kusumāṃjaliḥ | anantarakaraṇīyānyāha p. 373) agnyādibhyaḥ iti ādipadenāntarbalyādi devānāmapi damanakaṃ deyamiti sūcitam | yāgaṃ visarjayedityanena maṇṭapastha deva visarjana pūrvaṃ caṇḍapūjanamapi kṛtvā visarjayet | iti damana pūjāvidhiḥ samāptaḥ || ekamākaṃdanāmāṃghri pūjakena dvijanmanā | ācāryakṛta paddhatyāḥ vyākhyānaṃ likhitaṃ mayā || bhagnapṛṣṭha kaṭīgrīvaḥ stastha(bdha) bāhuradhomukhaḥ | kaṣṭena likhitaṃ granthaṃ yatnena paripālyatām || iti śrīmatkacchapeśvara śivācāryaviracitā śrīmadaghoraśivācāryakṛtakriyākramadyotikāvyākhyā samāptam anaiṣīt || śrīśivābhyānnamaḥ || ########### END OF FILE #######