#################################################### MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00333 Uniform title: liṅgadhāraṇacandrikā Author : nandikeśvara Commentator : śivakumāraśāstri Description: Notes: Commentary written in 1903. Data entered by the staff of Muktabodha under the direction of Mark S. G. Dyczkowski. Revision 0: Dec. 15, 2015 Publisher : Medical Hall Publication year : 1905 Publication city : Varanasi Publication country : India #################################################### liṅgadhāraṇacandrikā śrīnandikeśvaraśivācāryaviracitā śrīśivakumāraśāstrikṛtyā śaranāmikā vyākhyayā medical hall publiśer Varanasi 1905 p. 1) śrīgaṇeśāya namaḥ śrīmate viśvārādhyāya namaḥ liṅgadhāraṇacandrikā nandikeśvaraviracitā pūrvabhāgaḥ ādhārādisamastacakranicaye yo haṃsarūpaḥ śivo nityānandaguruprasādavibhavād bhāvādisaṃjño'bhavat | ācārādivibhedataḥ punarasau ṣaḍliṅgarūpo'bhavat tasmai śrīgurumūrtaye girisutābhartre namaskurmahe || 1 || vedāḥ śāstrāṇyāgamā yatpraṇītāḥ puṃsāmiṣṭaprāptaye'nekarūpān | karmopāstijñānabhedena bhinnān hetūn loke khyāpayante namo'smai || 1 || bāṇaḥ kasya babhūva padmanayanaḥ kasyābhavat padmabhū- ryantā kasya mahīrathaḥ samabhavat patrāṇi vedāstathā | trailokyapralayāgnivat pravitataṃ hālāhalaṃ vā'pibat ko yaḥ śambhumupekṣya lokakuśalairdevaḥ samāśrīyatām || 2 || śraute karmaṇi santi vaidikagiro vaitānike niṣṭhitāḥ smārte'pi smṛtayo maharṣivihitā bhūyasya evekṣitāḥ | kintvāsāmavadhānato hṛdayayugbhāvārthasaṃvīkṣaṇe tātparyaṃ parameśatoṣaṇavidhāvekāntataḥ siddhyati || 3 || āstāṃ rājyamakhaṇḍabhūmivalaye svātantryasaukhyāñcitaṃ sāmantāśca jitā bhavantu ripavaḥ kośe dhaneśopamāḥ | vedāḥ sāṅgarahasyabodhamahitāḥ syurvāgvidheyāstathā- pīśānasya padāravindayugale cittaṃ na cet kiṃ tataḥ || 4 || tasmādīśvaratoṣameva manujo nityaṃ vidadyānmano- vākkāyairiti saṃvibhāvya munayaḥ prāg vāmadevādayaḥ | vairāgyeṇa nirasya mānasagatāḥ sāṃsārikīrvāsanāḥ svabhyāsena nigṛhya cittamabhavaṃstaddhyānalīnāśayāḥ || 5 || yadyapyasti maheśalābhakṛtaye jñānaṃ paraṃ kāraṇaṃ cittaṃ śodhayituṃ bhavantyapi tathā niṣkāmakarmāṇyalam | kintvetaddvayamapyanantakaruṇāvārāṃnidheḥ pādayo- rbhakternārhati ṣoḍaśīmapi kalāmityāhurādyā budhāḥ || 6 || bhaktiścāpi parā'pareti gaditā'trādyāsti mukhyeritā mukhyatvaṃ ca phalābhisandhivirahastanmātragaprematā | yāvadbhogavirāgavattvamapi vā premṇaiva caitattrayaṃ tadbhedānnavasaṃkhyakān munivaro dvaipāyanaḥ proktavān || 7 || māmake daharāmbhoje śārabhaṃ pādapaṅkajam | vighnāndhakāramārtaṇḍamaṇḍalaṃ satataṃ bhaje || 2 || karmabrahmavicāraśāstranicayaprotācchavāgvaibhavaṃ liṅgāṅgasthalatattvabodhakagirāmāpādane ṣaṇmukham | vidvanmattagajendrakumbhadalane kaṇṭhīravāḍambaraṃ vighnadhvāntaraviṃnamāmi śirasā malleśvarākhyaṃ gurum || 3 || vedaśāstrāṇyanālocya kecit paṇḍitamāninaḥ | dhāraṇaṃ śivaliṅgasya nāṅgīcakruramarṣataḥ || 4 || gauṇī tūktaviśeṣaṇairvirahitā tāvadbhirevānvitā bhedaiḥ prema tu dharmibhūtamabhavat sarvānvitaṃ sūtravat | tatprema smaraṇe śrutau praṇamane saṃkīrtane sevane sarvasvātmanivedanādiṣu tathā saṃyojayatyutkaṭam || 8 || atraivaṃ sati cintyatāṃ svamanasā premātisīmaṃ bhavad devasmṛtyaviyogameva valayattannityayogecchayā | tādrūpyeṇa vibhāvitasya satataṃ liṅgasya saṃdhāraṇe tīvrotkaṇṭhitavatkariṣyati na kiṃ bhaktasya cittaṃ muhuḥ || 9 || svayaṃvare varaṃ dehi karomi bhavadājñayā | teṣāṃ nirāsasiddhyarthaṃ liṅgadhāraṇacandrikām || 5 || bhaktyaikatāne hṛdaye hi loko māhendrakauberapadādi tuccham | matvā svakīyeṣṭapadaikasakto naktaṃdivaṃ dhyānatatiṃ tanoti || 10 || itthaṃ bhaktagatīkṣaṇe ca bahudhā yuktyaiva śambhormahā- jyotirliṅgasamāsanaṃ nijatanau siddhaṃ bhavatyañjasā | dharmaḥ kevalaśabdagamya iti yatsaṃsthāpanaṃ jaimineḥ tasmādvedagiro'pi tatpramitaye śaivaiḥ samudbhāvitāḥ || 10 || te khalvevamāhu liṅgadhāraṇaṃ tāvanna vaidikaparigrāhyam avaidikatvāt | vaidiatve hi vedavedāntavākyapratipādyatvaṃ niyāmakam | nahi tatra tadanyataraṃ paśyāmaḥ | athavā na vedamūlakasmṛtyādigamyatvam manvādismṛtiṣu tatprāpakavacanādarśanāt | tāsāmanyaparībhāvavāraṇāya kṛtā'bhavat | sveṣṭatātparyalabdhyai ca liṅgadhāraṇacandrikā || 11 || kāmikaṃ vātulaṃ caiva mukuṭaṃ vīrasaṃjñakam | āgamaṃ skāndaliṅge ca prādhānyenāśrayatyayam || 12 || sāmbaśambhoḥ paraṃ toṣaṃ vidhātuṃ śambhupādayoḥ | vyākhyā tasyāḥ śannāmnī vidhāyaiṣā samarpyate || 13 || lokaiṣaṇā bhavatyeva yadyapyatra pravartikā | tathāpi kiñcid gaurīśastuṣyediti manogatam || 14 || yadi manyase maṅgalādyācārasyevānumeyavedamūlakatvam tadapyāśāmātram liṅgadhāraṇasya sakalaśiṣṭānācaritatvena katipayajanācārasya vedānumāpakatvābhāvāt | tathā ca nikhilapramāṇabahirbhūtasya liṅgadhāraṇasya kathaṃ vaidikaparigrāhyatvamiti? tanna vedaśāstrapurāṇeṣu kāmikādyāgameṣu ca | liṅgadhāraṇamākhyātaṃ vīraśaivasya niścayāt || śambhoḥ śirasi bibhrājaccandramaścandrikeva sā | imāṃ śaradamāsādya prakāśaṃ parameṣyati || 15 || patiṃ gaṇānāmatha seśagaurīṃ sārasvataṃ cāpi mahaḥ praṇamya | samprārthya bodhaṃ śivatattvavettrīn vyākhyānamasyāḥ samupakrame'dya || 16 || iti siddhāntokteḥ | asyārthaḥ- vedā ṛgādayaḥ | anena bhāratasyāpyupalakṣaṇam bhārataḥ pañcamo vedaḥ ityabhiyuktokteḥ | śāstrāṇi smṛtayaḥ | purāṇāni skandavāyulaiṅgikādīni | āgamāḥ kāmikādayaḥ | tatra yajurvedataittirīya-śākhyāyāṃ jyotirliṅgānusandhānarūpāntarliṅgadhāraṇaṃ vidhīyate | tatra taittirīyake tu - daharaṃ vipāpmam (tai. ā. 10|10|3) tatrādau liṅgadhāraṇasyā'bhyantarabāhyaliṅgadhāraṇātmakatayā dvaividhyenobhayavidhasyāpi tasya śrutismṛtisiddhatve sāmprataṃ nirūpaṇīye prathamamābhyantaraliṅgadhāraṇasya śrutisiddhatvaṃ bodhayituṃ daharavidyāyā hṛtpuṇḍarikāntarālavartijyotirliṅgaviṣayakatvaṃ prasādhayati - taittirīyaka ityādinā | daharaṃ vipāpmamiti | idamatropaniṣanmantrasvarūpam - daharaṃ vipāpmaṃ varaveśmabhūtaṃ yatpuṇḍarīkaṃ puramadhyasaṃstham | tatrāpi dahre gaganaṃ viśokastasmin yadantastadupāsitavyam || (tai0 ā0 10|10|3) iti | ityārabhya tasmin yadantastadupāsitavyam (tai. ā. 10|10|3) ityantena upāsanā vidhīyate | tatkimityākāṅkṣāyām - atra bhāṣyam - yadetat puṇḍarīkamaṣṭadalaṃ hṛdayakamalamasti | kīdṛśam? daharam alpam aṅguṣṭhamātraparimitatvāt | vipāpmaṃ cittaikāgryasthānatvena pāparahitam | varaveśmabhūtaṃ varasya śreṣṭhasya paramātmana upalabdhisthānatvenopāstisthānatvena ca gṛharūpam | puramadhyasaṃsthaṃ hastapādādibhiḥ sarvairavayavaiḥ pūryata iti puram, tasya madhye kukṣyurasorantarāvasthitam | tatrāpi tasminnapi puṇḍarīke dahre'lpapradeśe gaganamākāśavadamūrtabrahmarūpamasti | brahmaṇaḥ sarvagatatve'pi ghaṭākāśavat puṇḍarīkasthānāpakṣayā'lpatvamupacaryate | tathā ca śrutyantaram - atha yadidamasmin brahmapure daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma daharo'sminnantarākāśaḥ (chā0 u0 8|1|1) iti | daharākāśasya ca brahmatvaṃ daharādhikaraṇe (bra0 sū0 1|3|5) nirṇītam | ata eva viśokaḥ chāndasaṃ puṃstvam śokarahitaṃ gaganaśabdavācyaṃ brahma | evaṃ sati tasmin puṇḍarīke'ntaḥ madhye yad brahmatattvamasti tadupāsitavyaṃ vijātīyapratyayarahitena sajātīyapratyayapravāheṇa cintanīyam (sā0 bhā0 10|10| 3) iti | asyāṃ śrutau tatrāpi dahre gaganaṃ viśokastasmin yadantastadupāsitavyam yo vedādau svaraḥ prokto vedānte ca pratiṣṭhitaḥ | tasya prakṛtilīnasya yaḥ paraḥ sa maheśvaraḥ || (tai. ā. 10|10|3) ityanena śivaḥ śūlī maheśvaraḥ (a. ko. 9|9|20) iti ityuktyā gaganasyāpi madhye vartamānaṃ gaganaśabdavācya brahmatattvātiriktameva kiñcidvastūpāsitavyamiti bhramaḥ sambhāvyate tanmā sambhāvīti bhāṣyakāreṇa viśokāntaṃ vyākhyāya madhye evaṃ sati iti yojitam | tataśca tasmin yadantarityatra tatpadena gaganaṃ na parāmarśanīyam api tu vyavahitamapi puṇḍarīkameva parāmraṣṭavyam | tataścāyamarthaḥ phalati- yato hṛtpuṇḍarīke brahmatattvasya vāsasthānam atastasmin vartamānaṃ brahmatattvamupāsitavyamiti | yo vedādāviti | vedasya adhyetavyasya ādau prārambhe svaraḥ svaraghaṭitaḥ praṇavarūpaḥ śabdaḥ proktaḥ - brahmaṇaḥ praṇavaṃ puryādādāvante ca sarvadā | sravatyanoṅkṛtaṃ pūrvaṃ parastācca viśīyaṃti || iti mānavavākye uccārayitavyatvena vihitaḥ vedānte māṇḍūkyopaniṣadādau pratiṣṭhitaḥ mātrāvibhāgena vyākhyātaḥ tasya praṇavasya prakṛtau kāraṇe mātrātmake'vayave līnasya saṃhitayā'vibhāgaṃ prāptasya a u m iti vibhaktāvasthātaḥ oṃ ityavibhāgāvasthāṃ prāptasyeti kośāvagatarūḍhyā śivaikāntikamaheśvarapadāvaruddhavākyena upāsya##- yāvat yaḥ paro mukhyatvena pratipādyaḥ sa maheśvara ityarthaḥ | praṇavasyaikaikamātrayā brahmaviṣṇurudrā devāḥ ṛgyujaḥsāmāni vedāḥ bhūḥ bhuvaḥ sva ityete trayo lokāḥ evaṃrūpeṇa viśakalitāḥ padārthā abhidhīyante | omiti samastena tu sarvasamaṣṭyāśrayarūpaṃ māheśvaraṃ tattvamucyata ityāśayaḥ | idaṃ ca māṇḍūkyopaniṣadi gauḍapādācāryakārikāsu ca spaṣṭam | vedabhāṣye tu - yo vedādau sa maheśvaraḥ iti pratīkamupādāya - vedānām agnimīle purohitam (ṛ0 1|1|1) iṣe tvorje tvā (śu0 ya0 1|1) ityādīnām ādiḥ upakramaḥ tasminnupakrame yaḥ svaraḥ yo varṇaḥ praṇavarūpo'sti sa ca svaraḥ praṇavaḥ vedānte copaniṣadi - omityetadakṣaramidaṃ sarvam ityādikāyām pratiṣṭhitaḥ pratipāditaḥ | sa ca svaraḥ praṇavaḥ dhyānakāle prakṛtau avyākṛte jagatkāraṇe līno bhavati | akārokāramakāreṣu virāḍḍhiraṇyagarbhāvyākṛtāni dhyātvā virāḍrūpamakāramukāre pravilāpya taṃ cokāraṃ hiraṇagarbhamūlaprakṛtirūpe makāre pravilāpayet | tasya ca prakṛtau līnasya praṇavasya yaḥ paraḥ sa caturthamātrārūpeṇa nāde dhyātavya utkṛṣṭo'sti so'yaṃ maheśvaro vijñeyaḥ | anena mantreṇa pūrvoktagaganaśabdavācyaṃ vastu prapañcitam iti vyākhyātam | śivaikāntikamaheśvarapadāvaruddhavākyeneti | śivaikāntikaṃ niyamena śiva eva prayujyamānaṃ yanmaheśvara iti padam tadyuktena yo vedādau svaraḥ prokta ityādivākyena | vastuvidhānāt upāsanāyā guṇaviṣayakatvena tatkiṃguṇakamityākāṅkṣāyām ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma (tai. ā. 10|12|1) upāsyavastuvidhānāditi | tadupāsitavyamiti vihitāmupāsanāmanūdya sā kiṃ viṣṇuviṣayiṇī śivaviṣayiṇī veti jijñāsāyāṃ yo vedādau svaraḥ proktaḥ (tai0 ā0 10|10|3) ityanena maheśvaraviṣayiṇī seti nirṇayasya pratyāsattinyāyasahāyena karaṇādityarthaḥ | tena vidheyatābodhakaliṅādipadābhāve'pi na kṣatiḥ | guṇaviṣayakatveneti | taṃ yathā yathopāsate tattadeva bhavati (śa0 brā0) iti śruteḥ upāsanāyāḥ svaprakārībhūtaguṇānurodhenaiva tattatphalaprayojakatayā nirvikalpakātiriktajñānasya saprakārakatvaniyamāccopāsanāyā guṇaviṣayakatvamiti bhāvaḥ | ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahmeti | ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam | ūrdhvaretaṃ virūpākṣaṃ viśvarūpāya vai namaḥ || (tai0 ā0 10|12|1) ityasminneva prakaraṇe paṭhitamantreṇa kṛṣṇapiṅgalatvordhvaretastvavirūpākṣatvarūpāṇāṃ trayāṇāṃ dharmāṇāṃ virūpākṣastrilocanaḥ (a0 k0 1|1|32) iti kośavaśāt śivaikaniṣṭhatvena nirṇītānāmupāsyaviśeṣaṇatayā vidhānāt paramaśivaviṣayiṇyeva daharavidyeti gamyate | ṛtamityādimantrārthastu bhāṣye evaṃ darśitaḥ - yadetatparaṃ brahma tatsatyam abādhyam | satyaṃ ca dvividham - vyāvahārikaṃ pāramārthikaṃ ca | hiraṇyagarbhādikaṃ rūpaṃ vyāvahārikaṃ satyam | tannivāraṇena pāramārthikasatyaṃ pradarśayitumṛtaṃ satyamiti viśeṣyate atyantaṃ satyamityarthaḥ | tādṛśaṃ brahma svabhaktānugrahāyomāmaheśvarātmakaṃ puruṣarūpaṃ bhavati | tatra dakṣiṇe maheśvarabhāge kṛṣṇavarṇaḥ | umābhāge piṅgalavarṇaḥ | sa ca yogena svakīyaṃ reto brahmarandhre iti mantreṇa paramaśivāsādhāraṇaguṇavidhānācca śivatattvasvarūpaṃ tadityavagamyate | dhṛtvā ūrdhvaretā bhavati | trinetratvādvirūpākṣaḥ | tādṛśaṃ parameśvaramanusṛtyeti śeṣaḥ | viśvarūpāya jagatkāraṇatvena sarvajagadātmakāya virūpākṣāya puruṣāyaiva namaskāro'stviti | nanvasyāmevopaniṣadi sahasraśīrṣaṃ devam (tai. ā. 10|11|1) ityanuvākena sahasraśīrṣatvādiguṇakasya nārāyaṇasyābhihitatvena nanvasyāmevopaniṣadi sahasraśīrṣaṃ devamityanuvākeneti | ayamasti so'nuvākaḥ - sahasraśīrṣaṃ devaṃ viśvākṣaṃ viśvaśambhuvam | viśvaṃ nārāyaṇaṃ devamakṣaraṃ paramaṃ prabhum || viśvataḥ paramaṃ nityaṃ viśvaṃ nārāyaṇaṃ harim | viśvamevedaṃ puruṣastadviśvamupajīvati || patiṃ viśvasyātmeśvaraṃ śāśvataṃ śivamacyutam | nārāyaṇaṃ mahājñeyaṃ viśvātmānaṃ parāyaṇam || nārāyaṇaḥ paro jyotirātmā nārāyaṇaḥ paraḥ | nārāyaṇaparaṃ brahma tattvaṃ nārāyaṇaḥ paraḥ || nārāyaṇaḥ paro dhyātā dhyānaṃ nārāyaṇaḥ paraḥ | parādapi paraścāsu tasmādyastu parātparaḥ || yacca kiñcijjagat sarvaṃ dṛśyate śrūyate'pi vā | antarbahiśca tatsarvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ || anantamavyayaṃ kaviṃ samudretaṃ viśvaśambhuvam | padmakośapratīkāśaṃ hṛdayaṃ cāpyadhomukham || adhoniṣṭyā vitastyāṃ tu nābhyāmupari tiṣṭhati | jvālāmālākulaṃ bhāti viśvasyāyatanaṃ mahat || santataṃ śirābhistu lambatyākośasannibham | tasyānte suṣiraṃ sūkṣmaṃ tasmin sarvaṃ pratiṣṭhitam || tasya madhye mahānagnirviśvārcirviśvatomukhaḥ | so'grabhug vibhajaṃstiṣṭhannāhāramajaraḥ kaviḥ || tiryagūrddhvamadhaḥśāyī raśmayastasya santatā | santāpayati svaṃ dehamāpādatalamastakam || tasya madhye vahniśikhā anīyordhvā vyavasthitā | nīlatoyadamadhyasthā vidyullekheva bhāsvarā || nīvāraśūkavat tanvī pītā bhāsvatyaṇūpamā | tasyāḥ śikhāyā madhye paramātmā vyavasthitaḥ || sa brahmā sa śivaḥ sa hariḥ sendraḥ so'kṣaraḥ paramaḥ svarāṭ || (tai0 ā0 10| 11|1-2) iti | yadyapi pūrvānuvākaḥ yaḥ paraḥ sa maheśvaraḥ (tai0 ā0 10|10|3) ityatraiva samāptaḥ nārāyaṇānuvākaśca tato bhinna eva | etāvanmātreṇaiva pūrvoktadaharopāsanāyā maheśvaraviṣayakatvaṃ tasyaiva daharopāsanopāsyatvaṃ kiṃ na syāditi siddham tathāpi hṛdayapadmakośādīnāṃ carcāyā asminnapyanuvāke sattvenaitacchaṅkotthānaṃ bodhyam | atraitatsamādhānāya candrikākāraḥ kaivalyopaniṣadatharvaśirahkaṭhavallīvākyāni samānaviṣayāṇyāśritya daharavidyāyāḥ paramaśivaviṣayakatvaṃ prasādhyoktopāsanāyā aniyataviṣayakatvavāraṇāyopāsanādhikaraṇībhūtahṛdayapratiyogitvena nārāyaṇasyopanibandhamupāsakākāṅkṣāśāntyarthaṃ varṇayati nārāyaṇasya svahṛdayapuṇḍarīke'nitarasādhāraṇajyotirliṅgānusandhānena brahmabhāvāpannatayā nārāyaṇaparaṃ brahma tattvaṃ nārāyaṇaḥ paraḥ (tai0 ā0 10|11|1) ityādivākyānyapi yojayati nārāyaṇāt paramit pañcamīsamāse'pi kasyacicchaivasyāśayaṃ darśayati parantu nārāyaṇopaniṣadgatānāṃ sarveṣāṃ vākyānāṃ svārasyenaivaṃprakāreṇa yojayitumaśakyatvānniṣpakṣapātabuddhibhya idaṃ vyākhyānaṃ na rociṣyata iti narāṇāṃ samūho'yanaṃ yasyeti vyutpatīmāśritya anuvākatrayasyopakramopasaṃhāraparyālocanena ca paramaśivameva nārāyaṇapadena gṛhītvā prakṛtopāsanāyā aniyataviṣayakatvaṃ vāraṇīyam | upāsanāyā mānasakriyārūpatayā ekasminneva pratīke'nekopāsanāyāḥ śāstreṣu dṛṣṭatayā dahropāsanāyā apyaniyataviṣayakatve na kācit kṣatirityapi śakyate vaktum | tathā satyābhyantaraliṅgadhāraṇaṃ na siddhyediti tu na bhramitavyam prathamānuvākatṛtīyānuvākānusāreṇopāsakānāmābhyantaraliṅgadhāraṇasid dherniṣpratyūhatvāt | devayoraikyena samādhānaṃ tu vīraśaivāgamaviruddhamityupekṣitamiti bodhyam | cenna hṛtpuṇḍarīkaṃ virajaṃ viśuddhaṃ vicintya madhye viśadaṃ viśokam | acintyamavyaktamanantarūpaṃ śivaṃ praśāntamamṛtaṃ brahmayonim || itaḥ paraṃ yathālekhaṃ mūlamanusarāmaḥ | nārāyaṇasyeti | tathā ca yaḥ paraḥ sa maheśvaraḥ (tai0 ā0 10|10|3) iti maheśvarapadameva mahāṃścāsāvīśvaraśceti yogamāśritya nārāyaṇaparakatvenaiva kathañcinneyamiti śaṅkiturbhāvaḥ | nirākaroti - neti | hṛtpuṇḍarīkaṃ virajaṃ viśuddham (kai0 u0 6) ityādi hṛtpuṇḍarīkaṃ yadasti tasya madhye ityevamadhyāhāreṇa yojanīyam | virajaṃ rāgadveṣādirajovikāraśūnyam | viśuddhaṃ yāskamaharṣiṇā niruktakāreṇa - jāyate'sti vardhate vipariṇamate'pakṣīyate naśyati (ni0 1|2) iti sūtreṇa darśitaiḥ ṣaḍbhirbhautikavikārairhīnam | vicintya dhyātvā | madhye arthāt puṇḍarīkasya | viśadaṃ nirmalajyotisvarūpam | viśokaṃ nāśādiśaṅkāviraheṇa svātmārāmatayeṣṭaviyogādyabhāvena ca cintāśūnyam | acintyaṃ kiyatparimāṇakamidaṃ vastvastītyevaṃ cintāyā aviṣayībhūtam | kuta ityāhāvyaktaṃ jīvānāmajñānāvṛtacittatayā'prakāśam tametaṃ brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasā'nāśakena (bṛ0 u0 4|4|22) iti śruterniṣkāmayajñādyanuṣṭhānakṣapitakalmaṣetarajñānāviṣayī##- sarvavastvavyāpakatvam | etadubhayavidhāntarahitaṃ rūpaṃ yasya tathābhūtam | śivaṃ kalyāṇasvarūpam śete sarvamasminniti vyutpattyā sarvādhārabhūtaṃ vā | praśāntaṃ nirvātadīpaśikhāvadekākāram | amṛtaṃ nityam | brahmayoniṃ brahmaṇo vedasya viriñceśca tadādimadhyāntavihīnamekaṃ vibhuṃ cidānandamarūpamadbhutam | umāsahāyaṃ parameśvaraṃ prabhuṃ trilocanaṃ nīlakaṇṭhaṃ praśāntam || (6-7) iti kaivalyopaniṣadvākyena bālāgramātraṃ hṛdayasya madhye viśvedevaṃ jātavedaṃ vareṇyam (ba. u. 1) yoniṃ kāraṇaṃ tat prasiddham | ādimadhyāntavihīnam ādirutpattiḥ madhyaṃ vṛddhādyavasthā antaḥ dhvaṃsaḥ etattritayarahitam | ekaṃ sajātīyadvitīyarahitam | vibhuṃ vyāpakam | cidānandam | atra napuṃsakanirdeśenārśa-ādyajantatayā nityajñānasukhayorāśrayamityarthaḥ | arūpam anavayavam | adbhutam aṇimādibhirloke'dṛśyamānairaiśvaryairāścaryamayam | umāsahāyam | atromāpadamukāramakārākāraiḥ praṇavaghaṭakaireva varṇairbrahmaviṣṇurudravācakaiḥ śaktipradhānatvena strītvavivakṣāyāṃ ṭāppratyayaṃ kṛtvā sādhanīyam | tena mūrtitrayeṇa jagajjanmasthitipralayakāraṇībhūtā śaktiḥ pārvatīrūpeṇa paramaśivasya vāmāṅgasthomāpadenocyate | sā sahāyā'yogavyavacchedena saha ayate vartamānā yena taṃ parameśvaram īśvarāṇāmīśvaraṃ svetarapuruṣaniṣṭheśvaratvānirūpakamityarthaḥ | prabhuṃ samartham | trilocanaṃ sūryaśaśāṅkavahninetram | nīlakaṇṭhaṃ brahāṇḍānugrahapāravaśyena nipītahālāhalajanitaśyāmacchavikaṇṭham bhaktavātsalyena kaṇṭhāsajjitaviṣṇucchāyaṃ vā | praśāntaṃ vikṣepaśūnyam | kaivalyopaniṣadvākyenopakramopasaṃhāramadhyaparāmarśaśivaikāntikātharvaś irovacanena kaṇṭhavallīmantreṇa chāndogyavākyenaitattṛtīyāntārthacatuṣṭayasya daharopāsanopāsyatvavidhānenetyatratyavidhānakriyāyāmanvayaḥ | tadekavākyatāpannetyasya chāndogyavākyenābhedenānvayaḥ | vidhāneneti tṛtīyārthahetutvasya cāniyataviṣayakatvāpattāvanvayaḥ | bālāgramātramiti pramāṇe dvayasajdghnañ mātra caḥ (pā0 5|2|37) ityupakramopasaṃhāramadhyaparāmarśaśivaikāntikātharvaśirovacanena aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo jyotirivādhūmakaḥ | īśāno bhūtabhavyasya iti sūtreṇa mātraci bālāgraparimāṇaṃ bālasya keśasya agramiva sūkṣmamityarthaḥ | viśvedevaṃ sakaladevasvarūpam | jātavedaṃ jātā utpannā vedā yasmāt tam jātaṃ sarvaṃ vastu vetti vindate vā yastaṃ vā | vareṇyaṃ varaṇīyam śreṣṭhamiti yāvat | upakramopasaṃhāramadhyaparāmarśaśivaikāntikātharvaśirovacaneneti | upakramaḥ prārambhaḥ upasaṃhāraḥ samāptigranthaḥ madhyaḥ granthasya madhyabhāgaḥ eṣāṃ trayāṇāṃ parāmarśena vicāreṇa parasparaikavākyatayā tātparyaparyālocanena śivaikāntikaṃ śivamātratātaparyakatvena nirṇītaṃ yadatharvaśirovacanam tena śivasyaiva daharopāsanopāsyatvaṃ siddhyatīti bhāvaḥ | aṅguṣṭhamātraḥ aṅguṣṭhaparimitaḥ | aṅguṣṭhapadena sūkṣmatāṃ lakṣayitvā tena rūpeṇa hṛtpuṇḍarīkāntarvartimaheśvara evocyate | puruṣaḥ puṃstvavān | tena napuṃsakatvastrītvavyāvṛttiḥ | yadvā pṛṣodarāditvena puri śete iti tyutpattyā'ntaryāmī puruṣapadārthaḥ | jyotirivādhūmakaḥ | jyotiṣpadena prajvaladvahnirucyate | ata evādhūmaka iti viśeṣaṇaṃ saṅgacchate saṃyogo viprayogaśca (vā0 pa0 2|315) ityādinā kāvyaprakāśe (2|19) saṃsargavad viprayogasyāpi aśaṅkhacakro hariḥ ityādau viśeṣāvagatihetutvokteḥ | tathā ca dhūmarahitaprajvaladvahniriva nirmalaprakāśasvarūpa ityarthaḥ | īśāno bhūtabhavyasyeti | atra bhavyapadena vartamānaṃ bhaviṣyaccocyate | tataśca bhūtabhaviṣyadvartamānakālabhavānāṃ vastūnāṃ svāmītyarthaḥ | (kaṭho 4|13) iti kaṭhavallimantreṇa ca chāgapaśunyāyena chāgapaśunyāyeneti | ayamāśayaḥ - agniṣomīyaṃ paśumālabheta (tai0 sa0 6|1|11|6) iti paśvālambhavidhau paśupadena paśusāmānyasyaivopādānāt paśucodanāyāmaniyamo'viśeṣāt (mī0 6|8|30) iti pūrvapakṣasūtreṇa paśusāmānyasya prāptimupanyasya chāgo vā mantravarṇāt (mī0 6|8|31) iti siddhāntasūtreṇa chāgasya haviṣo vapāyā medasaḥ (tai0 brā0 3|6|8|1) iti mantre chāgarūpapaśuviśeṣasya śrutatvāt paśvālambhanavidhau sāmānyarūpeṇa paśorupādāne'pi mantravidhyorekavākyatvānurodhena chāga eva paśurgṛhyata iti vyavasthāpitam | tannyāyena - atha yadidamasmin brahmapure daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma (chā0 u0 8|1|1) ityādichāndogyavākye yattacchabdābhyāmupāsyasvarūpasya viśeṣarūpeṇāpratītāvapi taittirīyavākye hṛtpuṇḍarīkāntarvartyupāsanābodhake - yaḥ paraḥ sa maheśvaraḥ (tai0 ā0 10|10|3) iti maheśvarapadena tadekavākyatāpannena - atha yadidamasmin brahmapure daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma daharo'sminnantarākāśastasmin yadantastadanveṣṭavyaṃ hṛtpuṇḍarīkaṃ virajaṃ viśuddham (6) iti kaivalyopaniṣadvākye śivamumāsahāyaṃ parameśvaraṃ trilocanaṃ nīlakaṇṭhamiti pañcabhiḥ padaiḥ vālāgramātramityatharvaśirovākye rudrātmakāgnirūḍhajātavedapadena aṅguṣṭhamātra iti kaṭhavallīmantre īśānapadena viśiṣya śivasyaivomāpaterhṛdayamadhye upāsyatvabodhanāccatasṛṇāmupaniṣadāmanurodhena bhagavadumāpatereva daharopāsanopāsyatvaṃ dṛḍhaṃ bhavatīti niṣpakṣapātadṛṣṭyā draṣṭavyamiti | nārāyaṇasyāsmin prakaraṇa ullekhaprayojanaṃ tvanupadameva sphuṭībhaviṣyati | atha yadidamiti | pūrvoktavidyopadeśānantaraṃ daharavidyopadiśyata iti śeṣaḥ | yadidaṃ yad idaṃ sannihitaṃ brahmapuram ātmasthānaṃ śarīraṃ veśma gṛham daharo'sminnantarākāśa iti daharaḥ sūkṣmaḥ pāpadahanakṣamo vā asmin hṛdayapuṇḍarīke antarākāśaḥ antaḥ madhye ākāśavadaparicchinnaṃ brahma astīti śeṣaḥ | taittirīyakavyākhyāne sāyaṇoktyanusāreṇātrāpi evaṃ sati iti śeṣaḥ karaṇīyaḥ | tataśca tasmin yadanta ityatra tatpadena punarapi hṛtpuṇḍarīkameva gṛhyate | tadvāva jijñāsitavyam (chā. u. 8|1|1) iti chāndogyavākyena yatpadena ca ākāśapadābhihitaṃ brahmaiva grāhyam | tataśca tasmin puṇḍarīka yad antaḥ antargatam antaryāmisvarūpaṃ sadāśivatattvaṃ tadanveṣṭavyamityarthaḥ | anveṣaṇameva vivṛṇoti - tadvāva jijñāsitavyamiti | jñātumeṣṭavyam vicāreṇa nirṇetavyamityāśayaḥ | upāsanāyāḥ svarūpanirṇayapūrvakatvād hṛtpuṇḍarīke pārameśvaraṃ tattvaṃ niścityopāsitavyamiti tātparyam | chāndogyavākyena ceti | yadyapi chāndogyavākye śivāsādhāraṇaṃ kiñcitpadaṃ nāsti tathāpi devatāntararūḍhapadasyāpyabhāve hṛtpuṇḍarīkāntargatopāsanāviṣayakakaivalyopaniṣadādigataśivasādhāraṇomās ahāyatrilocananīlakaṇṭhādipadairhṛtpuṇḍarīke śivasyaivopāsyatvanirṇayena tadekavākyatayā tasmin yadantastadanveṣṭavyamiti chāndogyavākyagatayattacchabdābhyāṃ śivasyaiva grahītumaucityamityanupadoktamatrānusandheyam | ca śivasya daharopāsanopāsyatvavidhānenātra devatāntaravidhāne'niyataviṣayakatvāpatteḥ | aniyataviṣayakatvāpatteriti | nanu śālagrāme jalādau caikasminneva sthāne'nekadevānāṃ pūjādidarśanena pratīkaikye'pyupāsanābhedenāniyataviṣayakatvaṃ na doṣa iti cenmaivam tattaddevataikāntikabhinnabhinnapadairupāsanābhedasya nirṇītatvenāniyataviṣayakatvasyādoṣatve'pi niyataviṣayakaikopāsanāyā upapattisaṃbhave'niyataviṣayakatvapakṣasya heyatvāvaśyambhāvād jalādipratīke bhinnānāmeva vākyāṃ tattadupāsanābodhakatvena sandigdhārthakatvābhāvānniṣpratyūhapravṛttiprayojakatvopapattyā tathopagame'pi prakṛte taittirīyakavākyasyaikasyaivopāsyadvayāṃśākṛṣyamāṇatve sandigdhārthakatayā pravartakatvamevocchidyeteti nāniyataviṣayakatvaṃ svīkartuṃ śakyam anuvākatrayasyaikopāsanāviṣayakatvā'bhiprāyeṇā'yaṃ doṣo bodhyaḥ | kiñca upāsanāvidhisthale upāsyopāsanopāsakānāṃ trayāṇāmapi vidheyatvenopāsakākāṅkṣāyām - nārāyaṇaṃ mahājñeyam (tai. ā. 10|11|1) ityādyabhidhāya padmakośapratīkāśam (tai. ā. 10|11|2) iti daharapuṇḍarīkapradarśanena aparimāṇe śiṣṭasya (mo. 6|7|21) ityaparimitādhikaraṇanyāyena etāvatā prabandhena śivasyaiva daharopāsanāviṣayatvamityupapādya tatprakaraṇapaṭhitanārāyaṇapadasaṅgatimupapādayati - kiñcetyādinā | upāsakākāṅkṣāyāmiti | upāsanāyā upāsyopāsakobhayasaṃbandhitvaniyamenopaniṣadantaraikavākyatayopāsyasvarūpan irṇaye jāte pariśeṣānnārāyaṇapadamupāsakasvarūpasamarpakameva antumucitamiti tadgranthakṛttātparyam | atraiva hetvantaramapi kroḍī karoti - sannidhiśrutanārāyaṇaparityāgenānyanirīkṣaṇāyogāt aparimāṇe śiṣṭasyetyādinā | ādhāne śrūyate - ekā deyā ṣaḍdeyā dvādaśa deyā caturviṃśatirdeyā śataṃ deyaṃ sahasraṃ deyamaparimitaṃ deyam iti | tatrāparimitapade sandehaḥ - kimaparimitapadena sannihitānāmekatvādisaṃkhyānāṃ pratiṣedhaḥ kriyate ? āhosvit parimāṇasāmānyasyeti | tatredaṃ pūrvapakṣasūtram - aparimite śiṣṭasya saṃkhyāpratiṣedhastacchrutitvāt (mī0 6|7|21) iti | ayamarthaḥ - aparimitapade śiṣṭasyaikatvādinā vihitasyaikatvādisaṃkhyārūpaparimāṇasya pratiṣedha ucyate | kuta ityāha - tacchrutitvāditi | tasyā ekatvādisaṃkhyāyāḥ śrutitvāt karmaṇi ktinā śrūyamāṇatvādityarthaḥ | pratyāsannatvāditi yāvat | evameva prakṛte padmakośapratīkāśamityupāsyādhikaraṇe hṛdaye varṇyamāne kasya hṛdayamiti pratiyogyapekṣāyāṃ nārāyaṇaṃ mahājñeyamiti nārāyaṇasya pratyāsannatvāt tatsaṃbandhyeva grāhyamiti bhāvaḥ | yadyapīdaṃ pūrvapakṣasūtram aniyamaḥ (mī0 6|7|23) ityādyuttarasūtradvayenāparigaṇitatvasyaiva siddhantitatvāt tathāpi tatraikā deyā ityādivākyamaryādāmāhātmyādaparimitapadajanyasvārasikapratyayabalācca pratyāsattinyāyabādhe'pi tādṛśabalavadvirodhiprāmāṇābhāvasthale tasyaiva daharapuṇḍarīkapratiyogitvāpattyā svīyahṛdaye svasyopāsyatvāyogācca śivasyaiva nārāyaṇahṛdyupāsyatvaṃ siddhyati | na ca vedāntavijñānasuniścitārthāḥ (tai. ā. 10|10|3) ityetadvākyaśravaṇena yatīnāmeva hṛdayapuṇḍarīkapratiyogitvenānvayaḥ kiṃ na syāditi vācyam darśapūrṇamāsaprakaraṇapaṭhita- prakṛtapūrvapakṣasūcitapratyāsattinyāyena nārāyaṇasya hṛtpuṇḍarīkapratiyogitvanirṇaye na kiñcidbādhakamiti bhāvaḥ | vastutastvidamabhyuccayamātram hṛdayapratiyogitvenopāsakamātrasyaiva grahītumaucityāt | nārāyaṇapadotthitaśaṅkāsamādhānaṃ tu pūrvoktaṃ narā ayanamasyeti vyutpattyā prajñādyaṇi narāṇāṃ samūho'yanamasyeti vyutpattyā vā āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ | tā yadasyāyanaṃ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛta || (1|10) iti manusmṛtyuktadiśā nārā ayanamasyeti vyutpattyā vā yaugikatvamāśritya śivabhagavatparatvameva prakṛte nārāyaṇapadasya vaktuṃ śakyamityevocitam | vaiparītyaṃ tu vaktumaśakyam nīlakaṇṭhaṃ trilocanamumāsahāyamityādibahūnāṃ padānāṃ rūḍhyarthaparityāgenānyārthakatvakliṣṭakalpanāpekṣayā ekasmin nārāyaṇapada eva tathā kalpanaucityāt | na ca vedāntavijñānasuniścitārthā iti | vedāntavijñānasuniścitārthāḥ saṃnyāsayogādyatayaḥ śuddhasattvāḥ | te brahmaloke tu parāntakāle parāmṛtāt parimucyanti sarve || (tai0 ā0 10|10|3) samidho yajati itivākyavihitaprayājānāṃ darśapūrṇamāsāṅgatvavannārāyaṇaprakaraṇapaṭhitahṛdayasya nārāyaṇasambandhitvāvaśyaṃbhāvāt | api ca tato'vyayātmā sa hariḥ svahṛtpaṅkajaśāyinam | darśayāmāsa devānāṃ murārirliṅgamaiśvaram (62|23) iti vāmanapurāṇavacanena nārāyaṇasya hṛdayāntarvartiprāṇaliṅgopāsanāpradarśanena bhagavadgītāsu - tameva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī (bha. gī. 14|4) iti kṛṣṇena svaprapadanīyapuruṣaṃ pradarśya ko'sāvityukte - uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ | yo lokatrayamāviśya bibhartyavyaya iti daharavākyādavyavahitapūrvameva paṭhitamasti | yatīnāmiti | teṣāṃ vidyāvattvenopāsakatvayogyatayā tatsambandhyeva hṛdayaṃ grāhyamiti praśnakarturāśayaḥ | samidho yajati iḍo yajati barhiryajati tanūnapātaṃ yajati svāhākāraṃ yajati (tai0 saṃ0 2|6|1|1) iti pañcavākyavihitaprayājānāṃ darśapūrṇamāsāṅgatvavat prakaraṇabalena nārāyaṇaprakaraṇapaṭhitahṛdayasya nārāyaṇasambandhitvaṃ svīkartavyamityuttarāśayaḥ | nārāyaṇena svahṛdayapuṇḍarīke liṅgasvarūpaḥ sadāśiva upāsyata ityarthaṃ vāmanapurāṇena bhagavadgītāvākyācca sādhayati - tato'vyayātmetyādinā | yadyapi gītāyām - uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ (15| 17) ityuktvā - yasmāt kṣaramatīto'hamakṣarādapi cottamaḥ | ato'smiṃlloke īśvaraḥ | (bha. gī. 15|17) īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati (bha. gī. 18|61) iti svopāsyapuruṣasya hṛdayāntarvartinaḥ śivaikāntikeśvarapadena nirṇayakaraṇena ca daharopāsanādhikaraṇahṛdayasaṃbandhitāyā nārāyaṇasyāvaśyābhyupeyatvāt | athaivamuktapraṇālyā paramaśivasya daharopāsanopāsyatvasiddhāvapi tatratyasya liṅgarūpatve pramāṇābhāvānnāntarliṅgadhāraṇasiddhiḥ? iti cenmaivam haṃsopaniṣadādyāgameṣūdāhṛtavāmanapurāṇe'pi tasya tadrūpatvāvasāyāt | vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ || (15|18) iti vākyena svasyaivottamapuruṣatvamuktam tathāpi śrīkṛṣṇavigrahāntaryāmiṇaḥ parameśvarasyaiva taduktitvena na kaścidbirodhaḥ | liṅgarūpatve pramāṇābhāvāditi | gītāyāmiti śeṣaḥ | vāmanapurāṇe tatpramāṇasya darśitatvāt | haṃsopaniṣaditi | mā bhūd gītāyāṃ liṅgarūpatve pramāṇam tathāpi pramāṇāntarasadbhāve sapramāṇakatve na kiñciddhīyata ityāśayaḥ | tathāhi - eṣo'sau paramo haṃso bhānukoṭipratīkāśo yenedaṃ vyāptam | tasyāṣṭadhā vṛttirbhavati - pūrvadale puṇyavṛttiḥ āgneye nidrālasyādayo bhavanti yāmye krauryamatiḥ nair-ṛte pāpe manīṣā vāruṇyāṃ krīḍā vāyavye gamanādau buddhiḥ saumye ratiprītiḥ aiśānye dravyādānam madhye vairāgyam kesare jāgradavasthā hṛtpuṇḍarīkāntarvartinaḥ parameśvaratattvasya liṅgarūpatve vāmanapurāṇaṃ pramāṇatvenopanyasya haṃsopaniṣadvākyamapyupanyasyati - eṣo'sāviti | paramo haṃsa iti svarūpataḥ svacchanīrakṣīravivekakartṛhaṃsapratiyogikavivekanirmalatvasādharmyādātmavid i haṃsatvaparamahaṃsatvavyavahāraṃ śāstrakārāḥ kurvanti | tasyāṣṭadhā vṛttiriti hṛdayapuṇḍarīkasya dvādaśa bhāgāḥ kalpyante | aṣṭasu dikṣu aṣṭadalāni | madhyakesarakarṇikāliṅgarūpāścatvāro bhāgā dalamadhye kalpyante | eteṣvātmanastattadaṃśābhimānitvena tattadvṛttistattadavasthā ca bhavatītyatrocyate - pūrvadale puṇyamatirityādinā | pūrvadale'bhimānalakṣaṇasambandhe puṇyamatiḥ puṇyakaraṇecchā bhavatītyevaṃrūpeṇāgrimamapi vyākhyeyam | karṇikāyāṃ svapnaḥ liṅge suṣuptiḥ padmatyāge turīyam | yadā haṃsonāde vilīno bhavati tadā tatturīyātītamapi (haṃ u. 2) | atra liṅge suṣuptiriti hṛdayāntarvartinaḥ śivasya liṅgarūpatvaṃ spaṣṭam | atrātmagatatrayodaśabhāgapradarśane'pi tasyāṣṭadhā bhavatītyaṣṭatvoktistu jāgratsvapnasuṣuptiturīyaturīyātītāvasthānāṃ vṛttitvavyavahārābhāvamātreṇa bodhyā | śivasya liṅgarūpatvamiti | anyathā padmamadhye madhyakesarakarṇikātirekeṇa caturthasya kasyacidabhāvālliṅge suṣuptiriti nirviṣayaṃ syāditi bhāvaḥ | āgamavākyāni tu - ādhāre kanakaprakhyaṃ hṛdaye vidrumaprabham | bhrūmadhye sphaṭikacchāyaṃ liṅgaṃ yogī vibhāvayet || 6|39) ityādisiddhantaśikhāmaṇyādivacanānyanusandheyānīti | athāsyāmupaniṣadi daharopāsanāviṣaye nārāyaṇasyopāsakatvaṃ śivasyopāsyatvamiti nirṇayena sahasraśīrṣamityanuvākagata- nārāyaṇaparaṃ brahma tattvaṃ nārāyaṇa paraḥ (tai. ā. 10|11|1) ityādivākyāni viruddhyeranniti tu mā śaṅkiṣṭhāḥ tadbhāvabhāvanāpannasya nārāyaṇasyānitarasādhāraṇa##- yojayituṃ śakyatvāt | ādhāre kanakaprakhyamiti | ādhāre bāhyapūjāsthāne nābhicakre vā | vidrumaprabhaṃ pravālacchāyam | anitarasādhāraṇeti | itaropāsakāpekṣayā nārāyaṇe śivaliṅgānusandhānasyātyantītkarṣaśālitvena śivabhāvāpattyā tasyāpi parabrahmatvoktirityāśayaḥ | kecit tu nārāyaṇaparaṃ brahmetyasya nārāyaṇāt paraṃ brahmetyarthaḥ | ata eva nārāyaṇaḥ paraṃ brahmetyanuktvā nārāyaṇaparaṃ brahmetyevābhihitam | tathā coktarītyā tatparatvaṃ śivasyaiveti na kaścid virodha iti prāhurityalamati-vistareṇa | evamasyāmupaniṣadi jyotirliṅgānusandhānarūpāntarliṅgadhāraṇaṃ vidhāya iṣṭaliṅgarūpabāhyaliṅgadhāraṇamapi vidhīyate - sarvaliṅgaṃ sthāpayati (tai. ā. 10|16|1) iti | kecittviti | etanmate nārāyaṇaparamityatra pañcamīsamāso mantavyaḥ | sarvaliṅgaṃ sthāpayatīti | nidhanapataye namaḥ | nidhanapatāntikāya namaḥ | ūrdhvāya namaḥ | ūrdhvaliṅgāya namaḥ | hiraṇyāya namaḥ | hiraṇyaliṅgāya namaḥ | suvarṇāya namaḥ | suvarṇaliṅgāya namaḥ | divyāya namaḥ | divyaliṅgāya namaḥ | bhavāya namaḥ | bhavaliṅgāya namaḥ | śarvāya namaḥ | śarvaliṅgāya namaḥ | śivāya namaḥ | śivaliṅgāya namaḥ | jvalāya namaḥ | jvalaliṅgāya namaḥ | ātmane namaḥ | ātmaliṅgāya namaḥ | paramāya namaḥ paramaliṅgāya namaḥ | etat somasya sūryasya sarvaliṅgaṃ sthāpayati pāṇmantraṃ pavitram (tai0 ā0 10|16) iti taittirīyake ṣoḍaśānuvāke paṭhyate | eṣaṃ ca mantrāṇāṃ sāyaṇācāryakṛtavyākhyānasyānupalambhāt kva eṣāṃ niyogo'stīti spaṣṭaṃ vaktuṃ na śakyate tathāpi mantraliṅgaparyālocanena namo'ntānāmīśvarapraṇāme'ṅgatvaprāptau - aindryā gārhapatyamupatiṣṭhate (mai0 saṃ0 1|5|11) iti pratyakṣaśrutivihitagārhapatyopasthānāṅgatvena liṅgaprāptendropasthānāṅgatvabādhavat etatsomasya sūryasya iti vākyaśeṣaśrutau pūrvamantrasamudāyaparāmarśakenaitatpadena luptatṛtīyāntena sūryamaṇḍalāntarvartinaḥ somasya umāsahitasya sarvasya sarvavidhasya sauvarṇamaṇimayanārmadāderliṅgasya sthāpane viniyogalābhālliṅgaprāptapraṇāmāṅgatvaṃ bādhyata iti pratīyate | nanvatra sthāpayatīti laḍantatvena liṅādyabhāvānna vidhisaṃbhavaḥ? na ca vrīhīn prokṣati vrīhīnavahanti (āpa. śrau. 1|19|1) ityatra liṅgādyabhāve'pi vidhiprayojakarūpasattvena yathā vidhisambhavastadvadatra kiṃ ca syāditi vācyam atra vidhiprayojakarūpābhāvāt | tathāhi - vidhiratyantamaprāpte niyamaḥ pākṣike sati | tatra cānyatra ca prāptau parisaṃkhyeti gīyate | (ta. vā. 1|2|4) iti kārikayedamavagamyate yatra pramāṇāntarāprāptasyānenaiva vidhistatrāpūrvavidhiḥ | yathā vrīhīn prokṣatītyatra | liṅādyabhāvāditi | liṅloḍādīnāmeva vidheyatābodhakatvāditi bhāvaḥ | vidhiprayojakarūpasattveneti | aprāptatvameva tadrūpam | atyantamaprāpta iti | yathā vrīhīn prokṣatīti | pākṣike satīti | yathā vrīhīnavahantīti | atra tuṣavimokasādhanatvena nakhadalanayorivāvaghātasyāpi yatra prakṛtakārye ubhayoḥ pakṣataḥ prāptāvanenaiva kartavyaṃ na teneti vidhīyate tatra niyamavidhiḥ | yathā vrīhīnavahantītyatra | tatra cānyatra ceti samuccayaprāptau yatra vidhīyate sā parisaṃkhyā | yathā pañca pañcanakhā bhakṣyāḥ (vā. rā. ki. 17|39) ityatra- śaśakaḥ śalyako godhā khaḍgī kūrmastu pañcamaḥ iti vacanenaiṣāmanyeṣāṃ ca pañcanakhānāṃ bhakṣaṇaprāptau ete pañcaiva pañcanakhā bhakṣyā netara iti parisaṃkhyāvidhiriti | pakṣe prāpteḥ | tatra cānyatra ceti | yathā pañca pañcanakhā bhakṣyā ityatra | teṣāṃ prakṛte sarvaliṅgaṃ sthāpayatītyatra nāpūrvavidhiḥ liṅgadhāraṇasya sarvānanaśirogrīvaḥ (3|11) iti śvetāśvataropaniṣadvākyaprāptatvena pramāṇāntarāprāptyabhāvāt | sarvānanaśirogrīvaḥ sarvabhūtaguhāśayaḥ | sarvavyāpī ca bhagavāṃstasmāt sarvagataḥ śivaḥ | iti | asyāyamarthaḥ - sarveṣāṃ liṅgadhāraṇayogyānām vidhiprakārāṇāṃ madhye kasyāpi prakṛte prāptirnāstītyupapādayati - prakṛte sarvaliṅgamiti | śvetāśvataropaniṣadvākyaprāptatveneti | yadyapyekasyaiva sandhyātarpaṇādidharmasyānekāsu smṛtiṣvekasyaivāgnihotradharmasyānekāsu śākhāsu vidhirdṛśyate kasyāpi smṛtyantaraśākhāntarabodhitārthabodhakatvena vidhitvaṃ na vyāhanyate sarveṣāmeva vākyānāṃ pṛthak pṛthak tattatsmṛtitattacchākhādhyetāraṃ pratyajñātajñāpakatvena vidhitvopagamāt | evaṃ śvetāśvataropaniṣadvākyena sarvaliṅgaṃ sthāpayatītyasya vidhitvavyāghāta āśaṅkituṃ na śakyate tathāpi sāmānyaviśeṣabhāvāpannārthabodhakatvena parasparāpekṣitārthakatvameva vyavasthāpayituṃ vidhitvavyāghātaśaṅkotthāpanamiti mantavyam | ānanaśirogrīvā adhikaraṇaṃ yasya saḥ sarvānanaśirogrīvaḥ dhāryamāṇaḥ san tatreṣṭaliṅgarūpeṇa sthitaḥ śiva ityarthaḥ | sarvabhūtaguhāśaya ityasya sarvabhūtānāṃ guhāyāṃ daharapuṇḍarīke śete liṅge suṣuptiḥ (haṃ u. 2) iti pūrvodāhṛtahaṃsopaniṣatprāptaliṅgarūpaḥ śivo'ntarliṅgarūpeṇa sthita ityarthaḥ | sarvavyāpīti trividhaparicchedarahitaḥ | ata eva sarvagata iti | nanvatra sarvānanaśirogrīvaḥ (śve. u. 3|11) ityasya svaviśeṣyabhūtaśivapadena samānavibhaktikatvāt tasya cābheda- ānanaśirogrīvam adhikaraṇaṃ yasyeti | prāṇyaṅgatvādekavadbhāvaḥ | sarvānanaśirogrīvam adhikaraṇatvenā'sti yasyeti matvarthīyācpratyayāntatvābhiprāyeṇedaṃ vyākhyānaṃ bodhyam | bahuvrīhisamāsatvaṃ tu na bhramitavyam adhikaraṇapadasyābhāvāt uttarapadalopasya ca śākapārthivāditatpuruṣe prādibhyo dhātujasya vā kevalaṃ vidhānāt | haṃsopaniṣatprāpteti | tadbodhitetyarthaḥ | trividhaparicchedarahita iti | paricchedasya tisro vidhāḥ - kālaparicchedo deśaparicchedo vastuparicchedaśceti | kālaparicchedo yathā - śatāyurvai puruṣaḥ iti | deśaparicchedaḥ - śatayojanavistīrṇo makarālayaḥ iti | vastuparicchedo yathā - idaṃ pārthivamidaṃ jalīyamiti | etaistrividhaparicchedai rahitaḥ | etāvatkālavṛttiḥ etāvaddeśavṛttiḥ etadvastumātrasvarūpa evaṃrūpeṇayo vaktuṃ na śakyate arthāt sārvakālikasarvadeśavṛttisarvavastvātmakaḥ | śiva ityarthaḥ | ayamatra niṣkarṣaḥ - prāgabhāvāpratiyogitve sati dhvaṃsāpratiyogitvaṃ kālaparicchedaśūnyatvam atyantābhāvāpratiyogitvaṃ deśaparicchedaśūnyatvam bhedāpratiyogitvaṃ vastuparicchedarahitatvamiti | sarvānanaśirogrīva ityatrārśa-ādyajantatvādyajānāna ādhārādheyabhāvasambandhena śivapadārthe'nvayāduktārthalābhābhiprāyaṃ manyamānaḥ śaṅkate bodhaniyāmakatvena kathaṃ bhedagarbhīkṛtādhikaraṇatāpratītiriti cet? maivaṃ maṃsthāḥ samānavibhaktikayorapyadhikaraṇatāpratyāyakatvasya ānandamayo'bhyāsāt (1|1|12) ityadhikaraṇe nīlakaṇṭhācāryacaraṇairaṅgī-kṛtatvāt | tatra ca mayaṭaḥ prācuryārtha- nanvatreti | kathamit prathamāntapadayorabhedātiriktasambandhenānvayabodhajana##- svanirūpitādheyatāyā bādhitatvād adhikaraṇādheyayorbhedasya niyamenāpekṣakatvamevādhikaraṇatāyā bhedagarbhitatvaṃ bodhyam | bhrāntasya praśnakarturjñānānusāreṇaivottaramāha - maivaṃ maṃsthā ityādinā | vastutastu sarvānanaśirogrīva ityasyārśa##- ādhārādheyabhāvasambandhenānvaya eva nāstīti nāstyevānayoḥ śaṅkāsamādhānayoravasaraḥ | acpratyayaśca ṣaṣṭhyarthe kāryaḥ ādheyatāsambandhasya vṛttyaniyāmakatvāt | nīlakaṇṭhācāryacaraṇairiti | katvasvīkāreṇānandabrahmaṇordharmadharmibhāvaprāptau ānando brahmeti vyajānāt (tai. u. 6|6) vijñānamānandaṃ brahma ityādivākyagatānandabrahma-padayorekavibhaktikatvenābhedabodhanāt kathaṃ dharmadharmibhāva iti pūrvapakṣaṃ prāpayya ānando brahmaṇo rūpam ityādibhedabodhakavākyā-virodhena ānandādhikaraṇaṃ brahmeti rāddhāntitam | ayaṃ bhāvaḥ - viśiṣṭādvaitasiddhānte ānandamayaḥ ānando brahmaṇo rūpam ityādau mayaṭaḥ ṣaṣṭhyādidarśanenānandabrahmaṇorbhedasyaivopagamenānando brahmeti vyajānādityatra samānavibhaktikaviśeṣyaviśeṣaṇavācakapadasamabhivyāhārasthale'pi kvacid bhedaḥ pratīyata ityabhyupagantavyaṃ bhavati | yadyapi prakṛte'pyānandapadasyārśa-ādyajantatvasya svīkāreṇa svāśraye lakṣaṇāyā evopagamena vā'bhedasambandhenānvaye'pi nāsti bādhaḥ tathāpi cchandasi vyatyayo bahulam iti śāstreṇa saptamyarthe'pi prathamāyā vidhānenā'nāyāsata eva samānavibhaktikasthale'pyādhārādheyabhāvo labhyata iti kimarthamarśa-ādyajantatā'śraye lakṣaṇā vā svīkaraṇīyetyāśayena nīlakaṇṭhācāryairevamuktam | vastutastu nīlo ghaṭa ityādilokasādhāraṇenopāyenopapattau chāndasatvena vyatyayakalpanayā samādhānasyānyāyyatayā tatra ca guṇavacanebhyo matupo lugiṣṭa iti mahābhāṣyoktaprakriyayā naiyāyikoktalakṣaṇayā vā āśrayabodha bhedavādibhirānandatīrthīyādibhirapi - yaḥ sarvajñaḥ sarvavid yasya jñānamayaṃ tapaḥ (mu. u. 1|1|9) iti vākyavirodhena iti sarvaireva granthakāraiḥ svīkṛtatvenātrāpi matvarthīyācpratyayenāśrayabodhaḥ svīkaraṇīya ityeva yuktam nīlakaṇṭhācāryāṇāmuktistūpāyasyopāyāntarādūṣakatvamātrābhiprāyā | yaḥ sarvajñaḥ sarvaviditi | yasya jñānamayaṃ tapaḥ iti vākyāvirodhāya vijñānaṃ brahma ityatra vijñānādhikaraṇaṃ brahmetyānandatīrthīyavyākhyānamapyevameva vijñānaṃ brahma (tai. u. 3|5) ityatra vijñānādhikaraṇaṃ brahmetyuktam | laukike'pi bahukapālo ghaṭa ityādau tathā dṛṣṭamiti | na cānanaśirogrīva ityasyānanaśirogrīvamātrādhikaraṇakaliṅgārthakatve tasmāt sarvagataḥ śiva iti vākyavirodha iti vācyam bhaktānugrahārthamaupādhikaparichinneṣṭaliṅgarūpeṇānana- bodhyamiti sarvamanavadyam | bahukapālo ghaṭa ityādāviti | vṛkṣe śākhetivad lokadṛṣṭyanusāreṇāvayavinyavayavanirūpitādhikaraṇatvamāropya bahukapālādhikaraṇo ghaṭa iti bodhaḥ | tathā dṛṣṭamiti | samānavibhaktikasthale'pyādhārādheyabhāvasambandhenānvayo dṛṣṭa iti bhāvaḥ | yadyapyatra bahuvrīhiṇaiva tādṛśabodho nirvahati tathāpyekārthībhāvānaṅgīkartṛmate uttarapade'nyapadārthalakṣaṇāyā eva svīkāreṇa tatsthānīyakalpāntarasyāpyavasaro'stītyāśayenaivamuktam | vākyavirodha iti | paricchinnatvamaparicchinnatvaṃ caikasminna sambhavatīti tayorekatroktirbādhitā bhavatīti bhāvaḥ | bhaktānugrahārthamiti | tathā ca śirogrīvāsu sūkṣmajyotirliṅgarūpeṇa guhārūpadaharāmbhoje pūrvavākyena sthitiṃ pradarśya vāstavikāparicchinnarūpapradarśanaparaḥ sarvavyāpī ca bhagavān ityuttaravākyasandarbha iti yojayituṃ śakyatvāt | ata eva pūrvavākyāvagataparicchinnarūpasamuccayārthaḥ sarvavyāpī ca bhagavān ityatra cakāraḥ sārthakaḥ | athaivamapi - uttamāṅge gale vāpi kukṣau vakṣasthale'pi vā | tathā hastatale vāpi prāṇaliṅgaṃ dharet sudhīḥ || (6|51) iti siddhāntaśikhāmaṇivacanena - kṛtvā nidhehi satataṃ liṅgaṃ vastreṇa veṣṭitam | mastake kandhare kukṣau vakṣasyatha karasthale || iti skānde śaṅkarasaṃhitāvacanena ca śirogrīve vastuto'paricchinna eveśvaro bhaktānugrahārthaṃ svecchayā paricchinnarūpaṃ parikalpyādhitiṣṭhatīti parikalpitarūpagatameva paricchinnatvam aparicchinnatvaṃ cātmagatamiti na kaścid virodha iti bhāvaḥ | liṅgadhāraṇaprasiddhāvapyānane tadabhāvāt kathametadityanākalita##- mananāt trāyate yasmāt tasmānmantro'yamīritaḥ | vācyavācakarūpeṇa dvidhā mantraḥ prakīrtitaḥ || vācako varṇarūpaḥ syād vācyaśca paramaḥ śivaḥ | manudevatayoraikyaṃ tasmādāhurmaharṣayaḥ || iti vyāsaniruktyā namaḥ pīṭhamiti proktaṃ śikāraṃ madhyamīritam | vākāraṃ gomukhaṃ vṛttaṃ yakāraṃ golakaṃ smṛtam | oṅkāraṃ liṅgamākhyātaṃ ṣaḍvarṇaṃ liṅgamucyate || iti siddhāntasārāvalīvacanena namaḥ pīṭhamiti | liṅgasyādhārabhūtaṃ yonimaṇḍalādyavayavakaṃ pīṭhamityucyate | tadrūpatvaṃ mantrāvayave namaḥśabde āropyate | madhyarūpatvaṃ mantrāvayave śiśabde āropyate | gomukhapadena tadantargataṃ jalapravahaṇamucyate tadrūpatvaṃ vāśabde āropyate | golakapadena liṅgādhārabhūtaṃ vivaraṃ kathyate tadrūpatvena mantrāvayavo yakāraḥ kalpyate | oṃkāraśca liṅgarūpeṇa kalpyate | evaṃ liṅgamantrayorekatvasiddhau mantrarūpeṇā'nanavṛttitvāt sarvānanaśirogrīvetyatrānanasya śivadhāraṇasthānatvoktirna viruddhyata iti bhāvaḥ | nanu - uttamāṅge gale vāpi kukṣau vakṣasthale'pi vā | tathā hastatale vāpi prāṇaliṅgaṃ dharet sudhīḥ || iti vākyena liṅgadhāraṇādhikaraṇatvena bahūnāṃ ca pañcākṣarīmantraliṅgayoraikyena mantrarūpeṇānane liṅgarūpeṇa śirogrīvayoradhiṣṭhita iti vaktuṃ śakyatvāt | atra ca - vrīhibhiryajeta yavairyajeta (āpa. śrau. 6|31|13) ityatra puroḍāśaniṣpādanaprayojanasyaikatvena yathā vikalpaḥ tadvat kadācicchirasi kadācid grīvādiṣu vā dhāryamityavagantavyam | sthānānāmukteḥ kiṃ sarvatra taddhāraṇaṃ kartavyamāhosvit kvacidevetyāśaṅkya samādhatte - atra ca vrīhibhiriti | prayojanasyaikatveneti | tathā ca vrīhiyavayoḥ puroḍāśaniṣpādanasyevottamāṅgādiṣu liṅgadhāraṇānāṃ mokṣarūpasya prayojanasyaikatvamastīti bhāvaḥ | samānaphalakatvādaicchiko vikalpa evātra sthānānāmastītyavagantavyam | api cāsyāmupaniṣadi kṣaraṃ pradhānamamṛtākṣaraṃ haraḥ (śve. u. 1|10) iti parameśvaramupakramya - liṃgadhāraṇamākhyātaṃ dvidhā sarvārthasādhakam | bāhyamābhyantaraṃ caiva munibhirmokṣakāṅkṣibhiḥ || ādhāre hṛdaye vāpi bhrūmadhye vā nirantaram | jyotirliṅgānusandhānaṃ tadevāntaramucyate || kṣaraṃ pradhānamiti | pradhānaṃ prakṛtipadavācyaṃ sāmyāvasthāpannaṃ guṇatrayaṃ kṣaraṃ vikāri | amṛtākṣaraṃ hara iti | haraḥ parameśvaraḥ amṛtam anaśvaram akṣaram avikārī praṇavapratipādyo vā | upakramya prastūya | ādhāre nābhicakre | antardhārayituṃ liṅgamaśaktaḥ śakta eva vā | bāhyaṃ ca dhārayelliṅgaṃ tadrūpamiti niścayāt || (6|29|38|47) iti siddhāntaśikhāmaṇivacanaprāptamubhayavidhadhāraṇamapi - tasyābhidhyānādyojanāttattvabhāvāt (śve. u. 1|10) ityanena tasyābhidhyānād jyotirliṅgarūpeṇāntaramanudhyānāt yojanādiṣṭaliṅgarūpeṇa saṃyogāditi pradarśya kutra dhartavyamityākāṅkṣāyāṃ dhāraṇādhikaraṇapradarśanārthaṃ pravṛttamidaṃ sarvānanaśirogrīvaḥ (śve. u. 3|11) ityādivākyam | tatra guhāśaya ityantarliṅgadhāraṇasthānaṃ pradarśya bahirliṅgadhāraṇasthānāpradarśane sandarbhavirodho vajralepāyate | jyotirliṅgānusandhānaṃ jyotirmayasya liṅgasya anusandhānaṃ smaraṇamevāntarliṅgadhāraṇaṃkathyata ityarthaḥ | tadrūpamiti jyotirmayaśivasvarūpamiti niścayādetādṛśaṃ niścayaṃ pragṛhyeti lyablope pañcamī | siddhāntaśikhāmaṇivacanaprāptamiti | etadgranthasyāpyetanmate'tyantamabhyarhitatvenaitadīyavacanabalāt kartavyatayā prāptamubhayavidhaliṅgadhāraṇaṃ tanmūlabhūtaśrutyāpi bodhitamastīti bhāvaḥ | anudhyānāt cintanāt | evaṃ śrutyā dvividhaliṅgadhāraṇaṃ vihitatvena vyākhyāya kva tat dhartavyamiti sthānāpekṣāyāṃ pravṛttaṃ sarvānanaśirogrīva iti vākyaṃ guhāśaya ityaṃśenāntarliṅgadhāraṇāya buddhirūpāṃ guhāṃ pradarśya sarvānanaśirogrīva ityaṃśena bāhyaliṅgadhāraṇasthānaṃ pradarśayatīti sarvaṃ samañjasaṃ bhavati | anyathā'pekṣitayāvadaṃśākathanena prakaraṇasya nyūnatvaṃ sarvānanetyaṃśasya vaiyarthyaṃ cetyetadāśayaḥ | yadyevaṃ nāṅgīkaroṣi tadā sarvānanaśirogrīva ityetannirarthakameva syāt | tathā hi - anena vākyena śivasyānanaśirogrīvābhedo vidhīyate āhosvit tadvṛttitvam? nādyaḥ sarvaṃ vākyaṃ sāvadhāraṇamiti nyāyena tāvanmātrābhedasiddhau sarvo hyeṣa rudra iti śrutivihitasārvātmya##- sārthakyamuktameveti | nirarthakameva syāditi | sarvānanaśirogrīva iti viśeṣaṇena sarvānanādyabhedo vā sarvānanādivṛttitvaṃ vā bodhayituṃ na śakyate sarvātmakatvasarvagatatvayoranyatarasyāvaśyaṃ bhaṅgāpattervāmenākṣṇā paśyatītyukterevakāraṃ vināpi vāmenaiva paśyatītyavadhāraṇapratīteretādṛśasthala itaravyāvṛttilābhasyautsargikatvādityāśayaḥ | tadevoktam - sarvaṃ vākyaṃ sāvadhāraṇamiti | evamevāsmin grāme kṣatriyo dhanika ityuktau kṣatriya evātra dhanika ityādipratītirapyudāhartavyā | yadyapi devadattasya catvāraḥ putrāḥ santītyatra devadattasyaiveti na pratīyate tathāpi bādhaniścayopasthityā tadaṃśe'vadhāraṇāpratītāvapi catvāra eva santyevetyaṃśāntare'vadhāraṇapratītirastyeva | spaṣṭaṃ cedam - athedānīṃ gāmabhyāja kṛṣṇāṃ devadatā daṇḍena ityatra sarvaṃ nirdiṣṭam - gāmeva karmaṃ abhyājaiva kriyā devadatta eva kartā ityādigranthena evakāraṃ vināpi tadarthaparatvapratītisthalapradarśakamahābhāṣye | taccetyadhikaraṇatābodhakapadaṃ cetyarthaḥ | āśrayalakṣaṇādikaṃ tu vinā pramāṇamāśrayituṃ na śakyata iti bhāvaḥ | nanu sarvānanaśirogrīva ityatrādhikaraṇatābodhakapadasattve sarvametadevaṃ syāt taccātra nāstīti cenmaivam ānanaśirogrīvā adhikaraṇatvenāsya santīti matvarthīyācpratyayena etadvākyavaiyarthyaparihārāya varaṃ hi vākyavaiyarthyāt padamātrasya lakṣaṇeti nyāyena lakṣaṇayā vā tadbodhāvaśyambhāvāt | abhyupagataṃ ca pūrvatantre - ekādaśapaśoravadānāni tāni dviravadyati (tai. saṃ 6|3|10|3) ityatra pāśuke haviṣi tadbodhāvaśyambhāvāditi | liṅgadhāraṇāśrayapratipādanaparatvaṃ vinā sarvānaneti vākyavaiyarthyāpattyā tadvākyamevāśrayalakṣaṇādau pramāṇaṃ bhavatīti bhāvaḥ | vastutaḥ - sahasraśīrṣā puruṣaḥ (ṛ0 10|90|1) itivat sarvataḥ pāṇipādaṃ tat sarvato'kṣiśiromukham (bha0gī0 13|13) itivacca sarveṣāmānanaśirogrīvaṃ yasyeti vyadhikaraṇabahuvrīhiṇā sarvātmakatvabodhakamevedamapīti bodhyam | abhyupagataṃ ca pūrvatantra iti | vākyavaiyarthyavāraṇāyaikapadasya lākṣaṇikatvaṃ pūrvamīmāṃsāyāṃ svīkṛtamastītyarthaḥ | tadeva darśayati ##- prakṛtivad vikṛtiḥ kartavyeti codakenaiva dviravadānaprāptau tāni dviravadyatītya-vadānadvitvavidhāyakavākyasya vaiyarthyamiti pūrvapakṣīkṛtya yadyapi caturavattī yajamānaḥ pañcāvattaiva vapā kāryā iti vākye vapāpadasya hṛdayādisādhāraṇyena pāśukahavirmātre lakṣaṇāṃ svīkṛtya hṛdayādiṣvapi pañcāvadānasiddhyarthamupastaraṇābhidhārayoḥ satoravadānatritayaprāptau havirdviravadātavyam haviṣi śrūyate - ekādaśa paśoravadādāni tāni dviravadyati iti | pāśukayāge paśorekādaśāṅgāni tāni pratyekaṃ dviravadyati tebhyo'vadānapūrvakaṃ vāradvayaṃ haviravayavaṃ gṛhṇātītyarthaḥ | asya ca karmaṇaḥ somavikṛtitvena prakṛtivadvikṛtiḥ kartavyeti codakavākyenaivaitadīyahaviṣṣu dviravadānasya prāptatayā dviravadyatīti vākyasya vaiyarthyaṃ bhavatīti pūrvapakṣe asminneva prakaraṇe - yadyapi caturavattī yajamānaḥ pañcāvattaiva vapā kāryā iti vapāyāḥ pañcāvadānāni vidhīyante | pañcāvadānasthale ca prathamāvadānamupastaraṇārthamājyasya kriyate anantarāvadānatrayaṃ haviṣaḥ kriyate antimamavadānamabhidhāraṇārthaṃ punarājyasyaiva kriyate | evaṃ pañcatvasaṃkhyā pūryate | atra tāni dviravadyatīti vākyavaiyarthyaparihārāya vapāpadasya pāśukahaviḥsāmānye lakṣaṇayā hṛdayādihaviḥṣvapi pañcāvattvaṃ prāpnoti | tatra copastaraṇābhidhāraṇābhyāṃ dvitvasaṃkhyāyā niṣpannatvena pañcatvasaṃkhyāpūrtaye hṛdayādīnāṃ triravadānaṃ prāpnoti | tadvādhāya tāni dviravadyatītyucyate | tena haviravadāneṣu pūrvaprāptatritvasya dvitvena bādhāt pañcāvattaiva vapā kāryeti prāptapañcatvasaṃkhyāyāḥ pūrtirupastaraṇārthamavadānasya vāradvayakaraṇenābhidhāraṇasya vā vāradvayakaraṇena karaṇīyeti siddhāntitam | atra yathā tāni dviravadyatīti pañcasaṃkhyāpūrtistūpastaraṇādivṛddhyā kartavyeti tatsārthakyaṃ sādhitamiti sarvaṃ susthamityāsmākīnaḥ panthāḥ | pūrvācāryāstu sarvaliṅgaṃ sthāpayatītyatra nāpūrvavidhiḥ pāṇimantraṃ pavitramiti viśeṣaṇasya vakṣyamāṇarītyā pāṇyadhikaraṇakapūjāpratipā##- traikālikā-prāptyabhāvādityūcuḥ | vākyasya vaiyarthyavāraṇāya vapāpadasya havissāmānye lakṣaṇā svīkriyate tathā sarvānanaśirogrīvetyādivākyasya vaiyarthyavāraṇāya sarvānanaśirogrīvapadasya sarvānanādyadhikaraṇake lakṣaṇā svīkartavyeti tātparyam | pūrvācāryāstviti | pāṇimantraṃ pavitramiti padadvayaṃ pāṇau mantraḥ pūjanaṃ yasyeti vyutpattyā pūyate'neneti vyutpattyā ca pāṇyadhikaraṇapūjākarmatvamaśucikāle dhāraṇe'pi pavitratvaṃ ca liṅgasya bodhayati | pratidinaṃ tādṛśapūjanaṃ ca liṅgadhāraṇaṃ vinā nopapadyata ityanyathānupapattyā'rthāpattipramāṇena liṅgadhāraṇasya prāptatayā ca sthāpayatītyasyā'pūrvavidhitvaṃ na sambhavatīti pūrvācāryā ūcurityarthaḥ | atrārucibījaṃ tu pārthivādiliṅgapūjanenāpi tannirvāhādanyathānupapattyabhāvaḥ | nanu māstvapūrvavidhiḥ parantu - yājanādhyāpanapratigrahairbrāhmaṇo dhanamarjayet ityādāviva niyamavidhireva syāditi cet? tadapi gaganakusuma-mālikādhāraṇamanukaroti mukte viṣaye bhasmacchanno bhasmaśayyāśayāno rudrādhyāyī mucyate sarvapāpaiḥ iti śātātapasmṛtyādivihitabhasma-rudrākṣādidhāraṇasyeva liṅgadhāraṇasyāpi pakṣataḥ prāptau liṅgadhāraṇameva kartavyaṃ na bhasmādīti niyamo'ṅgīkaraṇīyaḥ | so'pyaniṣṭa eva etāvatā prabandhena sarvaliṅgaṃ sthāpayatītyatrāpūrvavidhitvaṃ nirākṛtya niyamavidhitvamāśaṅkate - nanvityādinā | yājanādhyāpanapratigrahairbrāhmaṇodhanamarjayet ityatra dhanārjanasya sukhaduḥkhābhāvahetutayā rāgādeva prāptatayā yājanādhyāpanapratigrahaireveti niyamārtho yathā'rjanavidhirbhavati evamevāyamapi liṅgadhāraṇameva kuryāditi niyamārtho'stvtyāśayaḥ | nirākaroti - tadapi gaganakusumetyādinā | atra prakaraṇe niyamapadaṃ parisaṃkhyāparam | mukte viṣaya iti | muktapuruṣarūpaviṣaya ityarthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ - niyamakalpe sarvaliṅgaṃ sthāpayatītyasya sarvaliṅgameva sthāpayatīti vacanavyaktiḥ syāt | tathā ca muktapuruṣe bhasmarudrākṣādidhāraṇānāṃ vyāvṛttiparo'yaṃ vidhiḥ syāt śarīrādhikaraṇakasthāpanasya dhāraṇarūpatāyāṃ paryavasānāt | taccāniṣṭamevāpadyeta piṇḍatā piṇḍavijñānaṃ saṃsāraguṇaheyatā | dīkṣāliṅgadhṛtiścaiva vibhūterapi dhāraṇam || rudrākṣadhāraṇaṃ caiva pañcākṣarajapastathā | bhaktimārgakriyā caiva gurorliṅgasya cārcanam || yoginaśca tathā hyeṣāṃ prasādasvīkṛtistathā | etāni śivabhaktasya kartavyāni prayatnataḥ || (5|26-29) iti siddhāntaśikhāmaṇau sarveṣāmapyāvaśyakatvokteḥ | vibhūtirudrākṣādidhāraṇasyātyantāvaśyakatvāt | tadeva darśayati - piṇḍatā piṇḍavijñānamityādinā | piṇḍatāpadena pāpābhāva ucyate | piṇḍapadena tadvān śudhātmā ucyate | sāṃsārikapadārthasya putrakalatrāderheyatvasya tyājyatvasya jñānam | dīkṣāyāḥ liṅgasya vibhūteḥ rudrākṣāṇāṃ dhāraṇam | pañcākṣarajapaḥ bhaktimārgakriyā śravaṇakīrtanā'layaparimārjanādikriyā gurorliṅgasya yogināṃ cārcanaṃ pūjanam eṣāmeva prasādasvīkāraścaitāni śivabhaktasyāvaśyakartavyānītyarthaḥ | atra mukta ityadhikāryupalakṣaṇam | nanu tarhi liṅgadhāraṇākartavyatāniṣedhapūrvakakartavyatāphalakapari##- samuccayāsaṃbhave parisaṃkhyāyogāditi pūrvapakṣaḥ || nanu tarhīti | asmin prakaraṇe niyamaparisaṃkhyāpadayoḥ prayogau vaiparītyenānavadhānataḥ kṛtau itaravyāvartakākāropagame pañcaiva pañcanakhā bhakṣyā ityetatsadṛśe niyamapadasya liṅgadhāraṇākartavyatāniṣedhapūrvakakartavyatāphalakākārasvīkāre ca ṛtau bhāryāmupeyādeva (gau0 smṛ0 5|1) ityetatsādṛśyaprāptau parisaṃkhyāpadasya prayogāt | vastutaḥ pūrvatraiva parisaṃkhyāpadasya prayoga ucitaḥ samuccayāsaṃbhave parisaṃkhyāyogāditi | yadyapi parisaṃkhyāyāṃ niyame vā kutrāpi samuccayaprāpterapekṣā nāsti rāgataḥ prāptapañcapañcanakhabhakṣaṇavidhānena kadācit prāptataditarapañcanakhabhakṣaṇasya evaṃ tuṣanivṛttihetutayā svayaṃ prāptāvadhātavidhānena kadācit prāptasyopāyāntarasya nakhavidalanādeśca vyāvṛtterbodhanāt tathāpi - etāni śivabhaktasya kartavyāni prayatnataḥ (si0 śi0 5|29) ityavaśyakartavyatoktāvakartavyatāyāḥ svata eva niṣedhād niyamāderapekṣā nāstīti bhāvaḥ | atrocyate - sarvaliṅgaṃ sthāpayatītyatrāpūrvavidhireva | na ca dhāraṇasya sarvānanaśirogrīva iti vākyavihitatvena na traikālikāprāptiriti vācyam asya svapratipādyādhikaraṇapratiyogiliṅgadhāraṇavidhāyakasarvaliṅgavākya##- na traikālikāprāptiriti | tathā ca vidhiratyantamaprāptau iti lakṣaṇalakṣitaṃ traikālikāprāptaprāpakatvarūpaṃ vidhitvaṃ na sambhavatīti bhāvaḥ | svapratipādyādhikaraṇeti | svaṃ sarvānaneti vākyam tatpratipādyānyadhikaraṇānyānanaśirogrīvarūpāṇi teṣāṃ pratiyogisaṃbandhitanniṣṭhādhikaraṇatānirūpakaṃ yalliṅgadhāraṇam tadvidhāyakaṃ yat sarvaliṅgaṃ sthāpayatīti vākyam tatsāpekṣatvena tadbodhyādheyajñānanivartyākāṅkṣāvadarthabodhakatvena | ayaṃ bhāvaḥ - ādheyabodhanaṃ vinā kevalādhikaraṇatābodhakavākyaṃ svajanyatvena tātparyaviṣayī na cāsya svasamānādhikaraṇa-tasyābhidhyānādyojanāttattvabhāvāditi vākyavihitadhāraṇādhikaraṇanirūpakatvena na sarvaliṅgavākyasāpekṣateti vaiṣamyāt | atrānitarasādhāraṇaliṅgaśrutisattvena sthāpayatīti dhāraṇa##- bhūtabodhāya paryāptaṃ na bhavatītyādheyabodhakaṃ vākyāntaramapekṣata iti | prakṛte sarvānaneti vākyasya sarvaliṅgaṃ sthāpayatītyasya ca parasparāpekṣitārthabodhakatvenaikavākyatāpannatayā militvaivoddeśyībhūtabodhaparyāptatayā ca naikenāparasya prāptaprāpakatvaṃ vā vaiyarthyaṃ vā niyamatvaṃ vā śaṅkituṃ śakyata iti bhāvaḥ | na cāsyeti | svasamānādhikaraṇaṃ yat tasyābhidhyānād yojanāditi vākyam tadvihitaṃ yaddhāraṇaṃ tadadhikaraṇanirūpakatvena | atra nirūpakatvenetyasya bodhakatvenetyarthaḥ svasamānādhikaraṇetyasya ca svaprakaraṇasthetyarthaḥ | idamevaitacchaṅkāyāṃ bījam | svasannihitena svotthāpitākāṅkṣapūraṇasambhave viprakṛṣṭena tatpūraṇasyātyantānaucityāditi ca bhāvaḥ | vaiṣamyāditi | tasyābhidhyānāditi vākyāt sarvaliṅgavākyasya vailakṣaṇyādityarthaḥ | vailakṣaṇyameva darśayati - anitarasādhāraṇeti | liṅgapadaṃ śivāditaradeve na prayujyate evaṃ sthāpayatīti na ca lokavedādhikaraṇena vyākaraṇādinā gṛhītaśaktikalaukikaśabdānāmeva vaidikatvanirṇayena paśunā yajetetyādau padaṃ ca sthāpanādanyatra na prayujyate | etatpadadvayasyānitarasādhāraṇatayā viśeṣārthabodhakasyādheyākāṅkṣāśamanārhasyopalambhe tasyābhidhyānāditi sāmānyavākyena vilambenārthopasthāpakena tadapekṣāśamanamanucitamiti bhāvaḥ | lokavedādhikaraṇeneti | pūrvamīmāṃsāyāṃ prathamādhyāyasya tṛtīyapāde ##- laukikavaidikaśabdānāmekārthakatvaṃ siddhāntitam | tatra devā ityatra devāsaḥ bhavatītyatra bhavāti karṇairityatra karṇebhiriti laukikaprayogāpekṣayā vede vilakṣaṇa- paśvādiśabdānāṃ śaktigrahārthaṃ vyākaraṇādisāpekṣatve'pi yathā vidhāyakatvaṃ svīkṛtam tadvadihāpi kiṃ na syāditi vācyam prayogadarśanena lokāpekṣayā vaidikaśabdānāmanyārthatvaṃ bhaviṣyatīti pūrvapakṣīkṛtya siddhāntabodhanāyedaṃ sūtraṃ praṇītam - prayogeti | ayamarthaḥ - prayogasya karmānuṣṭhānasya codanāyā vidhāyakavākyasyābhāvādarthābodhakatvaprasaṅgādarthaikatvaṃ laukikavaidikaśabdayorekārthatvam | hetvantaramucyate - avibhāgāt | ekānupūrvīkaśabdānāṃ mīmāṃsakamate'bhedāt | śabdābhedādapyarthābheda ucita iti tātparyam | ayaṃ bhāvaḥ - loke vyavahārādinā gṛhītaśaktikānāṃ padānāṃ vede'pi sattvopagame'rthabodhakatvamupapadyate | vaidikaśabdānāṃ laukikaśabdebhyo bhinnatvabhinnārthakatvopagame tu śaktigrahābhāvādarthabodha eva tebhyo na syāditi vyarthānyeva vākyāni bhaveyurityavaśyamekārthakatvaṃ laukikavaidikaśabdānāṃ mantavyam | śaktigrahārthaṃ vyākaraṇādisāpekṣatve'pīti | paśunetyatra tṛtīyāniṣṭhā yajetetyatra yajaniṣṭhā liṅniṣṭhā ca śaktiḥ kartṛkaraṇayostṛtīyā vidhnimantraṇāmantreṇatyādiśāstrairbodhyata iti tatsāpekṣatvamatra bodhyam | tadvdihāpi kiṃ na syāditi | yathā paśunā yajeteti vākyasya vyākaraṇasāpekṣatve'pi vidhitvaṃ na hīyate evaṃ sarvānanaśirogrīva iti vākyasya sarvaliṅgaiḥ sthāpayatīti vākyasāpekṣatve'pi vidhitvaṃ kasmānna bhaviṣyatītyarthaḥ | paśunā yajeteti vākyavyākaraṇasūtrayorekavākyatvābhāvavat sarvānanasarvaliṅgavākyayorekavākyatvābhāvāt vyākaraṇādīnāṃ śaktigrahamātropayogitvena tathātve'pyatra yāvadvākyārthavicāraṃ vinā liṅgadhāraṇāprāptestatkāla eva sarvaliṅgavākyasya vidhāyakatvāsiddheḥ | kiñcātra- sarvavyāpī ca svaikavākyatānāpannavākyaprāpitamātraprāpakatvenāpūrvavidhitvaṃ na saṃbhavatīti tātparyam | śaktigrahamātropayogitveneti | vākyārthavicāraṃ vineti | ayaṃ bhāvaḥ - paśunā yajetetyatra prakṛtavākyārthabodhopayogivṛttijñānādhīnapadajanyopasthityādighaṭitakāra ṇakalāpasadbhāve svajanyatvena tātparyaviṣayībhūtabodhe jananīye vākyāntarasya kasyāpyapekṣā nāsti | sarvānanaśirogrīva ityanena tu svaghaṭakapadajanyopasthityādighaṭitakāraṇasamudāyasattve'pyādheyāṃśabodhā ya sarvaliṅgavākyasyāpekṣā'styeveti | tataśca vyākaraṇena paśuvidheḥ padaikavākyatā nāsti | iha tvanuṣṭhānopayogibodhe ubhayorekavākyatāyā āvaśyakatvena svaikavākyatānāpannāprāpitaprāpakatvenāpūrvavidhitve na kiñcid bādhakamityāha - vidhāyakatvāsiddheriti | sarvānanetyekavākyatānāpannasya sarvaliṅgavākyasyetyarthaḥ | bhagavān (śve. u. 3|11) iti liṅgastutisamarpaṇenārthavādatvaniścaye satyanena tadanyathāsiddhyayogācca | yaccoktaṃ pāṇimantramiti viśeṣaṇapratipādyārthānyathānupapattyā tasya prāptatvena vidhyasambhava iti tanna asyāpi pṛthagbhūtasya vidhāyakatvāsiddhau militasyaiva vidhāyakatvamityarthāt siddham | tataścobhayorekavākyaghaṭakatvānnaikabhāgenāparabhāsyānyathāsiddhi##- pāṇimantramiti | mā bhūt sarvānanetyanena prāptiḥ pāṇimantramityanena tu prāptirastyeveti punarapi vidhitvānupapattistadavasthetyāśayaḥ | kathaṃ pāṇimantramityasya vidheyatāprayojakaliṅādyaghaṭitasya vidhāyakatvamityāśaṅkāyāmāha - anyathānupapattyeti | pāṇimantramityatra mantrapadena liṅgamucyate mantro'syāstīti matvarthīyācpratyayasvīkārāt pāṇau mantramiti vyutpattyā ca pāṇisthaṃ liṅgaṃ pāṇimantrapadenoktaṃ bhavati | pāṇisthatvaṃ ca liṅgasya dhāraṇaṃ vinā sarvaliṅgavākyena sāmānyato dhāraṇavidhāvadhikaraṇaviśeṣasamarpakatvena tadupajīvakena tadanyathāsiddhyayogāditi | pāṇimantramityasya dhāryatvena mantro'syāstīti mantramiti matvarthīyācpratyaye kṛte mantraṃ liṅgam pāṇau mantraṃ pāṇimantramityarthaḥ | tasmāddhāryaṃ mahāliṅgaṃ pāṇimantreti mantrataḥ iti liṅgapūrāṇokteḥ || nopapadyata ityarthāpattipramāṇena dhāraṇaṃ kalpyata iti praśnakarturāśayaḥ | adhikaraṇaviśaiṣasamarpakatveneti | tathā ca sarvānanavākyavat pāṇimantramiti viśeṣaṇamapi pāṇirūpaviśeṣādhikaraṇasamarpakatvena sarvaliṅgavākyasyāṅgameva jātamiti na tena sarvaliṅgavākyasya vaiyarthyamiti bhāvaḥ | tadupajīvakeneti | tasya sarvaliṅgavākyasya upajīvakena aṅgabhūtena pāṇimantramiti viśeṣaṇena tasya sarvaliṅgavākyasya anyathāsiddhervaiyarthyasya ayogādasambhavādityarthaḥ | yadyapi sāmānyena viśeṣāṃśa evopajīvyata iti pāṇimantramiti viśeṣaṇasyopajīvakatvakathanamanucitam tathāpi phalavatsannidhāvaphalamaṅgamiti nyāyena pāṇimantramiti viśeṣaṇasyāṅgatve siddhe aṅgena ca svasārthakyāyā'ṅgina upajīvanādiyamupajīvakatvoktirdraṣṭavyā | praṣṭuḥ santoṣāya pūrvapakṣamabhyupagamyedaṃ samādhānaṃ bodhyam | vastutastu liṅganiṣṭhapāṇisthatvasya atra ca agnihotraṃ juhoti (tai. saṃ 1|5|9|1) iti vākyavihitaniradhikaraṇāgnihotra##- liṅgasānnidhyaṃ vinā'nupapannatvena sānnidhyasya ca gṛhabhṛtyādihastasthitenāpi liṅgenopapannatvena tatsādhāraṇasānnidhyamātrasya kalpayituṃ śakyatve'pi dhāraṇasya viśeṣarūpeṇa kalpayitumaśakyatvāt pūrvapakṣa evāyaṃ nottiṣṭhatīti bodhyam | acpratyayena mantro'syāstītyetāvanmātraṃ labhyate | dhāryatveneti viśeṣāṃśaḥ kuto labhyata ityatra liṅgapurāṇaṃ pramāṇamupanyasyati - tasmāddhāryaṃ mahāliṅgaṃ pāṇimantreti mantrataḥ iti | sarvaliṅgaṃ sthāpayatīti vākyasyāpūrvavidhitvaṃ saṃsthāpya pāṇimantaṃ pavitramityaṃśasya niyamavidhitvaṃ sthāpayati - atra cetyādinā | atra ca pāṇimantramityaṃśa ityarthaḥ | agnihotraṃ juhoti (tai0 saṃ0 1|5|9|1) juhotīti vākyasthala iva sarvaliṅgavākyavihitaliṅge pīṭhādyadhikaraṇasyeva pāṇyādeḥ pakṣataḥ prāptau pāṇyādikameveti niyamo vidhīyata iti | na cāhavanīyavākye'dhikaraṇatābodhakasaptamīvibhaktisattvena tathātve'pyatra tadabhāvāt kathamadhikaraṇavidhitvamiti vācyam luptasaptamīsmaraṇenātrāpyadhikaraṇatvapratīteḥ | pavitraśabdena yajñopavītaṃ paramaṃ pavitram ityatrevāśucikāladhāraṇaprayuktā'pāvitrya-nirasanadvārā pāvitryaṃ vidhīyate | ityatrāgnihotraśabdasya nāmadheyatayā'gnihotrābhinnahomena svargaṃ bhāvayedityarthakatvena niradhikaraṇakahomavidhāvadhikaraṇaviśeṣāpekṣāyāṃ sāmānyarūpeṇāhavanīyasyāpi pakṣe prāptatvāt āhavanīye juhoti iti vākyenāhavanīyamātrādhikaraṇakatvenāgnihotrahomo niyamyate evaṃ sarvaliṅgaṃ sthāpayatītyanenāpi niradhikaraṇakasthāpanaiva prathamaṃ vidhīyate | adhikaraṇaviśeṣāpekṣāyāṃ pīṭhādyadhikaraṇavat pāṇyāderapi pakṣataḥ prāptau pāṇimantramiti vākyena pāṇyadhikaraṇakameva liṅgapūjanaṃ kartavyamiti niyamo vidhīyata iti bhāvaḥ | na cānekavidhāne vākyabheda iti vācyam āgneyo'ṣṭākapālo'māvāsyāyām (tai. saṃ 2|6|3|3) ityatreva aprāpte tu vidhīyante bahavo'pyekayatnataḥ (ta. vā. 2|2|6) iti nyāyenānekavidhāne doṣābhāvāditi | nanvevamapi sarvaliṅgaṃ sthāpayatītyanena bhūmyāmeva liṅgasthāpanaṃ vidhīyate sthāpayatīti padasvārasyena sakalajanācāra- na cānekavidhāna iti | pūjyamānaliṅge pāṇyadhikaraṇakatvasya pāvitryasya cobhayorvidhāvityarthaḥ | āgneyo'ṣṭākapāla iti puroḍāśamuddiśyāgnidevatākatvasyāṣṭakapālasaṃskṛtatvasya ca vidhāne'vaśyaṃ vākyabhedaḥ syāt | agnidevatākatvāṣṭakapālasaṃskṛtatvaviśiṣṭapuroḍāśakaraṇakāmāvāsyā##- pāṇyadhikaraṇakatvaviśiṣṭapavitratvaviśiṣṭaliṅgapūjanavidhau nāsti vākyabhedaḥ | taduktam - prāpte karmaṇi nāneko vidhātuṃ śakyate guṇaḥ | aprāpte tu vidhīyante bahavo'pyekayatnataḥ || (ta0 vā0 2|2|6) iti | nanvevamapīti | vākyabhedaśaṅkāyāḥ parihāre'pītyarthaḥ | bhūmyāmeveti | bhūmiṣṭhatāmrapātrādirūpe pīṭha ityarthaḥ | sthāpayatīti padasvārasyeneti | rājavaṃśāñchataguṇān viṣayatvena ca tasyaivāvaśyakatvāt | tathā ca sati pāṇimantraṃ pavitramiti viśeṣaṇamapi pāṇinā'bhimantritaṃ ṣaḍadhvaśodhanādinā saṃskṛtam ata eva pavitramityarthakaṃ sat sārthakaṃ bhavatīti cet atra vadanti - sthāpayatītyasya bhūmiśarīrasādhāraṇyenaiva liṅgasthāpanavidhāyakatvamityavasīyate śruteḥ saṃkocāsahiṣṇutvād vinigamakābhāvācca | kiñca sandigdhe tu vākyaśeṣāt (mī. 1|4|29) iti nyāyena pāṇimantramiti vākyaśeṣa- sthāpayiṣyati rāghavaḥ kalaśaṃ sthāayati ityādau tathaiva pratīteriti bhāvaḥ | pāṇinā'bhimantritamiti | pāṇisparśapūrvakamantrapāṭhena kṛtasaṃskāramityarthaḥ | ṣaḍadhvaśodhaneti | ṣaḍnyāsātmakā adhvānaḥ śaivāgamaprasiddhā vīraśaivadīkṣāvidhipustake draṣṭavyā vistarabhayānneha likhyante | taiḥ śodhanaṃ mantrairdevāśrayatvakaraṇaṃ tena saṃskṛtam | ādipadena pūjanādirgrāhyaḥ | saṃkocāsahiṣṇutvāditi | tataśca bhūmyāmeveti na siddhyatīti bhāvaḥ | tāvatāpi pāṇyadhikaraṇakapūjāmātraviṣayakatvaṃ na labhyamityāśaṅkāyāmāha - kiñceti | saṃdigdhe tu vākyaśeṣāditi | aktāḥ śarkarā upadadhāti (tai0 brā0 3|12|5|12) ityatra ghṛtena tailena vā aktā iti sandehe tejo vai ghṛtam (tai0 brā0 3|12|5|12) iti vākyaśeṣe ghṛtastutidarśanena ghṛtenāktā iti nirṇayaḥ siddhyati | evamihāpi sarvaliṅgaṃ sthāpayatītyanena sthāpanārhādhikaraṇamātrasādhāraṇyena sthāpanavidhau bhūmāvanyatra vetyadhikaraṇaviśeṣajijñāsāyāṃ pāṇimantraṃ pavitramiti vākyaśeṣāt pāṇāveva liṅgasthāpanaṃ prāpnoti | balāccharīra eva liṅgasthāpanavidhāyakatvaṃ siddhyati purāṇādau mānya ityatra pūjārthakatvena prasiddhadhātuniṣpannasya mananaśabdasya pūjārthakatve mananāt pūjanāt trāyata iti mantram pāṇau mantraṃ pāṇimantramiti siddhe pāṇyadhikaraṇakapūjāyāḥ sthāvare'prasaktyā śarīradhṛtaliṅgaparatvāvasāyāt | na ca pāṇinā mananāt trāyata iti tṛtīyāsamāsāśrayaṇena sthāvare'pi na virodha iti vācyam tathā sati sāpekṣasamāsā- pāṇimantramiti śabdasya ṣaḍadhvaśodhanādisaṃskṛtārthakatvaṃ śaktyabhāvena na siddhyati | pāṇau pūjanena trāṇakarma ityarthasya gururmānya ityādau pūjārthakatvena mandhātoḥ prasiddhatayā'nāyāsalabhyatvamastītyāha ##- pāṇyadhikaraṇakatvavaiśiṣṭyalābhavat pāṇyadhikaraṇakatvasya ca pūjāyāḥ sthāvaraliṅge bhādhitatvena śarīraghṛtaliṅgaviṣayakatvaṃ niścīyata ityāśayaḥ | idamatra bodhyam - pāṇyadhikaraṇakatvaviśeṣaṇasya sthāvaraliṅge bhādhāccharīradhṛtaliṅgamātraviṣayakatvaṃ yadyapi siddhyati tathāpi nityaliṅgadhāṇāyāḥ pramāṇāntareṇa sādhanīyatayeha pāṇyadhikaraṇapūjanamātraṃ sādhayatīti na doṣaḥ | punarapi pāṇyadhikaraṇakatvamākṣipati - na ca pāṇinetyādinā | pāṇinā pāṇidhṛtabilvapatrādinā mananāt pūjanāt trāyata ityevaṃ tṛtīyāntasamāsāśrayaṇena sthāvaraliṅge'pi sā pūjā bādhitā na bhavatīti kathaṃ tallābha ityāśayaḥ | śrayaṇena samarthaparibhāṣābhaṅgāpatteḥ | sāpekṣatve'pi gamakatvāt tathāṅgīkriyata iti cenna pāṇipadavaiyarthyāt | pariharati - tathā satītyādinā | ṛddhasya rājñaḥ puruṣa iti vigrahe rājan ṅas puruṣa su ityanayoḥ samāsavāraṇāya sāpekṣamasamarthavaditi vārtikena sāpekṣe'sāmarthyaṃ bodhyata iti samarthaḥ padavidhiriti paribhāṣābalāt sāmarthyamātraviṣayakatvāt samāsavidhāyakaṃ śāstraṃ tatra na pravartate evameva pāṇinā mananāt trayata iti vigrahe'pi mananaśabdārhasya pāṇyaṃśe sāpekṣatayā'sāmarthyāt supsupeti samāso na bhavedityāśayaḥ | gamakatvāditi | devadatāsya gurukulam caitasya dāsabhāryetyādau gurvādipadārthasya devadattādyaṃśe sāpekṣatve'pi vigrahabodhyārthabodhanakṣamatvāt samāsaḥ svīkriyate | yathoktaṃ bhartṛhariṇā - sambandhiśabdaḥ sāpekṣo nityaṃ sarvaḥ samasyate | vākyavat sā vyapekṣā hi vṛttāvapi na hīyate || (vā0 pa0 3| 14|47) iti | athavā nityasāpekṣasthale pūrvapadārthaghaṭitasambandhena samudāyārthena sahaiva devadatādipadārthasyānvayaḥ prathamaṃ vivakṣitaḥ | avayavārthānvayabodhastu phalataḥ siddhyati | ayaṃ prakāro'pyuktastenaiva yathā - samudāyena sambandho yeṣāṃ gurukulādinā | saṃspṛśyāvayavāṃstenaiva yathā - samudāyena sambandho yeṣāṃ gurukulādinā | saṃspṛśyāvayavāṃste tu yujyante tadvatā saha || (vā0 pa0 3| 14|48) iti evamihāpi mananasya kriyārūpatayā kārakāṃśe nityasāpekṣatvānniṣpratyūhaḥ samāso bhaviṣyatītyāśaṅkya nirākaroti - neti | pāṇipadavaiyarthyāditi | na ca mananāt trāyata ityukte mānasādīnāmapi karaṇatvena prasaktyā tadvyavacchedārthaṃ pāṇipadamiti vācyam śivapūjādikaṃ kāryaṃ manovākkāyakarmabhiḥ ityabhiyuktoktyā teṣāmapi karaṇatvaprāpteḥ | kiñca tṛtīyāsamāsāśrayaṇe ekadeśānvayāpattiḥ | na ca saptamītatpuruṣāśrayaṇe'pyeṣa doṣa iti vācyam pāṇipadasya viśiṣṭenaivānvayasvīkārāditi | saptamyantatve'dhikaraṇalābhārthaṃ taccaritārthamiti bhāvaḥ | na ca tṛtīyāntatve'pi karaṇalābhāya tadastviti vācyam devān yajeta ityādāviva pūjāmātravidhāne'pi hastādeḥ karaṇatvasyaucityenaiva lābhāditi | tadvyvacchedārthamiti | mānasadīnāṃ vyavacchedārthamityarthaḥ | karmamātre manaḥsamavadhānasyāvaśyakatayā pāṇinaiveti niyamena tadvyavacchede'pasiddhāntāpattirityāha - śivapūjādikaṃ kāryaṃ manovākkāyakarmabhiriti | viśiṣṭenaiveti | na ca tṛtīyātatpuruṣe'pyetatsamādhānaṃ sulabhamiti vācyam upāsakapāṇiniṣṭhakaraṇatānirūpakatvasya parameśvarakartṛkatrāṇakriyāyāṃ bādhena tṛtīyātatpuruṣe yaccoktaṃ pāṇinā'bhimantritamiti | tanna purāṇaprasiddhapūjāvācakasyābhi-mantritārthakatve gauṇārthasvīkārāpatteḥ | na ceṣṭāpattiḥ īkṣatyadhikaraṇa-virodhāt | tatra tatteja aikṣata | viśiṣṭānvayasya bādhitatvāt | upāsakapāṇyadhikaraṇakatvaṃ tu upāsakapāṇau pūjyamāneśvarakartṛkatrāṇakriyāyāmapi sambhavatyeveti saptamītatpuruṣe viśiṣṭānvayasya vaktuṃ śakyatvāt | tā āpa aikṣanta ityādigauṇārthasvīkāreṇa prāyaḥpāṭhānurodhād gauṇekṣitṛtvamādāya pradhānaparatvamiti pūrvapakṣe ekatra gauṇārthaka-śabdadarśane'pi sarvatra tathātvāyogāt mukhye saṃbhavati gauṇārthasvīkārasya jaghanyatvena ca mukhyekṣitṛtvamādāya brahmaparatvameveti nirṇayāditi | prāyaḥpāṭhānurodhāditi | tatteja aikṣata | tā āpa aikṣanta ityāropitekṣaṇārthakekṣatibahulaprakaraṇapaṭhitatvānurodhādityarthaḥ | atra vadantītyādinā sarvaliṅgaṃ sthāpayati pāṇimantraṃ pavitramityanena pṛthivyādisādhāraṇyena sthāpanaṃ vidhīyata iti śaṅkāṃ matāntareṇa samādhāya svayaṃ samādhatte - atra brūma ityādinā | evamevedaṃ vyākhyeyam avyavahitapūrvagranthe'samāhitapūrvapakṣasyābhāvena svārasyena pratīyamānārthasya bādhitatvāt | sarvo'yamarthavāda iti | anupadameva paṭhyamānena sarvaliṅgaṃ sthāpayatīti vākyena vihitasya liṅgadhāraṇasyetyarthaḥ | dhāryamāṇaliṅgasya pūrvoktairnamo'ntairmantrairutkarṣavattvena bodhanarūpastutiviṣayīkṛtaiḥ sarvairapi liṅgairabhedāvasāyāt sarveṣāṃ pūrvoktamantrāṇāṃ dhāraṇavidhyarthavādatvaṃ siddhyati | evaṃ vidhyarthavādatvasaṃpattāvarthavādabhāgasya tadviṣyakaśaivāgamaparyālocanena dhāryamāṇaliṅgaviṣyakatve nirṇīte vidhibhāgasya tathātvānupagame vidhyarthavādayorvaiyadhikaraṇyaṃ syāt | taccāniṣṭam vihitameva stūyata iti mīmāṃsakasiddhāntādityāśayaḥ | evaṃ atra brūmaḥ nidhanapataye namaḥ ityārabhya etatsomasya sūryasya ityantaṃ sarvo'yamarthavādaḥ | tatra - akhaṇḍamekaṃ liṅgaṃ syāt tadeva guruṇā param | bhāvaprāṇeṣṭabhedena tridhā bhūtaṃ nagātmaje || iṣṭaliṅgaprakṛtike ācāraguruliṅgake | pārthivāpye iti prokte śaivāgamaviśāradaiḥ || prāṇaliṅgaprakṛtike tejovāyumaye tathā | śivaliṅgacarābhikhye liṅge dve varavarṇini || vyomaprakṛtikaṃ liṅgaṃ prāsādākhyaṃ mahattaram | ātmatattvamayaṃ proktaṃ mahāliṅgaṃ mahattamam || tātparye nirūpite'kṣarayojanāmātramavaśiṣyate | tat kriyate | avadhīyatām - akhaṇḍamekaṃ liṅgaṃ syāttadeva guruṇā paramityādi | atra guruṇetyanantaramuktamiti śeṣaḥ | yadvā guruṇā mahatā bhedeneti yojanīyam | atraivaṃ daśavidhaliṅgāni gaṇayitavyāni - akhaṇḍaliṅgam 1 bhāvaliṅgam 2 prāṇaliṅgam 3 iṣṭaliṅgam 4 pārthivarūpamācāraliṅgam 5 āpyarūpaṃ guruliṅgam 6 tejomayaṃ śivaliṅgam 7 vāyumayaṃ caraliṅgam 8 vyomaprakṛtikaṃ prāsādākhyaṃ liṅgam 9 ātmatattvameva mahāliṅgam 10 | atrākhaṇḍaliṅgaṃ brahmasvarūpam | anyeṣāṃ svarūpāṇyuttaratra spaṣṭāni | eteṣāṃ sarveṣāṃ liṅgānāṃ namo'ntairdaśabhirmantraiḥ stutiḥ kriyate | iti siddhāntaśekharavacanenoktānāṃ daśavidhaliṅgānāṃ namo'ntaiḥ stutirdṛśyate | tatrordhvaliṅgāya nama ityakhaṇḍaliṅgamucyate tasya sarvacakrordhvagataikadalakapaścimacakrasthitatvāt | hiraṇyaliṅgāya nama ityanena prāṇaliṅgaṃ stūyate - taptakāñcanasaṃkāśaṃ kandasthānasamāśritam | yogibhiśca sadā dhyeyaṃ prāṇaliṅgaṃ vidurbudhāḥ || iti siddhāntasārāvalīvacanena tasya kāñcanamayatvaniścayāt | suvarṇaliṅgāya nama itīṣṭaliṅgārthavādaḥ - namaḥ pīṭhamiti proktaṃ śikāraṃ madhyamīritam | vākāraṃ gomukhaṃ vṛttaṃ yakāraṃ golakaṃ smṛtam || oṅkāraṃ liṅgamākhyātaṃ ṣaḍvarṇaṃ liṅgamucyate | ūrdhvaliṅgāya nama ityādibhirakhaṇḍaliṅgam | tasya kathamūrdhvaliṅgaśabdabodhyatvamityāśaṅkāyāmāha - tasya sarveti | sarvacakrordhvagataikadalakapaścimacakrasthitatvena sarvacakrordhvagatatvādakhaṇḍaliṅgasyordhvaliṅgatvamiti bhāvaḥ | idaṃ cakramitaracakrebhyaḥ sarvebhya ūrdhvavartyaikadalakaṃ ca | hiraṇyaliṅgāya nama ityanena taptakāñcanasaṃkāśamityādinā varṇitaṃ taptakāñcanasādṛśyena viśeṣitatvāddhiraṇyaliṅgapadavācyatvārhaṃ prāṇaliṅgaṃ stūyate | suvarṇāya nama ityanena ca namaḥ śivāyomiti mantraghaṭakanamaḥśabdapīṭhakaṣaḍakṣarātmakamiṣṭaliṅgamucyate tasya ityanena liṅgaśarīraghaṭakatvenaiva suṣṭhutvaviśiṣṭavarṇarūpatvaniścayāt | divyaliṅgāya nama ityākāśatattvādhiṣṭhitaprāsādaliṅgastutiḥ divi bhavaṃ divyamiti vyutpattyā tayorabhedāt | bhavaliṅgāya nama ityanena guruliṅgastavaḥ kriyate jyeṣṭhā jalamayī tatra sthityupādānarūpiṇī | bhavastadīśasya jyeṣṭho jyeṣṭhā tacchaktirīritā || iti jalatattvādhiṣṭhitaguruliṅgena bhavaliṅgābhedāt | śarvaliṅgāya nama ityācāraliṅgasya- vāmātmapṛthivītattvabhūtavāmātmikā yayā | sṛṣṭiḥ pravartate vāmā sā śarvakṣitimūrtipa || iti siddhāntasārāvalīvākyena mantrātmakaliṅgaśarīraghaṭakatvarūpasuṣṭhutvaviśiṣṭavarṇarūpatvāt | divyaliṅgāya nama ityanena prasādaliṅgastutiḥ kriyate tasyākāśatattvādhiṣṭhitatvena divi bhavamiti vyutpattijanyapratītyarhatvāt | bhavaliṅgāya nama ityanena apa eva sasarjādau tāsu bījamavāsṛjat | tadaṇḍamabhavaddhaimaṃ sahasrāṃśusamaprabham || (ma0 smṛ0 1|8##- sthityupādānaśaktiviśiṣṭajalatattvādhiṣṭhitaguruliṅgasya stavaḥ kriyate | bhavapadamantarbhāvitaṇyarthatayā bhāvayatītyarthakaṃ bodhyam | tadāha - jyeṣṭhā jalamayī tatra sthityupādānarūpiṇī | bhavastadīśasya jyeṣṭho jyeṣṭhā tacchaktirīritā || iti | atra jalatattvasya jyeṣṭhatvam apa eva sasarjādau (ma0 smṛ0 1|8) iti pūrvoktasṛṣṭimanusṛtya bodhyam | śarvaliṅgāya nama ityanena pṛthivītattvādhiṣṭhitamācāraliṅgaṃ stūyate | pṛthivītattvābhimānina ācāraliṅgasya śarvaliṅgābhedapratipādanāt | śivaliṅgāya nama iti śivaliṅgasya agneśca rudrarūpatvād raudrāgneyī tadīśvaraḥ | sa vai paśupatī rudro raudrī tacchaktiriṣyate || ityanena tejastvābhimāniśivaliṅgasya śivapadasthānāpannarudrapadavācyā-bhedapratīteḥ | jvalaliṅgāya nama iti caraliṅgasya - prāṇasya kālarūpatvāt kālaśaktistu vāyavī | vāyumūrtipa ugrastu sa kāla iti viśrutaḥ || ityanena vāyutattvādhiṣṭhitacaraliṅgasya ugrapadavācyajvalaliṅgābheda##- ātmaliṅgāya nama iti kāraṇaśarīrādhiṣṭhitabhāva- śivaliṅgāya namaḥ jvalaliṅgāya namaḥ paramaliṅgāya namaḥ ātmaliṅgāya nama ityeṣāmapi mantrāṇāṃ śivaliṅgacaraliṅgamahāliṅgabhāvaliṅgastutirūpatvaṃ siddhāntaśekharavākyopaṣṭambhena mūla eva darśitaṃ draṣṭavyam | dīkṣākāle bāhyaliṅgadhāraṇaṃ pratyakṣam | anyeṣāṃ liṅgānāṃ bhāvanārūpeṇa dhāraṇaṃ gurūktānusāreṇa śiṣyaiḥ kriyata ityetat paddhatau śaivāgame ca spaṣṭam | sarveṣāṃ liṅgānāṃ dhāraṇaṃ sarvaliṅgaṃ sthāpayatītyanena bodhyate | ata eva sarvapadasya svārasyamiti sthādhātordhāraṇārthakatvābhyupagantṛśaivāgamasya liṅgasyeti | tathā cārthavādasya āgamoktācāraupādhikabhedabhinnaśarīra-dhṛtaliṅgaviṣayatvena sarvaliṅga sthāpayatītyasya sthāvaraliṅgavidhāyakatve vidhyarthavādayorvaiyadhikaraṇyāpattiḥ | panthā boddhavyaḥ | evamasmin prakaraṇe ādhyātmikānyeva caraliṅgānyanūdya sarvaliṅgaṃ sthāpayatītyanena sthāpanāvidheravagamyamānatayā vidhyarthavādayoḥ sāmānādhikaraṇyānurodhena śarīradhāryamāṇaliṅgaviṣayakatvameva nyāyyam | kiñca - upakramopasaṃhārāvabhyāso'pūrvatā phalam | arthavādopapattī ca liṅga tātparyanirṇaye || iti ṣaḍvidhatātparyaliṅgānāṃ madhye'saṃjātavirodhina upakramasya - vedo vā prāyadarśanāt (mī. 3|3|2) iti vedopakramādhikaraṇanyāyena balavattvena ūrdhvaliṅgāya nama ityādyupakramasya prāṇaliṅgaparatvaniścaye sarvaliṅgavākyasya śarīradhṛtaliṅgavyatiriktaviṣayatve prakaraṇavirodhaśca | vedo vā prāyadarśanāt (mī0 3|2|2) iti | niṣādasthapatiṃ yojayet ityatra lakṣaṇānāśrayaṇarūpopakramalabdhalāghavānurodhena karmadhārayamevāśrityānadhikāriṇyapi vedaḥ kalpyate evamihāpyupakrame ūrdhvaliṅgāya namaḥ hiraṇyaliṅgāya nama ityādinā śarīrāntarvartiprāṇaliṅgādīnāṃ prastūyamānatayā sarvaliṅgavākyasya sthāvaraliṅgaviṣayakatve ṣaḍvidhaliṅgeṣu prabala upakramo virudhyeta | na caitatsomasya sūryasyeti pūrvoktanamaskāraparāmarśakaitacchabdena sūryasomanamaskārābhidhānāt prakaraṇavibheda iti vācyam upakramopasaṃhārayoḥ śivaparatvaniścayena madhye na caitat somasyeti | etatpadena pūrvoktā namaskārā gṛhyante | nidhanapataye nama ityādimantraiḥ kṛtā namaskārāḥ sūryācandramasoḥ santītyarthaṃ bhrāntyā pratipadya prakaraṇavirodhaṃ śaṅkate - na cetyādinā | vastutaḥ somasyetyasyomayā somasūryanamaskārābhidhāne sandarbhavirodhāpattyā soma ekebhyaḥ pavate ghṛtamekamupāsate (ṛ 10|154|1) ityatreva umayā sahitaḥ soma iti vyutpattyā sūryasya sūryamaṇḍalāntarvartinaḥ somasya liṅgarūpaśivasyetyarthāvaśyaṃbhāvāt | uktarītyā sahitasyetyarthaḥ | sūryasyetyasya ca sūryamaṇḍalāntarvartinaḥ śivasvarūpasya paramātmana ityarthaḥ | taduktamantaryāmibrāhmaṇe - ya āditye tiṣṭhannādityamantaro yamayati yamādityo na veda yasyādityaḥ śarīram (bṛ0 u0 3|7|9) iti nāsti prakaraṇavirodha iti bhāvaḥ | sarvaliṅgavākyasya śarīradhāryaliṅgaparatve- audumbaro yūpo bhavatyūrgvā udumbara ūrk paśava ūrjaivāsmā ūrjaṃ paśūnāpnotyūrjo'varūddhyai (tai. saṃ 2|1|1|6) ityatrevārthavādavaiyarthyabhītyā vidhikalpanamapi saṃgacchata iti | audumbaro yūpo bhavatīti | ayamarthaḥ - udumbaravṛkṣasambandhī yūpaḥ kriyate kimarthamityata āha - ūrg vai ityādi | vai yataḥ udumbara ūrg rūpaḥ balarūpaḥ antaḥsāra iti yāvat | paśavo'pyantaḥsārā bhavanti | sāravadvastunā sāravadvastu prāpteraucityād audumbararūpeṇa sāravadvastunā antaḥsārān paśūn prāpnoti | kimarthamityāha - ūrjo'varuddhyai dugdhādidvārā balaprāptyarthamityarthaḥ | etadarthavādabalād audumbaro yūpo bhavatītyatra laṭpratyayasattve'pi liṅarthakartavyatāyāḥ kalpanaṃ bhavati | evaṃ sarvaliṅgaṃ sthāpayatītyatra liṅloṭādīnāmabhāve'pyuktānuvādabalādeva liṅgadhāraṇavidhiḥ kalpyate | athaivamapyasya na nityavidhitvam bāhyamābhyantaraṃ caiva munibhirmokṣakāṅkṣibhiḥ (6|29) iti prāgudāhṛtasiddhāntaśikhāmaṇivacanena phalaśravaṇāt iti cenmaivam nitye na nityavidhitvamiti | munibhirmokṣakāṅkṣibhirityadhikāriviśeṣaṇena mokṣākāṅkṣārahtasya liṅgadhāraṇāprāpteḥ kāmyavidhitvasyaiva siddheriti bhāvaḥ | sandhyāmupāsate ye tu satataṃ saṃśitavratāḥ | vidhūtapāpāste yānti brahmalokamanāmayam || ityārthavādikaphalaśravaṇena sandhyopāsanasyā'nityatānāpatteḥ | yadi tatra- anupāsya trikāleṣu sandhyāmannādibhugbhavet | śvānayoniśataṃ gatvā cāṇḍālaḥ koṭijanmasu || ityakaraṇe pratyavāyasmaraṇānnityatvamucyate prakṛte'pi samānam | bhaktasyābibhrato liṅgaṃ yāvat prāṇavidhāraṇam | sandhyāmupāsata iti | pratitiṣṭhanti ha vai ya etā rātrīrupayanti iti rātrisatrārthavādoktapratiṣṭhāphalasyādhikāriviśeṣaṇatvena rātrisatravidhau kāmyavidhitvavat sandhyāmupāsate ye tu ityarthavādoktavidhūtapāpasya brahmalokaprāptikāmasya sandhyāvidhāvadhikāritvaprāptyā sandhyāyā api nityatvaṃ na siddhyet | anupāsya trikāleṣvityādinā'karaṇe pratyavāyasmaraṇānnityatvamiti cet bhaktasyābibhrato liṅgamityādinā liṅgādhāraṇe'pi pratyavāyoktestasyāpi nityatvaṃ nirvivādaṃ siddhyatītyāha - prakṛte'pi samānamiti | śvamāṃsabhakṣaṇaṃ tāvadannena racitaṃ bhavet || iti vātulādivacanairakaraṇe pratyavāyābhidhānāt | bibhetyalpaśrutād vedo māmayaṃ pratarediti | itihāsapurāṇābhyāṃ vedārthamupabṛṃhayet || (ma. bhā. 1|1|267##- vedārtho'yaṃ svayaṃ jñātastatrājñānaṃ bhavedapi | ṛṣibhirniścite tasmin kā śaṅkā syānmahātmanām || ityuktatvenāsyāḥ śruteruktārthe upabṛṃhaṇamapyasti | tathāhi liṅgapurāṇe- vedeṣu śāstrasaṃgheṣu purāṇeṣvāgameṣu ca | brāhmaṇasya samākhyāta liṅgadhāraṇamuttamam || sarvaliṅgaṃ sthāpayatīti vidhiḥ sthāvaraliṅgasthāpanaviṣyako vā śarīre liṅgadhāraṇaviṣayako veti saṃśaye - itihāsapurāṇābhyāṃ vedārthamupabṛṃhayet (1|1|267) ityādibhāratoktibhiḥ sarvatra vedārthasaṃśaye itihāsapurāṇasahāyena nirṇayakaraṇasyaucityāt | svagṛhītaliṅgadhāraṇapakṣe'nukūlaṃ liṅgapurāṇaṃ darśayati - vedeṣu śāstrasaṃgheṣu purāṇeṣvāgameṣu ca | brāhmaṇasya samākhyātaṃ liṅgadhāraṇamuttamam || ityupakramya yajurapyāha - sarvaṃ vai liṅgaṃ sthāpayati iti ca | tasmāddhāryaṃ mahāliṅgaṃ pāṇimantreti mantrataḥ | pāṇau liṅgaṃ vinikṣipya dīkṣākāle guruḥ śivam | yena stuvati tanmantraṃ pāṇimantraṃ vadanti hi || pavitratvānmaheśasya śivasya pratipādanāt | pavitrakaraṇāt puṃsāṃ pavitramiti kathyate || ataḥ sarveṣu kāleṣu dhārayelliṅgamuttamam | gacchastiṣṭhan svapan jāgrannunmiṣannimiṣannapi || śucirvā'pyaśucirvā'pi liṅgam sarvatra dhārayet | ityādinā | atra katipayaiḥ ślokairliṅgadhāraṇakartavyatāmuktvā tatra pramāṇarūpeṇedameva vākyaṃ liṅgapurāṇe darśitam - yajurapyāha sarvaṃ vai liṅgaṃ sthāpayatīti | ayaṃ lekho'tratyaliṅgapurāṇīyavākyānāṃ sarvaliṅgaṃ sthāpayatīti śruteścopabṛṃhyopabṛṃhaṇabhāve nirvivādaṃ paramaṃ pramāṇaṃ siddhaṃ bhavatīti draṣṭavyam | evaṃ sthite upabṛṃhaṇībhūtātratyapurāṇavākye - pāṇau liṅgaṃ vinikṣipya dīkṣākāle guruḥ śivam | yena stuvati tanmantraṃ pāṇimantraṃ vadanti hi || pavitratvānmaheśasya śivasya pratipādanāt | pavitrakaraṇāt puṃsāṃ pavitramiti kathyate || iti pāṇyadhikaraṇakapūjākaraṇatvena pāṇimantraśabdanirvacanāt pāṇikaraṇakapūjākāle liṅgadhārī sadā śuddho nijaliṅgaṃ manoharam || arcayan gandhapuṣpādyaiḥ karapīṭhe samāhitaḥ | nityāni karmavṛndāni tathā naimittikāni ca || śivārpaṇadhiyā kuryāt samyagjñānābhivṛddhaye || iti | skānde śaṅkarasaṃhitāyāmapi - yo hastapīṭhe nijaliṅgamiṣṭaṃ vinyasya tallinamanaḥpracāraḥ | bāhyakriyāsaṃkulanispṛhātmā sampūjayatyaṅga sa vīraśaivaḥ || tadeva hastāmbujapīṭhamadhye nidhāya liṅgaṃ paramātmacihnam | prapūjayedaikyadhiyopacārairnarastu bāhyāntarabhedabhinnaiḥ || bāhyapīṭhārcanādetat karapīṭhārcanaṃ varam | sarveṣāṃ vīraśaivānāṃ mumukṣūṇāṃ nirantaram || paṭhyamānatvādiviṣayako vivādaḥ parāhato veditavyaḥ | evaṃ liṅgapurāṇena śrutyā ca liṅgadhāraṇasya kartavyatvaṃ vyavasthāpya skāndīyaśaṅkarasaṃhitāvākyenāpi tat sādhayati - yo hasteti | nijamiti niyamena dhriyamāṇaliṅgameveṣṭaliṅgapadenocyate | tallīnamanaḥpracāraḥ tasminniṣṭaliṅge līno manaḥpracāro manasaḥ sarvāḥ kriyā yasya | ityādinā pāṇimantraṃ pavitramiti vākyavihitapāṇyadhikaraṇakapūjā##- na tasya sūtakaṃ vatsa prāṇaliṅgāṅgasaṃginaḥ | jananotthaṃ mṛtotthaṃ vā vidyate paramārthataḥ || jātake mṛtake vāpi na tyājyaṃ śivapūjanam | iti liṅgadhāraṇena yāvajjīvadīkṣitasyāśucikāle'pi śivapūjādikaṃ kartavyamityuktam | devārcanādikaṃ karma kāryaṃ dīkṣānvitaiḥ sadā | nāstyaśaucavidhisteṣāṃ sūtakaṃ ca mahātmanām || śaivaṃ devārcanaṃ yasya yasya cāgniparigrahaḥ | brahmacāriyatīnāṃ ca śarīre nāsti sūtakam || ityādityapūraṇe'pi tathaivābhihitamiti | nanvaśucikāle'pi śivapūjākaraṇe karmāntarānuṣṭhānasya tadāpattiḥ? kriyāsaṃkulaṃ kriyāsamūhaḥ | aikyadhiyā liṅgaparamātmanorekātmatvabuddhyā prāṇaliṅgāṅgasaṅginaḥ prāṇaliṅgasya saṅgo'ṅge vartate yasyeti vyākhyeyam | karmāntarānuṣṭhāneti | smārtakarmapratibandhakasūtakasya śaiveṣvabhāve sarvāṇyeva iti cenmaivam nityasaṃkalpitasaṃdhyāvandanādikālīnasūryādyupa##- nityopāsanīyavaiśvadevādi-viniyuktamantrapāṭhasya darśapūrṇamāseṣṭiviniyuktavedapāṭhasya ca - nānurodho'styanadhyāye homamantreṣu caiva hi | naityake nāstyanadhyāyo brahmasatraṃ hi tatsmṛtam || (2|105##- iti manusmṛtyanurodhenā'nadhyayanakālakartavyatve'pi karmāṇi prāpnuvantīti praśnāśayaḥ | samādhatte - nityeti | naityake nāstyanadhyāyo brahmasatraṃ hi tat smṛtam (2|106) iti manusmṛtyanujñānāt sandhyāvandanakālaprāptasūryādyupasthānamantrāṇāṃ vaiśvadevādimantrāṇāṃ darśapūṇamāseṣṭihomamantrāṇāṃ cānadhyāye pāṭhapracāre'pītaravedādhyayanavad yāvajjīvasaṅkalpitaśivapūjāyā ivāśucikāle karmāntarānuṣṭhānasyā'prāpteḥ | na yāvad vedādhyayanasya kartavyatvam tayā rītyā yāvajjīvasaṃkalpitaśivapūjākaraṇe'pyaśucikāle na karmāntarānuṣṭhānāpattiriti | evaṃ ca - na tasya sūtakaṃ vatsa ityādivākyamapi śivapūjāmātraviṣayakaṃ mantavyam mahāśaṅkalpaparipālanāvaśyakatvamevaiṣāmaśaucaniṣedhe bījamityābhāti | nanvāstāṃ tāvannityatvaṃ pāṇyadhikaraṇakaśivapūjāyāḥ tathāpi vāmahastasyātyantāpakṛṣṭatvena tatra tatkaraṇamayuktamiti cenna añjalinā vā pibedakharveṇa pātreṇa iti śrutyā pānakaraṇāñjalighaṭakatvena dakṣiṇahastasyevāsyāpyupayogavidhānena sakalavaidikajanāvaśyakāgni-mukhaviniyukte añjalau pūrṇapātramānayati iti śrutyā pūrṇapātrādhārāñjali##- urasā śirasā dṛṣṭyā manasā vacasā tathā | tatra tatkaraṇamiti | vāmahastarūpe pīṭhe śivapūjākaraṇamityarthaḥ | cenneti | añjalinā pibet añjalau pūrṇapātramānayati ityādividhibhirbahuṣu padbhyāṃ karābhyāṃ karṇābhyāṃ praṇāmo'ṣṭāṅga ucyate || iti baudhāyanena rudranyāse karadvayasya paramaśivanamaskārayogyatva##- śivapūjākaraṇe doṣābhāvāt | karmasvañjalighaṭakatvena vāmahastasya viniyuktatvena sarvakarmānarhatvasya vāmahaste vaktumaśakyatayā vihitapūjādhikaraṇatvasyāśraddheyatāyāṃ mānābhāvāditi bhāvaḥ | nanu yadyapi bhavaduktarītyā sarvaliṅgaṃ sthāpayatītyasya liṅgadhāraṇaparatvaṃ siddhyati tathāpi vedārthapraṇetṛbhirvidyāraṇyai-statparatvenāvyākhyānāt sandeha iti cet tadetadvadhirakarṇajāpamanukaroti tairavyākhyātatve'pi kālahastidīkṣitamañcaṇa paṇḍitārādhyaprabhṛtibhi-statparatvena vyākhyānāt | vidyāraṇyasvāmibhistu prakṛtārthe'nupayogādanyathā vyākhyāne doṣāpātāccopekṣitam | itarathā durgāmantrāṇāmapi tairavyākhyātatvena samayamatatattvāvedināṃ śaṅkarācāryāṇāṃ durgāpūjāviniyogo'pyasaṅgata eva syāt | kiñca sakalavedārthadhurandharabhagavadbādarāyaṇācāryairevāsyāḥ śruteruktārthānusāreṇa liṅgapurāṇādāvupabṛṃhitatvena vedāgamapramāṇe'tra paraśivenāpi siddhāntaśikhāmaṇyādāvupabṛṃhitatvena ca sandehāyogāditi sarvamanavadyam | vidyāraṇyairiti | sāyaṇācāryairityarthaḥ | badhirakarṇajāpamiti | tadvat svasādhyānupayuktaṃ bhavatītyarthaḥ | upadarśitaliṅgapurāṇādibhiḥ prakṛtamantropabṛṃhakairasmadabhipretārthaparatvasiddhau puruṣāntarakartṛkānyathāvyākhyānasyākiñcitkaratvāditi bhāvaḥ | atraivopaniṣadi mantrāntareṇāpi tatsiddhiḥ - oṃ namo brahmaṇe dhāraṇaṃ me'stvanirākaraṇam | dhārayitā bhūyāsam | karṇayoḥ śrutam | mā cyoḍhvam | mamāmuṣya oṃ (tai. ā. 10|9|1) iti | nanvanena mantreṇa na liṅgadhāraṇasiddhiḥ mantrāntareṇeti | oṃ namo brahmaṇe dhāraṇaṃ me'stvityādinetyarthaḥ | dhāraṇakriyāyāḥ sakarmakatvena karmaviśeṣasyāpekṣāyāṃ brahmaṇaḥ sannihitatvena tasyaiva karmatvena grahītumaucityāt tasya ca niravayavatayā dhāraṇānarhatayā tadabhinnatvena śāstrabodhitaliṅgadhāraṇa evāyaṃ vidhiḥ paryavasyati | dhāraṇameva viśinaṣṭi - anirākaraṇamiti | anādarābhāvavadityarthaḥ | nityopādeyaṃ brahmānirākaraṇapadārtha iti svayaṃ vyākhyāsyatyagre | karṇayoḥ śrutamityasya śrutismṛtipurāṇaiḥ stūyamānatvena śrutamityarthaḥ | mā cyoḍhvam | cyuṅ cyavane | luṅo madhyamapuruṣasyaikavacanasthāne vyatyayena bahuvacanam | śarīrācyutaṃ mā bhūrityarthaḥ | mamāmuṣyeti sambandhasāmānye ṣaṣṭhī | paralokaṃ gatādapi matto mā cyoḍhvamiti pūrveṇānvitam | nanvanena mantreṇeti | dhāraṇaṃ me'stvityatra sāmānyataḥ pratītāyā dhāraṇakriyāyāḥ karmaviśeṣānupādānālliṅgamātraviṣayakatvaṃ na sambhavatīti śaṅkiturāśayaḥ | me dhāraṇamastu ahaṃ dhārayitā bhūyāsamiti vākyadvaye'pi viśeṣasamarpakapadābhāvena dhāraṇamātrapratīteḥ | na ca devatāntaradhāraṇe pramāṇābhāvādācārābhāvācca pariśeṣālliṅgadhāraṇasiddhiriti vācyam devatāntaradhāraṇāprasiddhāvapi nārāyaṇapratinidhitvena śaṅkhacakrādidhāraṇasya rāmānujamatasiddhatvena prāmāṇikatvena ca tasyaiva dhāraṇapratiyogitvenānvayasambhavāt | na cānirākaraṇamityasyotpādavināśaśālitvena nirākaraṇaṃ heyaprapañcam tanna bhavatītyanirākaraṇam upādeyaṃ brahmetyarthakatvena pariśeṣāditi | dhāraṇakriyāyāḥ kiñcitkarmakatvāvaśyakatvenāprasiddhyādinā devatāntaradhāraṇe nirākṛte pariśiṣṭatayā liṅgakarmakatvameva siddhyatīti bhāvaḥ | nārāyaṇapratinidhitveneti | nārāyaṇasthānīyatveneti yāvat | nārāyaṇarūpatvabuddhyā śaṅkhacakrādidhāraṇa kartavyamiti rāmānujācāryāṇāṃ matam | prāmāṇikatveneti prāmāṇikatayā rāmānujaiḥ svīkṛtatvenetyarthaḥ | ata eva - cakrāṅkitatanuryatra na tatra divasaṃ vaset ityuttarakhaṇḍanagranthena na virodhaḥ | tasyaiva dhāraṇānvaye'rthālliṅgadhāraṇasiddhiriti vācyam etādṛśāvayavaśaktyā nirākaraṇapadopasthāpyatvasya matāntararītyā nārāyaṇasya tadvarmaṇāṃ ca vaktuṃ śakyatvena teṣāmapi dhāraṇānvayasiddhāvuktadoṣānapāyāt | kiñca - vibhūtiryasya no bhāle kaṇṭhe rudrākṣamālikā | mukhe ṣaḍakṣaro mantrastaṃ tyajedantyajaṃ yathā || uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca manasāpi na laṅghayet | śrutyā vidhīyate tasmāt tattyāgī patito bhavet || arthālliṅgadhāraṇasiddhiriti | utpādavināśaśālitvābhāvarūpānirākaraṇapadārthasya brahmaṇyeva sambhavena tadabhinnasya liṅgasyaiva dhāraṇaṃ prāpnotīti bhāvaḥ | matāntararītyeti | rāmānujamatādiṣu nārāyaṇasya śaṅkhacakrādīnāṃ ca brahmatvopagamenoktayukteḥ sādhāraṇyāditi bhāvaḥ | kiñceti | vibhūtirudrākṣamālikāṣaḍakṣaramantrāṇāṃ ca dhāraṇasya śaivasiddhānte'pi nityatayā vihitatvena teṣāmapi darśitamantroktadhāraṇapratiyogitvaṃ iti bhūtirudrākṣadhāraṇākaraṇe pratyavāyaśravaṇena tayoreva vātra dhāraṇapratiyogitvenānvayaḥ svīkriyate | dhārayitā bhūyāsamityatra vidhyasambhavaścāśīrliṅgatvena vidhāyakatvāsambhavāt | na vā vidhiprayojakarūpasattvam sarvaliṅgavākyenānyathāsiddhatvāditi pūrvaḥ pakṣaḥ | atrocyate - anirākaraṇamupādeyaṃ yalliṅgasvarūpaṃ brahma taddhārayitā bhūyāsamityevārthaḥ svīkriyate | yattu nārāyaṇatadvarmaṇāmapyavayava-śaktyā'nirākaraṇatvamiti tadayuktam sarvamidaṃ brahmaviṣṇurudrendrāste saṃprasūyante (ma0 2) ityatharvaśikhādivākyaiḥ - trayaste kāraṇātmāno jātāḥ sākṣānmaheśvarāt | pitrā niyamitāḥ pūrvaṃ trayo'pi triṣu karmasu || brahmā sarge haristrāṇe rudraḥ saṃharaṇe punaḥ || (7|1|13|13, 15) prāptnoti | tāvatāpi liṅgadhāraṇaṃ na siddhyatyeva | bhūyāsamityatrāśīrliṅgapradarśanena vidhitvamapi na sambhavatītyāha - vidhyasambhavaśceti | na vā vidhiprayojaketi | vidhiprayojakarūpaṃ cāprāptatvarūpaṃ bodhyam | tadevāha - anyathāsiddhatvāditi | atrocyata iti | brahmaviṣṇurudrādīnāṃ sadāśivādutpattiśravaṇena śaṅkhacakrādīnāṃ ca - cakrāṅkitatanuryatra na tatra divasaṃ vaset ityādinā ninditatvena ityādiśivapurāṇavacanaiśca nārāyaṇasyotpattiśravaṇena tadīyaśaṅkhacakrādeśca - cakrāṅkitatanuryatra na tatra divasaṃ vaset | yadi tiṣṭhenmahāpāpī sahasrabrahmahā bhavet || ajñānādathavā lobhād rāgato vā sudarśanam | dhatte kulaghnaṃ taṃ dṛṣṭvā sacalaṃ snānamācaret || ityādinā ca nirākṛtatvenānirākaraṇapadopasthāpyatvābhāvāt | vivecayiṣyate cedamupariṣṭādasmābhiḥ | asya tu na nirākaraṇam kāraṇaṃ kāraṇānāṃ dhātā dhyātā kāraṇaṃ tu dhyeyaḥ ityutpattyabhāvena nāsti teṣāmanirākaraṇapadārthatvayogyatetyuttaragranthāśayaḥ | ibhūtyādyāśritasya pūrvapakṣasya tu samādhānamagre kariṣyati | asya tu na nirākaraṇamiti | asya sadāśivasya pūrvoktanārāyaṇajanakatvadhyeyatvetyuttareṇānvayaḥ | kāraṇānāṃ pūrvoktanārāyaṇādijanakatvadhyeyatvādipradarśanenānirākaraṇa##- dhāraṇapratiyogitvenānvaya iti | vastutastu dhārayitā bhūyāsamiti sāmānyato dhāraṇaṃ vidhāya dhāryaṃ kimityākāṅkṣāyāṃ mamāmuṣya oṃ ityoṅkāravācyakevalaliṅgasya vidhānāt tasyaiva dhāraṇe'nvayaḥ | tathā ca anirākaraṇamupādeyaṃ vedaśāstrapratipādyatvena karṇayoḥ śrutam oṃ oṅkārapadavācyaṃ yacchivasvarūpaṃ liṅgam taddhārayitā bhūyāsamityakṣarārthaḥ | nanu - oṅkāraścāthaśabdaśca dvāvetau brahmaṇaḥ purā | kaṇṭhaṃ bhitvā viniryātau tasmānmāṅgalikāvubhau || (nā pu 1|51| 10) brahmādīnāmapi sa kāraṇam | dhātā brahmā dhyātā dhyānakartā kāraṇaṃ paramakāraṇaṃ parameśvaro dhyeya ityarthaḥ | na kevalamanirākaraṇapadasvārasyādeva liṅgasya dhāraṇapratiyogitvam api tu mamāmuṣya omiti vākyaśeṣe tasyāmeva śrutau spaṣṭameva taduktamastītyupapādayati - vastutastvityādinā | iti maṅgalārthakatvena akāro vai sarvā vāk (ai ā 2|3|6) ityakārasya sarvavāgantargatauṅkāraprakṛtitvasiddhāvakārasya viṣṇuvācakatvena ca na liṅgārthakatvasiddhiroṅkārasyeti cenmaivam akāraṃ brahmāṇaṃ nābhau ukāraṃ viṣṇuṃ hṛdaye makāraṃ śarvaṃ bhrūmadhye oṅkāraṃ sarveśvaraṃ dvādaśānte (nṛ u 3|4) iti tāpanīyopaniṣadvākyena evaṃ tisṛbhirevaitanmātrābhirakhilaṃ tridhā | abhidhāya śivātmānaṃ bodhayatyardhamātrayā || iti śivapurāṇavacanena liṅgapurāṇe viṣṇukṛtaśivastotre na liṅgārthakatvasiddhiriti | maṅgalārthakatvād viṣṇuvācakākāraprakṛtikatvāccoṅkārasyeti śaṅkiturāśayaḥ | akāraṃ brahmāṇamityādi tāpanīyavākyaśivapurāṇavacanābhyāṃ liṅgapurāṇaviṣṇustotrādibhiśca mātrātrayādhārabhūtārdhamātrābhāgenauṅkārasya paramaśivavācakatvabodhanālliṅgārthakatvaṃ siddhyatītyuttaragranthāśayaḥ | sarvajñāya namastubhyamoṅkārāya namo namaḥ ityanena cārdhamātrāsvarūpauṅkārasya paramaśivavācakatvābhidhānāt | na cākāraprakṛtikauṅkārasya akāravācyaviṣṇuvācakatvamiti vācyam aśeṣavākyānāmakāraprakṛtikatvena tadvācyenaiva vācyasiddhau śaktimātrocchedāpatteḥ akāro vai sarvā vāk (ai ā 2|3|6) ityasya oṅkāreṇa sarvā vāk santṛṇṇā (chā u 2|23|3) itivat stāvakatvāt | anyathā pūrvapūrva##- vaiparītyāpatteḥ | śaktimātrocchedāpatteriti | viṣṇvatirikte'rthe kasyāpi padasya śaktirna siddhyediti bhāvaḥ | kā tarhyakāro vai sarvā vāgityasya gatirityata āha - stāvakatvāditi | santṛṇṇetyasya vyāptetyarthaḥ | prakṛtitvena layādhiṣṭhānatvena ca tisṛṇāṃ pūrvāsāṃ mātrāṇāmardhamātrāyāṃ līnatvenārdhamātrāvācya- paramātmatattvamātravācakatvaṃ tāsāmapi siddhyedityāha - vaiparītyāpatteriti | ata eva maṅgalārthakatvamapi siddhyati samedhayati śaṃ nityaṃ sarvārthānāmupakrame | śivamicchanmanuṣyāṇāṃ tasmād devaḥ śivaḥ smṛtaḥ || (ma bhā 7| 173|90) samā bhavanti me sarve dānavāśca surāśca ye | śivo'smi sarvabhūtānāṃ śivatvaṃ tena me surāḥ || (ma0 bhā0 8|2|3##- iti karṇaparvaṇi śivapadaniruktyā śivasya sarvamaṅgalapradatvaniścayāt | na cauṅkārasya śivavācakatve'pi liṅgaparatve kimāyātamiti vācyam liṅge suṣuptiriti pūrvodāhṛtahaṃsopaniṣadvākyena śivasyaiva liṅgarūpatvāvasāyāt oṅkāraṃ liṅgamākhyātamityāgamavacanena sākṣādeva tatparatvācca | yaccoktaṃ bhūtirudrākṣayoreva dhāraṇe'nvaya iti tatra vikalpayāmaḥ - prādhānyenānvayo vā liṅgadhāraṇanāntarīyakatvena vā? oṅkāraścāthaśabdaśca (nā0 pu0 1|51|10) ityuktamoṅkārasya maṅgalārthakatvaṃ tu śivavācakatve'tyantamanukūlamityāśayenāha - samedhayati śamityādinā | maṅgalavardhakatvāt maṅgalapradatvāt maṅgalarūpatvācca śivasya tadarthakauṅkāre māṅgalikatvasyātyantamaucityāt | kimāyātamiti | oṅkārasya liṅgaparatvaṃ na siddhyatīti bhāvaḥ | liṅge suṣuptiriti | hṛtpuṇḍarīkāvayavadaleṣu carato jīvasya liṅgaprāptau paramātmalayāparaparyāyāyāḥ suṣupteḥ pradarśanālliṅgasya paramātmarūpatvāvasāyāt tathā na śaṅkyamiti bhāvaḥ | bhūtirudrākṣadhāraṇasya lokaśāstrasiddhatayā tayoreva dhāraṇapratiyogitvaṃ kasmānneti pūrvamāśaṅkitaṃ tannirākaroti - yaccoktamityādinā | nādyaḥ tadupasthāpakapadābhāvāt | nahi bhūtirūdrākṣopasthāpaka oṅkāra iti kutrāpi prasiddham | na dvitīyaḥ iṣṭāpatteḥ | kecit tu - anirākaraṇamityanena bhūtirudrākṣayorgrahaṇam omiti liṅgasya | tathā ca trayāṇāmapi dhāraṇe prādhānyenānvaya ityāhuḥ | yadapyuktam - bhūyāsamityatrāśīrliṅgatvena na vidhisaṃbhava iti tanmandam medhāvī bhūyāsam (ṛ0 khi0 10|151|6) ahamekaḥ prathamamāsam (a0 śira0 1) ityatreva tatsaṃbhavāt | na ca tatra vidhiprayojakarūpasattvena tatsaṃbhave'pyatra tadabhāvānna vidhisaṃbhava iti vācyam atrāpi dhārayitā bhūyāsam (tai0 ā0 10|9|1) iti vihita liṅgadhāraṇaṃ sarvaliṅgaṃ sthāpayati (tai0 ā0 10|16|1) ityanenānūdya pāṇimantramityadhikaraṇamātravidhirityaṅgīkāre'nyathā##- liṅgavācakamomiti padamasti bhūtirudrākṣavācakaṃ tu kimapi nāstītyāha - padābhāvāditi | iṣṭāpatteriti | aviruddhoktinirākaraṇaprayojanābhāvāditi tātparyam | anyathāsiddhyabhāveneti | sarvaliṅgaṃ sthāpayatītyanena vihitaliṅgadhāraṇasya prāptatvādaprāptatvarūpavidhitvaprayojakarūpaṃ nāstīti bhavadabhiprāyaḥ paraṃ dhārayitā bhūyāmiti vihitaliṅgadhāraṇaṃ sarvaliṅgaṃ sthāpayatītyanenānūdya pāṇau mantramityadhikaraṇamātravidhāne vidhitvaprayojakarūpamastyeveti pareṇocyata ityālocanīyam | medhāvī bhūyāsam (ṛ0 khi0 10|151|6) āstāṃ vā tāvadayamarthavādaḥ tathāpi na liṅgadhāraṇaparatvaṃ hīyate karṇayoḥ śrutamanirākaraṇam (tai0 ā0 10|9|1) ityādinā tasyaiva smṛtisamarpaṇāt uktarītyā daharaṃ vipāpmam (tai0 ā0 10|10|23) ityasya sarvaliṅgaṃ sthāpayati (tai0 ā0 10|16|1) ityasya ca bāhyābhyantaraliṅgadhāraṇaparatvena tatprakaraṇagatasya namo brahmaṇe ityetasya tadanyaparatvāyogāccetyanyatra vistāraḥ | upabṛṃhitaṃ caitadevameva brahmāṇḍapurāṇe - namo'stu brahmaṇe tubhyamācāryāya mahātmane | tannirākaraṇaṃ viśvaṃ janyatvānmṛtyu naiva hi || iti medhāyāḥ prārthyamānatve'pi padasāmarthyarūpaliṅgenānena mantreṇātmānaṃ medhāvinaṃ kuryāditi vidheḥ kalpanavat ahaṃ dhārayitā bhūyāsam (tai0 ā0 10|9|1) ityatra liṅgabalenaivānena mantreṇa dhāraṇaṃ kuryāditi vidheḥ kalpanaṃ bhaviṣyatīti tātparyam | ahamāsamityatra vidhitvaśaṅkāgandho'pi nāsti tathā pīśvara eva sanātanatvena cintanīya iti vidhiryathā kalpyate tadvaditi bhāvaḥ | vaiparītye'pi nāsti kācit kṣatirityāha - āstāṃ tāvaditi | tathāpīti | asmin kalpe'nirākaraṇatvapraṇavarūpatvabodhanena dhṛtaliṅgasya guṇastutyorlābhādarthavādatvaṃ guṇavidhitvaṃ ca bodhyam | tadanyaparatveti | prakaraṇabalānnamo brahmaṇa iti namaskāro'pi liṅgarūpabrahmoddeśyaka eva | upabṛṃhitamiti | vistareṇa vyākhyātamityarthaḥ | mṛtyuneti | jātasya maraṇaṃ dhruvam iti niyamājjanyaṃ yāvadviśvaṃ mṛtyunā nirākriyate | brahma tu anirākaraṇaṃ brahma kāraṇatvāccirantanam | anirākaraṇaṃ me'stu dhāraṇaṃ deśikottama || vedaśāstrapurāṇeṣu prasiddhaṃ karṇayoḥ śrutam | ahaṃ dhārayitā devo bhūyāsaṃ sarvakāraṇam || brahmaviṣṇvādayo devāḥ prasiddhāśca tathā śrutāḥ | te nirākaraṇāḥ sarve mṛtyunā sarvaśatruṇā || me nirākaraṇāstvete nahi dhāryyāḥ kadācana | nāhaṃ dhārayitā devān bhūyāsaṃ majjataḥ surān || na śaknuvanti māṃ tartuṃ majjantaṃ mṛtyusāgare | ūrdhvaṃ mamedamoṃliṅgaṃ māṃ cāmuṣya samāśraya || iti | kāraṇatvādarthād mūlakāraṇatvānna kenāpi nirākriyate | tasmāt tadevānirākaraṇamityucyate anyat sarvaṃ nirākaraṇamityucyate | tenāhaṃ brahmaṇa eva dhārayitā bhūyāsaṃ nānyeṣāṃ devānāmityarthaḥ | atra hetumāha - majjataḥ surāniti | saṃsāre svayaṃ magnāḥ surā anyoddharaṇaṃ kartuṃ kathaṃ śakṣyantīti tātparyam | atra devān surāniti paunaruktiparihāraḥ - vāruṇīgrahaṇāt surāḥ (1|45|38) iti vālmīkirāmāyaṇokteḥ suraśabdasya yaugikatvāśrayaṇena karaṇīyaḥ | māṃ cāmuṣya samāśrayeti deśikaṃ prati prārthaneyam | amuṣya oṅkāraliṅgātmakasya samāśrayaṇaṃ māṃ kārayetyarthaḥ | skānde kumārasaṃhitāyāṃ yātrākhaṇḍe- mahātapasvināṃ caiva yatīnāṃ yogināṃ tathā | śāmbhavānāṃ dvijātīnāṃ śaivānāṃ liṅgadhāriṇām || mahāpāśupatānāṃ ca mannāmavratadhāriṇām | mṛtyuñjayaratānāṃ ca brāhmaṇānāṃ mahātmanām || pañcākṣararatānāṃ ca matprītyā dvijasevinām | sarveṣāmapi siddhānāṃ nityaṃ deyaṃ girīśvara || liṅgadhāraṇakaṃ nāma vrataṃ māheśvarābhidham | ye dhāraṇaṃ prakurvanti te yānti śivamandiram || vrataṃ pāśupataṃ nāma śivaliṅgārcanaṃ śubham | śāṭkālikaṃ trikālaṃ vā ekakālaṃ maheśvaram || ye pūjayanniviprarṣe te yānti śivamandiram | ityādīnyuktārthopodbalakānyanusandheyānīti | taittirīyaśākhāyāmeva - yaśchandasāmṛṣabho viśvarūpaśchandobhyo'dhyamṛtāt saṃbabhūva | sa mendro medhayāstṛṇotu amṛtasya devadhāraṇo bhūyāsam || yaśchandasāmṛṣabha iti | yadyapi pūrvo'yaṃ ca mantro'dhītavedasyāvismaraṇāya dhāraṇāśaktiprārthanābhiprāyakaḥ tathāpi purāṇeṣu bhagavatā vedavyāsena liṅgadhāraṇaparatvenāpi vyākhyātatvāt tatrāpyasya tātparyamavaśyaṃ mantavyam | yaśchandasāmṛṣabha iti | vedānāṃ ṛṣabhaḥ svāmī kartṛtvena pratipādyatvena ca śarīraṃ me vicarṣaṇaṃ jihvā me madhumattamā | karṇābhyāṃ bhūri viśrutam | brahmaṇaḥ kośo'pi medhayā pihitaḥ śrutaṃ me gopāya (tai0 ā0 7|4|1) iti mantreṇāpi tadeva siddhyati | devadhāraṇo bhūyāsam (tai0 ā0 7|4|1) viśvarūpaḥ sarvāntaryāmī | chandobhyo'dhyamṛtāt sambabhūveti | amṛtāt mokṣārtham phalasya hetutvavivakṣayā pañcamī adhyayanena vasatītyatra tṛtīyāvat | chandobhyo'dhisambabhūva | ādhikyena jñāpita ityarthaḥ | sa mendro medhayā stṛṇotu | sa indra aiśvaryavān parameśvaraḥ medhayā dhāraṇākhyayā buddhyā mā māṃ stṛṇotu ācchādayatu yojayatviti yāvat | amṛtasya devadhāraṇo bhūyāsam | tādarthyasya sambandhatvena vivakṣāyāṃ ṣaṣṭhī | mokṣārthaṃ devasya liṅgātmakaśivasya dhāraṇo dhāraṇakartā bhūyāsaṃ bhavāni | śarīraṃ vicarṣaṇaṃ dṛḍhaṃ bhūyādityarthaḥ | jihvā me madhumattamā priyavādinī bhūyāt | karṇābhyāṃ bhūri viśrutaṃ bahu viśrutaṃ viśeṣarūpeṇa śrutaṃ bhūyāditi | brahmaṇaḥ koṣo'si vedasyādhāro'si | medhayā dhāraṇāśaktyā pihito rakṣito vedo mama yathā bhavet ityatra devaśabdasya taṃ devatānāṃ paramaṃ ca daivatam (śve0 u0 6| 7) iti tasmād devaḥ śivaḥ smṛtaḥ (ma0 bhā0) iti ca paramaśive prayogadarśanād devatāntaradhāraṇavidhāyakapramāṇābhāvādācārābhāvācca dhāraṇaśabdasya kartari lyuḍantatvena devaṃ dharatītyarthe satyamṛtasya mokṣārthaṃ devadhāraṇo yato bhūyāsam etadarthaṃ me śrutaṃ gopāya madadhītaṃ rakṣetyarthaḥ | yadvā dhāraṇāśaktyā pihita ācchāditaḥ puṭake sthāpita ityarthaḥ liṅgarūpeṇeti yāvat etādṛśī bhūtvā me śrutaṃ śrutipurāṇādiṣu dharyatvena bodhitaṃ tadabhinnaṃ liṅgaṃ gopāya rakṣetyarthaḥ | maddehād yāvajjīvaṃ cyutaṃ yathā na bhavet tādṛśaṃ kurvityarthaḥ | devaśabdasya mukhyayā vṛttyā paramaśivasyaiva bodhakatvamityatra pramāṇaṃ darśayati - tasmāddevaḥ śivaḥ smṛta iti | kartari lyuḍantatveneti kṛtyalyuṭo bahulam (pā0 3|3|113) ityanena | ata eva pulliṅgatvopapattiḥ | bhāvārthakatve tu napuṃsake bhāve ktaḥ lyuṭ ca (pā0 3| 3|114-115) ityukternapuṃsakatvaṃ ata indro nigrahānugrahasamarthaḥ sa liṅgarūpaḥ śivo mā māṃ medhayā stṛṇotu saṃyojayatviti pūrvācāryairvyākhyātam | syāt | indraśabdārthamāha - nigrahānugrahasamartha iti | tādṛśasāmarthyameva paramaiśvaryam | medhayā stṛṇotviti | medhāṃ vinā devadhāraṇe'vaśyaṃ pramādaḥ syāt | sa mā bhūdetadarthamidaṃ medhāprārthanaṃ boddhyam | atredaṃ vicāryate - yaśchandasāmṛṣabho viśvarūpaḥ (tai0 ā0 7|4| 1) ityayamanuvāda ityabhyupetavyam yacchabdopabandhāt | tasya ca purovādasāpekṣatvena - tasyāḥ śikhāyā madhye paramātmā vyavasthitaḥ (tai0 ā0 10|11|12) ityetannārāyaṇopaniṣadvākyamiha purovādaḥ | tatra ca padmakośapratīkāśam (tai0 ā0 10|11|6) ityādinā hṛdayaṃ nirūpya tasyānte suṣiram (tai0 ā0 10|11|8) iti tadantarvarti suṣiraṃ pradarśya - tasya madhye mahānagniḥ (tai0 ā0 10|11|9) ityārabhya - paramātmā vyavasthitaḥ (tai0 ā0 10|11|12) ityantena tadantarvarti suṣiraṃ pradarśya paramātmanaḥ pradarśitatvena tathāvidhamātmānaṃ yaśchandasāmṛṣabhaḥ (tai0 ā0 7|4|1) ityanenānūdya dhāraṇo bhūyāsam iti vidhīyate | tathā ca devadhāraṇo devasya śikhāmadhyavartiparamātmano dhāraṇo'ntardhāraṇo bhūyāsamityarthe sati yacchabdopabandhāditi | yacchabdayogaḥ prāthamyamityādyuddeśyalakṣaṇamityukterayamāśaṅkiturāśayaḥ - udeśyatācihnabhūtena yacchabdena yogāt chandasāmṛṣabha ityuddeśyatāprayojakaṃ mantavyam uddeśyatāyāśca siddhatvasāpekṣatvāt kenacidvākyena prāptiratrāpekṣitā | tacca vākyaṃ nārāyaṇopaniṣadi sannihitam ##- na liṅgadhāraṇasiddhiḥ | kiñcātra viśvarūpa iti brahmaliṅgapradarśanena - brahmaṇaḥ kośo'sīti nirupapadabrahmapadaprayogeṇa ca paramātmana evāntardhāraṇapratīteśceti cet? maivam tanmate devadhāraṇo bhūyāsamityatra devasya paramātmano dhāraṇamantaranusandhānamupāsanamiti phalitam | tathā ca tasyāḥ śikhāyā madhye paramātmā vyavasthitaḥ (tai0 ā0 10|11|12) ityetatpurovādaprāptasya tasya - daharaṃ vipāpmaṃ paraveśmabhūtam (tai0 ā0 10|10|23) ityādinā purovādaprāptatadupāsanāviṣayatvavidhānena tasyaiva devadhāraṇo bhūyāsamityatra vidheyatvāṅgīkāre purovādāprāptārthasiddhirna syāt nahi purovādaprāptamanūdya tadaprāptaṃ kiñcidvidhātuṃ pravṛttaṃ vākyaṃ tatprāptamevārthaṃ vidhāya sāphalyaṃ labhate | iti etadeva dhartavyam | tadvākyena hṛdayapadmākāśavartī nārāyaṇaḥ pradarśyate | tataścāyamarthaḥ sampannaḥ - yo nārāyaṇo hṛpadmākāśavartī vedānāṃ svāmī tasya devasya dhārayati bhūyāsam antaranusandhānakartā bhūyāsamityādi | na ca tadabhinnatayā'dhyavasitāyāḥ śālagrāmādimūrterapi prāptatayā bahirdhāraṇamapi prāptamiti vācyam taddhāraṇasyācāraviruddhatvāt | tataśca nārāyaṇānusandhānamātramanena vidhīyata iti samādhatte - maivamiti | ayamāśayaḥ - pūrvopadarśitanārāyaṇasya daharaṃ vipāpmaṃ paraveśmabhūtamityādinā'nusandhānarūpopāsanasya pūrvameva vihitatayā tasyaiva devadhāraṇo bhūyāsamityanena punarvidhāne sampūrṇavākyasyaivedānīṃ vaiyarthyāpātānna tathā vaktuṃ śakyata iti | ata eva - yadā tamastanna divā na rātrirna sanna cāsacchiva eva kevalaḥ (śve0 u0 4|18) ityatra tamaḥpare deva ekībhavati (su0 u0 2|2) divyo deva eko nārāyaṇaḥ (su0 u0 6|1) iti tamaḥprāpakavākye tamo'dhiṣṭhātṛtvena nārāyaṇasya prāpteḥ śivapadasyāpi nārāyaṇaparatvamiti pūrvapakṣīkṛtya yadā tama iti yadupabandhena tamaḥprāpakanikhilavākyāntaraprāptānuvādapurassaraṃ vidhātuṃ pravṛttasya tanna divā na rātriḥ (śve0 u0 4|18) ityādivākyastha śivapadasya nārāyaṇaparatve purovādāprāptavidhāyakatvaṃ na syāditi purovādagatanārāyaṇapadasyaiva lakṣaṇādinā śivaparatvamiti siddhāntitaṃ karṇāmṛtādiṣvappayyadīkṣitaiḥ | na cāsya tasyāḥ śikhāyā madhye (tai0 ā0 10|11|12) iti purovādato'ntastadupāsyatvena prāptameva paramātmānamanūdyāmṛtasyetyanena mokṣarūpaṃ phalaṃ vidhīyata iti vācyam tasyāpi - brahmaṇaḥ ata eva yadā tama iti | ata evetyasya yacchabdopanibaddhavākyasya pūrvavākyāprāptavidhāyakatvaniyamādevetyarthaḥ | atra divyo deva eko nārāyaṇa iti pūrvavākyasānnidhyāt śiva eva kevala iti śivapadasya kathañcinnārāyaṇaparatvamastviti pūrvapakṣamutthāpya tathā sati - yadā tamastanna divā na rātrirna sanna cāsacchiva eva kevalaḥ (śve09 u0 4|18) iti vākyasya vaiyarthyameva syāt | idaṃ vākyaṃ hi pūrvavākyā'prāptaśivabodhanenaiva caritārtham | śivapadena nārāyaṇasyaiva parigrahe tu tadbodhasya pūrvameva gatatvena tādṛśavidhitvaṃ na syādityappayyadīkṣitaiḥ siddhāntitam | na ca darśite nārāyaṇapadasyaiva lakṣaṇādinā śivaparatvarūpe'pyappayyadīkṣitasiddhānte'pi taddoṣatādavasthyam pūrvaṃ sāyujyaṃ salokatāmāpnoti (sadā0 u0 16) iti purovādata eva prāptatvena tadaprāptatvābhāvāt | atha bhavanmate'pi devadhāraṇo bhūyāsamityatra sthūlāṅgaliṅgadhāraṇa-vidhāne purovādaviruddhārthavidhānaṃ syāditi cet? maivam nahi- yaśchandasāmṛṣabho viśvarūpaḥ (tai0 ā0 7|4|1) ityasya tasyāḥ śikhāyā madhye (tai0 ā0 10|11| 12) ityayameva purovāda iti niyamaḥ parantu sarvaliṅgaṃ sthāpayatītyayameva purovādaḥ | tatprāptameva sthūlāṅgaliṅga##- phalaṃ vidhīyate anyadhā vākyamevedaṃ vyarthaṃ syāt | nārāyaṇasya pūrvoktatvavadidānīṃ śivasya pūrvoktatvāpātāditi vācyam nārāyaṇapadena śivaparigrahe rūḍhyaṃśe cittavṛtterākṛṣyamāṇatayā śivasya spaṣṭapratītyabhāvāt niścayātmakatatpratītyarthaṃ śiva eva keval ityasyāvaśyakatvāt | atratyaśivapadena nārāyaṇaparigrahe tu rūḍhiśaktyā prathamameva nirṇītapratītiviṣayīkṛtasya gauṇyā vṛttyā punarbodhane vaiyarthyāvaśyaṃbhāvāt | yadetyādiśrutyarthastu - yadā sṛṣṭeḥ prāk tamo'jñānātmakaṃ kevalamāsīt na dinaṃ na rātrirna sat paramāṇvādikāraṇaṃna cāsad mahābhūtādikāryamāsīt kintu kevalo nirañjanaḥ śiva eva tadānīmāsīdityarthaḥ | atra tamasaḥ sattāyā anupadamevoktatvāt śiva eva keval iti kaivalyoktirnityābhivyaktacaitanyavattvena sajātīyadvitīyavyāvṛttyabhiprāyā boddhavyā | purovādaviruddhārtheti | tasyāḥ śikhāyā iti purovāde nārāyaṇasya dhyānaṃ vihitam atra bahirliṅgadhāraṇamiti prakaraṇavirodha iti bhāvaḥ | parantviti | sarvaliṅgaṃ sthāpayatītyatra vihitaṃ sadāśivātmakaliṅgadhāraṇamevātrāpi devadhāraṇapadenānūdyāmṛtasyeti mokṣarūpaṃ phalaṃ vidhīyate | na ceṣṭāpattiḥ pūrvatantre dvitvavidhāyakavākyavaiyarthyaparihārāya- pañcāvattaiva vapā kāryā (āpa0 śrau0 7|20|9) ityatra lakṣaṇāṃ svīkṛtya vaiyarthyaparihāraḥ kṛtaḥ iha tu lakṣaṇāṃ vinaiva devadhāraṇo bhūyāsamityatra bahirliṅgadhāraṇe mokṣarūpaphalavidhānena sarvasāmañjasyakaraṇe ko bhāra iti | na ca sarvaliṅgavākyenānyathāsiddhirapi sāmānyena viśeṣaphalavidhāyakasyānyathāsiddhyayogāt | nanvevamapi - jñānaṃ maheśvarādicchenmuktimicchejjanārdanāt iti smaraṇena janārdanasya muktyupāyatvena kathaṃ liṅgoddeśyamuktividhānamiti cenna jñātvā śivaṃ śāntimatyantameti (śve0 u0 4|14) īśaṃ jñātvā'mṛtā bhavanti (śve0 u0 3|7) śiva eko dhyeyaḥ śivaśaṅkaraḥ sarvamanyat parityajya na ceṣṭāpattiriti | vākyavaiyarthyamiṣṭamevāpannamiti na vaktavyam dviravadyatīti vākyavaiyarthyaparihārasya pañcāvattaiva vapā kāryetyatra vapāpadasya lakṣaṇāvaleśaṃ svīkṛtya kṛtatvena vākyavaiyarthyeṣṭatāyāḥ śūnyahṛdayetareṇa vaktumaśakyatvāt | (a śikho 3) ityādiśrutibhiritaravyavacchedapūrvakaṃ śivasya muktyupāyatvāvadhāraṇena śrutismṛtyorvirodhe virodhādhikaraṇanyāyena smṛterdurbalatvāt | virodhādhikaraṇanyāyeneti | virodhe tvanapekṣaṃ syādasati hyanumānam (1|3| 3) iti sūtroktenetyarthaḥ | sūtrārthastu - virodhe śrutismṛtyorvirodhe anapekṣaṃ śrutiḥ pramāṇamiti śeṣaḥ | asati vedavākye sākṣādanupalabhyamāne anumānaṃ smṛtiḥ pramāṇaṃ bhavatītyarthaḥ | tathā ca audumbarīṃ spṛśannudgāyet iti śruteḥ audumbarī sarvā veṣṭayitavyā iti smṛteśca parasparavirodhe śrutivirodhāt sarvaveṣṭanasmṛtistyajyate tadvadihāpi jñātvā śivaṃ śāntimatyantameti (śve0 u0 4|14) īśaṃ jñātvā amṛtā bhavanti (śve0 u0 3|7) ityādiśrutivirodhāt muktimiccdhejjanārdanāt iti smṛtirdurbalā manyata iti bhāvaḥ | na ca - sa mendro medhayā stṛṇotu (tai0 ā0 7|4|1) iti medhājanayitṛtvavidhānena tasyāścāntardharmatvādantarupāsanāyāṃ taddharmaprāptireva sādhvīti vācyam sa no devaḥ śubhayā smṛtyā saṃyunaktu (tai0 ā0 10|10|19) iti śrutyā- liṅgāṅgasaṅgino vatsa punarjanma na vidyate | yugapajjñānasaṃsiddhistato mokṣamavāpnuyāt || iti śaṅkarasaṃhitāvacanena ca muktijanakajñānasya liṅgarūpaśivādhīnatvāt tasyaiva dhāraṇānvayāvaśyaṃ bhāvāt | anyathā- karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ na ca sa mendra iti | medhāyā antaḥkaraṇapadārthatvāt tatkāraṇībhūtamīśvaradhāraṇamapi kāryakāraṇayoḥ sāmānādhikaraṇyāyopāsanārūpameva grāhyamiti praśnaḥ | parameśvarasya sarvasāmarthyavattvena vyāpakatvena ca liṅgarūpeṇa śarīre dhṛto'pi sarvatra phalaṃ janayituṃ śaknotītyuttaramāha - sa no devaḥ śubhetyādi liṅgāṅgasaṅga ityādi ca | bāhyakarmaṇāmapi manoyogena (bha0 gī0 3|20) ityādinā tīrthayātrāgaṅgāsnānādīnāṃ muktyupāyajanakatvaṃ na syāt liṅgadhāraṇasyā'dṛṣṭadvārāntaraṅgatvācceti | kiñcāsya śarīradhṛtaliṅgavidhāyakatve- śarīraṃ me vicarṣaṇaṃ jihvā me madhumattamā | karṇābhyāṃ bhūri viśrutam | (tai0 ā0 7|4| 1) iti bahiḥpadārtheṣu viśeṣavidhānamapi sārthakaṃ bhavati | kriyamāṇatvād mānasātiśayasampādakatvaṃ śāstrasammatamityucyate - karmaṇaiva hi saṃsiddhimiti | tīrthayātrāgaṅgāsnānādīnāmiti liṅgadhāraṇasyeti ca | śarīrasya vicarṣaṇatvaṃ jihvāyā madhumattamatvaṃ ca śarīrasthamapi vastviha prārthitamasti tadarthaṃ bāhyaliṅgadhāraṇamevocitamityāha - kiñcetyādinā | rudro bhūtvā yajed rudraṃ nārudro rudramarcayet | prāṇaliṅgāṅga sambandhī sa rudro nātra saṃśayaḥ || iti śaṅkarasaṃhitāvacanena liṅgasambandhādeva śivābhedasiddhyā śarīrasyāpyutkarṣasiddheḥ iṣṭaliṅgaprakṛtikaguruliṅgasya jalatattvābhimānino jihvāgravartitvena madhumattamatvaprāpteḥ bhāvaliṅgaprakṛtikaprasāda-liṅgasyākāśatattvābhimāninaḥ śrotravṛttitvena bhūriśravaṇasiddheḥ | rudrārādhane ārādhakasya rudratvaprāpterapekṣitatvāt tasyāśca liṅgadhāraṇādhīnatvālliṅgadhāraṇamavaśyaṃ kartavyamityupapādayati - rudro bhūtvā yajed rudramiti | rudratvaprāptau śarīradārḍhyādikamarthādupapannaṃ bhavatīti śliṣyanti śrutyakṣarāṇyapi | iṣṭaliṅgaprakṛtiketi | dhriyamāṇaliṅge jalatattvābhimānitvākāśatattvābhimānitvādīnāṃ dharmāṇāṃ māntrikasaṃskārabalāt sampāditatvena rasanendriyaśrotrendriyoḥ sambandhāt ##- ityupapannataraṃ bhavatītyato'pi bāhyaliṅgadhāraṇapareyaṃ yaccoktaṃ viśvarūpa iti brahmaliṅgasya nirupapadabrahmapadasya ca paricchinnaliṅgadhāraṇaparatvenupapattiriti tadapyaramaṇīyam bhaktānugrahārthaṃ paricchinnaliṅgasvarūpaśivasyaivātharvaśiraḥprabhṛtiṣu- prāñco'haṃ pratyañco'ham (a0 śira0 1|1) ityādinā sārvātmyopadeśena śivasyaiva viśvarūpatvāvasāyāt liṅgaṃ tad brahmasaṃjñitam ityaparādhastave śaṅkarācāryairliṅge nirupapadabrahmapadaprayogakaraṇenānupapattya-bhāvāditi | śrutirmantavyetyabhiprāyaḥ | prāñco'haṃ prācīno'ham pratyañco'ham arvācīno'ham | bhaktavātsalyena paricchinnavigrahaṃ dhṛtavataḥ parameśvasyoktariyam | ataśca liṅgarūpe parameśvare viśvarūpabrahmapadayoḥ prayogo nānupapanna iti bhāvaḥ | anye tu śrutaṃ me gopāya (tai0 ā0 7|4|1) ityatra gopāyetyananvayāpattyā devadhāraṇo bhūyāsam (tai0 ā0 7|4|1) ityatra deveti padacchedaḥ tasya ca gopāyetyatrānvayaḥ tathā cāmṛtasya dhāraṇo bhūyāsamiti prāptyā na liṅgadhāraṇasiddhiriti pūrvapakṣamavalambya devapadasya sannidhiśruta-dhāraṇānvayaṃ parityajya aparimitādhikaraṇanyāyena gopāyetyatrānvayā-saṃbhavena brahmaṇaḥ kośo'si (tai0 ā0 7|4|1) iti sannidhiśrutabrahmapadasyaiva vibhaktivipariṇāmenānvayaḥ svīkaraṇīyaḥ anyathā dhāraṇapadasya saṃyogārthakatvena tatrāmṛtapada- anye tviti | gopāyeti madhyamapuruṣaikavacanadarśanena deveti saṃbodhanaṃ mantavyam | dhāraṇetyatra cāmṛtasyetyatra cāsyānvayaḥ | tataśca mokṣasya dhāraṇo bhūyāsamitarthalābhānna liṅgadhāraṇaṃ siddhyatīti pūrvapakṣaḥ | pratyāsattirevāparamitādhikaraṇanyāyenānvayaniyāmikā bhaviṣyati | nyāyasvarūpaṃ tu purastānnirūpitam | devapadasya pratyāsattyā dhāraṇapadārthe'nvayasvīkāre'pi gopāyetyatra sambodhanalābho bhaviṣyati | brahmaṇa iti ṣaṣṭhyantasya sambuddhivibhaktyantatvena vipariṇāme hi brahman gopāyetyanvayasambhavāt duḥkhadhvaṃsa- vācyamokṣasyānvayāsaṃbhavāditi samādhānamapyāhuḥ | asyāḥ śruteruktārthe - yūyaṃ śraddhānvitā viprāḥ prāṇaliṅgāṅgasaṅginaḥ | sthāpayadhvamimaṃ mārgaṃ bhuktimuktiphalapradam || maṅgalātmaśivaliṅgadhāraṇaṃ saṃgavarjitatanuḥ kurute yaḥ | aṅgajaurvadahanaṃ bhavasindhūṃ saṃgabhaṅgataralaṃ prataret saḥ || śivabhaktān sadācāraniratān dhṛtaliṅgakān | viprānārādhaya sadā bhasmarudrākṣadhāriṇaḥ || ityādiśaṅkarasaṃhitāvacanāni pūrvoktānyapi kānicidupabṛṃhaṇacchāyāpannānyanusandheyānīti | vidyāsu śrutirutkṛṣṭā rudraikādaśini śrutau | tatra pañcākṣarīi tasyāṃ śiva ityakṣaradvayam || iti sakalavedaśikhāmaṇau rudraikādaśinyām - rūpamokṣasya tu dhāraṇapadabodhyasaṃyoge'nvayasya bādhāt tathā vaktuṃ na śakyata ityuttaram | upabṛṃhaṇachāyāpannānīti | maṅgalātmakaśivaliṅgadhāraṇamiti dhāraṇapadaśravaṇena devadhāraṇeti śruticchāyā gamyata iti bhāvaḥ | vidyāsu śrutirutkṛṣṭeti | tataśca sarvavidyāśirobhūtā rudraikādaśinī tasyāmapi yā te rudra śivā tanūraghorā'pāpakāśinīti mantre'pāpeṣu bhakteṣu yā te rudra śivā tanūraghorā pāpakāśinī (tai0 saṃ0 4|5|1|1) iti śrutirapi | rudaṃ rodanaṃ saṃsāraduḥkhajanitaṃ drāvayatīti rudraḥ rudamajñānaṃ drāvayatīti vā rudraḥ | he rudra aghorā śāntākārā śivā sarvamaṅgalapradā yā te tanuḥ liṅgarūpaśarīram sā apāpakāśinī | liṅgarūpaśarīrāvacchinnaḥ śivaḥ śamadamasaṃpanno bhaktapātre dhārya iti paryavasitārthaḥ | tatra jāgarūketyanusandheyam | upabṛṃhitaṃ ca siddhāntaśikhāmaṇau - aghorā pāpakāśinī yā te rudra śivā tanuḥ | yā te tanuḥ śivaliṅgarūpā kāśate śobhata ityarthake liṅgadhāraṇasya kartavyatvaṃ pratīyate | siddhāntaśikhāmaṇisammato'yamartha ityāha - upabṛṃhitaṃ cetyādinā | yajuṣā gīyate yasmāt tasmācchaivo'ghavarjitaḥ || yo liṅgadhārī niyatāntarātmā nityaṃ śivārādhanabaddhacittaḥ (6|61##- darśayitvā yajurvede vidhito liṅgadhāraṇam | ṛgvede'pi tathā kuryāṃ natvā vīreśvaraṃ mudā || samāptamidaṃ prakaraṇaṃ yajurvadena liṅgadhāraṇasya kartavyatābodhakam ṛgvedenāpi tatkartavyatvasādhanaṃ pratijānīte - ṛgvede'pi tathā kuryāmiti | pavitraṃ te vitataṃ brahmaṇaspate prabhurgātrāṇi paryeṣi viśvataḥ | ataptatanurna tadāmo aśnute śṛtāsa idvahaṃ statsamāśate || (ṛ0 9| 83|1) ityatra brahmaśabdena liṅgamucyate līnamarthaṃ gamayatīti vyutpattyā tadadhikaraṇatvāt tadvyapadeśaḥ | talliṅgaṃ brahma śāśvatam (6| 36) liṅgaṃ brahma sanātanam (6|35) iti siddhantaśikhāmaṇau liṅgaṃ pavitraṃ te brahmaṇaspata iti | brahmaśabdena śivaliṅgābhidhāne liṅgapadavyutpattipradarśanaṃ yadyapyanupayuktam brahmapadasya svaniruktyā svaniṣṭharūḍhyādiśaktyā vā pravittimattvāt tathāpi līnamarthaṃ gamayatītyanena śivaliṅgasya tad brahmasaṃjñitam iti śaṅkarācāryakṛtāparādhastave'pi prayāgadarśanācca | tasya patiradhiṣṭhātā taccharīrakaḥ san tatra sthita ityarthaḥ | tadityadhyāhāraḥ pavitrapadavitatapadayorliṅgārthakatve kośādyabhāvena vṛddhaprayogābhāvācca viśeṣyaviśeṣaṇabhāvāsaṃbhavena viśeṣaṇa##- tathā ca he brahmaṇaspate liṅgarūpaśarīrāvacchedena śarīribhāvenādhiṣṭhita-paramaśiva te tava tad brahmapadavācyaliṅgarūpaṃ śarīram pavitram uktarītyā śucyaśucikāle'pi dhartu yogyam vitatam iṣṭādibhedena bhaktaśarīrādibhedena vā bahuvidham | prabhuḥ nigrahānugrahasamarthastvaṃ viśvataḥ samastāni sārvavibhaktikastasil nigūḍhatattvapratītihetutvalābhāt sarvato nigūḍhasya brahmaṇaḥ śarīratvapratītyā brahmapadavācyatvārhaṃ tadbhavatotyetadbodhayituṃ līnamarthaṃ gayatīti liṅgapadavyutpattirdarśyata iti bhāvaḥ | tadityadhyāhāra iti | pavitrapadavitatapadayorviśeṣyalābhāyetyarthaḥ | etatpadadvayārthānupapattireva tatpadādhyāhāre pramāṇamityāha - avayānupapattiriti | sūcakatvācceti cakāraḥ pañcamyarthahetutvānuvādakaḥ | samudāyārthamāha - he brahmaṇaspata ityādinā | śarīribhāveneti ātmarūpeṇetyarthaḥ | iṣṭabhedenepi iṣṭaliṅgaprāṇaliṅgādyanekarūpeṇetyarthaḥ | bhaktaśarīrabhedeneti pratiśarīraṃ bhinnabhinnaliṅgasya dhriyamāṇatvena bhaktaśarīrā'nekatvamapi gātrāṇi bhaktaśarīrāṇi paryeṣi vyāpnoṣi dhāryamāṇaḥ san liṅgarūpaśarīradvārā bhaktāṅgasaṃyukto'sītyarthaḥ | nanu brahmaṇaspata ityatra brahmapadena sthāvaraliṅgamucyate tataśca he brahmaṇaspate śarīribhāvena sthāvaraliṅgādhiṣṭhitaparamaśiva te brahmapadavācyaṃ liṅgaṃ pavitram adhvaśodhanādinā saskṛtatvena pariśuddham vitataṃ svayaṃvyaktārṣapuruṣakṛtādibhedena nānāvidha##- liṅgavitatatvaprayojakaṃ bodhyam | bhaktāṅgasaṃyukto'sīti | yadyapyatra vidhibodhako liṅādirnāsti tathāpi śrutibodhitaliṅgadhāraṇādisadācāreṇa vidhyanumānaṃ bhaviṣyatīti tātparyam | svayaṃvyaktārṣapuruṣakṛtabheneti | svayaṃ śarīradhāraṇāsaṃbhavena prāguktārthakasya gātrāṇi paryeṣi viśvata ityasyānanvayāpatteḥ | na ca tasyāpyaparicchinnasvarūpeṇa bhaktaśarīrasaṃbandho'stīti vācyam tarhyaparicchinnatvena brahmaliṅgaviśvavyāpitvasyaiva vaktavyatvena bhaktagātramātrasambandhakathane prayojanābhāvāt | nanu pavitram ityetanmantrasya some daśāpavitrānumantraṇe viniyuktatvena kathaṃ liṅgadhāraṇaparatvam? yad yatra vyaktāni liṅgāni viśveśvarādīni jyotirliṅgāni ārṣāṇi agastyeśvarādīni puruṣakṛtāni hariścandreśvarādīnyasaṃkhyātāni tadbhedenetyarthaḥ | na ca tasyeti | sthāvaraliṅgasyāpi parameśvarā'bhinnatvena vyāpakatayā tasminnapi gātrāṇi paryeṣītyaṃśo bādhito na bhavatīti bhāvaḥ | prayojanābhāvāditi | brahmāṇḍamātravyāpakasya bhaktagātrasambandhitvokterniṣprayojanatvoktirucitaiva | some somayāge | daśāpavitrānumantraṇa iti | daśāpavitraṃ ca śuklāyā averūrṇābhiḥ sūtrīkṛtābhirotapītaviśiṣṭasomaśodhanādhārabhūto vāsoviśeṣaḥ | viniyuktaṃ tasya tatparatvameva sandhyāvandanakālīnatattaddevatopasthāna##- somaprakaraṇapaṭhitasyāsya mantrasya liṅgadhāraṇaparatve prakaraṇavirodhaśceti cet tadapyasāram viniyogamātrasya pūrvodāhṛtaprayogāvagamitabrahmapada##- mantrāṇāmanyatra viniyogaḥ agnirmūrdhā divaḥ kakut (ṛ0 8|44|16) ityādimantrāṇāṃ vācakaśruti-balādagnyādiparāṇāmeva grahayajñe bhaumādipūjāyāṃ viniyogadarśanāt yajet puruṣasūktena dhanadaṃ viśvarūpiṇam | viniyuktatveneti | kalpasūtre daśāpavitrānumatraṇāṅgatayā bodhitatvenetyarthaḥ | kathaṃ liṅgadhāraṇaparatvamiti | ārṣavākyenānyaparatayā bodhitasyānyaparatvaṃ viśvāsānarhamiti somaprakaraṇapaṭhitasya liṅgadhāraṇaparatvopagamaḥ kartuṃ na śakyata iti ca praśnāśayaḥ | tadapyasaramiti | tattadyāgasvarūpasampatyūpayuktopayogāṃśabodhanāya pravṛttasya viniyogasya vākyaśaktyā pratīyamānāṅgāṅgibhāvābādhakatvāditi bhāvaḥ | tadeva darśayati - agnirmūrdhetyādi | iti devatāntaraparasyāpi puruṣasūktasya dhanadayajane viniyogadarśanācca | yadyatra viniyuktamiti niyamastu prakṛtārthavācakapadaghaṭitamantraviniyogasthala eva | nahi pavitraśabdasya daśāpavitrārthakatve kiñcinniyāmakamasti | tarhyabhidhāyakaśrutyaghaṭitaviniyogasthale prakṛtaprakāśanaṃ kathamiti cet kadācana starīrasi nendra saścasi dāśuṣe (mai0 saṃ0 1|5| 4) itīndradevatākasya mantrasya aindryā gārhapatyamupatiṣṭhate (mai0 saṃ0 1|5|11) iti gārhapatyopasthānaviniyoge'pi mantrasyābhidhānaśrutiprāptendraparatvaṃ bhaumādipūjāyāmiti maṅgalādigrahādipūjāyāmityarthaḥ | devatāntareti | sahasraśīrṣetyādiliṅgena viṣṇuparasyāpi kuberayāge viniyogadarśanānnaikārthaniṣṭhatvaniyamo mantrāṇāmiti bhāvaḥ | abhidhāyakaśrutyaghaṭiteti | devatākarmaprakāśanamātre mantrāṇāmupayogāt tadvācakapadābhāve mantrapāṭho vyarthaḥ syāditi bhāvaḥ | kadācanastarīrasi nendreti mantrasyaindryā gārhapatyamupatiṣṭhatīti vidhivākyena gārhapatyopasthānāṅgatve'pi svaghaṭakapadaśaktilabdhamindraviṣayakatvaṃ na hīyate | prakṛtaprakāśanaṃ tu lakṣaṇādinā bhavatītyaindryadhikaraṇanyāyenāvagantavyamiti | yaduktaṃ prakaraṇavirodha iti tadapi na somaḥ pavaterjanitā matīnāṃ janitā divo janitā pṛthivyāḥ | janitāgnerjanitā sūryasya janitendrasya janitota viṣṇoḥ || (ṛ0 9|96|5) ityatra jaḍībhūtasomalatāyā nārāyaṇādijanakatvāsaṃbhavenomayā sahitaḥ soma iti somapadaśleṣamahimnā śivasyāpi na bādhyate vidhibalāllakṣaṇādinā gārhapatyo'pyupasthāpyata itivad ihāpi daśāpavitrānumantraṇāṅgatve'pi svārthaparatā na hīyata iti bhāvaḥ | pūrvamāpāditaṃ prakaraṇavirodhaṃ samādhatte - yaduktamityādinā somaḥ pavaterjanitetyādinā | somaḥ latāviśeṣaḥ pavateḥ pāvanasya yāgasya matīnāṃ yāgabuddhīnāṃ svarasapariṇāmadvārottamabuddhīnāṃ divo yāgaphalasya svargasya pṛthivīsūryendraviṣṇūnāṃ ca janitetyartha āpātataḥ pratīyate parantu latāviśeṣe sūryendrādijanakatvasya bādhitatvād umayā sahita iti vyutpattyā śivo prasaktatvena tamādāya tatsiddhiriti siddhāntitatvena liṅgadhāraṇaprakaraṇasyāpi somaprakaraṇatve virodhābhāvāt | kiñca ayaṃ somaḥ kapardine (ṛ0 9|67|11) iti śrutyā somayāgastyotpattiviśiṣṭaśivasambandhabodhanena rudra āhūta iti śrutyā somapadasthāne rudrapadaprakṣepeṇa somayāgasya rudratādātmyabodhanena - ahaṃ hi sarvahaviṣāṃ bhoktā caiva phalapradaḥ | sarvadevatanurbhūtvā sarvātmā sarvasaṃsthitaḥ || (2|4|8) iti kūrmapurāṇe śivavacanena ca śivasya sarvahavirbhoktṛtvakarmaphaladatva-pratipādanena somayāgasya rudradevatākatvaniścayāt tatprakaraṇapaṭhitasyā-pyasya mantrasya liṅgadhāraṇaparatvena prakaraṇavirodhābhāvācca | yogyatābalād grahītumucita iti tāttviko'rtha iti nāsti prakaraṇavirodhaḥ | ayaṃ somaḥ kapardine (ṛ0 9|67|11) iti śrutyā somayāgasya kapardisambandhitvokteḥ somāgamanottaraṃ rudra āhūta ityuktyā rudrasomayorekātmatvabodhanena ca somayāgasya rudradevatākatvabodhanācca somaprakaraṇapaṭhitasya rudraparatve nāsti prakaraṇavirodha iti bhāvaḥ | nanvāstāṃ tāvaduktarītyā prakaraṇādyavirodhaḥ tathāpi pavitraṃ ta ityetanmantre liṅgādyabhāvena na vidhisaṃbhavaḥ na vā vidhiprayojakarūpasaṃpattiḥ etanmantravihitaliṅgadhāraṇasya tatpāvitrasya ca sarvaliṅgaṃ sthāpayatīti vidhipraptatvenānyathāsiddhatvāt iti cenmaivam tasmāt pavitraṃ talliṅgaṃ dhāryaṃ śaivamanāmayam iti vakṣyamāṇopabṛṃhaṇānurodhena prabhurgātrāṇi paryeṣi viśvataḥ (ṛ0 9|83|1) iti mantraliṅgena ca talliṅgaṃ dhāryamiti kalpayituṃ śakyatvāt | liṅgādyabhāveneti | etacca śrutibodhitācāreṇa vidhikalpanāyāmupayuktatvena samāhitam | tasmāt pavitraṃ talliṅgaṃ dhāryaṃ śaivamanāmayam ityetanmantropabṛṃhakapurāṇavākyam prabhurgātrāṇi paryeṣi (ṛ 9|83| 1) iti liṅgaṃ ca vidhikalpanāyāmanukūlamityāha - maivamiti | yadapyanyathāsiddhatvena vidhiprayojakarūpaṃ nāstīti prācīnagranthenoktam tadapyayuktam śākhābhedāt | nahi śākhāntaravihitakarmaṇāṃ śākhāntare-'nyathāsiddhisambhavaḥ tathā sati yajuḥśākhāvihitakarmaṇāmeva keṣāñcid ṛgvedavihitatvena tadvidhāyakavākyānāṃ pravartakatvānupapatteḥ | ityalaṃ prasaktānuprasaktyā | evaṃ pavitraṃ ta ityārabhya paryeṣi viśvata ityantena liṅgadhāraṇaṃ tatpāvitryaṃ ca vidhāyenakaśrutivihitatve'pyatyantābhyarhitaphalābhāvālliṅga##- bhagavatī śrutirevamuktvā upāyāntaravyavacchedasūcanāya śākhābhedāditi | vedabhedādityarthaḥ | sarvaliṅgamiti vākyaṃ kṛṣṇayajuḥ pavitraṃ te vitataṃ brahmaṇaspate (ṛ0 9|83|1) iti mantrastu ṛk | tataśca vākyadvayasya bhinnaśākhāvṛttitvena nāstyekenāparasyānyathāsiddhiriti | śākhābhede'pyanyathāsiddhyaṅgīkāre'gnihotrādikarmaṇāmanekaśākhāsu vihitatvena tadbodhakavākyānāṃ sarveṣāmeva svetarakṛtānyathāsiddhatvāpattyā kasyāpi vākyasya vidhāyakatvaṃ na siddhyediti bhāvaḥ | vyatirekamukhena liṅgadhāraṇasya prayojakatvamabhivadati | ataptatanurna tadāmo aśnute (ṛ0 9|83|1) iti taptā vedhāmanukriyādīkṣātrayeṇa nirdagdhapāpapañjarā tanuryasya sā na bhavatītyataptatanurdīkṣātrayarahitaḥ āmaḥ aparipakvā'ntaḥkaraṇa san tatparaśivasvarūpaṃ nāśunte | evaṃ ca - liṅgāṅgasaṅgino vatsa punarjanma na vidyate iti śaṅkarasaṃhitāvacanānu-rodhena dīkṣātrayameva muktāvasādhāraṇakāraṇamiti phalitārthaḥ | vyatirekamukheneti | liṅgadhāraṇarūpamokṣakāraṇābhāve mokṣarūpakāryasyābhāvo bhavatītyevaṃ mokṣābhāve liṅgadhāraṇābhāvavyāpakatvabodhanamukhena | tataśca liṅgadhāraṇābhāvavyāpakābhāvapratiyogitvarūpavyatirekavyāptirliṅgadhāraṇa sya mokṣe siddhā bhavati | tataśca liṅgadhāraṇarahitānāṃ mokṣo na bhavatītyuktyā liṅgadhāraṇasya mokṣaprayojakatvaṃ labhyate | dīkṣātrayeṇeti vedhādīkṣāmanudīkṣākriyādīkṣābhirityarthaḥ | pāpapañjareti | pañjaraṃ pakṣiṇāṃ niyantritavāsasthānam | tadvadāvarakatvāt pañjaratvaṃ pāpe'pyāropyate | rāmānujamatānuyāyinastu - pavitraṃ caraṇaṃ cakram iti kośaprasiddhyā pavitrapadaṃ cakrārthakam brahmaṇaspata ityatra brahmapadaṃ caturmukha-brahmābhidhāyi tasya patiḥ nārāyaṇād brahmā jāyate (nārā0 a0 1) iti śrutyā janakatvenādhīśvaraḥ | tathā ca he brahmaṇaspate caturmukhādyutpādaka te pavitraṃ cakraṃ vitatam | prabhuḥ nikhilabhuvananiyāmakastvaṃ gātrāṇi bhaktāṅgāni evaṃ svamate pavitraṃ te brahmaṇaspata iti ṛṅmantrasya liṅgadhāraṇaparatvaṃ vyavasthāpya rāmānujācāryābhimatasyaiva mantrasya taptamudrādhāraṇaparatvaṃ nirākartumupakramate - rāmānujamatānuyāyinastvityādinā | kośaprasiddhyeti | ayaṃ kośaḥ sāmpratikakośapustakeṣvanupalabhyamānatayā kalpita ivābhāti | paryeṣi prāpnoṣītyarthaḥ | ata eva- ataptatanurna tadāmo aśnute (9| 83|1) ityapyanvarthakam | taptā vahnisantaptacakreṇa pūrvarūpaparāvṛttipūrvakarūpāntaraprādurbhāvā tanuryasya tādṛśo na bhavatītyataptatanuḥ dormūlacakradhāraṇarahitaḥ tannārāyaṇātmakaparabrahmasvarūpam āmaḥ aparipakvāntaḥkaraṇo nāśnute na prāpnotītyartha iti vyācakruḥ tadapyaśraddheyam | yadyapi pavitraṃ caraṇaṃ cakram iti dhūrtavaiṣṇavakalpitasya kośatva eva vivādaḥ tathāpi tuṣyatu durjana iti nyāyenābhyupetya nirākriyate mantre cakradhāraṇavidhāyakābhāvāt | na ca - gātrāṇi paryeṣi viśvataḥ (ṛ0 9|83|1) ityetadvidhāyakam tasya viṣṇoreva bhaktāṅgasambandhavidhāyakatvāt | nanu pavitraṃ ta iti viṣṇusambandhicakramabhidhāya gātrāṇi paryeṣi viśvata ityanena dhāraṇavidhānānnārāyaṇasya dhāraṇā- bhaktāṅgāni paryeṣīti pratyāsattyā taptacakrasaṃyogajanitāṅkarūpeṇetyarthaḥ | asmin mate'taptatanuriti tapdhātuprayogaḥ prasiddhārthaka eva parigṛhyata iti teṣāmabhiprāyaḥ | dhūrtavaiṣṇavakalpitasyeti | upalabhyamānakośapustakeṣvanupalambha eva tatkalpitatvacihnamiti bhāvaḥ | cakradhāraṇavidhāyakābhāvāditi | liṅādyabhāvādityarthaḥ | gātrāṇi paryeṣīti siddhavadanuvādena liṅgadhāraṇapakṣa ivātrāpi vidheranumānaṃ bhaviṣyatīti nāśaṅkanīyam brahmaṇaspate iti sambodhya paryeṣīti madhyamapuruṣaprayogeṇa nārāyaṇasya bhaktāṅgasaṅgitvalābhe'pi cakrasya tadalābhāt | svamate tu śivaliṅgasya śivābhinnatvena śivasya bhaktāṅgasaṅgitvalābhe śivaliṅgasya tallabdhaṃ bhavati | taptamudrāṅkane tu viṣṇvabhinnatvaṃ vaiṣṇavagrantheṣvapi nāstīti nāsti nirūḍhamityāśayaḥ | prasiddhyā tadīyacakrasyaiva tatsiddhiriti cet? maivam vikalpāsahatvāt | tathāhi - cakrasya tallāñchanatvena dhāryatvam uta tatsvarūpatvena āhosvinnārāyaṇā-śrayatvena? nādyaḥ kaumodakī gadā khaḍgo nandakaḥ kaustubho maṇiḥ (a0 ko0 1|1|28) iti kośāvagamitatallāñchanānāṃ bahuśaḥ sattvena tasyaiva dhāryatve vinigamakābhāavāt | na dvitīyaḥ tatsvarūpatve tadabhedasiddhau cakranārāyaṇa-yorbhedagarbhitalāñchanilāñchanabhāvāsambhavena tadbodhakakośavirodhāpatteḥ | tṛtīye'pi- antarbahiśca tatsarvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ (ta0 ā0 10|11|5) iti śrutibodhitaśarvāntaryāmibhāvena tadāśrayatvamuta śarīribhāvena##? sakalapadārthavṛttitvena sarveṣāmapi dhāraṇīyatāpatteḥ | nottaraḥ pakṣaḥ śarīribhāvena sthityaṅgīkāre śālagrāmavaiṣṇavapūjya- nanu tanmate śālagrāmāderdhāraṇāprasiddhyā pavitrapadena cakrasya pratyāsannatayā taddhāraṇadvāraiva nārāyaṇasya vyāpakatvamabhipretam? ityāśaṅkya nirākaroti - maivamiti | bhedagarbhiteti | śaṅkho lakṣmīpateḥ pāñcajanyaścakraṃ sudarśanam (a0 ko0 1|1|28) iti kośe lakṣmīpateriti ṣaṣṭhībodhitasvasvāmibhāvasambandhākṣipta-bhedagarbhitetyarthaḥ | tṛtīye'pi nārāṇāśrayatvena cakrasya dhāryatvamiti kalpe'pi | āśrayatvaṃ vicārayati - antarityādinā | ayaṃ bhāvaḥ - antarbahiśca tatsarvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ (tai0 ā0 10|11|5) iti śrutyā vartamānasya nārāyaṇasya cakre'pi vṛttitālābhānnārāyaṇāśrayatvaṃ cakrasya svīkriyate āhosviccakrasya nārāyaṇaśarīratayā śarīreṣu jīvānāmiva cakre nārāyaṇasyātmarūpeṇa sthitatayā nārāyaṇāśrayatvaṃ manyata iti bhāvaḥ | nādyaḥ pakṣa ityāha - sarveṣāṃ dhāraṇīyatvāpatteriti | ghaṭapaṭādīnāmapi tadānīṃ dhāraṇīyatvādityarthaḥ | nāpyuttaraḥ pakṣa ityāha - śarīribhāvenetyādi | śālagrāmeti | śālagrāma iva vaiṣṇavaiḥ pūjyā ye tāmrādimayabhagavadvigrahāḥ tāmrādivigrahālayapratiṣṭhitatattatpratimāsviva bāhumuladhāryacakrādāvapi nārāyaṇasya pūjānivedanādikaraṇāpatteḥ | yaduktam - ataptatanurna tadāmo aśnute (ṛ0 9|83|1) ityanena tatsiddhiriti tadapi nirmuktanīradākāśe varṣadhārāśāmevānukaroti | brāhmaṇasya tanurjñeyā sarvadevasamāśritā | sā cet santāpitā rājan kiṃ vakṣyāmyasya pātakam || gaṅgāsnānarato vāpi hyaśvamedharato'pi vā | cakrāṅkitatanuṃ dṛṣṭvā paśyet sūryaṃ japennaraḥ || japecca pauruṣaṃ sūktamanyathā rauravaṃ vrajet | bhujāgre vyānate viprastaptacakrāṅkito yadi | vedāgni jñānavān so'pi dahatyā saptamaṃ kulam || ityādidharmaśāstravacanaistaptamudrādhāraṇasya niṣiddhatvena tatparatvena vyākhyānāsambhave'smaduktarītyaiva vyākhyeyatvāt | kiñcāsya mantrasya somaprakaraṇapaṭhitasya cakradhāraṇaparatve prakaraṇavirodhaśca | na cāsmanmate tadāpattiḥ pūrvameva nirasitatvāt | yadyevamapi ataptatanuḥ (ṛ0 9|83|1) ityasya hyavasānagatyā cakrasantaptaśarī-rārthakatvamevāṅgīkaroṣi tadā- teṣāmālayeṣu mandireṣu pratiṣṭhitā yāstattatpratimāḥ tāsu iva bāhumūladhṛtacakrādau gandhapuṣpādibhiḥ pūjāyāḥ karaṇīyatvāpatteḥ | taptaśarīrasya brāhmaṇasya mokṣalābhastu dūre tiṣṭhatu vartamānamapi brāhmaṇatvamapaiti brāhmaṇaśarīrasya sarvadevamayatvena taddahanaprayuktaṃ mahatpāpameva pratyutotpadyata ityāha - brāhmaṇasya tanurjñeyetyādinā | na cāsmanmate tadāpattiriti | liṅgadhāraṇaparatvopagamakalpe tasya somaprakaraṇapaṭhitatvaprayuktaprakaraṇavirodhasyāpattirnāstītyarthaḥ | kathamityāha - pūrvameva nirastatvādityarthaḥ | somapade umayā saha vartata iti tyutpattyāśrayaṇenetyarthaḥ | avasānagatyeti | antato gatvetyuktivadiyamuktirboddhavyā | ataptatanurityasya viṣṇave taptā tanuryasyetyādivyākhyānaṃ yadyapyatyantakliṣṭam tathāpi taptā cakratāpitetyādivaiṣṇavaiḥ kṛtasya vyākhyānasyāpi kliṣṭatvāt akāro viṣṇuvācakaḥ iti smaraṇena āya viṣṇave viṣṇvarthamiti yāvat | taptā tanuryasya so'taptatanuḥ | evaṃbhūtaḥ āmaḥ aparipakvāntaḥkaraṇaḥ san sat parabrahmasvarūpaṃ nāśnute parantu śrīñ pāke (1476 kryā0) iti dhātoḥ śṛtāḥ santaptāḥ santa ittāpajanyaṃ kiṇaṃ vahantastatkiṇameva samāśate prāpnuvantītyevārthaḥ syāt prāguktaniṣedhānurodhāt | athaivamapi pavitrapadasya kośaprasiddhyā cakrārthakatvamāvaśyakam tathāpi na pāvitryādibodhaḥ rūḍheryogāpahārakatvāditi cenna sati bādhake kośasya śaktigrāhakatvānaṅgīkārāt | at eva nīlo ghaṭaḥ śuklaḥ paṭa ityādau guṇe tapomūlamidaṃ sarvaṃ tapomadhyaṃ tapo'ntakam | ṛṣayaḥ saṃyatātmānaḥ phalamūlānilāśinah | tapasaiva prapaśyanti trailokyaṃ sacarācaram || (11|234 236) ityādimanusmṛtyādibhirvaṇitasya tapasa eva ataptatanurityatra tapdhātunā grahītumaucityena tadanurodhenātaptatanurityādeḥ kṛcchracāndrāyaṇaparameśvarārādhanādinā'kleśitaśarīrastadbrahmapadaṃ nāśnuta ityāñjasyena prāptavyākhyāviruddhatvācca yādṛśo yakṣa iti nyāyena tannirākraṇāyaivaṃ vyākhyātamiti bodhyam | nanu liṅgadhāraṇaparatayā vyākhyāne'pi tapaḥparakavyākhyānavirodhastulya eveti cet maivam yāvajjīvaṃ śivaliṅgāviyogarakṣāyāḥ yāvajjīvaṃ pratyahaṃ tatpūjananirvāhasya ca paramataporūpatvāt | tathaivāgre'pi pratidvandvirūpārthabhāvanāpattiyogyatvabodhanābhiprāyeṇaiva vyācaṣṭe - śrīñ pāka ityādi | nanvīdṛśārthe kiṃ mānamityāha - prāguktaniṣedhānurodhāditi | cakrāṅkitatanuṃ dṛṣṭvā paśyet sūryaṃ japennaraḥ ityādidoṣoktisūcitaniṣedhānurodhādityarthaḥ | rūḍheryogāpahārakatvāditi | vaiṣṇavaparikalpitakośasiddharūḍhiśaktyā pāvityārthakatvasya bādho bhaviṣyatīti bhāvaḥ | tataśca cakradhāraṇaparatayaivāyaṃ mantro vyākhyāyata iti śaṅkiturāśayaḥ | kalpite'pi kośe kośatvamabhyupetya samādhatte - sati bhādhaka iti | gauravādirūpabādhake sati kośasya lakṣaṇādi- śuklādayaḥ puṃsi guṇiliṅgāstu tadvati ( a0 ko0 1|5|17) iti kośena nīlādipadasya rūpavācakatve'pi samānavibhaktikapadasthale bhedasaṃsargabodhāsaṃbhavena rūpavati śaktyaṅgīkāre gauraveṇa ca nirūḍhalakṣaṇaivāṅgīkṛtā | rūḍheryogāpahārakatvamapi rūḍhyarthābādhasthala eva | anyathā paṅkajamānayetyādau padmabādhe'pi yogārthakumudabodho na syāt | prakṛte tūktadiśā cakrārthakatvaṃ bādhitameveti | etena taptaṃ cakraṃ dvibhuje dhāryamiti vidhita eva cakradhāraṇasiddhirityapyapāstam paṭhyamāna-śākhāyāmanūcānena pāṭhasyādarśanāt tasya śrutitva eva vivādāt | yadi ca viprakīrṇaśākhāpāṭhādikamabhyupetya tathātvamaṅgīkaroṣi tathāpi na tena tatsiddhiḥ prāguktavikalpaparāhatatvāt niṣedhaśāstrānurodhācca | sarvaṃ vākyamiti nyāyena bhujadvayoddeśena cakradhāraṇarūpavidhāne śaṅkhadhāraṇasiddhyā - grāhakatvamaṅgīkriyata iti bhāvaḥ | lakṣaṇaivāṅgīkṛteti | guṇiliṅgāstu tadvati (1|5|17) ityamarakośasyātyantaprāmāṇikasyāpi gauravadoṣeṇa śuklādipadānāṃ guṇini lakṣaṇāgrāhakatvamevopagamyate | kośapustakeṣvanupalabhyamānatayā kośavākyatvameva yasmin sandigdhaṃ tadbalāt cakradhāraṇaniṣedhavākyānāṃ virodhināṃ purastāt kathaṃ śaktistatreṣyata iti tātparyam | rūḍhyarthābādheti | tadbādhe tu kevalyogārthasyāpi bodho bhavati | ata eva paṅkajapadāt padmabādhe kumudabodho'pi bhavatītyāśayaḥ | idaṃ rūḍheryogāpahārakatvādityakṣarakhaṇḍanāveśamātreṇocyate | vastutastvanupayuktaṃ svaviruddhaṃ ca prakṛte cakratvapāvitryayorekatrābādhitatvenobhayorviśeṣaṇabhāvāpannayorbodhaḥ kasmānneti śaṅkāyā utthāpakatvāt | atrodāharaṇamapekṣitam | uktadiśeti | cakradhāraṇaniṣedhānusandhānenetyarthaḥ | anūcānena sāṅgavedādhyāyinā | vikalpaparāhatatvānniṣedhaśāstrānurodhācceti | yuktivirodhāt pratyakṣavākyavirodhācca ucchinnaśākhāsvpyuktavidhivākyasattvasambhāvanā nirastā bhavati | anupalabhyamānaśākhāsu prāmāṇikasmṛtiṣu cānupalambhenāvigītaśiṣṭācāraparigrahābhāvaviśiṣṭena tādṛśavidherucchinnaśākhāvṛttitvābhāvānumitau vipakṣe niṣiddhatvānupapattirūpo bādhakastarko'stīti bhāvaḥ | sarvaṃ vākyaṃ dakṣiṇe tu bhuje vipro bibhriyād vai sudarśanam | savye tu śaṅkhaṃ bibhriyāditi brahmavido vibhuḥ || iti vacanavirodha ācāravirodhaścetyalamasadāveśena | gurucaraṇāstu brahmaṇaspata ityanena - viśvādhiko rudro maharṣirhiraṇyagarbhaṃ janayāmāsa pūrvam (śve0 u0 3|4) yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvam (śve0 u0 6|18) ityādiśrutibhirhiraṇyagarbhajanayitṛtvena prasiddhaḥ paramaśivo'bhidhīyate | pavitrapadaṃ liṅgārthakam sarvaliṅgaṃ sthāpayati pāṇimantraṃ pavitram (tai0 ā0 10|16|1) ityatra liṅgapadasāmānādhikaraṇyāt | liṅgapadasamānādhikṛta##- makṣikayā'vakīrṇaṃ iti rāmāyaṇaślokavyākhyāne - vajro vā ājyam iti sāvadhāraṇamiti mahābhāṣyakāradarśitanyāyena taptaṃ cakraṃ dvibhuje dhāryamiti vidhāvapi cakrameva dvibhuja eva ityādyākāralābhāt | dakṣiṇe tu bhuje vipro bibhṛyād vai sudarśanam | savye śaṅkhaṃ ca bibhṛyāditi brahmavido viduḥ || iuti bhavanmatasiddhavacanenaiva tadvidhivākyaṃ viruddhaṃ bhavatīti bhāvaḥ | paramaśivo'bhidhīyata iti | brahmaṇo hiraṇyagarbhasya janayitṛtvāt pālakatvācceti bhāvaḥ | sāmānādhikaraṇyāditi | vajro vā ājyamiti śrutāvājyapadasāmānādhikaraṇyena vajrapadasya saṃskṛtājyaparatvamiti maheśvaratīrthādibhiraṅgīkṛtatvāt | na ca prakṛte pavitrapadasya mantrapadasāmānādhikaraṇye'pi na liṅgapadasāmānādhikaraṇyamiti vācyam mananāt trāyata iti vyutpatyā mantrapadasyāpi liṅgārthakatvāt | vācyavācakarūpeṇa dvidhā mantraḥ prakīrtitaḥ | vācako varṇarūpaḥ syādvācyaśca paramaḥ śivaḥ || iti vyāsanirukteśca | tathā ca he brahmaṇaspate paramaśiva te tava pavitraṃ liṅgam vitatam iṣṭādibhedenānekavidhatvāt vistṛtam prabhuḥ akhaṇḍajagadaṇḍa-niyāmakastvaṃ gātrāṇi bhaktaśarīrāṇi viśvataḥ samantāt paryeṣi | sarvāṅgeṣu ca sarvatra sarvadā sarvatomukham | liṅgaṃ gurūpadeśena supratiṣṭhitamātmani || (a0 sū0 6|2) ityārabhya - ekameva paraṃ liṅgamaṅge'smin supratiṣṭhitam | sarvatomukhamābhāti nāmarūpakriyātmanā || iṣṭaliṅgaṃ tu bāhyāṅge prāṇaliṅgaṃ tathāntare | śrutervajraśabdasyājyārthakatvāt pāṇimantraṃ pavitramiti sāmānādhikaraṇyāt bhāvaliṅga tathaivāsti ātmāṅge supratiṣṭhitam || hṛdayāṅge mahāliṅgaṃ śrotrāṅge tu prasādakam | tvagaṅge caraliṅgaṃ ca dṛgaṅge śivaliṅgakam || jihvāṅge guruliṅgaṃ syānnāsikāṅge tathaiva ca | ācāraliṅgamaśrāntaṃ supratiṣṭhitameva hi || yathā jñānendriyāṅgeṣu kramālliṅgaṃ pratiṣṭhitam | tathā karmendriyāṅgeṣu kramālliṅgaṃ pratiṣṭhitam || (a0 sū0 6|4-8) iti vātulāgamottarabhāge'nubhavasūtrasthitavacanarītyā pavitraśabdasya liṅgārthakatvaṃ bhaviṣyatītyāśayaḥ | vātulāgamottareti | prāhuriti | samastabhaktāṅgānyaghaṭitaghaṭanāpaṭīyāṃstvameva vyāpnoṣītyartha iti prāhuḥ | anye tu pavitraṃ te vitatamityatra vitataśabdastanuśabdavat tanu vistāre (1464 tanā0) iti dhātuniṣpannatvena śarīrārthakaḥ brahmapadaṃ liṅgārthakam | tathā ca he brahmaṇaspate pūrvasmin kalpe brahmaṇaspate ityasya liṅgaśarīrādhiṣṭhita ityarthaḥ | asmin vyākhyāne ca caturmukhajanaka ityarthaḥ | anye tviti | asmin mate vitatapadasya śarīrārthakatvamupapādayati - tanu vistāra ityādinā | liṅgādhiṣṭhānaka paramaśiva te vitataṃ liṅgarūpaśarīraṃ pavitraṃ śucyaśucikāle'pi dhāraṇayogyam | prabhuḥ tādṛśaliṅgaśarīrako bhuktimuktiphalapradātā bhaktaśarīrāṇi paryeṣi vyāpnoṣi | liṅgaśarīrāvacchinnaḥ śivo bhaktagātreṣu dhārya ityakṣarārtha ityāhuḥ | gurumate tviyān viśeṣaḥ - uddeśyavacanaṃ pūrvaṃ vidheyaśca tataḥ param iti miśrakārikānurodhena pavitraṃ te vitatamityatra pavitrapadasya liṅgārthakatve vitatapadavācyavistṛtatvasya vidheyatvenoddeśyavidheyavācakaśabdayoḥ paurvāparyaṃ siddhyati | vitataśabdasya liṅgārthakatve pāvitryasya vidheyatve tu vaiparītyamiti | uktārthānurodhenaivāsya mantrasyopabṛṃhaṇamapyasti liṅgapurāṇe ##- kīṭo bhramarayogena bhramaro bhavati dhruvam | mānavaḥ śivayogena śivo bhavati niścayaḥ || brahmaviṣṇvādayo devā munayo gautamādayaḥ | dhārayanti sadā liṅgamuttamāṅge viśeṣataḥ || ityupakramya - brahmeti liṅgamākhyātaṃ brahmaṇaspatirīśvaraḥ | pavitraṃ taddhi vikhyātaṃ tatsamparkāt tanuḥ śuciḥ || ṛgityāha pavitraṃ te vitataṃ brahmaṇaspate | tasmāt pavitraṃ talliṅgaṃ dhāryaṃ śaivamanāmayam || ataptatanurajño vai āmaḥ saṃskāravarjitaḥ | dīkṣayā rahitaḥ sākṣānnāśnute liṅgamuttamām || yaḥ karoti tapaḥ pūrvaṃ sa taptatanurucyate | paripakvo vimokṣāya so'śnute liṅgadhāraṇam || uddeśyavacanaṃ pūrvamiti | parvato vahnimānityatreveti bhāvaḥ | miśrakāriketi maṇḍana miśrakāriketyarthaḥ | brahmeti liṅgamākhyātamiti | idaṃ prathamavyākhyānānukūlam | na karoti tapaḥ pūrvaṃ so'taptatanurucyate | apakvo'yaṃ vimokṣāya nāśnute liṅgadhāraṇam || iti | atra brahmeti liṅgamākhyātamiti taddhi vikhyātamiti dhāryaṃ śaivamiti coktārthopodbalakamiti spaṣṭam | kiñca - iti sambodhitaḥ śiṣyo guruṇā śāstravidinā | dhārayecchāṅkaraṃ liṅgaṃ śarīre prāṇayogataḥ || liṅgasya dhāraṇaṃ puṇyaṃ sarvapāpapraṇāśanam | ādṛtaṃ munibhiḥ sarvairāgamārthaviśāradaiḥ || (si0 śi0 6|27##- iṣṭaliṅgamidaṃ sākṣādariṣṭaparihārakam | dhārayedavadhānena śarīre sarvadā budhaḥ || (si0 śi0 6|50) dhārayedavadhānena liṅgaṃ tadguruṇārpitam | pramādāt patite liṅge prāṇānapi parityajet || ityādiśaṅkarasaṃhitāsiddhāntaśikhāmaṇyādivacanānyuktārthopodbala##- ṛgvede'pi na kevalaṃ pavitraṃ ta iti mantreṇaiva tatsiddhiḥ kintu - ayaṃ me hastaḥ (ṛ0 10|60|12) iti mantrāntareṇāpi tadeva siddhyati | ayaṃ me hasto bhagavānayaṃ me bhagavattaraḥ | ayaṃ me viśvabheṣajo'yaṃ śivābhimarśanaḥ || (ṛ0 10|60|12) ṛgvedasyaiva mantrāntaraṃ pramāṇayati - ayaṃ me hasta ityādinā | arthastu - ayaṃ bhagavān liṅgarūpasadāśivaḥ me hastaḥ mama hastagata ayaṃ mātā ayaṃ pitā ayaṃ jīvāturāgamāt | idaṃ tava prasarpaṇaṃ subandhavehi nirīhi || (ṛ0 10|60|7) ityatra bhagavacchabdena paramaśiva evocyate athainaṃ bhagavantaṃ rudraṃ kumāraḥ papraccha atha kālāgnirudraṃ bhagavantaṃ sanatkumāraḥ papraccha (kālā0 u0 2) ityādiśrutiṣu iti saṃstūyamānastu bhagavān vṛṣabhadhvajaḥ iti harivaṃśādiṣu ca śive tatpadaprayogāt | evaṃ cāyaṃ bhagavān liṅgarūpaḥ śivaḥ me hastaḥ hastagataḥ me matsambandhī ayaṃ śivo bhagavattara ityarthaḥ || ityarthaḥ | ayameva sadāśivo me bhagavattaraḥ mama sarvaiśyaryavattaraḥ | ayaṃ me viśvabheṣajaḥ viśveṣāṃ rogāṇāṃ nivartakauṣadhasvarūpaḥ | ayaṃ śivābhimarśanaḥ sarveṣāṃ kalyāṇānāṃ prāpakaḥ | ayaṃ mātā mātṛvad vātsalyavān | ayaṃ pitā pitṛvadrakṣakaḥ | ayaṃ jīvātuḥ jīvanasādhanabhūtaḥ | āgamāt śāstraprāmāṇyāt | idaṃ tava prasarpaṇaṃ subandhavehi | he subandho ! nirupādhikaviśvasuhṛt ! ehi āgaccha | idaṃ tava prasarpaṇam idaṃ maddhastagataṃ liṅgaṃ tava prasarpaṇaṃ vihārasthānam | nirīhīti nirgamaceṣṭārahitaḥ san asmin śivaliṅge tiṣṭhetyarthaḥ | atra katipayapadānāmarthāntaraṃ svayamagre mūlakāro vakṣyati | atra bhagavatpadena sadāśiva evocyate - bhagavantaṃ rudraṃ kumāraḥ papraccha atha kālāgnirudraṃ nanu hastagato bhagavāniti vaktavye hasta ityuktiḥ kathamiti cenna - ādityo bhagavān sūryo nīlagrīvastrilocanaḥ | adhīyate sahasrāṃśuḥ sāmagādhvaryuhotṛbhiḥ || ityādityapurāṇavacane ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo dṛśyate ityārabhya ambikāpataya umāpataye paśupataye namo namaḥ ityantena taittirīyavacanena sauramaṇḍalamadhyasthaṃ sāmbaṃ saṃsārabheṣajam maṇḍalāntaragataṃ hiraṇmayaṃ bhrājamānavapuṣaṃ śucismitam bhagavantaṃ sanatkumāraḥ papraccha (kālā0 u0 2) ityādivedavākyeṣu bhagavān vṛṣabhadhvajaḥ iti harivaṃśādiṣu ca sadāśiva eva bhagavacchabdasya prayogāt | hastagata ityanuktvā ayaṃ me hasta iti bādhitārthakaṃ kathamucyate? ityāśaṅkya samādhatte - ādityo bhagavān sūryo nīlagrīvastrilocana ityādinā | ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo dṛśyate iti ya āditye tiṣṭhannādityamantaro yamayati yamādityo na veda yasyādityaḥ śarīram (bṛ0 u0 3|7|9) ityantaryāmibrāhmaṇamapyatrānusandheyam | evam - sauramaṇḍalamadhyasthaṃ sāmbaṃ saṃsārabheṣajam ityanenāpi maṇḍalādibhinnatvaṃ ityādivacanaiścādityagatatvena pratipādite paramaśive śivādityayoravibhājya-sambandhadyotanāyādityagatastrilocana ityanuktvā''dityastrilocana ityuktivadayaṃ me hasto bhagavānityatrāpi hastaśivaliṅgayoravibhājyasambandhasūcanāya hastagata ityanuktvā hasto bhagavānityuktamiti vaktuṃ śakyatvāt | maṇḍalāntargatatvaṃ sāmbaśivasya pratīyate tathāpi ādityastrilocanaḥ ityabhedopacāro dṛśyate evamevāyaṃ me hasto bhagavānityatrāpi draṣṭavyamityāha - ādityastrilocana ityuktivaditi | trilocanasyādityamaṇḍalāntargatatve'pyādityābhedopacāravat śivaliṅgasya haste pūjyarūpeṇa vartamānatve'pyayaṃ me hasta ityabhedopacāra iti bhāvaḥ | upacāraphalaṃ tu hastaśivaliṅgayoravibhājyasambandhabodhanameva | sambandhe'vibhājyatvaṃ ca jīvanadaśāvacchinnabhaktaśarīravṛttyabhāvāpratiyogitvam | tena ca liṅgadhāraṇasya sarvadā kartavyatvaṃ siddhyati | evaṃ cobhayoravibhājyasambandhānupapattyā saṃskṛtya guruṇā dattaṃ ṣaḍadhvanyāsapūrvakam | vāmahastagataṃ liṅgaṃ sāvadhānena pūjayet || dhārayed yastu hastādau liṅgākāra śivaṃ sadā | tasya hastasthitaṃ viddhi matpadaṃ saṃpadāmpadam || na ca dhṛte'pi liṅge'vayavāntarāvacchedena vṛttyabhāvapratiyogitvasya sattve na bādha iti vācyam abhāve pratiyogivyadhikaraṇatvasya niveśanīyatvāt | na caivaṃ dhāraṇapūrvakaparityāge'pi tādṛśāpratiyogitvābādha iti vācyam svapratiyoginiṣṭhādheyatāvadbhinnatvarūpavaiyadhikaraṇyasya praveśanīyatvāt | ādheyatāvaiśiṣṭyaṃ ca svāvacchedakakālāvacchinnatvasvanirūpakaśarīranirūpitatvobhayasambandhena | etadabhiprāyeṇa vakṣyati | ṣaḍadhvanyāsapūrvakamiti | ṣaḍadhvanyāso dīkṣāvidhau draṣṭavyaḥ | atraiveśāvāsyopaniṣadvākyaṃ pramāṇatve iti vātulavīrāgamādyupabṛṃhaṇādivacanānurodhena ca hastādau dhāraṇaṃ labhyate | hastaśivaliṅgasambandhasyāvibhājyatvādeva- dhārayedavadhānena liṅgaṃ tad guruṇārpitam | pramādāt patite liṅgaṃ prāṇānapi parityajet || patite prāṇaliṅge yaḥ prāṇān dhatte narādhamaḥ | sa cāṇḍāla iti jñeyaḥ śivadrohī na saṃśayaḥ || hastasiṃhāsane liṅgamapramādena dhārayet | pramādāt patite liṅge saha prāṇān parityajet || liṅgapātinamācāranindakaṃ na hṛdi smaret | bhūmau pratiṣṭhitaṃ liṅgaṃ punarnotpāṭyate yathā | dehe pratiṣṭhitaṃ liṅgamante'pi na vibhajyate || ityādi liṅgāṅgavibhāge doṣavidhāyakaśaṅkarasaṃhitādivacanānyapi saṅgatāni | tadvacanānāmapi śarīravibhaktaliṅgasya punaḥ saṃgrahe svagṛhyoktavidhānena vāṅtaraprāyaścittameva asaṃgrahe tu maraṇāntaprāyaścittamityatra tātparyamiti draṣṭavyam | ata evoktamīśāvāsyopaniṣadi - tena tyakte na bhuñjīthā mā gṛdhaḥ kasyasviddhanam (ī0 1) iti | nopanyasyati - tena tyakte na bhuñjīthā iti | tena liṅgātmanā parameśvareṇa tyakte tvaccharīreṇa vibhāge jāte na bhuñjīthā anyasya dhanaṃ śivaliṅgarūpaṃ mā gṛdhaḥ na kāmayasvetyarthaḥ | tena kāraṇena tyakte pramādādinā liṅgatyāge sati punarasaṃgrahe ca sati na bhuñjīthāḥ parantvanaśanādinā śarīrameva visṛjet | kasyasvid anyadīyaṃ dhanaṃ liṅgaṃ mā gṛdhaḥ na svīkuruṣva | dhanaṃ vai liṅgam iti kauṣītakī śrutiriti | nanu - nārāyaṇo'pi bhagavān devakītanayo hariḥ | tataḥ sa bhagavān jajñe brahmā lokapitāmahaḥ || sanatkumāro bhagavān ityādiṣu devarṣisādhāraṇyena prayujyamānasya bhagavacchabdasya kathaṃ śivaliṅgaparatvam? iti cenna hastenāvadyati sruveṇāvadyati svadhitinā'vadyati ityatrāvadānamātrasādhāraṇasyā##- prakṛte'pi devatāntarāṇāṃ hastādidhāraṇāprasiddhyā hastagatatva- devarṣisādhāraṇyeneti | tataścāyaṃ me hasto bhagavānityādau brahmāsanatkumārādīnāṃ bhagavatpadena prāptirastītyāśayaḥ | tattatpuroḍāśeti | avadyatītyekānupūrvokapadaśravaṇe'pi hastasruvasvadhitipadānāṃ bhinnārthakānāṃ samabhivyāhārabalādyogyatābalena hastena puroḍāśasya sruveṇa ghṛtasya svadhitinā māṃsasya pṛthak pṛthagavadānaṃ pratīyate evamihāpi liṅgena bhagavacchabdasya śivaliṅgaparatvāvaśyambhāvāt | kiñca ayaṃ śivābhimarśanaḥ (ṛ0 10|60|12) iti vākyaśeṣeṇāyaṃ maddhastagato bhagavān śiva ityabhimṛśyate parāmṛśyata iti śivābhimarśanaḥ śivapadopasthāpya iti yāvat ityarthakena yavavrīhyadhikaraṇanyāyena bhagavatpadasya śivaliṅgaparatvaniścayācca | bhagavacchabdasya sādhāraṇye'pi hastapadasānnidhyāddhastadhṛtaśivaliṅgaparatvamiti samādhānagranthāśayaḥ | yavavrīhyadhikaraṇanyāyeneti | vrīhibhiryavairvā yajeta (āpa0 śrau0 6|31| 13) ityatra yavaśabdasya mleccheṣu priyaṅgau āryeṣu dīrghaśūke ca prayogadarśanāt kasyārthasya prakṛte grahaṇaṃ kāryamiti jijñāsām - yatrānyā oṣadhayo mlāyante athaite modamānāstiṣṭhanti (śa0 brā0 3|6|1| 10) iti vākyaśeṣeṇa dīrghaśūkasyaiva grahaṇaṃ nirṇīyate | evaṃ hastādau liṅgadhāraṇaṃ vidhāya tasya liṅgasya sṛṣṭyādikartṛtvenārthavādaḥ kriyate | tatrāyaṃ mātā ayaṃ piteti sṛṣṭikartṛtvamabhidhīyate | ayaṃ viśvabheṣajaṃ ityanena viśvasya bhavasya bheṣajaḥ saṃsāraroganāśaka ityarthakena saṃhārakartṛtvaṃ pratipādyata iti | evamihāpyayaṃ me śivābhimarśana iti vākyaśeṣabalād bhagavacchabdena śiva eva gṛhyata iti bhāvaḥ | saṃhārakartṛtvamiti | madhye madhye prārabdhopasthāpitanānāvidhaduḥkhātmakarogaśāmakatvena pālanakartṛtvamapi bheṣajatvoktyā bodhyate | nanvayaṃ śivābhimarśana ityatredaṃśabdena prāguktahastaḥ parāmṛśyate śivamabhimṛśati candanalepanādinā spṛśatīti śivābhimarśanaḥ tathā ca dārupīṭhādau bāṇamarakataliṅgādyarcanākāle dakṣiṇahastasya candanalepa##- bhagavānityādinā bhagavattvamātṛtvapitṛtvādinārthavādaḥ kriyata iti nāyaṃ mantro hastādau liṅgadhāraṇavidhāyaka iti cenmaivam hastasyācetanatvena tatra bhagavattva##- samavetaguṇasambandha-bodhakatve sambhavatyasamavetaguṇasambandhabodhakatvāṅgīkārasya jaghanyatvāt | ata eva - somaḥ pavaterjanitā matīnām (ṛ0 9|96|5) ityādau somalatāyā mantroktaguṇasambandhābhāvena asamavetaguṇeti | āropitaguṇetyarthaḥ | samavetasambandhabodhanārthamumayā sahitaḥ soma iti śleṣamahimnā paramaśivābhivyañjanamiti granthakṛtāṃ lekhanamapi saṅgacchate | kiñca nikhilabhuvanabhavanapālanavilayanalīlādhurandharaśivaliṅgasya dārupīṭhādyarcanāsamaye kadācit sparśanamātravata eva hastasyābhyarhitatvena stutiviṣayatve'smaduktarītyā'vibhājyasambandhenānantakalyāṇaguṇamaṇigaṇ aratnākaraśivaliṅgādhikaraṇasya mantroktaguṇasambandhābhāveneti | kathañcit sambandhopapādane'pi jaḍarūpastutau vaiyarthyenetyapi bodhyam | ata eva somaḥ pavaterjaniteti yadyapi tattadhiṣṭhātṛdevatāprasādābhiprāyeṇa kuśādīnāṃ jaḍānāmapi - pavitre stho vaiṣṇavyau (tai0 brā0 3|7|4|11) ityādinā stutirdṛśyate tathāpi mātṛtvapitṛtvādīnāṃ tatra bādhitatvādumayā sahita iti tyutpattyā sarvāsāṃ stutīnāṃ jalasamudranyāyenaikādhārabhūtasya parameśvarasyopasthitisambhavena tādṛśakliṣṭakalpanāyā anaucityāditi bhāvaḥ | idaṃ pūrvameva vyākhyātam ##- tasya kaimutikanyāyena stutyatāsiddhestatpakṣe'pi liṅgadhāraṇaparatvānapāyāt | śivamabhimṛśate'vibhājyasambandhena sadā spṛśatīti śivābhimarśanaḥ | evaṃbhūto me hasto bhagavān mātā pitetyādinā stotum śakyatvāditi | na cāsmin mate candanalepanādāvabhyarhitadakṣiṇahastasyavopayogena stutisaṃbhavaḥ bhavanmate tu vāmahastasya dhāraṇādhikaraṇatvena ayaṃ śivetyatra idaṃpadena hastaparāmarśeti | kaimutikanyāyeneti | gandhalepādinā kiñcitsparśavataḥ puruṣasya dakṣahastasya evaṃ stutyatve yāvatpūjākālaṃ sākṣāt śivaliṅgādhikaraṇabhūtasya vāmahastasya prāyaḥ sarvadaiva taddhārakasya kaṇṭhādyavayavasya ca arthāt stutiḥ siddhā bhavatītyāha - kiñcetyādinā | asmin mata iti | idaṃpadena vilepanādidātṛhastaparigrahaṇamate | bhavanmata iti kaimutikanyāyāvatārayitṛmate | na tatsambhava iti vācyam vāmahastābhyarhitatvasya pūrvameva sādhitatvāt - saṃskṛtya guruṇā dattamiṣṭaliṅgamatandritaḥ | nityaṃ svavāmahastāgre sāvadhānena pūjayet || iti śaṅkarasaṃhitāvacanena tatra dhāraṇapūjādiyogyatāyā āvaśyakatvācceti | nanu śākhābhedena sarvaliṅgaṃ sthāpayatītyanenānyathāsiddhyabhāve samānaśākhāpaṭhite pavitraṃ te vitatam (ṛ0 9|83|1) iti mantre vihitasyaiva liṅgadhāraṇasyānena vidhāne'nyathāsiddhirdurvāraiveti cenmaivam pavitramiti mantreṇa sāmānyataḥ śarīre liṅgadhāraṇavidhāne śarīre'pi kutra dhāryamityākāṅkṣāyām ayaṃ me hasto bhagavān iti mantre hastarūpādhikaraṇavidhāne'nyathāsiddhyabhāvāditi | anyathāsiddhiriti | pavitraṃ te vitatamiti mantrasyāyaṃ me hasta iti mantrasya caikaśākhāpaṭhitatvena śākhābhedoktyā'nyathāsiddhirvārayituṃ na śakyata iti bhāvaḥ | prathamamantreṇa dhāraṇasāmānyaṃ dvitīyena hastarūpādhikaraṇaṃ vidhīyata iti nānyathāsiddhirityuttaram | śivābhimarśanapade vyāpakatvārthakābhiśabdena sparśe sārvakālikatvabodhanāt sārvakālikasparśasya ca dhāraṇaṃ vinā'nupapattyā śrutārthāpattipramāṇena liṅgadhāraṇaṃ siddhyatītyeṣāmāśayaḥ | pūrvācāryāstu - ayaṃ hastaḥ śivamabhitaḥ sarvadā spṛśatīti śivābhimarśanaḥ tathā ca sārvakālikaśivasparśasya dhāraṇaṃ vinānupapadyamānatvād hastādau tatsiddhiḥ | na cābhita ityasya sarva- abhiśabdenābhitaḥ sarvata iti vyākhyānānurodhena daiśikavyāptereva pratyāyanam tathāvidhasparśasya ca bhūmyādipratiṣṭhitaliṅge'pi sambhavena na taddhāraṇaṃ siddhyatītyāśaṅkate - na ceti | bhāgāvacchedenetyarthāt tathāvidhasparśasya bhūmyādipratiṣṭhitaliṅgasyāpi sambhavena na liṅgadhāraṇasiddhiriti vācyam abhita ityasya deśakālobhayārthakatve hastādidhṛtaliṅgasyaiva tathāvidhasparśasambhavena liṅgadhāraṇasiddhiḥ | yena kāraṇena śivābhimarśanaḥ ata eva jīvāturjīvanauṣadhaṃ me hastaḥ he subandho paramaśiva tavedaṃ prasarpaṇamanusaraṇamāgamat prāptaḥ | tena me hastam ehi dhṛtaḥ san sarvadā tiṣṭha | tathā ca dakṣiṇahastasya śivapūjākaraṇatvenetarahastasya tadadhikaraṇatvena ca sārvakālikaśivasparśaviśiṣṭaḥ karo'bhyarhita iti bhagavattvamātṛtvapitṛtvādinā hastādidhṛtaliṅgasyaiveti | bhūmyādipratiṣṭhite tu sarvāvayavāvacchedena sparśo na sambhavatīti bhāvaḥ | ayaṃ cāsambhavo'bhita ityasya kālikavyāptyarthakatve daiśikavyāptyarthakatve ubhayavidhavyāptyarthakatve ca bhūmiṣṭhaliṅge draṣṭavyaḥ | subandho iti | stutirupapadyate | sarvadā śarīrasya śivaliṅgasambandhe śivasvarūpatvaṃ ca kaimutikanyāyasiddham prāṇaliṅgāṅgasambandhī sa rudro nātra saṃśayaḥ ityukteḥ | aho liṅgadhāraṇamāhātmyam hastadvayasya pūjātadadhikaraṇatvaviniyuktatvena sarvaśarīrasyāpyācārādiliṅgasthānatvena ca sarvamapi śarīraṃ śivārthamiti praśastamityāhuḥ | vatutaḥ paramaśivasyaiva traikālikasaṃbandhitvāt subandhutvam | kaimutikanyāyeti | daṇḍāpūpanyāyetyarthaḥ | tatsvarūpaṃ tu yena hastinā daṇḍo bhakṣitaḥ tenāpūpaṃ kimuta bhakṣayituṃ na śakyeta ? daṇḍabhakṣakeṇāpūpamanāyāsena bhakṣyata iti bhāvaḥ | evamihāpi hastasya śivaliṅgapūjāyāṃ karaṇatvamātreṇa bhagavadrūpatvaprāptyuktau sarvadā śivaliṅgasambandhiśarīre śivatvaprāptirbhaviṣyatyeveti bhāvaḥ | asyāḥ śruteruktārthe - yāvajjivamidaṃ dattamiṣṭaliṅgaṃ samarcayan | karābjapīṭhe vinyasya taddhyānāsaktamānasaḥ || hastaliṅgāṅgasambandhī sadānandāhvayo muniḥ | sarvopaniṣadarthajñaḥ śivadhyānaparāyaṇaḥ || evaṃ ṣaṭsthalanirṇayaṃ śivapadaprāptyaikahetuṃ sadā yaḥ seveta karābjapīṭhanihitaśrīkaṇṭhaliṅgārcakaḥ | sa jñānī sa purātanaḥ sa ca mahān māheśvareṣūttamo martyastena jagattraye'pi sadṛśo vidyeta devo'pi vā || liṅgamantropadeśaśca karapīṭhārcanaṃ japaḥ | malliṅgadhāraṇaṃ tvatra lokācārapravartanam || ityādiśaṅkarasaṃhitākiraṇāgamavacanānyupodbalakānyanusandheyāni | api ca tripuṇḍraṃ ye vinindanti nindanti śivameva te (bṛ0 jā0 5|15) asyāḥ śuteruktārtha iti | asyopodbalakānīti dūrasthenānvayaḥ | sadānandāhvayo muniriti | sadānandanāmakamuniryāvajjīvamiṣṭaliṅgaṃ karābjapīṭhe vinyasya samarcayan mukto jāta iti śeṣaḥ | ṣaṭsthalāni śaivāgame prasiddhāni | iti jābālopaniṣadvākyamapi tadviṣayakaṃ bhavati | tatra hi - nekṣeta pujāvelāyāṃ naraṃ vatsa bahiṣkṛtam || dadhīcinā gautamena ye śaptā brāhmaṇādhamāḥ | kalāvavatariṣyanti nindakāste bahiṣkṛtāḥ || brahmahatyāsurāpānasvarṇasteyakṛtaḥ purā | bahirnarā bhaviṣyanti kalāvīśvaranindakāḥ || iti śivanindakānāṃ pāpātmanāṃ bahiṣkāryatvapratipādanena tannindāyāḥ pāpahetutvameva tatsādṛśyaṃ tripuṇḍranindāyāḥ pratipāditam | tatsādṛśyaṃ tripuṇḍranindāyāḥ pratipāditamiti | tripuṇḍraṃ ye vinindanti nindanti śivameva te ityanena tripuṇḍranindāyāḥ śivanindātādātmyaṃ bodhayatā tripuṇḍraśivayoraikyabodhanadvārā - liṅgadhāraṇakaṃ nāma vrataṃ māheśvarābhidham | ye dhāraṇaṃ prakurvanti te yānti paramāṃ gatim || ityupabṛṃhaṇoktasya mokṣāsādhāraṇakāraṇabhūtasya liṅgadhāraṇasya sādṛśyaṃ tripuṇḍradhāraṇe bodhyate | sādṛśyasya ca prasiddhapratiyogikatvaniyamena tadanurodhenāpi liṅgadhāraṇaṃ siddhamityupapādayati - api cetyādinā liṅgadhāraṇasiddhirityantena | liṅgadhāraṇakaṃ nāma vrataṃ māheśvarābhidham | ye dhāraṇaṃ prakurvanti te yānti paramāṃ gatim || ityupabṛṃhaṇānurodhena liṅgadhāraṇasya mokṣāsādhāraṇakāraṇatvamava-dhārya tadaupamyaṃ tripuṇḍradhāraṇasyābhihitam | tatra sādṛśyaṃ nāma tadbhinnatve sati tadgatabhūyodharmavattvam | yathā dhairyeṇa himavāniva ityādau himavadbhinnatve sati tadgatadhairyādidharmavattvamupameye tathā prakṛte liṅgadhāraṇabhinnatve sati tadgatamuktijanakatvādidharmavattvaṃ tripuṇḍradhāraṇe vaktavyaṃ | evaṃ sati sadbhyāṃ pratiyogyadhikaraṇābhyāmabhāvo hi nirūpyate iti nyāyena pratiyogiprasiddhiṃ vinā'bhāvaprasiddhyayogenālaṅkārikamate upamālaṅkārasthale upamānaprasiddherāvaśyakatvācca liṅgadhāraṇasiddhiḥ | na ca dhairyeṇa himavāniva ityādau sādṛśyavācakevaśabdasattvena tathātve'pi prakṛte tadabhāvānna sādṛśyaghaṭakabhedapratiyogitayā evaṃ tripuṇḍradhāraṇaliṅgadhāraṇayorvyañjanayā tādātmye bodhite upamānopameyabhāvasya phalanādupamānālaṅkārānurodhenāpi liṅgadhāraṇaṃ siddhyatītyāha - ālaṅkārikamata iti | liṅgadhāraṇasiddhiriti vācyam ivādiśabdābhāve'pi vākpaṭutve bṛhaspatirityādāviva gamyamānasādṛśyaghaṭakabhedapratiyogitayā tatsiddheḥ | yadvā dṛṣṭāntālaṅkāro vātra svīkriyate | tathāpi liṅgadhāraṇasiddhirdurvāraiva ced bimbapratibimbatvaṃ dṛṣṭāntastadalaṅkṛtiḥ ivaśabdaṃ vināpi sādṛśyaṃ pratīyata ityāha - vākpaṭutve bṛhaspatiriti | tripuṇḍraṃ ye vinindantītyatra dṛṣṭāntālaṅkāropagame'pi tatsiddhyatītyāha ##- iti lakṣaṇe vastuto bhinnayoḥ parasparasādṛśyādabhinnayoḥ pṛthagupādānaṃ bimbapratibimbabhāva iti tasyāpi bhedagarbhitatvena pratiyogividhayā liṅgadhāraṇaprasiddherāvaśyakatvāt | nanvetāvatā śivasya dhāraṇasiddhāvapyantardhāraṇenaiva caritārthatvānna bāhyadhāraṇasiddhiriti cenmaivam yatprāyaṃ śrūyate tasyāpi bhedagarbhitatveneti | bimbapratibimbabhāvasyāpi bhedaghaṭitatvenetyarthaḥ | antarliṅgadhāraṇamādāya pratiyogiprasiddhau santoṣo naiva kartuṃ śakyata ityāha - yatprāyamiti | yatprāyamityasyārthastu yatpratiyogikasādṛśyavad yat yacca tat tādṛgavagamyate iti nyāyena bhasmano bahiśśarīradhāryatvenopamāna-bhūtaśivaliṅgasyāpi tathātvasiddheḥ | etatsamānārthakakālāgnirudropaniṣadā-diṣvapi tatsiddheḥ tatra yā cāsya prathamā rekhā ityādinā trirekhāṇāṃ maheśvararudrasadāśivātmakatvaṃ pratipādya dhāraṇavidhānena śivasvarūpatvena tāsāmeva dhāraṇatve sākṣācchivadhāraṇasya kaimutikanyāyasiddhatvāditi | śrūyate tatpratiyogikasādṛśyavat tadapi gamyate | arthādupameye upamānasyevopamāne'pyupameyasya sādṛśyaṃ tulyavittivedyatayā pratīyata iti bhāvaḥ | liṅgāṅgasambandhasvarūpamahāvākyārthabodhaka- tattvamasi (chā0 u0 6|8|7) ahaṃ brahmāsmi (bṛ0 u0 1|4|10) iti vākyadvayenāpi liṅgadhāraṇasiddhirniṣpratyūhaiva | nanu tattvamasītyatrāvidyopahitaṃ brahmaiva jīva iti śrutipratipannā'vidyopādhikadehendriyādyavacchinnaḥ sāṃsāriko jīvastvaṃpadavācyaḥ iti śrutīti | iyaṃ śrutirāupūrvīsamyaganveṣaṇe kriyamāṇe miliṣyatītyasmāllekhādanumīyate | evam ekamevādvitīyaṃ brahma (chā0 u0 6| 2|1) iti śrutisahakṛtā - dvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣasvajāte | tayorekaḥ pippalaṃ svādvatyanaśnannanyo abhicākaśīti | (śve0 u0 4|6) itīyamapi śrutiratra draṣṭavyā | atra prathamaśrutyā brahmātmaikye bodhite dvitīyaśrutyā māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram (śve0 u0 4| 10) iti śrutyavagamitamāyopādhikanīlakaṇṭhacandraśekharatvādimāṅgalyaguṇa ka-sarvajñatādiṣaḍaṅgaviśiṣṭaḥ paramaśivastatpadavācyaḥ | evaṃ viruddhadharmādhyastayorubhayorabhedabodhāsambhavena tattvaṃpadayorviśeṣaṇavinirmuktacaitanyalakṣakatvamaṅgīkṛtyā'bhedo bodhyata ityabhyupetavyam | ahaṃ brahmāsmītyatrāpyevameva | bodhyamānasya jīvabrahmaṇorabhedasyāvidyopādhiṃ vinānupapatteḥ | abhedabodhāsaṃbhaveneti | yadyapyabhedabodhe prakāratāvacchedakaviśeṣyatāvacchedakayorbhedo'pi tantram yathā nīlo ghaṭa ityatra nīlatvaghaṭatvayoḥ ata eva ghaṭo ghaṭa ityādau nābhedabodha iti jīvabrahmaṇorupādhyorbhede nābhedabodhasya pratikūlaḥ api tūktadiśā'nukūla eva bhavati tathāpi tayoḥ sarvajñatvālpajñatvayorviruddhatvād bhāgatyāyagalakṣaṇopādīyate | nīlatvaghaṭatvayorbhinnatve'pi viruddhatvābhāvānna tādṛśalakṣaṇāpekṣā | tatra ca na liṅgāṅgasambandhabodha iti cet abhiprāyamanavagatavānasi | aho liṅgāṅgasāmarasyavidhurāṇāṃ mauḍhyam | skāndakāmikādipurāṇāgama-tattvavedināṃ naitaccodyaṃ camatkāraṃ karoti | tatra ko'hamiti śiṣyasya praśne guruṇā hastamastakasaṃyogarūpavedhādīkṣayā yogāṅgāparanāmaka##- bhogāṅgāparanāmakasūkṣmāṅgāvacchinne manudīkṣayā prāṇaliṅgaṃ saṃyojya tyāgāṅgāparanāmakasthūlāṅgāvacchinne kriyādīkṣayeṣṭaliṅgaṃ yojayitvā tattvamasītyuktam | tacchṛtvā śiṣyastu - līnaṃ gacchati yasmin sā māyā durghaṭakāriṇī | liṅgāṅgasāmarasyeti | sāmarasyamekarasatvam parasparanityasambandhitvamiti yāvat | skāndakāmikādipurāṇāgamatattvavedināmiti | ayametatprakaraṇasārāṃśaḥ - liṅgāṅgasambandha eva tattvamasītivākyenocyate liṅgapadasya tatpadenāṅgapadasya ca tvaṃpadena samānārthakatvāt | līnaṃ gacchati talliṅgamiti sanmātraṃ rūpyate pāramārthikaiḥ || etasmāt kāraṇādeva liṅgarūpatvamīśituḥ | iti śaṅkarasaṃhitāvacanānurodhena māyopādhikaliṅgarūpaśarīrāvacchinno brahmaiva tatpadavācyaḥ amiti brahma sanmātraṃ gacchatīti gamucyate | rūpyate'ṅgamiti prājñairaṅgatattvavicintakaiḥ || tasmādaṅgasvarūpo'sau jīvaḥ saṃsāravṛttibhāk || iti | yasmin sā māyā durghaṭakāriṇī iti vyutpattyā liṅgapadena sanmātraṃ brahmatattvamucyate am brahma gacchatīti vyutpattyā aṅgapadena jīvātmā ucyate | ityubhayorvākyayoḥ samānatātparyakatvamupapadyate | etadupādānārthamevāgamastho guruśiṣyasaṃvādo bodhayate | yatra ko'hamiti praśne guruṇā śarīratraye liṅgatrayaṃ yojayitvā tattvamasītyuttaramuktam brahmātmakaliṅgasya triṣu śarīreṣu yojitatvāt | brahmasvarūpe tvaṃ sampanno'sītyuttaravākyasya tātparyam | atra yogāṅga bhogāṅgatyāgāṅgaśabdā jīvopādhyarthakāḥ | tatrāvidyāvacchinnasya prājñasya jīvsyopādhibhūtāvidyākāraṇaśarīraṃ yogāṅgapadenocyate | tasmin śarīre hastamastakasaṃyogarūpavedhādīkṣayā bhāvaliṅgasya yojanaṃ guruṇā kriyate | evaṃ pañcakarmendriya-pañcajñānendriya##- ya jīvasyopādhibhūtaṃ liṅgaśarīraṃ bhogāṅgamityucyate | tasmin manudīkṣayā prāṇaliṅgasya saṃyojanaṃ kriyate | evaṃ viśvākhyajīvasyopādhibhūtasthūlaśarīraṃ tyāgāṅgamucyate | tasminniṣṭaliṅgasya yojanaṃ kriyate | evaṃ śarīratraye liṅgatrayayojanottaraṃ tattvamasīti śiṣyamuddiśya gurūktirityam - tasmādaṅgasvarūpo'sau jīvaḥ saṃsāravṛttibhāk | tasmād brahmakarmakaprāpti- vacanānurodhena harādyupāsanāviśeṣairavidyāpaṭaladhvaṃse aṃ brahmāṇaṃ paramaśivaṃ gacchatītyaṅgaṃ tvaṃpadavācyo jīvaḥ | aṅgapadasya śarīravācitve'pi - yasya cātmā śarīram (śa0 brā0 14| 6|7|30) yasyāvyaktaṃ śarīram (su0 u0 7|1) iti śrutyā brahmaṇo jīvaśarīrakatvenāṅgaṃ śarīrabhūtaṃ jīvastvaṃpadavācyaḥ | liṅgāṅgarūpayoryo'sau saṃyogaḥ śivajīvayoḥ | etatsvarūpaṃ sudṛḍhaḥ sambandha iti sa smṛtaḥ || iti vacanena samyag yogaḥ saṃyoga iti vyutpattyā jīvabrahmaikyāparanāmaka##- kṛtatvāditi | aṅgapadasya śarīravācitve'pīti | rūḍhiśaktyeti bhāvaḥ | tataścāṅgapadārthasya brahmaṇā sahābhedo bādhita ityapi sūcitaviruddhāṃśaḥ | yasya cātmā śarīramiti | ya eṣa ātmani tiṣṭhannātmānamantaro yamayati yasya cātmā śarīraṃ yamātmānaṃ veda (śa0 brā0 14|6|7|30) ityantaryāmi brāhmaṇena pṛthivyādijīvātmaparyantasya sakalasya vastujātasya brahmaśarīratvabodhanāt | brāhmaṇena śarīreṇātmano brāhmaṇatvabrāhmaṇābhedavyavahāravat brahmaṇaḥ śarīrabhūtena jīvātmanā brahmaṇo'pi jīvābhedavyavahāro nānupapanno bhavatīti viśiṣṭādvaitasiddhāntamāśrityaitatprakaraṇapravṛttirdraṣṭavyā | athavā - vigrahaṃ devadevasya jagadetaccarācaram | etamarthaṃ na jānanti paśavaḥ pāśagauravāt || iti rītyā brahmaśarīrabhūtāṅgapadavācyasakalacarācaraprapañcastvaṃ##- tayoravibhājyayogo'si-padārtha iti buddhyā liṅgāṅgapadārthābhinnayostattvaṃpadavācyārtha##- tattvaṃpadalakṣyārthayorevābheda iti vijānāti | tadanantaramahaṃ brahmāsmītyakhaṇḍamahāvākyārthamanubhavan jīvanmukto bhaviṣyatīti | yāvaduktārthabodhakāni tu vacanāni skāndalaiṅgādipurāṇeṣu vātulottarabhāge'nubhavasūtre vīrāgamādau ca- ko'hamityabravīd dehī guruṃ paramakāraṇam | gurustattvamasītyāha satyārthaṃ karuṇānidhiḥ || (a0 sū0 5|24) ityādīni bahūni santi granthavistarabhayānneha vilikhyante | evaṃ jīvabrahmaṇoḥ śarīrabhāvenābhedabodhakatvamupapādya carācarasya sampūrṇasya jagato brahmaṇā sahābhedabodhaparatvaṃ vyākhyātumupakramate - athaveti | vigrahaṃ devadevasyeti | asmin pakṣe brahmaśarīrabhūtaḥ sakalacarācaraprapañcastvaṃpadārthaḥ liṅgādhiṣṭhitaparamaśivastatpadavācyaḥ tayoravibhājyasambandho'sipadenocyate | evaṃ tattvaṃpadārthayoravibhājyasaṃyogena kīṭabhramaranyāyena jīve śivatvaprāptyanantaraṃ krameṇādvaitavedāntināmabhimato vāstavikā'bhedo'pi siddho bhavatītyāha - tattvaṃpadalakṣyārthayorevābheda iti | vijānātīti | atra vijānātītyuktyā vastuto'khaṇḍatvamidānīmapi na bhavatīti sūcyate | tataśca cidaṃśasyaikarasatvena svātmani brahmarūpatādṛṣṭiṃ prāpnotīti labhyate | phalaṃ ca jīvanmuktatvalābha ityāha - ahaṃ brahmāsmītyakhaṇḍamahāvākyārthamanubhavan jīvanmukto bhaviṣyatīti | liṅgāṅgasaṃyogapadārthānāṃ tattvamasītyādipadārthānāṃ cābhedabodhakāni kānicidudāhriyante | tathāhi skānde śaṅkarasaṃhitāyām - liṅgaṃ kimaṅgamiti kiṃ sambandhaḥ ko'yametayoḥ | liṅgāṅgasambandhapadānyevameva vicintayet || liṅgarūpo mahādevaḥ saccidānandalakṣaṇaḥ | aṅgarūpo hi jīvātmā bhavabhāvaniyantritaḥ || tatpadenocyate sadbhirliṅgarūpaḥ sadāśivaḥ | tvaṃpadenāṅgarūpo hi jīvaḥ saṃsāralakṣaṇaḥ || tvamartho'ṅgasvarūpo yaḥ so'haṃ śabdārtha eva hi | tvamahaṃ padalakṣyārthaścidrūpaḥ parameśvaraḥ || liṅgāṅgeti | krameṇānvayo'tra draṣṭavyaḥ | liṅgatatpadārthayoraṅgatvaṃpadārthayoḥ saṃyogā'sipadārthayośca yathāsaṃkhyamanvayo boddhavyaḥ | bhavabhāvaniyantrita iti | saṃsāravāsanābaddha ityarthaḥ | asmin prakaraṇe liṅgarūpo mahādeva ityārabhya lakṣyārthaṃ lakṣayitvā tamityantairvātulāgamavākyaistattvamasi so'hamasmītyetanmahāvākyaghaṭakapadārthānāṃ liṅgāṅgasaṃyogapadārtheṣvevamuktavākyayorviśiṣṭārthasya liṅgāṅgasaṃyogātmakaviśiṣṭavākyārthe vāraṃ vāramabhedabhāvanaṃ savilāsā'vidyānivṛttihetubhūtaṃ pratyekapadārthatattvaniśayapūrvakamupadiśyate | evaṃ prakāśitatātparyakasyāsya prakaraṇasya kānicidvākyāni vyākhyāyante | tvamartho'ṅgasvarūpo yaḥ so'haṃśabdārtha eva hi | aya bhāvaḥ - tattvamasītyatra tvaṃpadārthaḥ liṅgāṅgasaṃyoga ityatrāṅgapadārthaḥ so'hamasmītyatrāhaṃśabdārthaścaika eva | tvamahaṃpadavācyārthasyaiva dehādivastunaḥ | na tacchabdārthatāsyaiva viruddhatvāt sadaiva hi || tvamahaṃ padalakṣyārtho jīvātmā cāṅgarūpakaḥ | aśivaścet sadānandastato naiva vilokayet || lakṣyārtho darśyate - tvamahaṃpadalakṣyārthaścidrūpaḥ parameśvara iti | atra so'hamasmītyahaṃpadenāhaṃ gacchāmyahaṃ tiṣṭhāmītyādilaukikavākyasthāhaṃśabdārthapratipādane vivakṣite tvamahaṃpadalakṣyārtha ityuttarārdhaṃ virudhyate laukikavākyasthāhaṃpadasya lakṣyārthe tātparyābhāvāditi so'hamasmīti śrautavākyasthāhaṃśabdamabhipretya vyākhyātam | śakyārthasyābhedaḥ kasmānna bhavatīti śaṅkāmapākaroti - tvamahaṃpadavācyārthasyaiva dehādivastunaḥ | na tacchabdārthatā'syaiva viruddhatvāt sadaiva hi || nanu tvamahaṃpadābhyāṃ sthūladehopalakṣitajīvamātraṃ lakṣayitumucitam tasyaiva paramātmaśarīratvāt | tataśca cidrūpaparameśvarasya lakṣyatvoktiranupadoktā na saṃgacchata ityata āha - tvamahaṃpadalakṣyārtho jīvātmā cāṅgarūpakaḥ | aśivaścet sadānandastato naiva vilokayet || iti | atra vilokayedityatra karmaṇaḥ kartṛtvavivakṣā boddhavyā adhigacchati śāstrārthaḥ smarati śraddadhāti cetivat | ayaṃ bhāvaḥ - lakṣyā'ṅgarūpo jīvo'śivaścecchivabhinnaścet tadā jīvātmana ānandarūpatvābhāvānmā na bhūvaṃ hi bhūyāsamityātmaviṣayakaparapremasūcitātmana ānandarūpatā na dṛśyeta dṛśyate tvavaśyam | yadvā na vilokayed na cetayet brahmabhinnasya jaḍatvāditi tātparyam | idaṃ ca paramānandatvabhānaṃ sāmānyarūpeṇaiva bhavati | tasmānna sarvathā śivādabhinno jīvātmeti sāṃsārikaviṣayaspṛhā'pyupapadyate | taduktaṃ vidyāraṇyaiḥ - abhāne na paraṃ prema bhāne na viṣaye spṛhā | tasmādabhānaṃ bhāne'pi pratibandhena yujyate || adhyetṛvargamadhyasthaputrādhyayanaśabdavat | (pa0da0 1|11-12) ityādi | jagaccarācaraṃ yattat tattvaṃ pūrṇaṃ cidātmakam | śuddhaṃ tadaṅgarūpo hi tattvamartho na saṃśayaḥ || tattvaṃpadārthe liṅgāṅgarūpe'nyonyaviruddhakam | upādhikṛtavācyārthaṃ tyaktvā saccitsukhātmakam || lakṣyārthamaviruddhaṃ yacchivaṃ taditi yā matiḥ | jagaccarācaramiti | carācarasya jagatastattvamātmabhūtamantaryāmīti yāvat śuddhaṃ pūrṇaṃ cidātmakaṃ śivasvarūpamiti bhāvaḥ | śiva eva sarveṣāmātmeti bhāvaḥ | tadaṅgarūpo hīti | carācaraṃ tu taccharīrabhūtamityarthaḥ | tattvamasītyatra kalpadvayaṃ pūrvamapi darśitam - jīvastvaṃpadārthaḥ paramātmā tatpadārtha ityekaḥ kalpaḥ | carācaraṃ jagat tvaṃpadārthaḥ paramātmā pūrvavadeva tatpadārtha iti dvitīyaḥ kalpaḥ | tadeva kalpadvayaṃ śaṅkarasaṃhitāvākyena darśitam - upādhikṛtavācyārthamiti | upādhibhirdevatvamanuṣyatvādibhirjīvātmā devamanuṣyādirūpaḥ kṛto bhavati vastutastasya devatvamanuṣyatvādikaṃ nāsti | evaṃ tādṛśopādhiviśiṣṭajīvaistattadupādhiprāpitajīvagatavailakṣaṇyairjīvānāṃ devamanuṣyādirūpāṇāmantaryāmīndravaruṇādirūpatāṃ manuṣyādirūpatāṃ ca prāpita iva bhavati | idamevopādhikṛtaṃ rūpamubhayabhāge draṣṭavyam daladvayopādhyoḥ parityāge saccitsukhātmakaśivāṃśasyaivāvaśeṣāt | tāvanmātrabuddhirabhedadṛṣṭirucyate | tasyā evā'jñānapaṭaladhvaṃsadvārā paramapuruṣārthasādhakatvam na tu vastuto jīvabrahmaṇorabhedo'smin sā sambandha iti proktā vedāntāgamavedibhiḥ || liṅgarūpo mahādevaḥ pūrṇaścaitanyalakṣaṇaḥ | bhāti yaḥ so'ṅgarūpo'haṃ jīvātmāsmi na cāparaḥ || yo bhāti cāṅgarūpo'haṃ jīvātmā paramātmanaḥ | so'yamātmā mahādevo liṅgarūpo maheśvaraḥ || yo māyopādhiko devo liṅgarūpī sadāśivaḥ | so'vidyopādhiko bhūtvā bhavatyaṅgasvarūpavān || mate vivakṣitaḥ bhaktipakṣasya śaivaśāstrasiddhāntatvāt | liṅgarūpo mahādeva iti | yaścaitanyasvarūpo mahādevo liṅgarūpo bhāti tadrūpo'hamiti svasmin paramātmatādātmyabhāvanā prathama kartavyatvenopadiśyate | yo bhāti cāṅgarūpo'hamiti yaḥ paramātmano'ṅgarūpo jīvo bhāti sa maheśvara eveti liṅgarūpe maheśvare jīvātmano layabhāvanā pūrvabhāvanāvaiparītyena dvitīyā kartavyatvenopadiśyate | yo māyopādhiko deva iti | śuddhasattvapradhānāvidyāsamaṣṭiḥ paramātmana upādhibhūtā malinasattvapradhānā vyaṣṭibhūtā'vidyā jīvasyopādhibhūtā | yathoktaṃ pañcadaśyām - sattvaśuddhyaviśuddhibhyāṃ māyāvidye ca te mate | māyābimbo vaśīkṛtya tāṃ syāt sarvajña īśvaraḥ | avidyāvaśagastvanyastadvaicityādanekadhā (1|16-17) iti | tadevāsmin padya ucyate | evaṃ māyopādhiko liṅgarūpī sadāśivaḥ | sa evā'vidyopādhiko bhūtvā'ṅgasvarūpavān jīvasvarūpo bhavatītyarthaḥ | iyaṃ tṛtīyabhāvanā śivayogibhiḥ kartavyatvenopadiṣṭā draṣṭavyā | pūrvaṃ śuddhayoḥ parameśvarajīvayormadhye jīve parameśvararūpatvaṃ prakāradvayena bhāvanīyatvenoktam | parameśvara eva jīvo jīvaḥ parameśvara eveti vastuta ubhayorapi bhāvanayorbhāvanīyaṃ vastvekameva | kevalamuddeśyavidheyabhāvamātraṃ bhidyate | tṛtīyabhāvanāyāṃ tu kāryakāraṇarūpeṇa tādātmyaṃ bhāvanīyatvenopadiśyate | yo māyopādhikaḥ sa evā'vidyopādhiko bhavatīti | tatpadenocyate liṅgaṃ tvaṃpadenāṅgamīritam | anayoraikyabhāvo'yaṃ sambandho'sipadena ca || iti vākyānusandhānaṃ bhāsate yasya santatam | gurūpadeśālliṅgāṅgasambandhīti sa ucyate || evaṃ liṅgāṅgasambandhabhāvanā yasya vidyate | evaṃ liṅgāṅgayostādātmyabhāvanātrayamupadiśya śrautavākyārthatvenāpi taccintanīyaṃ prāmāṇikatvena sasaṃrambhapravṛttilābhāyetyāha - tatpadenocyate liṅgamityādi sambandho'sipadena ceti | sambandhasyākāṅkṣābhāsyatayā prakṛte'bhedalakṣaṇaḥ saṃsargastatpadasambhivyāhṛtatvaṃ padatvarūpākāṅkṣājñānādeva bhāsate | asipadasya viśiṣṭasattābodhakatvena vaiśiṣṭyabodhe'pyupayogitvādiyamuktiḥ | athavā kaṭe caitro'stītyādau saptamyantaprathamāntasamabhivyāhāre saptamyantārthe prathamāntārthaniṣṭhādheyatārupasattāyā astipadena bodhanavat prathamāntadvayasamabhivyāhāre uddeśye vidheyasyābhedarūpasattā bodhyata iti samyaguktamidaṃ bhavati | sa yogī sa ca sarvajño jīvanmuktaḥ sa ucyate || liṅgāṅgapadavācyārthaṃ hitvā samyagdhiyā punaḥ | lakṣyārthaṃ lakṣyayitvā taṃ so'hameveti cintayet || liṅgāṅgapadasambhūtasamyagdhījanmamātrataḥ | evaṃ tattvamasi ahaṃ brahmāsmīti vākyotthabhāvanātrayaṃ kartavyatvenopadiśya tasya phalamāha - liṅgāṅgasambandhīti sa ucyata iti | nanu saṃjñāviśeṣalābhe'pi vastuto na kiñcidabhīṣṭaṃ siddhaṃ bhavatīti paryanuyoge āha - sa yogī sa ca sarvajño jīvanmuktaḥ sa ucyata iti | yogaḥ tajjanyaiśvaryam sarvajñatā jīvanmuktiśca siddhā bhavatīti mahāphalalābho'sya sampadyata iti bhāvaḥ | naitāvanmātramapi tu paramapuruṣārthamokṣamapyasau prāpnotītyāha ##- liṅgāṅgapadayostattvaṃpadayośca vācyārthaṃ māyārūpopādhiviśiṣṭamavidyārūpopādhiviśiṣṭaṃ ca hitvā tyaktvā lakṣyārthaṃ jahadajahallakṣaṇayopanītaṃ śuddhacaitanyaṃ gṛhītvā sa evāhamiti cintayan tādṛśacintodbhūtayathārthabuddhibalāt avidyā saha kāryeṇa nābhūdasti bhaviṣyati || iti | anubhavasūtre - liṅgaṃ tatpadamākhyātamaṅgaṃ tvaṃpadamīritam | saṃyogo'sipadaṃ proktamanayoraṅgaliṅgayoḥ || (5|27) iti | evaṃ paramāptaparamaśivapraṇītavedavihitatvena liṅgadhāraṇasya vaidikajanaparigrāhyatvamabhihitam | savilāsā'vidyā nāsīt nā'sti na bhaviṣyatītyabhāvatrayapratiyogitvena jñātā bhavatīti niḥśeṣāvidyocchedena paramamuktimapyayaṃ prāpnotīti bhāvaḥ | anubhavasūtramapi pramāṇayati - liṅgaṃ tatpadamākhyātamiti | tatpadenākhyātamiti vaktavye chando'nurodhādiyamuktirbodhyabodhakayorabhedābhiprāyeṇa kathañcinnetavyā | idaṃ punaratrāvadhātavyam - sarvāpyatra prakriyā'dvaitasiddhantavat pratīyate tena sa eva siddhānto'trābhimato'stīti bahūnāṃ bhramaḥ saṃbhavati | paraṃ tathā na bhramitavyam | advaitasiddhānte hi upādhīnāṃ sarveṣāṃ mithyātvamevāsti | atra tūpādhīnāṃ na mithyātvam kintūtādavināśaśālitvenānityatvamātram | evaṃ jīvabrahmaṇoradvaitasiddhānte sarvathā'bheda evāsti | etanmate tu parameśvarasya jīvāntaryāmitayā jīvānāṃ ca taccharīratayā ahaṃ manuṣya'haṃ deva iti ahaṃ kṛśo'haṃ sthūla ityādyabhedavad jīvabrahmaṇorapyāropitābhedo vyavahriyate | tarhi kimarthaṃ vācyārthaparityāgena lakṣyārthamādāyā'bheda upapādyate kimarthaṃ ca jīvabrahmaṇoḥ svarūpata eva bhedasiddhau māyā'vidyārūpopādhidvayaṃ tayorbhedopapādanāya parigṛhyata iti cet śrūyatām - saccidānandasvarūpasya sarvaśaktimataḥ sarvajñasya parameśvarasya jaḍacidātmakaṃ sarvaṃ jagat tadātmyenābhimānaviṣayībhūtamiti parameśvaraḥ sarvātmaka ucyate | jīvānāṃ tu cidrūpāṇāmeva tattaccharīramātraṃ tādātmyenābhimānaviṣayībhūtamiti jīvāstattaccharīrātmakāḥ pṛthag pṛthag bhedavant ucyante | parameśvarasya sarvābhimānitvāt sarvaśaktimattvācca sarvameva jagad yathecchati tathā kartuṃ śaknoti saḥ | yaduktaṃ bhagavatā - sarvataḥ pāṇipādaṃ tat sarvato'kṣiśiromukham | sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati || (bha0 gī0 13|14) iti īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati | bhrāmayan sarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā || (bha0 gī0 18|61) iti ca | jīvānāṃ tu svaśarīrābhimānitvādalpaśaktimattvācca svecchāprayatnābhyāṃ sākṣāt svasvaśarīramātraceṣṭane śaktirbhavatyasati bādhake | evaṃ sthite parameśvarasya nirastasāmyātiśayamai'svaryaṃ sarvajaganniyāmakatvaṃ sarvaśaktimattvaṃ ca darśayituṃ māyopādhikatvamidaṃ darśitam na tvadvaitavedānta iva vāstavikā'bhede'pi bhedopapādanārthaṃ sarvaṃ jagadevātra māyāpadenocyate | tasmin tādātmyā'bhimānanimittakatvāt sarvaniyantṛtvādirūpaiśvaryasya māyopādhikatvamucyata ityāśayaḥ | śaktiviśeṣa eva māyā iti vā | upādhibhūtaṃ vācyāṃ'saṃ parityajya lakṣyārthadarśanaṃ tu lakṣyabhāgasyaiva svāntaryāmitayā svātmatvabuddhyā so'hamiti cintābhyāsasyauicityalābhāya | tādṛśacintābhyāsaśca paramātmaśaraṇakatvadṛḍhīkaraṇena parameśvaraprasādalābhāya | tataścājñānanivṛttyā sakalakleśātyantanivṛttilakṣaṇo mokṣaḥ siddhyati | parameśvarasyābhimānastadīyasarvajñatāyā bādhako na bhavatīti tadīyopādhiḥ idānīṃ vedārthapratipādakagautamamanvādismṛtivihitatvenāpi tasya tathātvaṃ pradarśyate | gautamasmṛtau- mukhe mantro hṛdi dhyānaṃ mastake liṅgadhāraṇam | rudrākṣaṃ ca śikhā bhasma iti brāhmaṇalakṣaṇam || iti | atra hṛdi dhyānam antarliṅgānusandhānam mastake liṅgadhāraṇamiti bāhyaliṅgadhāraṇaṃ cābhihitam | śuddhasattvapradhānā māyocyate | asyaivābhyāsasya dārḍhyāya liṅgāṅgayogo'ntarbahirdhāraṇarūpatayā dvividhe liṅge ca brahmarūpatvadṛṣṭiḥ kartavyatvenocyate | avidhyāsahakāreṇa nābhūnnāsti ityuktistvabhimānanivṛttyā tatprayuktapravṛttīnāṃ sakaladuḥkhasya ca nivṛttyabhiprāyā draṣṭavyā na tu sarvathā svapnapadārthanivṛttivat prapañcanivṛttyabhiprāyā jagati tādṛśamithyātvasyaitanmate'nabhyupagamādityalam | evaṃ vedavākyairliṅgadhāraṇasya kartavyatvaṃ sādhayitvā smṛtirapi tatkartavyatvaṃ darśayatītyāha - mukhe mantra iti | nanvatra brāhmaṇamātroddeśena mantradhyānaliṅgadhāraṇādiṣaḍvidha-dharmavattvaṃ vidhīyate taccācāraviruddham keṣucilliṅgadhāraṇabhasma-dhāraṇobhayābhāvāt keṣucilliṅgadhāraṇābhāvāditi cenna mṛtāhaṃ samatikramya cāṇḍālāḥ koṭijanmasu iti taccācāraviruddhamiti | śrautasmārtabrāhmaṇeṣu bahuṣu yāvajjīvamagnihotrānuṣṭhānakarmaśāliṣu liṅgadhāraṇāderadarśanāditi bhāvaḥ | tadeva darśayati - keṣucidityādinā | samādhatte - mṛtāhaṃ samatikramyetyādinā | mṛtāhaṃ kṣayadine brāhmaṇamātroddeśena mṛtidinaśrāddhātikrame doṣavidhāyakavākyasyaikādaśyādi##- rātriḥ śivā kācana sannidhatte vilocane jāgṛtamapramatte | dine ekoddiṣṭaśrāddham matabhedena tridaivatapārvaṇaṃ vā samatikramya akṛtvā | atra kṣayaḥ piturmātuśca grāhyaḥ tayoreva sāṃvatsarikasya nityatvāt | ānandatīrthīyeti | tairekādaśyāṃ śrāddhaprāptau vratabhaṅgabhiyā śrāddhaṃ na kriyate | tadā tanniṣedhakavākyānāṃ vaiṣṇavagrantheṣūpalabhyamānānāmanurodhena śrāddhātikramadoṣabodhakavākye ekādaśīmṛtasya pituḥ putrebhyo vaiṣṇavaviśeṣebhyo'tiriktaviṣayakatvenāyaṃ saṅkoco mantavyaḥ | rātiḥ śiveti | kaścicchaivaḥ śivarātrau jāgaraṇāya svakīyanetre protsāhayati ##- samānadharmā yuvayoḥ sakāśe sakhā bhaviṣyatyacireṇa kaścit || iti sakalajanalocanoddeśena jāgaraṇavidhāyakavākyasya rāmānujamatānuyāyi-vyatiriktaviṣayatvavaccāsyāpi liṅgadhārivipraviṣayatvāt | kiñca mastake liṅgadhāraṇamiti viśeṣaparyavasāyipadasattvena sāmānyaparasyāpi brāhmaṇapadasya liṅgāṅgibrāhmaṇarūpaviśeṣaparyavasānācca | śivā kalyāṇamayī rātiḥ śivarātririti yāvat sannidhatte sannihitā'sti | asyāṃ rātrau yuvāmapramatte sāvadhāne satī jāgṛtaṃ pramādannidrāvatī mā bhūtamityarthaḥ | kimetasya phalamityatrāha - samāneti | yuvayoḥ sakāśaṃ samīpaṃ yuvayoḥ samānadharmā sakhā mitram arthāt tṛtīyaṃ netramacireṇa kālena bhaviṣyati | asyāṃ rātrau jāgaraṇāt trinetraḥ sākṣācchiva eva manuṣyo bhavatīti tātparyam | tena ca śivarātrau jāgaraṇaṃ śivatvaprāptaye kartavyamiti vidhānaṃ labhyate | enamapi vidhiṃ katipayavaiṣṇavasampradāyānuyāyino nanvemapi liṅgāṅgibrāhmaṇoddeśena mantradhyānādiṣaḍvidhadharma##- brāhmaṇalakṣaṇamiti vākyānurodhena brāhmaṇatve na manyante vākyaviśeṣādāgrahād vā | evameva liṅgadhāraṇavidhirapi liṅgadhāribrāhmaṇaviṣayako mantavyaḥ | vastutastvavihitakarmaṇāmasaṅkoce'pi sati ṣaḍvidhadharmavattvaṃ liṅgāṅgibrāhmaṇānāṃ lakṣaṇamityatra tātparyāvasāyāditi | śrāddhādivaidhuryādinā kaiścidananuṣṭhāne'pi vidhīnāṃ kācit kṣatirna bhavati | iha saṅkocoktistvabhyupagamavādena | tatraiva - akṣapādādayaḥ sarve śakta(ṛṣa)yaḥ parayā mudā | dhārayantyalikāgreṣu śivaliṅgamaharniśam || iti manusmṛtau- sarvakarmavimuktasya dhyānayogaratasya ca | na tasya dahanaṃ kāryaṃ na ca piṇḍodakakriyā || dhyānayogaratasya dahanādikaniṣedhatāsmṛtivākyenāpi liṅgadhāraṇaṃ siddhaṃ bhavatītyāha - sarvakarmavimuktasyetyādi | ko'sau dhyānayogarata ityākāṅkṣāyāṃ ityatra samuccayadyotakacakārasattvena dhyānayogaratasarvakarmavimuktayoḥ prādhānyenoddeśyatvāt ko'sau dhyānayogarata ityākāṅkṣāyām - śivadhyānarato bhūtvā śivaliṅgāṅgasaṃyutaḥ | śivetaraparityāgī dhyānayogī sa ucyate || yathā bāhye śivaṃ dhyātvā pūjāṃ kurvanti mānavāḥ | tathā hṛdi prasannaśced dhyānayogī sa ucyate || iti tatraivoktatvena sarvakarmavimuktapadopasthāpyayatīśvaraṃ dhyānayogi-padopasthāpyaliṅgadhāriṇaṃ coddiśya dahanābhāvādividhānena liṅgadhāraṇasiddhiḥ | bodhāyanasmṛtau - sarvasaṅganivṛttasya dhyānayogaratasya ca | na tasya dahanaṃ kuryānnāśaucaṃ nodaka kriyā || smṛtisthameva dhyānayogaratalakṣaṇaṃ darśayati - śivadhyānarato bhūtvā śivaliṅgāṅgasaṃyutaḥ | śivetaraparityāgī dhyānayogī sa ucyate || iti | anenaiva prakāreṇa - sarvasaṅganivṛttasya dhyānayogaratasya ca iti bodhāyanasmṛteḥ ityatrāpi dhyānayogarata ityanenoktadiśā liṅgadhāraṇasiddhiḥ | śātātapasmṛtau- vānaprasthaṃ yoginaṃ ca liṅgaikyaṃ bhikṣukaṃ yatim | turyāśramāṇāṃ madhye ca rasāyāṃ nikṣipenmṛtam || ityatra liṅgadhāraṇamuddiśya khananavidhānāduddeśyaviśeṣaṇatvena liṅgadhāraṇasiddhiriti | nanvanenodāhṛtaśrutismṛtikadambena liṅgadhāraṇatatpūjādernityatvena strībālasādhāraṇyena yāvajjivabhāvitvamabhihitam tadanupapannam darśanasparśanasambhāṣaṇādyayogyānāṃ rajasvalānāṃ sūtikāstrīṇāṃ ca dhāraṇapūjāderatyantaviruddhatvāt | yadi tatra vānaprasthaṃ yoginaṃ ca liṅgaikyaṃ bhikṣukaṃ yatim iti śātātapasmṛteśca tatsādhakatvaṃ bodhyam | liṅgaikyaṃ tīvradhyānābhiyogena liṅgamayatāprāptim | strībālādisādhāraṇyena liṅgadhāraṇasya nityatve rajasvalānāmatyantāśucitvaprāptānāṃ dhāraṇapūjādikaṃ kriyate tadā'śuciśarīrasambandhālliṅgasyāpyaśucitva-prāptau punaḥ snānānantaramapi pūjādyakaraṇatāpatteḥ | nahi tadā liṅgasya punaḥ saṃskāraḥ kriyate bhavat siddhāntavirodhāditi | kiñca - śaivān pāśupatāṃścaiva liṅginaṃ vratinaṃ tathā | viḍālavratinaścaiva pāṣaṇḍān parivarjayet || pāṣaṇḍaṃ patitaṃ vrātyaṃ cakriṇaṃ liṅgadhāriṇam | tathā devalakaṃ dṛṣṭvā savāsā jalamāviśet || cakriṇaṃ liṅginaṃ dṛṣṭvā sacailaṃ snānamācaret | yastu santaptacakrādiliṅgāṅkitatanurdvijaḥ || nādhikārī sa vijñeyaḥ śrautasmārtādikarmasu | kathaṃ kartavyamityāśaṅkām śaivān pāśupatāṃścaiva liṅginaṃ vratinaṃ tathā munerannaṃ na bhoktavyaṃ yogināṃ liṅgināṃ tathā || iti śāstraniṣiddhatvācca liṅgadhāraṇamakartavyameveti pūrvodāhṛtaśrutismṛtyādikamantarānusandhānaparatvena yathākathañcid yojyamiti cet maivam na karmaṇā prajayā dhanena tyāgenaike amṛtatvamānaśuḥ (tai0 ā0 10|10|3) nānyatra karmasantyāgānmokṣaṃ vindanti mānavāḥ ityādinā'tyantābhyarhitamukhyapuruṣārthamuktijanakatvapratipādane'pi ##- na hiṃsyāt sarvā bhūtāni na māṃsamaśnīyāt nocchiṣṭaṃ kasyaciddadyānnādyāccaitattathāntarā | na caivātyaśanaṃ kuryānna cocchiṣṭaḥ kvacid vrajet || (2|56) ityādiśrutimanusmṛtibhyāṃ niṣiddhatve'pi paśuviśasanamāṃsabhakṣaṇa-somapānādeḥ pratyakṣaviruddhatve'pi ityādiliṅgadhāraṇaniṣedhaśca kathaṃ samādheya ityāśaṅkāṃ ca krameṇa samādhatte - maivamityādinā | na karmaṇā na prajayā mā hiṃsyāt sarvā bhūtāni na māṃsamaśnīyāt (tai0 ā0 10|10|13) ityādivākyairhiṃsāyā niṣedhasyāgnīṣomīyapaśvālambhavākyena saṅkocavad rajasvalā'śucitvabodhakavākyasyāpi ca somena yajeta somenocchiṣṭam yadagnīṣomīyaṃ paśumālabheta ityādiviśeṣavākyavihitatattaddharmakartavyatvavat sarvaliṅgaṃ sthāpayatītyādi-nityavidhinā liṅgadhāraṇatatpūjāderyāvajjīvakartavyatvavidhāne- gṛhe yasmin prasutā strī sūtakaṃ nātra vidyate (9|45) liṅārcanaratāyāśca ṛtau nāryā na sūtakam | tathā prasūtikāyāśca sūtakaṃ naiva vidyate || (9|44) liṅgārcanaratā nārī sūtakī tu rajasvalā || raviragniryathā vāyuḥ koṭikoṭiguṇaḥ śuciḥ | taddhāraṇāt pramuñcanti yuvatiṃ sūtakādayaḥ || iti siddhāntaśikhāmaṇivīrāgamavacanena liṅgārcanaratāyāśca ṛtau nāryā na sūtakam ityādivākyaiḥ saṃkocānna kāpyanupapattiḥ | anye'pi bahavo'śaucasaṅkocā dharmaśāstre santīti yathā hyagnisamāveśānnāyo bhavati kevalam | tathaiva mama sānnidhyānna te prakṛtimānuṣāḥ || tailayuktaṃ tu kārpāsaṃ jyotisparśāt tathaiva tat | snehayuktasya sadbhakterliṅgasparśena liṅgatā || iti padmapurāṇaśivarahasyavacanānurodhena śaivaṃ liṅgārcanaṃ yasya yasya cāgniparigrahaḥ | vānaprasthayatīnāṃ ca śarīre nāsti sūtakam || iti parāśarasmṛtyanusāreṇa ca rajasvalādistrīṇāṃ dhāraṇapūjādikaraṇe virodhābhāvāt | dṛṣṭāntārtha darśayati - pauṇḍarīkadīrghasatra##- sūtakāt prāk samārabdhamidameva vākyam | prakṛtopayogiliṅgadhāraṇavratasya yāvajjīvakartavyatayā saṅkalpitatvena prārabdhatvāt saṅkalpo vratasatrayoḥ ityanena tādṛśasaṅkalpasya prārambharūpatayā bodhitatvāt | nāyo bhavatīti | yathā agnau praveśāllohapiṇḍaṃ kiñca pauṇḍarīkādidīrghasatradīkṣitayajvapatnyā##- jātā'śaucādīnāmapavādakatvābhāvavacca | dravyābhāvena pratibandhakāntaravaśena vā dvādaśavatsaraparyantamavivāhita##- prāpte kanyakāyāstadānīm ṛtumatītve dṛṣṭe vā śrute vā yājñikāḥ kiṃ kurvantīti kevalaṃ sādhāraṇamayo na bhavati arthāt tatkāle'gnimayaṃ bhavatītyarthaḥ | evaṃ sadāśivasya sānnidhyāt te liṅgadhāriṇaḥ prākṛtamanuṣyā na bhavantītyarthaḥ | tātparyeṇa - vivāhe vitate tantre homakāla upasthite | kanyāmṛtumatīṃ dṛṣṭvā kathaṃ kurvanti yājñikāḥ || iti praśne - haviṣmatīrimā āpo haviṣmān devo adhvaraḥ (tai0 saṃ0 1| 3|12|1) iti mantreṇa kanyakāṃ snāpayitvā navavastrābhyāmalaṅkṛtya yuñjānaḥ prathamaṃ manaḥ (tai0 saṃ0 4|1|1|1) iti dve āhutī juhuyāditi bhaṭṭīye vivāhakhaṇḍe pratipāditatvena tatra rajasvalāśaucasya vivāhadīkṣāpavādakatvābhāvavacca | paitṛkaśrāddhādau pitṛtvenāvāhitabrāhmaṇānāṃ dakṣiṇāpradānānantarajātā'śaucādi##- tanutrayagatānādimalatrayamasau guruḥ | dīkṣātrayeṇa nirdagdhvā liṅgatrayamupādiśat || yāvajjivamidaṃ liṅgaṃ śarīrānna viyojaya || tanutrayagatānāmiti | kāraṇaśarīra-liṅgaśarīra-sthūlaśarīragataṃ malatrayamādhāratritvād trividham | kāyika-vācika##- iti gurukṛtaliṅgadhāraṇadīkṣāyāḥ nityaṃ svavāmahastāgre sāvadhānena pūjayet iti tatpūjādīkṣāyāśca yāvajjīvabhāvitvena tādṛśadīkṣāviṣaye rajasvalādyaśaucānāmapavādakatvābhāvasyābhyupetavyatvāt | ata evāśaucanirṇayārthaṃ pravṛttaṣaḍaśītismṛtau kauśikādityena - pretakāryanivṛttānāṃ patitānāṃ ca paitṛke | bhūmirakṣaṇakṛtyeṣu rājñastatpreṣitasya ca || janmaprabhṛtipāpānāṃ vināśe vicariṣyataḥ | pretakāryādhikārārthaṃ karmaṇyapi ca paitṛke || utkrāntivaitaraṇyośca dāne pretodakasya ca | evaṃ vidhānāmanyeṣāṃ nāśaucaṃ na ca sūtakam || kartavyānyeva karmāṇi yathā puṇyastathaiva saḥ | sūtakāt prāk samārabdhamanekāhaṃ tu yad vratam || kāyikaṃ tatprakurvīta na tu dānārcanaṃ japam | vānaprasthayatibrahmacāriṇaḥ śucayo matāḥ | itare'pi samārabdhakarmāṇaḥ śucayaḥ sadā || ityādinā samārabdhavratakarmaṇāṃ madhye jātā'śaucādiprasaktāvapi tattatkarmāṇi kartavyānyevetyuktvā kasya karmaṇaḥ ko vā prārambha ityapekṣāyām - prārambho varaṇaṃ yajñe saṅkalpo vratasatrayoḥ | nāndīmukhaṃ vivāhādau śrāddhe pākaparigrahaḥ || ityuktam | pretakāryanivṛttānāmityādi spaṣṭam | tasya cāyamarthaḥ - yajñe gṛhayajñādau ṛtvigvaraṇaṃ prārambhaḥ vrate cāndrāyaṇatīrthayātrāliṅgadhāraṇapūjādau satre pauṇḍarīkādidīrghasatre saṃkalpaḥ prārambhaḥ nāndīmukhaṃ vivāhādikarmaṇi śrāddhe pākakriyā prārambhaḥ | tattatkarmaṇāmetādṛśaprārambhānantaramaśauce'pi kartavyatvameveti | evaṃ ca - liṅgadhāraṇakaṃ nāma vrataṃ māheśvarābhidham | yāvajjīvamidaṃ dattamiṣṭaliṅgaṃ samarcayet || ityādiskandapurāṇoktarītyā liṅgadhāraṇatatpūjāvratasyāpi gurukṛtadīkṣāsamaye yāvajjīvabhāvitvena saṃkalpakaraṇādāntarālikā##- dhāraṇādyaṃśe pariśuddhatve karmāntare'pi pariśuddhiḥ syāditi tulyam | kecit tu dantadhāvanagaṇḍūṣajalādinā pavitrīkṛtamukhasya mantroccāraṇādau śuddhatve'pyanyaśarīraniṣṭhīvanādāvapariśuddhatvavad dhāraṇapūjādiviṣaye pariśuddhatve'pi kāryāntare tadabhāva iti prāhuḥ | yaduktam - aśuciśarīrasambandhālliṅgasyāpyaśucitvamiti tadatyantāramaṇīyam | yadyapyatra pūrvodāhṛtaparāśarasmṛtisiddhāntaśikhāmaṇyādivacanarītyā dhāraṇādyaṃśe śarīrasyāśucitvābhāvena tatsaṃparkālliṅgasya tathātvaṃ dūrāpāstameva tathāpyabhyupetyavādena nirākriyate - tatrā'śuciśarīra##- taccharīrabhūtaliṅgasya? nādyaḥ niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ yaduktam - aśuciśarīrasaṃbandhādityādi | ayametatsamādhānagranthasyāśayaḥ- prathamaṃ tvetanmate paravairāgyaprāprasaṃnyastaśarīravad vāstavikaśivamayatvaprāptaśarīrasyāśucitvameva nāsti | matāntarālambanena taccharīsyāśucitvābhyupagame'pi niravadyaṃ nirañjanam (śve0 u0 6|19) iti tasmāt sarvagataḥ śivaḥ (śve0 u0 3|11) iti ca śrutyavagamitanirastasamastadoṣalavakalaṅkasya śucyaśucivastusādhāraṇyena sarvāntaryāmiṇaḥ parameśvarasyāśuciśarīrasamparkeṇa doṣāpādanāsaṃbhavāt | na dvitīyaḥ avibhājyasambandhena nirdṛṣṭaparameśvarādhiṣṭhānabhūtaliṅgasyāpi tadāpādanāsambhavāt | yadi manyase kriyādīkṣāsamaye pañcāmṛtapañcagavyasnānatattadadhivāsaṣaḍadhvaśodhanakalāhvānādi nā liṅge gurukṛtasaṃskārasyāśuciśarīrasambandhānnāśa iti tarhi tadapi kūrmaramaṇīdugdhapānamevānukaroti | tatsambandhālliṅgasya tadadhiṣṭhātṛśivatattvasya cāśucitvaṃ na sambhavati | paramātmanastāvadaśuddhitvoktiḥ pātakāyaiva bhaviṣyati | tadadhiṣṭhitaliṅgasyāśucitvaṃ tathāhi - kriyecchādisvarūpasyāśutaravināśino yāgasya kālāntarabhāvisvargajanakatvānyathānupapattyā yajvatatpatnyoryāga##- saṃskṛtya guruṇā dattamiṣṭaliṅgamatandritaḥ | vaktumaśakyam paramātmābhedādhyavasāyāt ṣaḍadhva- nityaṃ svavāmahastāgre sāvadhānena pūjayet || iti vcanasiddhaliṅgasaṃyuktāṅgavidehamuktiparyantaṃ nityasaṅkalpitapūjā-nivedanādiprayojakatvāsambhavena tenāpi liṅge śaktirūpasthāyisaṃskāra-jananena tasyāpyāntarālikāśaucādimaddehasamparkādinā nāśāsambhavāt | yadyato'pi nāśaḥ kalpyate tadā yajvatatpatnīvṛttisaṃskārasya gaṅgāsnānānnadānādijanitatattatsaṃskārāṇāṃ cāntarālikāśaucādinā nāśena śodhanādijanyasaṃskāro'śucitvena naśyati tenāpūjyatvamāyātītyapi vaktumaśakyam sakalakarmaṇāṃ phalābhāvaprasaktau tadbodhakavedaśāstrādyaprāmāṇya-prasaktau baudhamatapraveśāpatteḥ | yati ca - śaivaṃ liṅgārcanaṃ yasya yasya cāgniparigrahaḥ iti pūrvodāhṛtaparāśarasmṛtiparyālocanayā yajvaśarīrasyā'##- liṅgāṅgi-śarīre'pyaśaucābhāvapratipādanena tatsaṃyuktaliṅge'pi saṃskārānivṛtteḥ | kiñca śrībhuvaneśvarapuruṣottamādisthale nivedanamātreṇa pariśuddhaprasādasya - cāṇḍālavāṭikāyāṃ vā matprasādaṃ supāvanam iti vacanānurodhena jātyantarasparśe'pi vaidikaparigrāhyatvāṅgīkāreṇa sākṣānnirastadoṣakalaṅkanityaśuddhaparamaśivādhiṣṭhānabhūtaliṅgasy ā-śuciśarīrasaṃbandhe'pyaśucitvābhāve vivādābhāvācca | yāgajanyāpūrvasya yajamānadampatyorātmagatasyāśaucena nāśādarśanādaśaucasya saṃskāranāśaṃ pratyahetutvāditi | na ca sthāvare'pi jātā'śaucādimajjanasparśe pratiṣṭhākālīnācāryakṛta##- yalliṅgaṃ yatra dhāryam tasya tadīyayāvajjivakartavyapūjānivedanādibodhaka-śāstrabalena śucyaśucisādhāraṇakālakartavyapūjādiprayojakasaṃskārasya sthāyitvakalpane'pi vaiṣamyāditi | sthāvaraliṅgaprāṇaliṅgayorityarthaḥ | sthāvaraliṅge pratidinaṃ pūjyatāprayojakasaṃskāreṇa prayuktapūjāyāṃ kartṛniyamābhāvādekasyāśucitve puruṣāntareṇa tatpūjāyā nirvāhāt | tatra parameśvareṇā'śucisparśanaṃ sahyate prāṇaliṅge tu ekapuruṣasyaiva yāvajjīvaṃ pūjanīyatāprayojakasaṃskārasya dīkṣākāle guruṇā vihitatvādaśaucāvasthāyāṃ tatpuruṣasparśe na tannāśaḥ | yāvajjīvapūjāyā sthāvare tadabhāvāt | ata eva tatra punaḥ saṃprokṣaṇādikamapi dṛśyata ityalaṃ vistareṇa | yaccoktaṃ - śaivān pāśupatāṃścaivetyādiśāstraniṣiddhatvena liṅgadhāraṇamakartavyamiti tadapyanākalitaramaṇīyam | tādṛśaśāstraparyālocanayā sarveṣāmapyadarśanīyatvapratītyā nāsmākamaniṣṭamiti | tatra śivasaṃbandhinaḥ śaivā iti bādhāpattyā vratabhaṅgabhiyā ca tādṛśasaṃskārasya tenaitanmate'nāśyatvakalpanāditi | nāsmākamaniṣṭamiti | yaścobhayoḥ samo doṣaḥ parihārastayoḥ samaḥ | naikaḥ paryanuyoktavyastādṛgarthavicāraṇe || iti nyāyāditi bhāvaḥ | śivadevatā- vyutpattyā śaivapadena bhūtirudrākṣadhāriṇāṃ pūrvaśaivānāṃ smārtānāṃ pradoṣakālaśivavandanabhasmadhāraṇavatāmānanda##- tasya yogarūḍhyā liṅgadhārakabrāhmaṇabodha iti vācyam viśiṣya tadbodhakaliṅgipadāsattvāt | na ca śaivapadasya liṅgipadaviśeṣaṇatvamiti vācyam pāśupatāṃścaivetyuktasamuccayadyotakacakāravirodhāt | kiñca pāṣaṇḍapadamapi smārtaparameva pāṣaṇḍāḥ sarvaliṅginaḥ (a0 ko0 2|7| 45) iti kośena tripuṇḍrordhvapuṇḍrādicihnānāṃ teṣāmeva sattvāt bhāgavatapraviṣṭānāṃ teṣāṃ satyabhāmārukmiṇīkṛṣṇaveṣādinānā##- tattaddevatābhivyaktisthāna-śilātāmrādipratimānāṃ liṅgapadavācyatvena - ādityamambikāṃ viṣṇuṃ gaṇanāthaṃ maheśvaram iti vacanāvagatatādṛśapañcaliṅgapūjāyāsteṣāṃ katvarūpaśaivatvasyātyantahaṭhavadvaiṣṇavātirikteṣu prāyaḥ sarvaṣveva vāstavikabrāhmaṇeṣu sadbhāvāt sarveṣāmevāspṛśyatvāpatteḥ | rūḍhiśaktimāśritya liṅgadhārimātraviṣayaparatvaṃ vaktumaśakyam liṅgipadasya pṛthak tasmin śloke sattvena paunaruktyāpatteḥ | śaivapadasyetaraviśeṣaṇatvaṃ na sambhavati śaivān pāśupatāṃśceti cakāreṇa samuccayasya pratīyamānatvāt | pāṣaṇḍāḥ sarvaliṅginaḥ (a0 ko0 2|7|45) iti kośe sarvaliṅgipade sarve ca te liṅginaśceti inantena karmadhārayavat | na karmadhāyānmatvarthīyaḥ ityasya prāyikatvena sarvāṇi prasiddhatvācceti | na ca pāṣaṇḍaliṅgapadayorviśeṣaṇaviśeṣyabhāva iti vācyam liṅgadhāribrāhmaṇānāmuktapāṣaṇḍapadavācyasarvaliṅgitvā##- smārtaparameva | munerannaṃ na bhoktavyam ityapi nāsmadaniṣṭāpādakam yajamānakṛtaṃ pāpamannamāśritya tiṣṭhati | annaṃ na pratigṛhṇīyāt prāṇaiḥ kaṇṭhagatairapi || iti sarvatrāpyannapratigrahaniṣedhāt | kiñca nāśrotriyahute yajñe grāmayājihute tathā | striyā klībena ca hute bhuñjīta brāhmaṇaḥ kvacit || (4|205) ugrānnaṃ sūtikānnaṃ ca paryācāntamanirdiśam | anarcitaṃ vṛthāmāṃsamavīrāyāśca yoṣitaḥ || dviṣadannaṃ na gṛhyānnamavadhūtamapakṣutam | piśunā'nṛtayoścānnaṃ kṛtavikrayiṇastathā || (4|212-214) gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca viduṣāṃ ca vigarhitam | viṣṭhā vārdhuṣikasyānnaṃ śāstravikrayiṇī malam || (4|219-220) ityāditattadannaniṣedhamanusmṛtau liṅgadhāryannasyāniṣedhācceti | liṅgāni santi yeṣviti karmadhārayottaramattvarthīyāntatvasyāpi saṃbhavāt | liṅgapadasya ca līnamarthaṃ gamayatīti pūrvadarśitavyutpattyā tattaddevatābhivyañjakapratimāmātraparatvena sarvapratimā'rādhakatvasyaikasmin puruṣe bādhitatvenānekatva eva paryavasānasya vaktavyatayā'nekapratibhāsu devārādhakānāṃ sarveṣāmeva pāṣaṇḍatvaṃ prāpnotītyetadgranthasyāśayaḥ | munerannaṃ na bhoktavyam iti niṣedhastu na kasyāpi nindyatvamāpādayati annaṃ na pratigṛhṇīyāt prāṇaiḥ kaṇṭhagatairapi ityanena sarveṣāmevānnasya niṣedhāt manusmṛtau - ugrānnaṃ ca (4|205) ityādinā niṣiddhānnānāṃ gaṇanaprakaraṇe liṅgadhāriṇāṃ niṣiddhānnatvenāgaṇanād evaṃvidhaniṣedhā dveṣaprayuktā ivābhānti | savṛttimapi vijñāya liṅgine cetarāya ca | deyamāhurmahārāja vastutastu śrutismṛtyorvirodhe virodhādhikaraṇanyāyena śruteḥ prabalatvāt prāgudāhṛtasarvaliṅgaṃ sthāpayatītyādiprabalānekaśrutivihitaliṅga-dhāraṇasya smṛtyā niṣedhāyogena vedatulyamahābhārate anuśāsananikaparvaṇi - kimāhurbharataśreṣṭha viprāḥ pātraṃ sanātanam | liṅginaṃ brāhmaṇaṃ caiva brāhmaṇaṃ cāpyaliṅginam || 13|22|1) iti yudhiṣṭhireṇa pṛṣṭe - sadvṛttimapi vijñāya liṅgine cetarāya ca | deyamāhurmahārāja ubhāvaitau tapasvinau || (13|22|2) ubhāvetau tapasvinau || (13|22|2) iti mahābhāratavākyena tapaḥsvādhyāyasadvṛttiviśiṣṭabrāhmaṇe liṅginyaliṅgini ca pātratvamavagamyate | iti bhīṣmavacanena liṅgadhāridvijānāṃ dānapātratāvidhānāt | teṣāmadarśanīyatvāyogena na nānena liṅgadhāriṇāṃ nindyatvam | parantu - yo vai svāṃ devatāmatiyajate pra svāyai devatāyai cyavate na parāṃ prāpnoti pāpīyān bhavati iti śrutyā śreyān svadharmo viguṇaḥ paradharmāt svanuṣṭhitāt (bha0 gī0 3|35) yaḥ svadharmaparityāgādanyadharmaṃ samārabhet | taṃ vilokya durātmānaṃ kuryāt sūryāvalokanam || yo vai svāṃ devatāmatiyajate ityādiśrutismṛtibhiryasyā devatāyā dīkṣā yena gṛhītā tasyā yāvajjīvaṃ tena prādhānyenārādhanaṃ karaṇīyamiti śāstrasiddhāntaḥ pratīyate | evaṃ sthite ye kiñcitkālaṃ liṅginaḥ kiñcitkālaṃ cakriṇaḥ evaṃrūpeṇobhayārādhakā bhavanti teṣāmuktasiddhāntaviruddhatvādavaśyaṃ garhaṇīyatvamanubhavapathamāhohati | ye tu hṛdayataḥ satyabhāvena rāgadveṣau vihāyaikadevaniṣṭhāstanmātralīnāśayā bhinatti vedamaryādāṃ svajātyāśramagocarām | āśrayatyantadharmāṃśca yaḥ sa pāṣaṇḍa ucyate || iti bhagavadgītādivacanaiḥ varaṃ svadharmo viguṇo na pārakyaḥ svanuṣṭhitaḥ | paradharmeṇa jīvan hi sadyaḥ patati jātitaḥ || (10|97) iti manusmṛtyā atiyajeta nijāṃ yadi devatāmubhayataścyavate juṣate'pyagham ityabhiyuktoktyā ca svadharmaparityāgapūrvakānyadharmasvīkāriṇo nindyatvena cakriṇaṃ liṅginam ityatrāpi yastu prathamaṃ liṅgībhūtvā duṣkarmavaśāt tadupekṣya cakrībhavati prathamaṃ cakrībhūtvā tadupekṣya liṅgī vā bhavati taṃ dṛṣṭvā bhavanti teṣāṃ nindāyāmavasaro nāsti | tādṛśāneva śivayogino rātrindivaṃ paramaśiadhyānena śivamayatvaṃ prāptān sacailaṃ snānamācaredityevārthaḥ svīkaraṇīyaḥ | yastu santaptacakrādiliṅgā-ṅkitatanurityasyāpi liṅgapadasya lācchanaparatvena santaptacakrādīni ca tāni liṅgāni ca tairaṅkitatanurdvijaḥ śrautasmārtādyanadhikārītyarthaḥ brāhmaṇasya tanurjñeyetyādinā prāgeva cakrāṅkitaniṣedhāt śaṅkhacakrāṅkitatanuṃ vaiṣṇavaṃ śivadūṣakam | paśyed yadi pramādādvā kuryāt sūryāvalokanam || ityādyanurodhācca yadi liṅgapadasya śivaliṅgaparatvam tadā prathamaṃ taptamudrāṅkito bhūtvā'nantaraṃ tadupekṣya liṅgībhavati tadvaiparītyena cakrī vā bhavati so'pi bahiṣkārya ityevaṃ pūrvavad vaktavyam anyathā - krimikīṭapataṅgebhyaḥ paśavaḥ prajñayā'dhikāḥ | paśubhyo'pi narāḥ śreṣṭhāsteṣu śreṣṭhā dvijātayaḥ || dvijātiṣvadhikā viprā vipreṣu kṛtabuddhayaḥ | kṛtabuddhiṣu kartārastebhyaḥ saṃnyāsino'dhikāḥ || tebhyo vijñāninaḥ śreṣṭhāsteṣu śaṅkarapūjakāḥ | teṣu śreṣṭhā mahābhāga mama liṅgāṅgasaṅginaḥ || liṅgāṅgasaṅgiṣvadhikaḥ ṣaṭsthalajñānavān pumān | tasmādapyadhiko nāsti triṣu lokeṣu sarvadā || sa vandyaḥ sarvadā pūjyaḥ saṃsāravijigīṣubhiḥ | bahunoktena kiṃ vatsa sa evāhaṃ na saṃśayaḥ || sāṃsārikatucchaviṣayasukhavimukhānadhikṛtya kṛmikīṭapataṅgebhyaḥ dvijātiṣu tebhyo vijñāninaḥ liṅgāṅgasaṅgiṣu sa vandya imāni vākyāni pravṛttāni iti śirodeśe'thavā kaṇṭhe haste vakṣasthale'pi vā | liṅgadhāraṇahīno yastaṃ tyajedantyajaṃ yathā || kuṇḍaṃ ca golakaṃ caiva liṅgadhāraṇavarjitam | tathā devalakaṃ caiva dṛṣṭvā cāndrāyaṇaṃ caret || sthūlāṅge tviṣṭaliṅgaṃ tu yo na dhārayate dvijaḥ | dṛṣṭvā taṃ sahasā putra sacailaṃ snānamācaret || mastake bāhudaṇḍe vā lalāṭordhvapradeśake | aliṅgadhāraṇaṃ dṛṣṭvā kuryāt sūryāvalokanam || yo na pūjayate bhaktyā liṅgaṃ tribhuvaneśvaram | nāsau svargasya mokṣasya na ca rājyasya bhājanam || śivayogiśarīre tu nityaṃ sannihitaḥ śivaḥ | yogīndrapūjanāt tasmāt sākṣāt saṃpūjitaḥ śivaḥ || ye yoginaṃ dviṣantyajñāḥ sarvapāpeṣvavasthitāḥ | ye śivajñānanirataṃ pradviṣantīha yoginam || vikalpante mahātmānaṃ ye mūḍhāḥ śivaliṅginam | te yānti pitṛbhiḥ sārdhaṃ narakeṣu na saṃśayaḥ || mantavyāni | śirodeśe kuṇḍaṃ ca golakaṃ ca sthūlāṅge tviṣṭaliṅgaṃ tu mastake bāhudaṇḍe vā - eṣāṃ caturṇāṃ vākyānāṃ śaivaśivārādhanavidveṣasyākartavyatvābhiprāyakatvam yo na pūjayate bhaktyā liṅgaṃ tribhuvaneśvaram | nāsau svargasya mokṣasya na ca rājyasya bhājanam || asya ślokasya śrutismṛtipurāṇasiddhāntabodhakatvaṃ bodhyam | śivayogiśarīre tu ye yoginaṃ dviṣantyajñāḥ iti śaṅkarasaṃhitāvīrāgamamukuṭāgamaśivadharmottarādivacanavirodhā##- nanu - nigṛhītāśca ye rājñā cauryadoṣeṇa kutracit | paradārān viśantaśca roṣāt tatpatibhirhatāḥ || asamānaiśca saṅkīrṇāścaṇḍālādyaiśca vigraham | kṛtvā tairnihatā ye ca caṇḍālādisamāśritāḥ | vikalpante mahātmānam eṣāṃ trayāṇāmapi pūrvavat śivayogividveṣasya jaghanyatvabodhakatvaṃ jñeyam | virodhāpatteriti | asya pūrvoktenānyathetyanenānvayaḥ | tatrānyathetyasya cakriṇaṃ liṅginaṃ dṛṣṭvā sacailaṃ sānamācaret ityādiniṣedhānāṃ dīkṣāviṣaye tyāgopādānaśālicalitaliṅgaviṣayakatvābhāva ityarthaḥ | pūrvagranthe ekāṃ dīkṣāṃ gṛhītvā enāṃ parityajyānyāṃ dīkṣāṃ gṛhṇanti anantaraṃ tāmapi paityajya tṛtīyām - evaṃrūpā upāsanāviṣaye'labdhapadāḥ pāṣaṇḍapadārthatvena darśitāḥ | skandapurāṇādau tu - śivoktāṃ jātimaryādāṃ yo'tītya bhuvi vartate | sa pāaṣaṇḍa iti jñeyaḥ sarvakarmabahiṣkṛtaḥ || iti vākyena jātimaryādāparityāgaḥ pāṣaṇḍapadārtha ityucyata iti viruddhyate'yaṃ grantha ityāśaṅkate - nanvityādinā | nigṛhītāśca ye rājñā ityuktistu bandhāgniviṣadāścaiva pāṣaṇḍāḥ krūrabuddhayaḥ || śivoktāṃ jātimaryādāṃ yo'tītya bhuvi vartate | sa pāṣaṇḍa iti jñeyaḥ sarvakarmabahiṣkṛtaḥ || bhraṣṭo yaḥ svāśramācārāt patitaḥ so'bhidhīyate || iti viṣṇupurāṇaskandapurāṇādau cauryaparadārādiratānāmeva pāṣaṇḍādipadārthanirvacanena - pāṣaṇḍaṃ patitaṃ vrātyam ityatrāpi pāṣaṇḍapadaṃ tatparameveti cenmaivam nahi pāṣaṇḍapadasya niyatārthakatvam purāṇadharmaśāstrakośādiṣu bahudhā tannirvacanāt tatrāpi śaktiniścāyaka-kośenoktadiśā sarvaliṅgitvasya pāṣaṇḍapadapravṛttinimittatvapratipādanāt tasya cāniyatadevatopāsakasmārteṣu pūrvopapāditatvena teṣāṃ tadrūpatvānapāyāt aliṅgadhāriṇaṃ dṛṣṭvā kuryāt sūryāvalokanam ityādinā teṣāmadarśanīyatāyā vajralepāyitatvācceti | prāsaṅgikī draṣṭavyā | samādhatte- nahītyādinā | śabdānāmanekārthatvadarśanānnāyaṃ virodha iti bhāvaḥ | evaṃ pūrvodāhṛtaniṣedhavacanānāṃ nindāparatvamaṅgīkṛtyedamuktam vastusthitistāvadākarṇyatāṃ sāvadhānena | tathāhi- yatyāśramoktaprakaraṇa-paṭhitapāṣaṇḍaṃ patitamityādivākyānām tilakaṃ caturaśraṃ vā dvīpāśvatthadalākṛtim | lalāṭe dhārayedyastu na taṃ paśyedanāpadi || liṅgadhāraṇahīno yastaṃ tyajedantyajaṃ yathā | ityādiliṅgadhāraṇapaṭhitavākyānām cakradhāraṇaprakaraṇapaṭhitatadatirikta-nindāparavākyānāṃ ca nahi nindā ninditumīṣṭe api tu stutyaṃ stautīti nyāyena tattatprakaraṇavihitatattadarthapraśaṃsāparatvameva vācyam anyathā- etāvatā prabandhena - ātatāyinamāhanyādapi vedāntapāragam iti nyāyenābhyupagamavādena ca svavirodhiṣu virodhasyaucityena taiḥ saha vivāde vicāraprauḍhiṃ pradarśyedānīṃ satpakṣapāto hi dhiyāṃ svabhāva iti sthityā nindāvākyānāṃ vāstavikatātparyamāha - vastusthitistāvaditi | ayamāśayaḥ - apaśavo'nye go'śvebhyaḥ paśavo go aśvāḥ iti śrautavākyasya paśutvaviśiṣṭānāmapi hastimahiṣādīnāṃ paśutvābhāvaṃ bruvāṇasya paśutvaniṣedhe na tātparyam kinvīdṛśo gavāśvayormahimā yadagre paśavo'pi hastyādayo'paśava ucyante ityevaṃrūpayorgavāśvayoḥ praśaṃsāyāmeva tātparyaṃ mīmāṃsakaiḥ kalpyate | tadevocyate - nahi nindā ninditumīṣṭe api tu stutyameva stautīti | anenaiva nyāyena tilakaṃ caturasraṃ vā liṅgadhāraṇahīno yaḥ śaivān pāśupatāṃścaiva pāṣaṇḍaṃ patitaṃ vrātyam cakriṇaṃ liṅginaṃ dṛṣṭvā yastu saṃtaptacakrādi munerannaṃ na bhovyaktamityādivākyānāṃ svasvamatāpekṣayā'nyamatanindakānāṃ tapoyajñaphalādīnāṃ vikretāro dvijottamāḥ | yatayaśca bhaviṣyanti bahavo'smin kalauyuge || śukladantā jitākṣāśca muṇḍāḥ kāṣāyadhāriṇaḥ | śūdrā dharmaṃ cariṣyanti yugānte samupasthite || iti liṅgapurāṇavacanena durbhojanadurālāpā duṣpratigrahatatparāḥ | durvihāradurācārā vṛthāgarvavidūṣitāḥ || māṭhāpatyaṃ ca yatayaḥ kariṣyanti dhanāśayā | grāmaṇyaniratā yantramantratantraviśāradāḥ || raṇḍopadeśaniratāstatsambhāṣaṇatatparāḥ | yathāsambhavaṃ svamatastutāveva tātparyaṃ mantavyam na tu tannindāyām | anyathā kenāpi prakāreṇa satyabhāvena parameśvaraniṣṭhāvatāmupāsakānāṃ kathaṃ nindyatvamupapadyeta | dambhena dharmamanutiṣṭhanto vañcakāstu sarvamata eva ninditā bhavantīti teṣāṃ nindyatvena tattanmate nindāvasaro nāsti | tataśca svasvatātparyaviṣayībhūtārthamādāya nemāni vākyāni parasparaṃ virundhantīti sūpapādito bhavatyavirodhaḥ | anyathā tapoyajñaphalādīnāmiti | tatrānyathetyasya śaivān pāśupatānityādivākyānāṃ vaiṣṇavādigrantheṣu dhṛtānāṃ matāntaraheyatvabodhakānāṃ svīyamatastutimātratātparyakatvāṅgīkāra ityarthaḥ | svārthatātparyakatvābhyupagama iti phalitam | asya yatīnāmapi nindyatvāpatterityanenānvayaḥ | etadgranthakāralekhāt - tapoyajñaphalādīnāṃ vikretāro dvijottamāḥ | yatayaśca bhaviṣyanti bahavo'smin kalau yuge || śukladantā jitākṣāśca muṇḍāḥ kāṣāyadhāriṇaḥ | śudrā dharmaṃ cariṣyanti yugānte samupasthite || durbhojanadurālāpā duṣpratigrahatatparāḥ | durvihāradurācārā vṛthāgarvavidūṣitāḥ || māṭhāpatyaṃ ca yatayaḥ kariṣyanti dhanāśayā | grāmaṇyaniratā yantramantratantraviśāradāḥ || raṇḍopadeśaniratāstatsaṃbhāṣaṇatatparāḥ | sarveṣāmupadeṣṭaro vairāgyeṇa vivarjitāḥ || sarveṣāmupadeṣṭāro vairāgyeṇa vivarjitāḥ || vañcakāśca bhaviṣyanti yatayaḥ kāñcanāśayā | sarvatra vicariṣyanti tṛṣṇayā nagarādiṣu || vayasā payasā dadhnā kṣīraśālyodanena ca | yatiretairanudinaṃ pramattaḥ patito bhavet || kāṣāyadhāriṇaḥ kecid lampaṭā viṣayeṣviha | ekadaṇḍāstridaṇḍāśca muṇḍino lokavañcakāḥ || śiśnodaraparāścānye veśyāsaktāstathā'pare | kapaṭā nāstikāḥ kecid vṛthā vai veṣadhāriṇaḥ || rājasevāṃ prakurvanti pibanti rudhiraṃ pare | kādanti māṃsaṃ rājendra pibanti madhu garvitāḥ || teṣāṃ sandarśanādeva naraḥ kilbiṣamāpnuyāt | ityādiskandādityapurāṇavacanairyatīnāmapi nindyatvāpatteḥ | evaṃ ca sakalavaidikarmānuṣṭhātaṇāṃ dānapātratvādinā prasiddhānāṃ ca vaiṣṇavasmārtānandatīrthīyānāṃ bahujanavandyayatīnāṃ yācakāśca bhaviṣyanti yatayaḥ kāñcanāśayā | sarvatra vicariṣyanti tṛṣṇayā nagarādiṣu || vayasā payasā dadhnā kṣīraśālyodanena ca | yatiretairanudinaṃ pramattaḥ patito bhavet || kāṣāyadhāriṇaḥ kecid lampaṭā viṣayeṣviha | ekadaṇḍāstridaṇḍāśca muṇḍino lokavañcakāḥ || śiśnodaraparāścānye veśyāsaktāstathāpare | kapaṭā nāstikā kecid vṛthā vai veṣadhāriṇaḥ || ityādiniṣiddhācārabodhakavākyānāṃ svārthe tātparyaṃ nāstīti labhyate | paramidamatyantamanucitam eṣāṃ vākyānāṃ svārthe eva tātparyāt | kaliyugotpannānāṃ bahūnāṃ nindyatvamāpādyeteti cet kā kṣatiḥ ? santyeva kaliyugabhavāḥ prāyeṇa nindyā nindyācārāḥ nahi teṣāṃ parigrahamātreṇa pāpakarmaṇāṃ puṇyatvaṃ bhaviṣyati vastusthiteranyathayitumaśakyatvāt | nahi bahūnāṃ veśyāsaktatvena veśyāsaṅgo'pi dharmatvaṃ prāpsyati | sarveṣāṃ cādarśanīyatve prapañcamaryādocchedāpatteḥ | teṣāṃ ca tattatkarmānuṣṭhātṛtvadānapātṛtvavidhāyakavedaśāstrapurāṇāgameti hāsa-virodhāpattiścetyalaṃ mūṣakagrahaṇārthaṃ girikhananeneti | nanu mā bhūnnāmoktasmṛtibhirliṅgadhāraṇasya nindyatvam tathāpyamarakośe brahmavarge - dharmadhvajī liṅgavṛttiravakīrṇī kṣatavrataḥ (2|7|54) iti liṅgavṛttipadasya niṣiddhanāmamadhyapaṭhitatvena dharmasyeva dhvajaṃ cihnaṃ yasya sa dharmadhvajī | liṅgadhāraṇameva vṛttirjīvanaṃ yasya sa liṅgavṛttiḥ mithyānuṣṭhānalakṣaṇajīvikāvato nāma | ava vratāntare kīrṇaṃ skhalitaṃ reto tasmādasamañjasa evāyaṃ granthaḥ | tathāpyaśeṣavidhiniṣedhārthaparipālanasyāśakyatvāt prāyaścittiyatvādidānīṃ prāyo na kaścana mukto bhavatīti niṣiddhācāriṣūpekṣayaiva vartitavyamiti kathañcit saṅgamanīyama | dharmadhvajī liṅgavṛttiravakīrṇī kṣatavrataḥ (2|7|54) ityamarakośe liṅgavṛttipadena bhaktyā parameśvaratoṣaṇārthaṃ liṅgadhāriṇāṃ grahaṇaṃ na prāpnoti yasya so'vakīrṇī kṣataṃ vrataṃ yasya saḥ kṣatavrataḥ | naṣṭabrahmacaryasya nāmānīti tadvyākhyānabhūtaliṅgābhaṭṭīye liṅgavṛttipadasya mithyānuṣṭhānajīviparatvena vyākhyānācca liṅgadhāraṇamavadyameveti cenna manusmṛtau - dharmadhvajī sadā lubdhaśchādmiko lokadambhakaḥ | vaiḍālavṛttikaścaiva hiṃsraḥ sarvābhinindakaḥ || (4|195) ityādinā nindyān vigaṇayya- aliṅgī liṅgiveṣeṇa yo vṛttimupajīvati | sa liṅgināṃ vahatyenastiryagyonau ca jāyate || (4|200) ityanantarasmṛtau kañcilliṅgadhāribrāhmaṇamapi dhārmikamannasvarṇādikaṃ sajātīyānāmeva dāsyāmīti niyamavantaṃ śrutvā kaścid dhūrtaḥ smārtaḥ kapaṭalilṅgadhāriveṣeṇa tadgṛhaṃ praviśya annasvarṇādikaṃ gṛhītvā jīvati | madhyāhnasamayasamāgato hyatithirannaṃ dātṛgṛhe bhuktvā svīyasukṛtajālaṃ tasmai dattvā tadīyapāpapañjaraṃ parigṛhya gacchatīti purāṇagāthānurodhenāyamapi kapaṭaveṣadhārī tadīyapāpapañjaraṃ pratigṛhya vṛttipadasya jīvikāyāṃ prasiddhatvena devatāpradarśanadvārā jīvikārthameva grahaṇasyānyāyyatvādityāha-mā bhūdityārabhya liṅgābhaṭṭakṛtaṃ vyākhyānamapi gacchati niyamabhaṅgakāritvāt | anantaraṃ tiryagyonau ca jāyata ityuktatvenāmarakośapaṭhitaliṅgavṛttipadasyāpi tatparatvāvaśyaṃbhāvānna gurukṛtadīkṣālabdhaliṅgadhāribrāhmaṇaparam | ata eva mithyānuṣṭhāna-lakṣaṇajīvikāvato nāmānīti liṅgābhaṭṭakṛtavyākhyānamapi saṃgacchata iti | purāṇavacanāni tu sarvaliṅgaṃ sthāpayatītyādiśrutyupabṛṃhaṇatvena skāndalaiṅgikavacanāni kāniciduktānyeva | anyānyapi liṅgadhāraṇavidhāyakānyudāhriyante | tatra tāvat padmapurāṇe śivagītāsūpaniṣatsu sītāviyogavihvalarāmacandrāntikaṃ gatavati bhagavati lopāmudrāvallabhe tamabhivandya kāntāviyogajanitaduḥkhaśāntikaratat##- kumbhakarṇādyanujatanujavargaveṣṭitadaśakaṇṭhakaṇṭhaluṇṭhana##- paramaśivaprasādādhīnamityuktvā tatprasādārthaṃ vedasāraśivasahasranāmabhirmanudīkṣāṃ vidhāyaitairnāmabhirupāsyamāno mahādevaḥ sākṣātkṛto bhūtvā divyāstraśastrādikaṃ dāsyati tena saṅgacchata ityantagranthena | vākyāni tu spaṣṭārthakānīti na vyākhyāyante | ca rāvaṇaṃ nihatya sītāṃ prāpsyasītyuktvā'ntaradhādityarthaka- moktumaicchattataḥ prāṇān sānujo raghunandanaḥ | lopāmudrāpatirjñātvā tasya sannidhimāgamat || ityārabhya- evamuktvā muniśreṣṭhe gate tasminnijāśramam ityantenābhidhāya anantarādhyāye - atha rāmagirau rāmaḥ puṇye godāvarītaṭe | śivaliṅgaṃ pratiṣṭhāpya kṛtvā dīkṣāṃ yathāvidhi || bhūtibhūṣitasarvāṅgo rudrākṣābharaṇairyutaḥ | abhiṣicyajalaiḥ puṇyairgautamīsindhusambhavaiḥ || arcayitvā vanyapuṣpaistadvadvanyaphalairapi | bhasmacchanno bhasmaśāyī vyāghracarmāsane sthitaḥ || nāmnāṃ sahasraṃ prajapan naktandivamananyadhīḥ || ityādinā dāśarathitapaḥprabhāvamupavarṇya samanantaraṃ atha rāmagirau rāmaḥ puṇye godāvarī taṭe | śivaliṅgaṃ pratiṣṭhāpya kṛtvā dīkṣāṃ yathāvidhi || bhūtibhūṣitasarvāṅgo rudrākṣābharaṇairyutaḥ | abhiṣicya jalaiḥ puṇyairgautamīsindhusambhavaiḥ || arcayitvā vanyapuṣpaistadvad vanyaphalairapi | bhasmacchanno bhasmaśāyī vyāghracarmāsane sthitaḥ | nāmnāṃ sahasraṃ prajapan naktaṃdivamananyadhīḥ || ityādiśivagītāpradarśitarāmacandratapaḥprayojakāgastya- duṣkaratapaḥprabhāvāt sākṣātkṛtena paramaśivena pāśupatādidivyāstra-śastrādikaṃ dattvā tattvopadeśaḥ kṛta ityabhihitam | tataśca śivarāghavasaṃvāde mokṣāsādhāraṇakāraṇatayā bhaktimārgapradarśanānantaram - bhaktiyogo mayā prokta evaṃ kuru raghūttama | sarvakāmapradānmattaḥ kimanyacchrotumicchasi || iti paramaśivenābhihite - bhagavatkṛtopadeśānantaramadhikārānadhikāranirūpaṇāvasare - ajño'pahāso'bhaktaśca bhūtirudrākṣadhāraṇe | liṅgino yaśca vā dveṣṭi te naivātrādhikāriṇaḥ || iti liṅgadhāridveṣiṇāṃ pāśupatadīkṣāyāmanadhikāroktyā liṅgadhāraṇasya tatkartaṇāṃ ca māhātmyamarthāt siddhaṃ bhavati | rāmacandrasya tapovarṇane tu - śivaliṅgaṃ pratiṣṭhāpya ityuktyā vālukāvedikāmadhye talliṅgaṃ sthāpya rāvaṇaḥ | bhagavanmokṣamārgo'yaṃ tvayā samyagudāhṛtaḥ | tatrādhikāriṇaṃ brūhi tatra me saṃśayo mahān || iti rāmapraśne - brahmakṣatriyaviṭśūdrāstriyaścātrādhikāriṇaḥ | brahmacārīgṛhastho vā'nupanīto'thavā dvijaḥ | vanastho vā'vanastho vā yatiḥ pāśupatavratī || bahunātra kimuktena yasya bhaktiḥ śivārcane | sa evātrādhikārī syānnānyacittaḥ kathañcana || ityadhikāriṇo vigaṇayya anantaram - jaḍo'ndho badhiro mūko niśśaucaḥ karmavarjitaḥ | arcayāmāsa gaurīśaṃ puṣpairāhutigandhibhiḥ || ityādivālmīki- ajñopahāso'bhaktaśca bhūtirudrākṣadhāraṇe | liṅgino yaśca vā dveṣṭi te naivātrādhikāriṇaḥ || ityapavargānadhikārinirūpaṇe liṅgāṅgidūṣakāṇāṃ mokṣānadhikāritva##- liṅgāṅginindakānāmanadhikāritva-pradarśanena liṅgadhāraṇavatāṃ tadāsaktacittānāṃ ca mokṣādhikāritvamarthāt siddhamityavagantavyam | api ca - mahājano yena gataḥ sa panthāḥ iti nyāyena kaśyapātribharadvājādi-maharṣisaṃghena hiraṇyagarbhanārāyaṇādi devatāsamājena lakṣmīsarasvatīpramukhamahāśaktibhiranyaiścātyantābhyarhitaiḥ śivaliṅgadhāraṇasyācaritatvena tasya vaidikajanaparigrāhyatvamakāmenāpi svakaraṇīyam | tathāhi laiṅge- rāmāyaṇapradarśitarāvaṇakartṛkaśivasthāpanavad vedikādau sthāpanameva darśitam | parantu liṅgino yaśca vā dveṣṭītyuktirliṅgasattvamavaśyaṃ gamayati | evam - kaśyapātribharadvājagautamādyā maharṣayaḥ | dhārayanti sadā liṅgamuttamāṅge viśeṣataḥ || ityādi liṅgaṃ tribhuvaneśvaramityantaṃ liṅgapurāṇavākyam tathoraḥsthale harirliṅgamityādi dhṛtvā mūrdhni pitāmaha ityādi kaśyapātribharadvājagautamādyā maharṣayaḥ | dhārayanti sadā liṅgamuttamāṅge viśeṣataḥ || nārāyaṇo'pi bhagavān devā brahmādayo'naghāḥ | dhārayantyuttamāṅgeṣu śivaliṅgamanāmayam || lakṣmīsarasvatīmukhyāḥ svalalāṭordhvadeśake | dhārayantyapramādena liṅgaṃ tribhuvaneśvaram || iti | skānde śaṅkarasaṃhitāyām - uraḥsthale harirliṅgaṃ dhṛtvā mūrdhni pitāmahaḥ | liṅgasthaṃ māṃ samārādhya svaṃ svaṃ padamavāpatuḥ || malliṅgaṃ mastakādyaṅge dhṛtvā śakrapurogamāḥ | devā māṃ liṅgamadhyasthaṃ pūjya svaṃ svaṃ padaṃ yayuḥ || lakṣmīsarasvatīmukhyā devyo malliṅgamādarāt | dhṛtvā nijāṅge tallīnabhāvā jagmuḥ paraṃ sukham || iti | sidhāntaśikhāmaṇau - brahmaviṣṇvādayo devā munayo gautamādayaḥ | śaṅkarasahitāvākyatrayam evam - brahmaviṣṇvādayo devā munayo gautamādayaḥ (6|55) ityādisiddhāntaśikhāmaṇivākyadvayaṃ vidhibodhakapadābhāve'pi mahājanācāradarśanena liṅgadhāraṇasya kartavyatvaṃ vyañjayanti | raudraṃ samabhyarcya dhārayanti sadā liṅgamuttamāṅge viśeṣataḥ || lakṣmyādiśaktayaḥ sarvāḥ śivabhaktivibhāvitāḥ | dhārayatyalikāgreṣu śivaliṅgamaharniśam || (6|55-56) iti | atra ca - uttamāṅge gale vāpi ityādivacanāvagamitaliṅgadhāraṇasthānaviśeṣa-pradarśanapūrvakaṃ devarṣīṇāṃ liṅgadhāraṇaṃ spaṣṭameva | brahmavaivarte- raudraṃ samabhyarcya hi liṅgamādau śilāmayaṃ cāru hariḥ svabhaktyā | sudurlabhaṃ vaiṣṇavamādyamagryamavāptavāneṣa paraṃ padaṃ tat || ādityapurāṇe - brahmā pūjayate nityaṃ liṅgaṃ śailamayaṃ śubham | yasya sampūjanādeva prāptaṃ brahmatvamuttamam || śakro'pi devarājendro liṅgaṃ maṇimayaṃ śubham | bhaktyā pūjayate nityaṃ tena śakratvamāptavān || indranīlamayaṃ liṅgaṃ viṣṇuḥ pūjayate sadā | viṣṇutvaṃ prāptavāṃstena vaikuṇṭhaṃ ca sanātanam || somo muktāmayaṃ liṅgaṃ dhanado haimaliṅgakam | vāyuḥ pittalajaṃ liṅgaṃ vasavaḥ kāṃsyaliṅgakam || hi liṅgamādau śilāmayaṃ cāru hariḥ svabhaktyā ityādibrahmavaivartādivākyaiḥ śilāmayasyendranīlamaṇimayasya ca rudraliṅgasya pūjanād viṣṇoḥ śailamayasya pūjanād brahmaṇo maṇimayasya pūjanācchakrasya muktāmayasya pūjanāccandrasya suvarṇamayasya pūjanāt kuberasyāpi śilāmayasya śivaliṅgasya pūjanād vāyoḥ kāṃsyaliṅgasya pūjanād vasūnāṃ sphaṭikaliṅgasya pūjanād aśvinau marutaścaiva sphāṭikaṃ liṅgamādarāt | divākarastāmramayaṃ pannagāstu pravālakam || asurāḥ kārṣajaṃ liṅgaṃ piśācāstrapujaṃ tathā | evaṃ devāḥ sagandharvāḥ sayakṣoragarākṣasāḥ || pūjayanti sadā liṅgamīśānaṃ suranāyakam || iti | parāśarapurāṇe - raudraṃ liṅgaṃ mahāviṣṇurbhaktyā śuddhaṃ śilāmayam | cārucitraṃ samabhyarcya labdhavānuttamaṃ padam || bhārate droṇaparvaṇi - devadevastvacintyātmā hyajayyo viṣṇuravyayaḥ | sarvarūpaṃ bhavaṃ jñātvā liṅge'rcayati taṃ prabhum || tasminnabhyadhikāṃ prītiṃ karoti vṛṣabhadhvajaḥ || iti | kūrmapūrāṇe - brahmaṇaḥ sṛṣṭikartṛtvaṃ viṣṇordānavamardanam | svargādhipatyamindrasya śivaliṅgasya pūjanāt || iti | aśvamarutāṃ tāmramayasyārcanād divākrasya pravālaliṅgapūjanāt pannagānāṃ kārṣajaliṅgapūjanādasurāṇāṃ raṅgamayaliṅgapūjanāt piśācānāṃ svasvādhikāraprāptibodhanadvārā sarveṣāṃ devānāṃ tattacchivaliṅge śivārādhakatvamiṣṭaśivaliṅgasānnidhyaṃ ca sūcitaṃ bhavati | evaṃ bhārate droṇaparvaṇi vartamānaṃ sarvabhūtabhavaṃ jñātvetyādivākyamapi vyākhyeyam | nanvatra bhāratabrahmavaivartādityapurāṇādivacanaiḥ sarvadevānāmanyeṣāṃ ca tattatphaloddeśena pīṭhādāveva śivaliṅgapūjanamabhihitamiti kathaṃ śarīradhṛtaliṅgapūjāparatvaṃ tadvacanānām? iti cenmaivam skāndalaiṅgādi##- mastakakandharādi-dhāraṇasthānapradarśanapūrvakaṃ liṅgadhāraṇavidhānena liṅgadhāriṇāṃ karapīṭhapūjāyāḥ sādhitatvena ca bhāratādivacanānāṃ tadviruddhadārupīṭhādyadhikaraṇakaśivaliṅgapūjāparatvāyogena pīṭhādāveveti | vastutastatreṣṭāpattirucitā aṣṭādaśasu purāṇeṣu bhāratādītihāseṣu ca vartamānānāṃ sarveṣāṃ vācyānāmekasninnevārthe upasaṃhārasāhase phalābhāvāt | bahūni vākyāni somanāthamallikārjunakedāreśvarādijyotirliṅgamāhātmyaprakhyāpakāni santi | bahūni vedipratiṣṭhitaśivaliṅgapūjāmāhātmyabodhakāni santi | teṣāṃ sarveṣāmiṣṭaliṅgaviṣayakatvopapādane upapādayituraprāmāṇyāpatteḥ | tasmālliṅgapurāṇakāmikāgamādivākyaireva sveṣṭametad hastādhikaraṇakapūjāvidhāyakatve siddhe nārāyaṇendrādīnāṃ liṅgadhāraṇasiddhervajralepāyitatvāditi | kiñca īśvaraṃ tamahaṃ vande yasya liṅgamaharniśam | yajante saha bhāryābhirindrajyeṣṭhā marudgaṇāḥ || iti brahmāṇḍapurāṇe cidambarasaṃhitāvacanenāpīndrādīnāṃ liṅgadhāraṇaṃ sākṣādeva siddhaṃ bhavati | tatra - yaja devapūjāsaṅgatikaraṇadāneṣu (1002 bhvā) iti sūtreṇa yajadhātoḥ sambandharūpasaṅgatikaraṇārthakatvenendrajyeṣṭhā indrapramukhā marudgaṇā devā yasya śivasya śarīrabhūtaṃ liṅgaṃbhāryābhiḥ sahajayante'vibhājyasambandhena dhārayantītyarthaḥ || granthakṛdbhiḥ sādhayitumucitam | liṅgātmakaśivavigrahe śivapūjāvidhayakāni tu paraḥsahasrāṇi vākyāni santīti nāsti tadaṃ'se kasyāpi vivādaḥ | evameva - īśvaraṃ tamahaṃ vande yasya liṅgamaharniśam | yajante saha bhāryābhirindrajyeṣṭhā marudgaṇāḥ || iti cidambarasaṃhitāvākye yajadhātoḥ yajadevapūjāsaṅgatikaraṇadāneṣu (1002 bhvā0) iti pāṇinīyadhātupāṭhadarśitasaṅgatyarthakatvopapādanakleśā'srayaṇamapi vyartham yajanta ityasyātyantaprasiddhapūjayanta ityartha iva saṅgacchanta ityarthe vicāravatāṃ śraddhānutpatteḥ bahūnāṃ vākyānāṃ svārthasādhakānāṃ sadbhāvena kasyacid vākyasyaitādṛśakliṣṭavyākhyānena sveṣṭopayogitvopapādane prayojanābhāvācca | nanvevamapīndrādīnāṃ hemapīṭhādau maṇimayādiliṅgapūjāsamaye candanalepādikādācitkasambandhenāpi yajadhātvarthasaṅgatikaraṇarūpārtha-siddheravibhājyasambandhena dhārayantītyarthaḥ kathaṃ siddhyatīti cenna yāvadahaḥkālavācakāhaḥśabdasya niśākālamātravācyaniśāśabdasya ca yajadhātvanvaye sārvakālikadhāraṇasiddhāvavibhājyasambandhenaiva tatsiddheḥ | na ca yajadhātoḥ saṅgatikaraṇārthakatve'pi saṅgateryāvadaharniśa-kālīnatvasiddhāvapyantaryajanta evameva hemapīṭhādau maṇimayādiśivaliṅgasyendrādikartṛkapūjāsamaye hastakaraṇakacandanalepādinā yajadhātupratipādyasaṅgatyarthasya nirvāhādavibhājyasambandhasya na siddhirityāśaṅkyāha - aharniśamiti | tadghaṭakasyāhaḥśabdasya yāvaddinavācakatayā ni'sāśabdasya yāvadrātrivācakatayā kālādhvanoratyantasaṃyoge ityevārthaḥ svīkriyate tathā ca na teṣāṃ sthūlāṅgaliṅgadhāraṇasiddhiriti vācyam antaḥpadasya vacane'dṛṣṭatvenādhyāhāradoṣāpatteḥ malliṅgaṃ mastakādyaṅge dhṛtvā śakrapurogamāḥ ityadhikaraṇaviśeṣaṇasamarpaṇa##- tā-vacanānurodhācceti | āgamavacanāni tu yāvajjivaliṅgadhāraṇapūjāvidhāyakāni kāniciduktānyeva | anyānyapi kāmikādivātulāntāgameṣvanusandheyānyeva | vistarabhayānneha likhyante | dvitīyā (pā0 2|3|5) iti sūtravihitātyantasaṃyogārthakadvitīyāyāḥ prāpakatārthakatayā bhaktajīvanādhārabhūtadinarātitvavyāpakatvasya nanvāgamānāmaprāmāṇyāt kathaṃ tadbodhitaliṅgadhāraṇādeḥ prāmāṇyamiti cenna āgamāprāmāṇyaṃ vadan vādī praṣṭavyaḥ - kimaśeṣāgamānāmaprāmāṇyam uta- vātulāntāḥ kāmikādyāḥ śivaproktāḥ śivāgamāḥ ityanena paramaśivapraṇītatvena prasiddhānāmaṣṭāviṃśatisaṃkhyākānāṃ śaivāgamānāmaprāmāṇyam nārāyaṇāvatāraviśeṣabuddhādipraṇītayāgīyahiṃsāyā adharmasādhanatva##- nādyaḥ na gāyatryāḥ paraṃ mantram aghorānnāparo mantro nāsti tattvaṃ guroḥ param (ma0 sta0 35) ityādinā ca vedamātṛgāyatryādimahāmantranityānuṣṭhāna##- saṅgatikaraṇarūpayajane bodhanenāvibhājyasambandhaḥ siddhyatīti samādhānam antarliṅgadhāraṇenānyathāsiddhiśaṅkāyāmadhyāhāradoṣeṇa samādhānaṃ ca boddhavyam | āgamāprāmāṇyaṃ vadan vādī praṣṭavya iti | atra vikalpatrayopanyāsapuraḥsarasamāhānagranthasyāyamāśayaḥ - vikalpitakalpeṣu sarveṣāmāgamānāmaprāmāṇyamiti jananaṃ jīvanaṃ paścāt tāḍanaṃ bodhanaṃ tathā | athābhiṣeko vimalīkaraṇāpyāyane tataḥ || tarpaṇaṃ dīpanaṃ guptirdaśaitā mantrasaṃskriyāḥ | namaḥ svāhā vaṣaḍḍhuṃ vauṣaṭphaḍantaṃ hṛdādikam || ityete mantrapallavāḥ | mantrāṇāṃ pallavaḥ pādaḥ praṇavaḥ śira ucyate | śiraḥpallavasaṃyukto mantro'bhīṣṭaphalapradaḥ || ṛṣiṃ mūrdhni mukhe cchandaḥ devatāṃ hṛdi vinyaset | ādhāre bījaśaktiṃ ca pādayoḥ kīlakaṃ nyaset || mūkaḥ supto mṛto nagno vīryahīno vṛthāphalaḥ | bhujaṅgaḥ kīlitaḥ śūnya īdṛṅmantrā vṛthāphalāḥ || nyāsaṃ vinā bhavenmūkaḥ suptaḥ syādāsanaṃ vinā | pallavena vinā mantro nagnastu parikīrtitaḥ || śirohīno mṛtaḥ prokto vṛthā mantro guruṃ vinā | ṛṣidaivatachandobhirvarjitastu bhujaṅgamaḥ | kalpaḥ kāmikādivātulāntāgamānāmaprāmāṇyamiti kalpaśca tāvat kenāpyāstikena svīkartuṃ na śakyate sakalāstikagaṇaiḥ prāmāṇyena svīkṛtasya gāyatryādimantrāṇāṃ puraścaraṇavidhestāntikamantrāṇāṃ dīkṣāvidhermantrāṅgabhūtaśiraḥpallavādipāribhāṣikārthasyāgameṣveva nirūpyamāṇatvāt | avaśiṣyate mṛto duṣṭāya datto yo nirvīryaścādhikākṣaraḥ || antaraṃ naikabījena vyāptaḥ kīlita ucyate | yasya japyaṃ śṛṇotyanyaḥ sa mantraḥ śūnya ucyate || ityādinā jananajīvanādimantrasaṃskārādinamaḥsvāhāvaṣaṭkārādipallava##- mūkatvasuptatvādimantradoṣatannivartakāsanaśuddhyādipratipādakānā##- tattadāgamāntargatavacanānāmaprāmāṇye gāyatryādimahāmantranityānuṣṭhānapunaścaraṇāderasiddheḥ | na dvitīyaḥ śivasaṃskārāriṇāṃ caiva jñānadharmavatāṃ satām | aṣṭāviṃśatibhedena proktaṃ śaivamiti smṛtam || kāmikaṃ yogajaṃ cintyaṃ kāraṇaṃ tvajitaṃ tathā | dīptaṃ sūkṣmaṃ sahasraṃ cāṃśumat suprabhedakam || vijayaṃ caiva niśvāsaṃ svāyambhuvamathānalam | vīraṃ ca rauravaṃ caiva makuṭaṃ vimalaṃ tathā || candrajñānaṃ ca bimbaṃ ca prodgītaṃ lalitaṃ tathā | siddhaṃ santānaśarvoktaṃ pārameśvarameva ca || vātulaṃ kiraṇaṃ caivetyaṣṭāviṃśatisaṃhitāḥ || ityāgameṣu vedeṣu vedāntopaniṣatsu ca | dharmastu śāstrataḥ prokto muktermāheśvaro mahān || iti vīrāgamoktarītyā muktyupāyatvena prasiddhaśaivāgamānāmaprāmāṇye - śive śivāgame śaive dharme śivaparigrahe | jaṅgame prāṇaliṅgaikye śivaliṅgārcane guha || śivasthāneṣu sarveṣu vārāṇasyādikeṣu ca | viparītā bhaved buddhiryasya syāt sa bahirnaraḥ || śivanindāparo mūḍhaḥ śivaśāstravinindakaḥ | tasya no niṣkṛtirdṛṣṭā kvāpi śāstre'pi kena ca || iti skāndaśivadharmottarādivacanairmaraṇāntaprāyaścittasūcakaniṣkṛtya##- nahyaprāmāṇikārthanindāyāṃ doṣodghāṭanaṃ yuktam | kiñca sthāvaraliṅgaprāṇaliṅgapratiṣṭhākālakartavyadvādaśasaṃskāra##- kuṇḍamaṇṭapanirmāṇaṃ tattatsaṃskārameva ca | vāstupūjā ca havanaṃ pālikāsu pratiṣṭhitam || ityādīnām adhaḥpaṭṭikādyājyapratārikāntatatsthānaviśeṣe bhuvana##- tadaprāmāṇye tadvihitasaṃskārādyabhāvena sakalavaidikajanāvaśyaka##- api ca śrīnīlakaṇṭhaśivācāryacaraṇakṛtabhāṣye- aṅgāvayavādyanantamāṅgalyaguṇagaṇamaṇijaladheḥ paramaśivasya ityetadgranthena paramaśivaṃ viśiṣya kāni tānyaṅgānītyukteḥ sarvatratā tṛptiranādabodhaḥ svatantratā nityamaluptatā ca | anantaśaktiśca vibhorvidhijñāḥ ṣaḍāhuraṅgāni maheśvarasya || (vā0 pu0 12|31; kū0 pu0 2|8|13) jñānaṃ virāgataiśvaryaṃ tapaḥ śaktiḥ kṣamā dhṛtiḥ | sraṣṭṛtvamātmasambodho hyadhiṣṭhātṛtvameva ca || avyayāni daśaitāni nityaṃ tiṣṭhanti śaṅkare || (brahmā0 pu0 3|4|2|218-219; kū0 pu0 1|10|39-40) iti śaivāgamavacanairaṅgāvayavanirūpaṇena śaṅkarācāryakṛtaprapañcasārādigranthe tryambakaṣaḍakṣarī##- -nirūpaṇasyāgamavacanaireva kṛtatvena tadvirodhāpatteśca | nahi bhāṣya-kārairaprāmāṇikavacanānyudāhriyante | evaṃ vyāsamanvādi##- brāhmaṇo'syahaṃ manuṣyeṣu brāhmaṇaḥ viśvādhiko rudro maharṣi (śve0 u0 3|4) iti brahmarṣitvena niravadyaṃ nirañjanam (śve0 u0 6|19) iti nityatvena ca prasiddhaparaśivapraṇītāgamaprāmāṇyasyā-parihāryatvācceti | na caramaḥ pakṣaḥ viṣṇorjaganmohanīveṣadhāraṇasamaye'śeṣajaganmohaka-tvasya rāmādyavatāre sītālakṣmaṇaviyogādijanitavyāmohasya svato'pi sattvena ca parapratārakabuddhāvatārapraṇītavedaviruddhāgamānāmaprāmāṇye tviṣṭāpatteḥ | nanu kūrmapurāṇe - evaṃ saṃcodito rudro mādhavena murāriṇā | cakāra mohaśāstrāṇi keśavo'pi śiveritaḥ || kapālaṃ lākulaṃ śāktaṃ bhairavaṃ pūrvapaścimam | pāñcarātraṃ pāśupataṃ tathānyāni sahasraśaḥ || (1|15|112##- iti śivakeśavayorubhayorapi mohaśāstrakartṛtvapratipādanena tathānyāni sahasraśa ityanyaśabdena śaivāgamānāmapi grahaṇāt teṣāmapya##- nirmitaṃ hi mayā pūrvaṃ vrataṃ pāśupataṃ śubham | tṛtīyaḥ kalpaḥ buddhajinādināstikamaṇḍalapraṇītāgamānāmaprāmāṇyamiti tatreṣṭāpattireva bhavatāmivāsmākamapi bauddhādyāgamānāmaprāmāṇye'pi śaivāgama- guhyād guhyataraṃ sūkṣmaṃ vedasāraṃ vimuktaye || eṣa pāśupatācāraḥ sevanīyo mumukṣubhiḥ || (2|37|141, 143) iti rudrākṣaliṅgadhāraṇarūpapāśupatavratapratipādakāgamasya śrautatvaṃ pratipādya anyāni śaivaśāstrāṇi loke'smin mohanāni vai | vedavādaviruddhāni mayaiva kathitāni tu || (2|37|145) ityuktvā vāmaṃ pāśupataṃ saumaṃ lākulaṃ caiva bhairavam | na sevyametat kathitaṃ vedabāhyaṃ tathetarat || (2|37|146) iti | yāni śāstrāṇi dṛśyante yuge'smin vividhāni tu | śrutismṛtiviruddhāni teṣāṃ niṣṭhā hi tāmasī || kāpālaṃ pāñcarātraṃ ca yāmalaṃ vāmamārhatam | evaṃvidhāni śāstrāṇi mohanārthāni tāni tu || (1|11|272-273) iti śrutismṛtiviruddhānāmevāprāmāṇyasvīkārāt kirātaveṣadhāriparameśvarapraṇītaśābaratantrabuddhāvatārapraṇītabaud dhā-dyāgamānāmevānyapadena grahaṇāt | nanu tarhi śaivāgamānāṃ śrutismṛtisāramayatvaṃ kathamiti cet - pūrvokta##- katvena gautamamanvādyācāraviṣayasthāvaraliṅga- pratiṣṭhāvidhāyakatvena kālāgnirudrarudropaniṣadādisiddhavibhūtirudrākṣa##- tattvamasītyādyanekaśrutibodhitajīvabrahmaikya##- chāndogyabṛhadāraṇyakādi-śrutivihatānekārthatvācceti | iti śrīmadvedavedāntapurāṇāgametihāsasārabhūtaśrīmadviśiṣṭādvaita##- -##caṇḍakiraṇādvaitakumbhikumbhadalanaraudrapañcānanaśrīmannandī##- prāmāṇyākṣateriti | mahāmahopādhyāyapaṇḍitaśrīśivakumārami'sraśāstriviracita##- samāptaḥ || uttarabhāgaḥ nanvetāvatā liṅgadhāraṇasiddhāvapi mṛtasya brāhmaṇasya dāhakriyā vidhīyate bhavadanuṣṭhīyamānakhananasya kutrāpyavidhānāt kutastatsiddhiḥ? iti ceducyate - ṛgvede - kardamena prajā bhūtā mayi saṃbhava kardama (ṛ0 khi0 5|87|11) iti mantreṇa tatsiddhiḥ | kardamena pṛthivyā prajāḥ tiryaṅmanuṣyādinānāvidhajīvakoṭayaḥ bhūtāḥ saṃjātāḥ | sajalamṛtpiṇḍavācakakardamaśabdaprayogeṇa pradhānopādānabhūtāyāṃ pṛthivyāṃ jalāderupasarjanavidhayā liṅgadhāraṇasya kartavyatāmārabhya liṅgadhāraṇamūlabhūtaśrutismṛtikāmikādyāgamānāṃ prāmāṇyaparyantā bahavo'rthāḥ pūrvabhāge nirūpitāḥ | idānīṃ liṅgadhāriṇāṃ prayāṇottaraṃ tanmate'nuṣṭhīyamānāyāṃ taddehasya bhūmikhātanikṣepātmakapratipattau pramāṇamupanyasyate | tatra - kardamena prajā bhūtā (ṛ0 khi0 5|87| 11) sahakāritvamityavagantavyam tadabhāve ghanībhūtapṛthivīmātrasya dehanirmāṇopayogitvābhāvāt | tādṛśīṃ mahīṃ prati mṛtapuruṣeṇa prārthyate - mayi sambhava kardama iti | he sajalamṛtpiṇḍātmakapṛthivi mayi kālaparipākato maraṇe prāpte dvātriṃśatparvayuksamādhyaparanāmakatvad-garbhasthite maccharīre sambhava ācchādya vilīnāvasthāṃ gamayitvā duritanivṛttipūrvakaṃ māmuttamalokaprāptimantaṃ kurvityarthaḥ | mahīṃ devīṃ viṣṇupatnīmajūryāṃ mahīṃ devīṃ viṣṇupatnīm (tai0 brā0 3|1|2|6) iti ṛgdvayam pratīcīmenāṃ haviṣā yajāmaḥ iti parāyate nakṣatreṣṭipaṭhitamantreṇāpi khananasiddhirbhavati | atra jñātibandhusametakartrā mṛtapuruṣaśarīraṃ śibikādinā samīpaṃ prāpayya tatra kartavyayāvatsaṃskārānantaraṃ bilapraveśakaraṇe viniyuktasyāsyāyamarthaḥ - enāṃ mahīṃ devīṃ prati haviṣā mṛtapuruṣaśarīrarūpeṇa yajāma iti | tathā cāgnau hūyamānapuroḍāśājyādihaviṣa iva pṛthivībilanikṣiptaśarīrasya tatraiva vilīnatāprasaktyā tasyāśca samādhau gopanaṃ vinā'nupapannatvāt siddhiriti saṅketagrāhakatvena śrutismṛtyādinikhilaśabdapramāṇāpekṣitatayā svataḥpramāṇatvena ca prasiddhanighaṇṭuvacanādapi paryavasānagatyā tatsiddhiḥ | tathāhi - pāñcabhautikadehasya pañcatākāladharma iti pañcabhūtānāṃ saṃpuṭīkaraṇena dehārambhaḥ tasya kālaparipākavaśāt pañcatvaprasaktau pañcāvayavānāṃ pañcabhūteṣvekīkaraṇamāvaśyakam | tatra vāyvākāśayorapratyakṣatvena tatrānukramaṇaṃ vyavahārayogyaṃ na bhavatīti pṛthivyaptejaḥsveva saṃyojanaṃ kāryam | tatrāpyagnijalayoḥ pṛthivyādhārakatvena sarvādhārapṛthivyāmeva nikṣepaṇaṃ kṛtvā tattvasaṃyojanamāvaśyakam | ata evoktaṃ parāśarasmṛtau - śarīraṃ pañcatattvākhyaṃ tattvaṃ tattvena yojayet | tatrāpi pṛthivītattve yojanaṃ mokṣasādhanam || iti | api ca avasāne'gnisaṃskāravatāmapyasṛṅmāṃsamilitadehasya dahanadahyamānatve'pyasthyādisvarūpāṅgaśeṣasya pṛthivīṃ gaccheti mantreṇa mahītale gaṅgā'bhasi vā kṣepaṇamāvaśyakam | tathā caikadeśasyāgnidāhyatvamavaśiṣṭasya pṛthivījalādinikṣepa ityaṅgīkāre''rthavairasya prasaṅgāt sarvādhārabhūtāvaninikṣepaṇameva kartavyam | taduktaṃ kūrmapurāṇe - dagdhe'pi dehe punaraṅgaśeṣo nikṣipyate'sau bhuvi vā laje vā | tasmāt tu nikṣepavidhirbalīyānniḥśeṣabhāvādapunarvidhānāt || iti | śarīraṃ pañcatattvākhyam iti parāśarasmṛtyādi ca pramāṇatvenopanyastam | pitṛmedhaprakaraṇapaṭhitaśrutyādīnāṃ virodhamāśaṅkya ca liṅgāṅgasaṅgibrāhmaṇaviṣayakatvena na codāhṛtaśrutismṛtyādibhiḥ sarvatra pidhānavidhāne dahanavidhāyaka-pitṛmedhādipaṭhitaśrutyādīnāṃ nirviṣayatvaprasaṅga iti vācyam pūrvodāhṛtapadmapurāṇaśātātapamanvādismṛtivacanānurodhena sāmānyato'pi khananavidhāyakavākyānāṃ chāgapaśunyāyena liṅgāṅgibrāhmaṇaviṣayatvamaṅgīkṛtya dahanavidhāyakavākyānāṃ tadatiriktaviprādiviṣayatvena saṅkoce bādhakābhāvāt | anyathā karmadvayavidhāyakavākyānāṃ parasparavirodhenobhayorapyavaidikatvāpatteḥ | khananavākyānāṃ taditiriktaviṣayakatvena pitṛmedhavākyānāṃ vyavasthāpanaṃ kriyate parasparaviruddhārthavākyānāṃ vinā vyavasthāṃ prāmāṇyāyogena vyavasthāyā āvaśyakatvāt | ata eva darpaṇe brahmavidyāvidvaryairuktam - jīvabrahmaṇorabhedāṅgīkāre dvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣasvajāte | tayoranyaḥ pippalaṃ svādvatyanaśnannanyo'bhicākaśīti || (śve0 u0 4| 6) dve brahmaṇī veditavye paraṃ cāparaṃ ca (maitrā0 6/22) iti bhedapratipādakavākyavirodhena bhedāṅgīkāre- atraiva prasaṅgād viśiṣṭādvaitasiddhāntamapi kiñcidupapādayati - ata eva darpaṇa ityādinā | virodhābhāvāditi | dvā suparṇā sayujā sakhāyā ityādi | dvau suparṇāvityarthaḥ | supāṃ sulug (pā0 7|1|39) ityādiśāstreṇa dvicanasya ḍādeśaḥ | atra - ūrdhvamūlamadhaḥśākhamaśvatthaṃ prāhuḥ (bha0gī0 15|1) ityādinā śarīrasya vṛkṣatvena varṇānāccharīrameva vṛkṣaśabdenocyate | laukikapakṣiṇoriva śarīrarūpavṛkṣāśritatvājjīvātmaparamātmanoḥ pakṣitvena varṇanaṃ kriyate | samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣasvajāte iti | jīvātmaparamātmānāvubhāvapi ekameva śarīrarūpaṃ vṛkṣamadhiṣṭhitavantau | tayorjīvātmaparamātmanormadhye'nyorthājjīvaḥ pippalaṃ karmaphalaṃ svādu upalakṣaṇamidaṃ svasvakarmānusāreṇa svādu asvādu vā atti bhuṅkte | anyaḥ paramātmā'naśnan avidyāyā abhāvenāluptacaitanyaśaktitayā śarīradharmāsambaddhaḥ | tathā ca karmabandhābhāvena karmaphalaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ cābhuñjāna evābhicākaśīti dedīpyate | asyāṃ śrutau jīvabrahmaṇorbhedaḥ pratipādito bhavati | evam - dve brahmaṇī veditavye paraṃ cāparaṃ ca ityatrāpi | neha nānāsti kiñcana (bṛ0 u0 4|149) eka eva rudro na dvitīyo'vatasthe (śve0 u0 3|2) yatra nānyat paśyati nānyacchṛṇoti nānyadvijānāti sa bhūmā (chā0 u0 7|24|1) ityādyabhedavidhāyakavākyavirodhena cobhayoraprāmāṇyaprasaktyā ekamevādvitīyaṃ brahma (chā0 u0 6|2|1) neha nānāsti kiñcana (bṛ0 u0 4|4|19) nānyo'to'sti draṣṭā nānyo'to'sti śrotā (bṛ0 u0 3|7| 23) ityādau yatra nānyat paśyati nānyacchṛṇoti chā0 u0 7|24|1) ityādau ca jīvabrahmaṇorekatvaṃ pratipādyata iti parasparaśrutivirodhānna kevalaṃ dvaitaṃ nāpyadvaitaṃ mantuṃ śakyate api tu viśiṣṭādvaitapakṣa eva mantavyaḥ | tadarthastu - viśiṣṭaṃ ca viśiṣṭaṃ ca viśiṣṭe viśiṣṭayoradvaitaṃ viśiṣṭādvaitamiti | atra sūkṣmacidacitprapañcaśaktiviśiṣṭaṃ brahma ekaviśiṣṭapadenocyate | viśiṣṭādvaitapakṣa evāṅgīkaraṇīyaḥ | tatpakṣe tu sthūlasūkṣmacit##- viśeṣaṇaviśeṣyabhedamādāya dvaitavākyānāmapi prāmāṇyasiddhyā virodhābhāvāditi | na ca dahanasya vipraviṣayatvaṃ khananasya jātyantaraviṣayatvamiti vācyam teṣāṃ vedavihitakarmādhikārābhāvāt khananasyaiva vipraviṣyatvaṃ dahanasya jātyantaraviṣayatvamiti vaiparotyāpatteśca ācāravirodhasyobhatrāpi tulyatvādityalam | nanūdāhṛtamantraiḥ idamevāvyākṛtacidacitprapañcaviśiṣṭamapyucyate | sthūlacidacitprapañcaśaktiviśiṣṭaṃ brahmāparaviśiṣṭapadenocyate | tayorekatvamastīti siddhāntasvarūpam | arthāt sthūlāvasthāpannasya sūkṣmāvasthāpannasya cāntaryāmi pradhānabhūtaṃ niyāmakaṃ parameśvaratattvamekameva | tasya cetanānāṃ jīvānāmantaryāmicetanarūpatvāt tadapekṣayā nānyo'to'sti draṣṭetyādi nānyacchṛṇotītyādic a śrutivākyamupapadyate | śarīrendriyādyanekavastuvaiśiṣṭye'pi devadatta eka evedānīṃ svagṛhe'stīti vyavahārasya pravṛttivad ekamevādvitīyaṃ brahmetyupapannam | dvā suparṇā iti tu svarasatayaivopapannamiti na kasyāpi śrutervirodha ityāha - virodhābhāvāditi | itaḥ paraḥ saṃkṣepeṇa granthakārasyāśayaḥ pradarśyate | antyakṛtyaviṣaye pitṛmedhasambandhiśrutismṛtīnāṃ taditaraśaivāgamādivākyānāṃ ca jātibhedena khananasyāpātataḥ prasaktāvapi mṛtapuruṣaṃ khanediti vidhivākyābhāvena na vaidhatvamiti cet? maivam pretaṃ dahediti vidhyabhāve'pi vidhiprayojakarūpa-sampattyā pitṛmedhādipaṭhitatattanmantraliṅgaiḥ pretaṃ dahediti vidhikalpanavat pūrvodāhṛtānekamantraliṅgairvidhiprayojakarūpasampattyā ca mṛtapuruṣaṃ khanediti vidhikalpanaucityāditi | vastutastu sadānandopaniṣadi - śaivaṃ liṅgamurasthale dhāryaṃ vipreṇa (7-8) ityādinā liṅgadhāraṇaṃ vidhāya sākṣādeva vyavasthā na śakyate kartum vinigamanāviraheṇa vaiparītyasyāpi śaṅkanīyatvāt | khanane liṅghaṭitavidhirna dṛśyata iti na śaṅkanīyam | khananamapi vidhīyate- śivā tanūracittādvile nikṣipet (10) iti | śivā liṅgasvarūpaśivasambandhinyo yāstanavastāstanūracittānmaraṇādūrdhvaṃ bile nikṣipet khananakriyāṃ kuryādityarthaḥ | upaniṣadantare- sa yāvajjīvo mriyate athainamavanaye haranti ityanena khananaṃ vidhīyate | śivabhakto jīvaḥ yāvanmriyate mṛto bhavati atha maraṇānantaramenaṃ bhaktamavanaye bhūmyai haranti pṛthivīgarbhe samādhikriyāṃ kṛtvā bhaktadehaharaṇaṃ kuryādityartha iti | na cāvanaye harantītyatrā'vanyāmagninā harantītyarthaḥ kiṃ na syāditi vācyam viprāya gāṃ dadyād adadyād dānaṃ svagotrāya smṛtyādinānumeyatvāt | sadānandopaniṣadādau vidhirapyasti | śivadharmaśāstravacaneṣu ityādau viprādergodānādisaṃpradānatvavadasyā eva caturthyāharaṇa##- bhūmau vinikṣiped dehaṃ bhaktānāṃ śivayoginām | ajñātvā dahanaṃ kuryānnarakaṃ vā'dhigacchati || na śarīraṃ daheddhīmān śivabhaktasya kasyacit | pretāśaucaṃ parokṣe ca varjayenmunisattama || śivabhakto mṛto yastu dahanādirna vidyate | dagdhasya dahanaṃ nāsti pakvasya pacanaṃ nahi || jñānāgnidagdhadehānāṃ na ca dāho na ca kriyā || iti śivadharmaśāstravacanairbhaktānāṃ dahananiṣedhapūrvakakhanana##- śarīraṃ pārthivaṃ bāhyaṃ liṅgaṃ yattaddhi pārthivam | ubhayaṃ pārthivaṃ yasmād gopyaṃ randhre tu pārthive || iti vātulāgamavacanānurodhena śarīraliṅgayoḥ pṛthivīprakṛtikatvena tatraiva vilīnataucityācca | na ca śarīrasya pāñcabhautikatvena tejasyeva śarīraharaṇaṃ kiṃ na syāditi vācyam sarvādhārapṛthivyā liṅgāṅgasaṅgiyogināṃ khananātiriktakalpānuṣṭhāne mahān doṣo'pyukto'sti | śarīrārambhakāṇāṃ pañcānāṃ bhūtānāṃ madhye bhūmeḥ atyantābhyarhitatvena prathamātikramakāraṇābhavena ca pṛthivīmattva evaikīkaraṇaucityāditi | tathā ca sāvakāśaniravakāśayorniravakāśaṃ balīya iti nyāyena āgniṣomīyavākyasyeva khananavidhāyakavacanānāṃ balīyastvena dahanavidhāyakavākyānāṃ māṃ hiṃsyāt sarvā bhūtāni iti vākyasyāgnīṣomīyapaśuvyatiriktaviṣayatvavad brāhmaṇaviśeṣa##- prāthamyaṃ prādhānyamastīti tatraiva bhūtāntarāpekṣayā yojanamucitam | mā hiṃsyāt sarvā bhūtāni agnīṣomīyaṃ paśumālabheta iti vākyayoriva sāmānyaviśeṣabhāvaḥ prakṛte ekasmin vākye liṅgāṅgasaṅgipadayogād na codāhṛtaśrutyā bodhitasya khananasya yativiṣayatvamiti vācyam sarvatra śarīramityādau yativācakapadābhāvenobhayatra khananācārānurodhenobhayasādhāraṇyena khananavidhāyakaśrutīnāṃ saṅkocāsahiṣṇutvāt udāhṛtasmṛtyādau liṅgāṅgibrāhmaṇabodhakapadasattvācceti | kiñca bhārate'nuśāsanaparvaṇi gaurīṃ prati śivavacanena dahanakhananobhayorapi vihitatvena vedatulyabhāratabodhitakhananasya liṅgadhāribrāhmaṇaviṣayatvamāvaśyakameva | tathāhi - svabhāvamaraṇaṃ nāma na tadātmecchayā bhavet | tadā mṛtānāṃ yatkāryaṃ tanme śṛṇu yathā tathā || bhūmau saṃveśayed dehaṃ narasya vinaśiṣyataḥ | nirjīvaṃ śṛṇuyāt sadyovāsanāt tu kalevaram || boddhavyaḥ | yativiṣayakatvamapi na sambhavati yatipadābhāvāt | mālyagandhairalaṃkṛtya suvarṇena ca bhāmini | śmaśāne dakṣiṇe deśe citāgnau pradahenmṛtam || athavā nikṣiped bhūmau śarīraṃ jīvavarjitam || iti | na cātra dahanasya brāhmaṇaviṣayatvaṃ khananasya jātyantaraviṣayatvamiti vācyam vinigamakābhāvena vaiparītyāpatteḥ | na ca dahanasya śrautatvena tadeva vinigamakamiti vācyam khananasyāpyanekaśrutismṛtyādibodhitasya pūrvamupapāditatvāt | * * * * * * liṅgaṃ saṃyoga āśrayaḥ | tasmālliṅgāṅgisaṃyukto yo'pi so'tyāśramī bhavet || prathamaḥ kananopāyo dvitīyo dahanātmakaḥ | tṛtīyo'darśanopāyaḥ svadehaṃ tyaktumicchatām || adarśanamiti śreṣṭhamaviyogo'ṅgaliṅgayoḥ | tathaiva khananaṃ śreṣṭhaṃ viśuddhaṃ pṛthivībile || tayorabhāve dahanaṃ śikhikarpūrayogavat || iti vātulottaratantrānurodhācceti | athaivamuktapraṇālyā liṅgāṅgibrāhmaṇānāṃ sarveṣāmapi dahananiṣedhe - arthī samartho vidvān jātaputraḥ kṛṣṇakeśo'gnīnādadhīta (śā0 bhā0 6|1|5) ityādivākyavihitasādhanasampannasya brāhmaṇamātrasya ##- yajñena dānena tapasā'naśanena (bṛ0 u0 4|4|32) iti śrutyāpāditabrāhmaṇaveda-sādhanībhūtayajñasyāvaśyakartavyatvena - kaśyapā'tribharadvājagautamādyā maharṣayaḥ ityudāhṛtaliṅgapurāṇavacanavihitaliṅgadhāraṇavatāmeva kaśyapādīnāṃ śivapurāṇe vāyavīyasaṃhitāyāṃ jaṭāliṅgadhāraṇanirūpaṇaprastāve āhitāgnitvapratipādanādādhunikānāmapi keśāñcit pūrvaśaivānāmuktasādhanavatāmāhitāgnitvadarśanāt | teṣāmapi dahananiṣedhaprāptau - āhitāgnibhirdahanti yajñapātraiḥ iti kalpasūtravirodhaḥ tena cāhitāgnimātrasyāvasāne vaitānāgnihotrapātraiḥ saha dahanavidhānāditi cet? maivaṃ maṃsthāḥ kaśyapātribharadvājagautamādyā maharṣayaḥ ityādinā liṅgapurāṇe kaśyapādimaharṣīṇāṃ liṅgāṅgasaṅgitvamuktam | śivapurāṇe vāyavīyasaṃhitāyāṃ kaśyapādīnāmāhitāgnitvamuktam | tatra kā prakriyā'śrayitavyeti vicārastu evaṃ mṛtāṃ savarṇāṃ strīṃ dvijātiḥ pūrvamāriṇīm | dāhayedagnihotreṇa yajñapātraiśca dharmavit || bhāryāyai pūrvamāraṇyai datvā'gnīnantyakarmaṇi | punardārakriyāṃ kuryāt punarādhānameva ca || (5|167-168) iti manusmṛtyā yajvapatnyāḥ prathamaṃ maraṇaprasaktau yāgīyāgnihotra-pātraiḥ saha tasyā dahanavidhānena dvītiyavivāhāt pūrvameva yajvano'pi maraṇaprasaktāvagnihotrapātrāṇāṃ pūrvaviniyuktatvena tadviṣaye kalpasūtravihitayāgīyāgnihotrapātrakaraṇakadahanasyānityatvasvīkārāt | na ca kalpasūtre yajñapātrairveti vikalpavidhānādaraṇyādivyatiriktapātrāgni##- punaragnimutpādyāraṇyādinā saha dāhaḥ na kartavyaḥ teṣāmṛṣīṇāṃ kalpāntasthāyitvena tadvicāre phalābhāvāt | itaḥ paramapi saṃbhāvitānāmāśaṅkānāṃ nirākaraṇena khananapakṣaḥ śivaliṅgāṅgisaṅgiṣu sthāpitaḥ | kriyata iti vācyam yajñapātraiśca dharmavit (5|167) iti manusmṛtyā kiñcitpātravyatiriktapātrairdahanāpratīteḥ tathāpi yāgīyāgnihotreṇa yajvano dahanābhāvena kalpasūtravihitakarmānityatvasyāparihārācca | kiñca prājāpatyāṃ nirūpyeṣṭiṃ sarvasvena sadakṣiṇām | ātmanyagnīn samāropya brāhmaṇaḥ pravrajed gṛhāt || (6|38) iti manusmṛtyā''hitāgnerviprasya turyāśramasvīkārasamayasamavadhāne prājāpatyeṣṭiṃ nirvartyāgnīnāmātmāropaṇaṃ kṛtvā svagṛhāt pravrajediti vidhānena tasya ca - sarvakarmanivṛttasya dhyānayogaratasya ca ityādipūrvodāhṛtavacanena dahananiṣedhavat tadviṣaye'pyanityatvācca | na ca saṃnyastasya yajvano dahanābhāve'pi tatpatnīdehāvasānaparyantaṃ pātrāṇi saṃgṛhyāvasānakāle pātraiḥ saha dahanaṃ kriyata eveti vācyam āhitāgnimagnibhirdahanti iti śrutapulliṅgatānirvāhāyāhitāgni-padasya yajvaparatvena tasya dahanābhāve'nityatvāparihārāt | na ca liṅgavyatya-yenāhitāgnipadasya tatpatnīparatvamapi svīkriyata iti vācyam yāgīyāgnihotra##- kalpasūtravihitakarmaṇo'nitya-tvāvaśyambhāvāt deśakālavaiparītyādinā yajñapātravicchede tatsahabhāve-nāpi dahanābhāvāt saṃnyasyadyajvā'gnihotrātmāropaṇasamakālameva pātrāṇāṃ pṛthagdahanaṃ kṛtvā saṃnyasyatīti pakṣe tatpatnīdehāvasāna-paryantaṃ yajñapātrābhāvācceti | api ca - gṛhasthastu yadā paśyed vapuḥ patitamātmanaḥ | apatyasyaiva cāpatyaṃ tadāraṇyaṃ samāśrayet || saṃtyajya grāmyamāhāraṃ sarvaṃ caiva paricchadam | putreṣu bhāryāṃ nikṣipya vanaṃ gacchet sahaiva vā || agnihotraṃ samādāya gṛhyaṃ cāgniparicchadam | grāmādaraṇyaṃ niḥsṛtya nivasenniyatendriyaḥ || * * * vaitānikaṃ ca juhuyādagnihotraṃ yathāvidhi || (ma0 smṛ0 6|2-4,9) iti smṛtyā yajvanastadanyasya vā gṛhasthasya - brahmacārī gṛhī bhaved gṛhī bhūtvā vanī bhaved vanī bhūtvā pravrajet ityāśramakramavidhāyakavākya-vihitavānaprasthāśramasamayabandhe svayamāhitāgniścet prājāpatyeṣṭiṃ kṛtvātmanyagnīnāropya putrādau bhāryāṃ niveśyāraṇyapraveśaṃ kuryāt | yadvā vānaprasthasyāgnihotrādikarmādhikārasya vidyamānatvena vaitānāgni##- vanyavṛttyaiva jīvannagnihotrādisakalakarmānuṣṭhānamācaranneva nivasedityabhihitatvena vānaprasthasya yajvano dehāvasānaprasaktau - vānaprasthaṃ yoginaṃ ca liṅgaikyaṃ bhikṣukaṃ yatim ityādyutāhṛtaśātātapasmṛtyā tasya khananavidhānena kalpasūtravihitayāgīyāgnihotrapātrakaraṇakadahanasya nityatvābhāvācca | na ca tasya dahanābhāve'pi tatpatnīdehāvasānaparyantaṃ pātrādikaṃ saṃsthāpya taiḥ saha kriyata iti vācyam patnīsahabhāvenai- vāśramasvīkāreṇa tasyā api vānaprasthatvena dahanāyogāt | tarhi vaitānapātrāṇāṃ kā gatiriti cet? agnihotreṇa pātrāṇāṃ pṛthag dahanam vānaprasthapatnīśarīrasya khananameva kāryamiti gṛhāṇa | astu vā vānaprasthapatnyā dahanam tathāpi yajamānātikrame vaitānāgnerabhāvena pātrāṇāṃ deśakālavaiparītyena vicchede laukikāgninā dahane'pi sūtravihitakarmānityatvasya vajralepāyitatvameva | nanu kalpasūtravihitāgnidahanasya śrautatvena balavattvānna śātātapādismṛtyā tasyānityatvakathanaṃ yuktamiti cenna śrutāvapi tasyānityatvabodhanāt | tathā ca- ye'gnidagdhā ye'nagnidagdhā ye vā jātāḥ kule mama | bhūmau dattena piṇḍena tṛptā yāntu parāṃ gatim || iti piṇḍapradāne śrūyate | atra cānagnidagdhakoṭipraviṣṭatvamāhitāgnī##- dāhayet iti bālānāṃ dahananiṣedhāt teṣāmevānagnidagdhakoṭau praveśa iti na sūtravihitāgnidahanānityatvamiti vācyam asaṃskṛtapramītā ye tyāginyo yāḥ kulastriyaḥ | dāsyāmi tebhyo vikiramannaṃ tābhyaśca paitṛkam || iti teṣāṃ pṛthakkḷptividhānāt | nāpi yatīśvarāṇāmanagnidagdhakoṭi##- na tasya dahanaṃ kāryaṃ na ca piṇḍodakakriyā | ekoddiṣṭaṃ na kartavyaṃ saṃnyastānāṃ kadācana || iti śaunakasmṛtyā yatīśvarāṇāṃ piṇḍapradānaniṣedhāt | nāpi jātyantarāṇāṃ praveśaḥ śūdrāṇāṃ vedamantreṇa vidhānāyogena - yajamānakule jātā dāsā dāsyo'nnakāṅkṣiṇaḥ ityādipurāṇavacanaireva tṛptividhānāditi | ataḥ pariśeṣapramāṇena deśāntare vijanapradeśamṛtānāmaputrakāṇāṃ kartrādyabhāvenāgnisaṃskārābhāva-vatāṃ yajamānakulodbhavānāmāhitāgnīnāmanāhitāgnināṃ vā gṛhasthānāmaraṇyādipraviṣṭānāṃ dehāvasāne khananakriyāyāmuktā##- evaṃ ca kalpasūtrādivihitāgnidahanasyānityatvasiddhau liṅgadhāridvijānāmudāhṛtānekaśrutismṛtyādikadambena khananakriyāvidhānādāhitāgnīnāmapi teṣāṃ dehāvasānapūrvakāle prājāpatyeṣṭiṃ kṛtvātmanyagnīnāropya mṛtānāṃ khananakriyaiva kartavyā tatpatnīnāmapyavasāne pātrāṇāṃ pṛthag dahanaṃ kṛtvā khananameva kartavyamityavagantavyam | kiñca mārgaśaivānāṃ (pūrvaśaivānāṃ) dahanakaraṇe khananākaraṇe ca pratyavāyavidhānādāhitāgnyanāhitāgnisādhāraṇyena tadviṣaye dahanavidhāyakasakalavākyānāmapi saṃkoca evāṅgīkaraṇīyaḥ | taduktaṃ sadānandopaniṣadi - śivaliṅgadharaṃ vipraṃ vipannaṃ tu na dāhayet | yadi vā dāhayet tasya brahmahatyā tadā bhavet || (12) iti | skānde - mṛtaliṅgāṅgino dehamajñānād dahate yadi | śivālayasahasrāṇāṃ dāhadoṣamavāpnuyāt || yadīcched dahanaṃ tatra śivāgnau tannivedayet | tatrāpi liṅgakāyasya dahanaṃ tu vivarjayet || iti | padmapurāṇe - sarvāśramātirekeṇa bhavedatyāśramī dvijaḥ | liṅgāṅgī yadi vā mukto dagdhuṃ nārhati karmaṇā || iti | vāyavīyasaṃhitāyām - ṣaḍadhvaśuddhiṃ vidhivat prāpto vā mriyate yadi | paśūnāmiva tasyeha na kuryādaurdhvadaihikam || śivadharmaśāstre - yaḥ prāṇaliṅgasaṃllagno liṅgaprāṇī viyujyate | śarīradahanāt tasya narake kālamakṣayam || bhasmoddhūlitasarvāṅgamāpādatalamastakam | roma roma bhavelliṅgaṃ taddehaṃ dāhavarjitam || yogāgnipluṣṭakāyasya tvātmaliṅgeṣṭaliṅgayoḥ | saṃyogānmokṣakāle tu mumukṣoḥ sā tanūḥ śivā || yadaṅgaṃ tu mṛtaṃ dṛṣṭaṃ nikṣipet tat tu liṅginaḥ | taddehadahanād ghoraṃ rauravaṃ narakaṃ vrajet || prāṇaliṅgavatāṃ puṃsāṃ liṅgaprāṇavatāṃ tanoḥ | prāpte maraṇakāle tu na kuryād dahanaṃ budhaḥ || ajñānād dahanaṃ kṛtvā narakaṃ vādhigacchati || iti | vīrāgame - koṭiśaivālayaṃ dagdhaṃ śivabhaktaṃ dahed yadi | dahannajñānayogena brahmahatyāmavāpnuyāt || liṅgadehiśarīrasya liṅgasaṃskāravarjitaḥ | kuryācced vahnisaṃskāramubhayornarake kṣayaḥ || yaḥ prāṇaliṅganikṣipto nikṣipet taṃ tu liṅginam | taddehadahanād ghoraṃ rauravaṃ narakaṃ vrajet || iti | śivarahasyakhaṇḍe - rudrarūpaḥ śivajñānī sarvāṅge liṅgasaṅginaḥ | karmamantreṇa dahanānnarakaḥ kālamakṣayam || liṅgaṃ bhūtiṃ ca rudrākṣaṃ ye dehe dhārayanti ca | sarvāṅgaliṅgasaṃyuktaṃ taddehaṃ śivamucyate || taddehaṃ dahate karmī narakaḥ kālamakṣayam || iti | evaṃ ca - yāvajjivamagnihotraṃ juhuyāt aharahaḥ sandhyāmupāsīta snānaṃ sandhyā japo homaḥ svādhyāyaḥ pitṛtarpaṇam | ātithyaṃ vaiśvadevaṃ ca satkarmāṇi dine dine || dadyādaharahaḥ śrāddhaṃ pitṛbhyaḥ prītimāharan || ityādivākyavihitākaraṇe pratyavāyajanakayāvajjīvakartavyanityanaimittikādi-sakalakarmāṇi parityajya - aśvālambhaṃ gavālambhaṃ saṃnyāsaṃ palapaitṛkam | devareṇa sutotpattiṃ kalau pañca vivarjayet || iti vaidhaniṣedhasattve'pi liṅgadhāraṇarahitabrāhmaṇānāṃ yāgagaṅgāsnānānnadānāditattatsatkarmānuṣṭhānānantaraṃ gārhasthyaṃ parityajya yatyāśramasvīkāre gṛhasthāśramakṛtatattatsatkarmajanitāpūrvaṃ tadātmani vartate na vā? ādye āśutaravināśino yāgādeḥ kālāntarabhāvisvargajanakatvānyathānupapattyā kalpitāpūrvasya karmādhīnalokaprāptihetutvena saṃnyastānāmapi tadaṅgīkāre sāyujyamuktyarthaṃ saṃnyāsa iti siddhāntavākyānupapattiḥ | na ca niṣkāmanākṛtakarmānuṣṭhānasya muktiprayojakatvena svargakāmo yajetetyatra svargapadasya - yanna duḥkhena saṃbhinnaṃ ca na grastamanantaram | abhilāṣopanītaṃ yat tatsukhaṃ svaḥpadāspadam || ityādivākyabodhitasvaḥpadavācyasukhasvarūpamokṣavācakatvena yatyātmani gārhasthyakṛtakarmajanitāpūrvasattve'pi na muktihāniriti vācyam tarhi niṣkāmanākṛtakarmānuṣṭhānenaiva mokṣasiddhau yāvajjivakartavyatattat-karmatyāgapūrvakamāśramasvīkāre prayojanābhāvāt | na ca - nānyatra karmasantyāgānmokṣaṃ vindanti mānavāḥ na karmaṇā na prajayā dhanena tyāgenaike amṛtatvamānaśuḥ (tai0 ā0 10|10|3) ityādinā karmasaṃtyāgenaiva mokṣapradarśanena yatyāśramasvīkāra āvaśyaka eveti vācyam tādṛśavākyānām - tameva viditvātimṛtyumeti nānyaḥ panthā vidyate'yanāya (śve0 u0 3|8) tarati śokamātmavit (chā0 u0 7|1|3) jñānādeva tu kaivalyam ityādyanurodhena jñānasya sākṣāddhetutvabodhanāt taddvārā karmaṇāṃ muktihetutvaṃ na sākṣādityatra tātparyam na tu jñānadvārā taddhetutvaṃ nāstītyatreti | anyathā - nityanaimittikaireva kurvāṇo duritakṣayam | jñānaṃ ca vimalīkurvannabhyāsena ca pācayet || iti | abhyāsāt tasya vijñānaṃ kaivalyaṃ labhate naraḥ | dharmāt sukhaṃ ca jñānaṃ ca jñānānmokṣo'dhigamyate || karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ (bha0 gī0 3|20) nyāyārjitadhano vidvāṃstattvaniṣṭho'tithipriyaḥ | śrāddhakṛt satyavādī ca gṛhastho'pi vimucyate || kāśyāṃ tu maraṇānmuktiḥ ityādivākyavirodhāpatteḥ tādṛśavākyānāṃ jñānadvārā karmaṇāṃ muktijanakatvabodhakatvāt | dvitīye tattatkarmajanitāpūrvasya phalodayaparyantāvasthāyitvapratipādaka-siddhāntavyāghātāpattiḥ | kiñca vaśiṣṭhaviśvāmitrādīnāṃ nityanaimitti##- muktyarthaṃ saṃnyāsāśrayaṇāyogāccetyādi yauktikabādhasattve'pi - tattvasya śravaṇaṃ kuryāt vedāntavijñānasuniścitārthāḥ saṃnyāsayogād yatayaḥ śuddhasattvāḥ (tai0 ā0 10|10|3) ityādivākyānurodhena śaṅkarācāryaiḥ kalisandhau śapathaśatasādhitatvena caturthāśramo'ṅgīkriyate | yathā ca brāhmaṇamātrasya pitṛmedhādipaṭhitānekamantrairdahanavidhāne'pi - snātvā gṛhasthaḥ śuddhātmā yateḥ saṃskāramācaret | śiṣyaiśca ciramālokya gandhapuṣpairalaṅkṛtam || nṛtyagītādikaiścāpi kuṅkumādyaiḥ kuśodakaiḥ | poṣitaṃ jayaśabdena dundubhidhvaninā tadā || diśaṃ prācīmudīcīṃ vā gatvā tatra khaned budhaḥ | viśuddhe tu kṣitergarte śarīraṃ nikṣiped yateḥ || ityāṅgirasoktaprakārānurodhena yatīnāṃ maraṇe prāpte spṛṣṭyādirnaiva vidyate | aśaucabuddhyā snātaśced dikṣu yātrāṃ vrajennaraḥ || jñātiputrakalatrāṇāṃ parivrāḍmaraṇam yadi | aśaucaṃ nāsti teṣāṃ vai snānamapyācarenna tu || mṛtau na dahanaṃ kāryaṃ parahaṃsasya sarvadā | kartavyaṃ khananaṃ tasya nāśaucaṃ nodakakriyā || anyeṣāmapi bhikṣūṇāṃ khananaṃ pūrvamācaret || ityādimanusmṛtisūtasaṃhitāvacanānurodhena ca teṣāṃ khananādikamapyaṅgīkriyate tathaiva ca mahāpāśupatānāṃ liṅgāṅgasāmarasyajñānavatāṃ liṅgadhāriṇāmapyavasāne khananasyānekaśrutismṛtipurāṇādivihitatvena pitṛtvādiprāptidvārā bhāvyupayogidahanasya pretakṛtyasya prāguktarītyā teṣāmanapekṣitatvena ca bhūtopayogikhananakriyaiva kartavyeti yuktamutpaśyāmaḥ || iyāṃstu viśeṣaḥ - mārgaśaivānāṃ (pūrvaśaivānāṃ) yāvajjīvaparyanta##- prājāpatyeṣṭyāgnīnāmātmāropaṇaṃ vidhāya khananaṃ kriyate anāhitāgniścecchaivatantroktarītyā tat kriyate | aliṅgibrāhmaṇānāṃ tu keṣāñcid yāvajjīvakartavyākaraṇapratyavāya##- ara-svīkāra iti | ata eva mahāpāśupatānāmācāryakṛpākaṭākṣalabdhavedhādidīkṣā##- nāṃ liṅgāṅgasthalatattvaikyānusandhānavatāṃ kālaparipākād dehāvasānena sāpiṇḍyādikamakartavyameva pretakṛtyatvāt | idaṃ hi sāpiṇḍyakaraṇe prayojanam - pitrādīnāṃ dehatyāge pretatvanivṛttiṃ vinā teṣāṃ pitṛlokaprāptyabhāvena taddvārā muktyabhāvena ca tannivṛttyartham - caturthasya nivṛttyarthaṃ pretatvasya nivṛttitaḥ | piṇḍasaṃyojanādūrdhvaṃ caturtho vinivartate || iti vacanānurodhena dvādaśe'hani dīrghapretapiṇḍaṃ tredhā vibhajya kḷptadevatātvavati pitāmahādipiṇḍatrayeṇa saṃyojane pretodakasya tadudakena saha saṃyojanena ca pretatvanivṛttirbhavati | tasya ca vṛddhaprapitāmahasthāne praveśāt tannivṛttirapīti | evaṃ sati pūrvatantre - tasmā etāṃ prājāpatyāṃ śatakṛṣṇalāṃ nirvapet prājāpatyāṃ prajāpatidevatākāṃ śatakṛṣṇalāṃ śivaliṅgāṅgasaṅgiṣu dahanakṛtyaṃ nirasya śivasāyujyaṃ prāptavatāṃ teṣāṃ pretatvābhāvābhiprāyeṇa pretatvanivṛttibhūtasāpiṇḍyādikamapi na kartavyamityupapādayatyagrimagranthena | atraiva pūrvatantasya daśamādhyāyasthaṃ kṛṣṇaleṣvavaghātabādhādhikaraṇamupaṣṭambhakatayopanyasyati - evaṃ satīti | vikṛtiprakaraṇe evaṃ śrūyate - tasmā etāṃ prājāpatyāṃ śatakṛṣṇalāṃ nirvapet iti | atra suvarṇaśakalāṃ mahometāṃ caruṃ nirvapatītyatra darśapūrṇamāsaprakṛtikeṣṭiviśeṣe puroḍāśaviśeṣopayogi##- darśapūrṇamāsikeṣu vrīhiṣu vrīhīnavahanti (āpa0 śrau0 1|19|11) ityanenāvahananasya prāptatvena - prakṛtivad vikṛtiḥ kartavyāḥ iti codakavaśāt suvarṇaśakaleṣvavahananaṃ kartavyameveti pūrvapakṣe avahananasya tuṣanivṛttidvārā taṇḍulaniṣpattyupayogitvena vrīhiṣu tuṣanivṛttyarthamavahananaprasaktāvapi suvarṇaśakaleṣu dvārabhāvena nāvahananaprasaktiriti siddhāntitatvena prakṛte paraśivaikyaprāptimatāṃ mahāpāśupatānāṃ liṅgadhāribrāhmaṇānām- kāśyāṃ mṛtānāṃ sarveṣāṃ yatīnāṃ liṅgadhāriṇām | devatvameva bhavati pitṛtvaṃ naiva vidyate || iti skāndapurāṇoktyā prākṛtajanavat pretatvābhāvena suvarṇamayastaṇḍulaḥ kṛṣṇapadenocyate | suvarṇamayaścarurasyāmiṣṭau vidhīyate | asyā iṣṭerdarśapūrṇamāsavikṛtitayā prakṛtivad vikṛtiḥ kartavyeti codakavākyena darśapūrṇamāsetikartavyatāyā atideśād vrīhīnavahantīti vākyavihitasyāvaghātasya kṛṣṇale'pi prasaktāvavaghātasya tuṣavimokaphalakatayā suvarṇaśalākātmakakṛṣṇaleṣu tuṣābhāvena prayojanābhāvādavaghāto bādhyate tadvadihāpi śivasāyujyavatāṃ liṅgāṅgasaṅgināṃ pretatvābhāvena prayojanābhāvāt sāpiṇḍyādikaṃ nāstīti bhāvaḥ | ata eva skandapurāṇe - kāśyāṃ mṛtānāṃ prasaktaṃ hi pratiṣidhyate iti nyāyena pratyavāyābhave tannivartakaprāyaścittakaraṇe prayojanābhāvāt tatpretatvanivartaka##- nanu liṅgāṅgibrāhmaṇānāṃ dehāvasāne pretatvābhāve'pyavidyā##- mṛtapuruṣasyeśvarasadā##- sahaikyāsambhavena-vargatrayapraveśābhāvāt tatputrasya vṛddhaprapitāmahanivṛttyabhāvena vargatrayoddeśyakamāsikādiśrāddhakaraṇapravṛttirna syāditi cet? ākarṇyatāṃ sāvadhānena - caturthasya nivṛttyarthaṃ jīvabhāvanivṛttitaḥ | sarveṣāṃ yatīnāṃ liṅgadhāriṇām | devatvameva bhavati pitṛtvaṃ naiva vidyate || iti paṭhyate | vṛddhaprapitāmahanivṛttyabhāveneti | ayamatrāśayaḥ pratibhāti - mṛtapuruṣasya pretatvajīvabhāvobhayanivṛttāvapīśvarasadāśivaparamaśivasvarūpatatpitṛpit āmahaprapitāmahaiḥ sahaikyaprāptau kriyākartuḥ putrasya pitaramādāya pitṛtrayatvopapattau vṛddhaprapitāmahastasmād vargāt pṛthag bhavati | tataḥ prabhṛti ca sa jīvan puruṣaḥ svapitṛpitāmahaprapitāmahānāmeva śrāddhaṃ karoti vṛddhaprapitāmahaṃ taddale na praveśayati | tasya mṛtasya jīvabhāvānivṛttau tvīśvarasadāśivaparamaśivātmakapuruṣatrayaikyāsambhavena vṛddhaprapitāmahasya tasmāt pṛthagbhāvābhāvena jīvatpuruṣasya svapitṛpitāmahaprapitāmahoddeśena śrāddhapravṛttirna syāt tādṛśavargasyaivāsiddheriti samādhatte - caturthasya nivṛttyarthaṃ jīvabhāvanivṛttitaḥ | tattvādiyojanādūrdhvaṃ tattvādiyojanādūrdhvaṃ caturtho'pi nivartate || iti makuṭāgamoktaprakāreṇobhayanivṛttiḥ | tathāhi - tattvādiyojanādūrdhva-mityatra tattvaśabdena ṣaṭtriṃśattattvānām ādiśabdena aṣṭātriṃśatkalānāṃ ca grahaṇaṃ bhavati | tathā ca mṛtpuruṣasyaikādaśe'hanyekoddeśena ṣoḍaśādikaṃ nirvartya dvādaśe'hani saṃprāpte mṛtapuruṣamekasminnāvāhya tatpitṛpitāmahaprapitāmahānīśvarasadāśivaparaśiva##- iṣṭhita-ṣaṭtriṃśattattvānyaṣṭātriṃśatkalāśca tatsamasaṃkhyākamāheśvareṣva-bhāvapakṣe keṣucidvā oṃ hāṃ pārthivatattvamāvāhayāmi oṃ hāṃ jalatattvamāvāhayāmi oṃ hāṃ tejastattvamāvāhayāmi oṃ hāṃ vāyutattvamāvāhayāmītyādinā pṛthivītattvamārabhya śivatattvaparyantam īśānaḥ sarvavidyānāṃ śaśinīmāvāhayāmi īśvaraḥ sarva- caturtho'pi nivartate || iti | ayamarthaḥ - ṣaṭtriṃśattattvānāmaṣṭātriṃśatkalānāṃ vakṣyamāṇaprakāreṇa yojanottaraṃ jīvabhāvanivṛttau satyāṃ caturtho vṛddhaprapitāmaho'pi nivartate tasmādvargāt pṛthagbhavati | etatprakaraṇārthasya vāstavikaṃ tattvaṃ makuṭāgamadarśanenaiva nirddhārayituṃ śakyata ityuparamyate'dhikalekhāt | tritvasaṃkhyātamāheśvareṣu īśvarasadāśivaparamaśivatādātmyena kalpiteṣu triṣu vīraśaivabrāhmaṇeṣvityarthaḥ | keṣucid veti śrāddhakāle vīraśaivānāmalābhapakṣe bhūtānāmaṅgadāmāvāhayāmi brahmādhipatirbrahmaṇo'dhipatirbrahmā##- jvalinīmāvāhayāmītyādinā śaśinīkalāmārabhya sthityākhyakalāparyantaṃ sākṣatabilvadalairāvāhayet | tataśca tattvakalāsvarūpamāheśvarāṇāṃ brahmaṇānāṃ viṣṭarapradānādipūrvakaṃ pādārcanādikaṃ kṛtvā me pituḥ sarvajīvabhāvanivṛttidvārā śivamaheśvarasadāśivasvarūpapitṛpitāmaha##- kariṣya iti saṃkalpaṃ kuryāt | atha ca oṃ hāṃ pārthivatattvaṃ saṃyojayāmi oṃ hāṃ jalatattvaṃ saṃyojayāmi oṃ hāṃ tejastattvaṃ saṃyojayāmi oṃ hāṃ vāyutattvaṃ saṃyojayāmi oṃ hāṃ ākāśatattvaṃ saṃyojayāmītyādinā śivatattvaparyantaṃ ṣaṭtriṃśattattvānām īśānaḥ sarvavidyānāṃ śaśinīkalāṃ saṃyojayāmi īśvaraḥ sarvabhūtānām aṅgadāṃ saṃyojayāmi sāmānyaśaiveṣvityarthaḥ | jīvabhāvanivṛttidvāreti | atra māheśvarabrāhmaṇeṣu pradarśitamantre pṛthivyāditattvānāṃ śaśinyādikalānāṃ cāvāhanaṃ kṛtvā tatsaṃnidhisthāpitāvāhitamṛtapuruṣake śaivapuruṣe tattvānāmuktakalānāṃ ca punaḥ pradarśitaiḥ saṃyojayāmītyantamantraiḥ saṃyojane kṛte jīvabhāvanivṛttipūrvakapitṛtvaprāptiḥ brahmādhipatirbrahmaṇo'dhipatirbrahmādhiṣṭhāṃ saṃyojayāmi śivo me astu marīciṃ saṃyojayāmi sadāśivoṃ jvalinīṃ saṃyojayāmītyādinā pañcabrahmamantraiḥ śaśinīkalāmārabhya sthitikalāparyantamaṣṭā##- jīvabhāvanivṛttidvārā śivamaheśvarasadāśivasvarūpatatpitṛpitāmahaprapitāmahaikye yajamānasya vṛddhaprapitāmahanivṛttyā vargatrayoddeśyakamāsikādiśrāddhakaraṇa-pravṛttisiddhirbhavatīti | atha mārgaśaivānāṃ gurukṛpālabdhadīkṣāsamaye kriyādīkṣāntargata##- śiṣyajananīgarbhajātamāṃsapiṇḍanivṛttyartha##- prāptiḥ vṛddhaprapitāmahasya tadvargāt pṛthagbhāvaśca bhavatīti śaivāgamaprakriyā | yāvadetattattvāvagamastu kāmikāgamavātulāgamamakuṭāgamānāṃ samyagavalokanenaiva bhaviṣyatīti tata eva karaṇīyaḥ | atha mārgaśaivānāmiti | teṣāṃ gurukṛpālabdhadīkṣāvattvena svata eva śivaikyaprāptatayā kriyādīkṣāntargatasvastikārohaṇākhyadīkṣayā jananīgarbhadoṣanivṛttyarthaṃ mantrapiṇḍotpattyarthaṃ punarutpattikrameṇa ṣaḍadhvanyāsakaraṇāt tatkṛtatattvakalāsaṃyojanādinā śivaikyakaraṇanimittābhāva iti cenmaivam prāgdīkṣitasyāpi bhaktasya bhāvanāmātrapiṇḍasaṃbandhe'pi tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye atha saṃpatsye (chā0 u0 6|14|2) ityādiśrutibodhita-jīvanmuktidaśāpannasyeva padmapatrāmbhaḥsambandhavadāvidyakapāñca##- taddhāraṇaprayojakakṣutpipāsādiprasaktyā rāgadveṣādisambhavena ca nityanaimittikādisakalakarmānuṣṭhānaprayojaka##- kriyādīkṣāpariprāptasyāpi pārthivarūpābhibhūtasuvarṇarūpasyeva prākṛtikajīva- saṃhāropapattikarmabhyāṃ ṣaḍadhvanyāsatattvakalādiyojanānāṃ nimittābhāvād nāstyapekṣeti na mantavyam tasya jīvanmuktadaśāpannatve'pi padmapatrāmbhaḥsambandhavad yathākathañcid dehasambandhasyāvaśyaṃ sadbhāvena tatprayuktakṣutpipāsādeśca bhāvābhibhūtatvenāvyaktatayā dehāvasānānantaraṃ śivamaheśvarasadā##- paramakaivalyāparanāmakaparamaśivaikyābhivyaktisiddheriti | na ca māṃsapiṇḍasya dīkṣākāla eva nivṛttiriti vācyam mantrapiṇḍotpatteriva tannivṛtterapi bhāvanāmātragamyatvāt | parantu vaśiṣṭhaviśvāmitradurvāsādi-jīvanmuktānāmiva mārgaśaivānāṃ pāñcabhautikadehasambandhaḥ padmapatrāmbhaḥsadṛśa eva na tu prākṛtajanaśarīrasambandhasadṛśa iti sudhībhirvimarśanīyam | muduktārthopapādakāni tu vacanāni makuṭacandrajñānavīrāgamādyantargatapaitṛkaprakaraṇapaṭhitānyanu## -##sandheyāni | kānicidudāhriyante | makuṭāgame - gurudīkṣāpariprāptaśivaliṅgāṅgayogataḥ | dvirephakīṭanyāyena śivaikyaṃ prāptavān dvijaḥ || liṅgāṅgasaṅgini mṛte samprāpte dvādaśe'hani | sattvena śivamaheśvarasadāśivaparaśivaniṣṭhatattvakalādiyojanāyā jīvabhāvanivṛttyarthaṃ śivaikyaprāptyarthaṃ cāvaśyakatvāditi vimarśanīyetyantagranthāśayaḥ | etadantargatāyāṃ vaśiṣṭhaviśvāmitretyādipaṅktau vaśiṣṭhādīnāṃ nityasiddhatvena kasyāpi karmaṇo'pekṣā nāstīti sūcyate | svakṛtasiddhānte āgamavākyāni pramāṇatvenopanyasyati - gurudīkṣāpariprāptaśivaliṅgāṅgayogata ityādinā | śivaikyaṃ jīvabhāvata iti | lyablope sāpiṇḍyaṃ naiva kartavyaṃ pretatvābhāvato muneḥ || dīkṣākālapariprāptaśivaikyaṃ jīvabhāvataḥ | āvirbhūtamiti prāhuḥ śaivāgamaviśāradāḥ || sadāśivādyabhinnebhyaḥ pitṛbhyastattvasaṃmitāḥ | kalāḥ saṃgṛhya cānyatra samabhyarcya yathāvidhi || jīvabhāvanivṛttyarthaṃ mṛtaliṅgāṅgasaṅginaḥ | vargatrayaikyasiddhyarthaṃ tattvādīn yojayet sutaḥ || iti | candrajñāne - dvādaśe'hani samprāpte mṛtaliṅgāṅgasaṅginaḥ | jīvabhāvanivṛttyarthaṃ kuryāt tattvādiyojanam || liṅgāṅgasaṅgini mṛte sāpiṇḍādi na kārayet | tattvasaṃyojanādeva jīvabhāvo nivartate || iti | vīrāgame - ātmavidyāśivākhyāni tattvāni ca yathākramam | tvaṃpadaṃ cātmatattvaṃ syād vidyātattvamasīti ca || tatpadaṃ śivatattvaṃ syādātmatattvātmakaṃ punaḥ | pañcaviṃśatisaṃkhyākaṃ daśatattvātmakaṃ tathā || vidyātattvaṃ śivākhyaṃ syāt tattvamekamiti smṛtam | tattvānāmadhipo jñeyo maheśaśca sadāśivaḥ || śivaḥ parātparaścaiva śive paramakāraṇe | jīvabhāvaṃ nivartya dīkṣākālalabdhaṃ śivaikyaṃ prādurbhūtaṃ bhavatītyarthaḥ | tattvasaṃmitā iti | caturviṃśatisaṃkhyākā ityarthaḥ | ātmavidyāśivākhyāni tattvāni ca yathākramamiti tattvānāṃ tredhā vibhāgaḥ kriyate - ātmatattvam vidyātattvam śivatattvamiti | atra tattvamasīti vākyotpannavidyā vidyātattvamityucyate | tvaṃpadārtha ātmatattvamityucyate | tatpadārthaḥ śivatattvamityucyate | atrātmatattvaṃ pañcaviṃśatisaṃkhyākam vidyātattvaṃ daśasaṃkhyākam śivatattvamekasaṃkhyākam | imānyeva pūrvoktāni dīkṣātrayaprakāreṇa guruṇā dīkṣito yathā || tathaikyasya ca bhaktasya sāpiṇḍye kiṃ prayojanam | tasmāt tattveśvarāḥ samyagarcanīyā yathākramam || dvādaśe'hani samprāpte kalyāṇe śivayoginaḥ || iti | atra tattveśvarā ityatra tattvapadaṃ kalānāmapyupalakṣaṇaṃ | evaṃ piṇḍatattvakalārūpāṇāṃ tadadhiṣṭhāneśvarādirūpapitṛṇāṃ cārcanena tattvādisaṃyojanaṃ kāryamiti tātparyamunneyam | padmapurāṇe - daharākāśaliṅgasya sato yogādiliṅgataḥ | liṅgabhāvātmakatayā pretakāryādikaṃ nahi || iti | matāntarāṇāmapi sāpiṇḍyādikamanityameva pitrāderāśramasvīkārānantara-bhāvimaraṇaprasaktau teṣāṃ ca prāgudāhṛtaśaunakamanvādismṛtibhiḥ piṇḍodakādiniṣedhena sāpiṇḍyakaraṇāyogāt | piturgṛhasthatve'pi pitāmahādīnāṃ saṃnyastatve brahmībhūtatayā taduddeśyakapiṇḍābhāvena tatra pretapiṇḍasaṃyojanāsambhavena ca tatrāpi tadabhāvāt | parantu pitṛpitāmahādīnāṃ sarveṣāṃ ṣaṭtriṃśattattvānyucyante | eṣāmavāntaranāmāni granthāntarato'vaseyāni | tathaikyasya ca bhaktasyeti | aikyasya śivaikyasya bhaktasya śraddhayā'tmani tadaikyaṃ bhāvayamānasya | tasmāt tattveśvarāḥ samyagarcanīyā iti | tattveśvarā ityasya tattveśvarasadāśivatādātmyena bhāvitā vīraśaivabrāhmaṇā ityarthaḥ | kalyāṇe śivayogina iti | śivayoginaḥ kalyāṇe mokṣaprāptyutsavakāla ityarthaḥ | yadvā nimittasaptamyeṣā | kalyāṇe'rthāt kalyāṇārtham | daharākāśali"gasyeti hṛtpuṇḍarīkāntargatabrahmaliṅgasya sataḥ kālatrayābādhyasya yogādiliṅgataḥ gṛhasthānāmeva yatra maraṇaprasaktistatraiva sāpiṇḍyakaraṇamityanityatvaṃ durvārameva | yadyapi - na ca śrāddhādikaṃ karma na piṇḍaṃ nodakakriyā | na kuryāt pārvaṇādīni śivaliṅgāṅgasaṅgine || pratyabdaṃ tu tamuddiśya śivabhaktāṃśca bhojayet | bhaktebhyo dattamannaṃ yat tadeva ca śivāya hi || iti śrāddhamātraniṣedhavacanam tattu - atyāśramī prāṇaliṅgasambandhibhasmaghaṭikāṃ | kanthāṃ kamaṇḍaluṃ bhikṣāpātraṃ daṇḍaṃ ca dhārayet || iti vacanāvagatanityanaimittikādi karmaparihārapūrvakatyaktadāraputrādi##- samādhiprakāraiḥ | liṅgabhāvātmakatayā śivaliṅgarūpatvaṃ prāptatayā | anityatvaṃ durvāramiti | saṃnyāsāśramaṃ gṛhītavatāṃ pitrādīnāṃ sarvamata eva sāpiṇḍyasyākaraṇādevaṃ manyate | nirābhāravīraśaivaparamiti | anyathā tattvakalāyojanākartavyatāparamakuṭāgamavīrāgamasthodāhṛtavākyavirodhāpat teḥ | tasmānnirgata ābhāraḥ sāṃsārikacintārūpo gṛhasthānāṃ śivajñānaikaniṣṭhānāṃ liṅgāṅgināṃ viśeṣavīraśaivānāṃ tu pretakṛtyapiṇḍādyayoge'pi - liṅgāṅgasaṅgini mṛte nikṣipeduttarakriyām | kurvīran śaivatantroktāṃ śiṣyaputrādayo gṛhe || iti śaṅkarasaṃhitāvacanānurodhena svagṛhyoktaprakāreṇa sarvamapyavasānakṛtyaṃ kartavyameveti sarvaṃ samañcasamiti || yasmāt tādṛśo yo vīraśaivaḥ tatparameva śrāddhamātraniṣedhavacanaṃ mantavyam teṣāṃ niratiśayakalyāṇarūpaśivaniṣṭhatayā bāhyakriyānapekṣaṇāt | iti śivam || śiveti maṅgalaṃ nāma yasya vāci pravartate | maṅgalāni samagrāṇi karasthānyeva tasya tu || śivasvarūpaṃ devaṃ taṃ devīṃ tāṃ sarvamaṅgalām | dhyātvā kathañcinmanasi praṇamāmi punaḥ punaḥ || prāpte vyomarasāṅkacandragaṇite (1960) śrīvaikrame vatsare grīṣmartau śuciśuklagāṣṭamatithau vāṇiśiturvāsare | kāśījaṅgamavāṭikonnatamaṭhe siṃhāsanādhiṣṭhitaḥ śrīrājeśvaravid vyadhāpayadimāṃ vyākhyāṃ śarannāmikām || iti śrīmadvedavedāntasmṛtipurāṇāgametihāsasakalaśāstraprasiddha##- na-śrīmannandīśvarakṛtaliṅgadhāraṇacandrikāyāṃ dvitīyo bhāgaḥ | basaveśvarapautreṇa maheśācāryasūnunā | nandīśvareṇa racitā liṅgadhāraṇacandrikā || liṅgadhāraṇacandrikā saṃpūrṇā || śaktyā viśiṣṭasya maheśvarasyādvaitaṃ prapañce sakale'sti yattat | acīcakāsaṃstu purā janebhyaḥ kāśmīraśaivāgamatattvavijñāḥ || tadīyasiddhāntanigūḍhatattvaṃ lokopakārāya nivedayiṣyan | prācīnagīrbhiḥ kila nandikeśaḥ cakāra liṅgāśrayacandrikāṃ tām || lagnā divyapadāmbuje bhagavataḥ kāruṇyavārāṃnidheḥ śrīśambhoḥ kamalāsanaprabhṛtibhiḥ saṃpūjyamāne'niśam | vākyaiḥ prītisamudbhavaṃ vitanute lokasya gaurīśvare śaiveṣṭeṣvapi śaṅkitaṃ vidhuvatītyāstetarāmādṛtā || asyā viśveśapādābjaparatvaṃ vīkṣya harṣataḥ | vyākhyāṃ śivakumāro'hamakārṣaṃ tacchubhāstviyam || śubhaḥ śambhuḥ śubhā gaurī śubhaḥ śeṣaḥ śubhaḥ śaśī | śubho gaṇapatistasmād grantho'yaṃ sarvataḥ śubhaḥ || śrīkṣetrakāśīsthamahāmahopādhyāyapaṇḍitaśivakumāramiśraviracitā śarannāmno vyākhyā samāptā || saṃketa-sūcī a0 ko0 amarakośaḥ abhi0 abhiyuktavacanam a0 śikho atharvaśikhopaniṣat a0 śira0 atharvaśira upaniṣat a0 sū0 anubhavasūtram a0 sta0 aparādhastavaḥ ā0 pu0 ādityapurāṇam ā0 śrau0 āpastambaśrautasūtram ā0 smṛ0 āṅgirasasmṛtiḥ ī0 u0 īśāvāsyopaniṣat ṛ0 ṛgvedaḥ ṛ0 khi0 ṛgvedakhilapāṭhaḥ ai0 ā0 aitareyāraṇyakam ka0 sū0 kalpasūtram kaṭho0 kaṭhopaniṣat kā0 u0 kāṭhakopaniṣat kū0 pu0 kūrmapurāṇam kai0 u0 kaivalyopaniṣat kau0 śru0 kauṣītakiśrutiḥ kri0 pā0 kriyāpādaḥ gau0 smṛ0 gautamasmṛtiḥ ca0 jñā0 candrajñāgamaḥ chā0 u0 chāndogyopaniṣat ta0 vā0 tantravārttikam tai0 ā0 taittirīyāraṇyakam tai0 u0 taittirīyopaniṣat tai0 saṃ0 taittirīyasaṃhitā da0 darpaṇaḥ (śivādvaitadarpaṇaḥ) dhā0 dhātupāṭhaḥ nā0 pu0 nāradīyapurāṇam nārā0 a0 nārāyaṇātharvaśikhopaniṣat nṛ0 u0 nṛsiṃhatāpanīyopaniṣat pa0 pu0 padmapurāṇam pa0 smṛ0 parāśarasmṛtiḥ ba0 u0 bahvṛcopaniṣat bṛ0 u0 bṛhadāraṇyakopaniṣat bṛ0 jā0 bṛhajābālopaniṣat bo0 smṛ0 bodhāyanasmṛtiḥ bra0 pu0 brahmāṇḍapurāṇam bra0pu0ci0 brahmāṇḍapurāṇacdambarasaṃhitā bra0vai0pu0 brahmavaivartapurāṇam bra0sū0 brahmasūtram bha0 gī0 bhagavadgītā ma0 ā0 makuṭāgamaḥ ma0 bhā0 mahābhāratam ma0stu0 mahimnastutiḥ ma0 smṛ0 manusmṛtiḥ mi0 kā0 miśrakārikā mī0 sū0 mīmāṃsāsūtram mu0 u0 muṇḍakopaniṣat mai0 u0 maitrāyaṇyupaniṣat mai0 saṃ0 maitrāyaṇīsaṃhitā li0 pu0 liṅgapurāṇam vā0 ā0 vātulāgamaḥ vā0 ta0 vātulatantram vā0 pu0 vāyupurāṇam vāma0 pu0 vāmanapurāṇam vā0 rā0 vālmīkirāmāyaṇam vā0 saṃ0 vāyavīyasaṃhitā vi0 pu0 viṣṇupurāṇam vī0 ā0 vīrāgamaḥ vyā0 ni0 vyāsaniruktiḥ śa0 brā0 śatapathabrāhmaṇam śa0 saṃ0 śaṅkarasaṃhitā (skanda purāṇīyā) śā0 bhā0 śābarabhāṣyam śā0 smṛ0 śātātapasmṛtiḥ śi0 dha0 śivadharmottaram śi0 dha0 śā0 śivadharmaśāstram śi0 pu0 śivapurāṇam śi0 ra0 śivarahasyam śau0 smṛ0 śaunakasmṛtiḥ śru0 śrutiḥ śve0 u0 śvetāśvataropaniṣat ṣa0 smṛ0 ṣaḍaśītismṛtiḥ sa0 u0 sadānandopaniṣat si0 śi0 siddhantaśikhāmaṇiḥ si0 śe0 siddhāntaśekharaḥ si0 sā0 siddhāntasārāvalī su0 u0 subālopaniṣat sū0 saṃ0 sūtasaṃhitā ska0 pu0 skandapurāṇam ha0 vaṃ0 harivaṃśaḥ haṃ0 u0 haṃsopaniṣat ########### END OF FILE #######