#################################################### MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00110 Uniform title: maṇḍalabrāhmaṇopaniṣat Main title: yoga upaniṣads with the commentary of śrī upaniṣad brahmayogin Secondary title: maṇḍalabrāhmaṇa upaniṣat Commentator : brahmayogin Alternate name : śrī upaniṣad brahmayogin Editor : śāstrī mahādeva Description: Notes: Transcribed by the staff of Muktabodha under the supervision of Mark S. G. Dyczkowski. Revision 0: June 14, 2007 Publisher : Adyar library and research centre Publication year : 1920 Publication city : Madras Publication country : India #################################################### maṇḍalabrāhmaṇopaniṣat pūrṇamadaḥ- iti śāntiḥ prathamaṃ brāhmaṇam ātmatattvajijñāsā yājñavalkyo ha vai mahāmunirādityalokaṃ jagāma | tamādityaṃ natvā bho bhagavannādityātmatattvamanubrūhīti || 1 || vivaraṇam bāhyāntastārakākāraṃ vyomapañcakavigraham | rājayogaikasaṃsiddhaṃ rāmacandramupāsmahe || atha khalu śuklayajurvedapravibhakteyaṃ maṇḍalabrāhmaṇopaniṣat sūkṣmāṣṭāṅgayogaprakaṭanapūrvaka lakṣyatrayavyomapañcakatārakadvayādiprakāśakarājayogasarvasvaṃ prakāśayantī vijṛmbhate | asyāḥ svalpagranthato vivaraṇamārabhyate | yājñavalkyādityapraśnaprativacanarūpeyamākhyāyikā vidyāstutyarthā | ākhyāyikāmavatārayati- yājñavalkya iti || 1 || sūkṣmāṣṭāṅgayogapratijñā sa hovāca nārāyaṇaḥ | jñānasahitayamādyaṣṭāṅgayoga ucyate || 2 || p. 274) yājñavalkyena evaṃ pṛṣṭaḥ tatpraśnamaṅgīkṛtya sa hovāca | ādityamaṇḍalāntarvartī sarvalokaparāyaṇarūpo'sau yājñavalkyapraśnottaramāhetyarthaḥ | kiṃ tadityākāṅkṣāyāṃ tatpṛṣṭātmatattvopāyatayā yamādyaṣṭāṅgayogamādāvāha- jñāneti | brahmaiva sarvam, brahmātiriktaṃ na kiṃcidasti iti jñānam upeyaṃ tatsahitaḥ tadgarbhita ityarthaḥ || 2 || caturvidhayamaḥ śītoṣṇāhāranidrāvijayaḥ sarvadā śāntirniścalatvaṃ viṣayendriyanigrahaścaite yamāḥ || 3 || aṣṭāṅgeṣu caturdhābhinnayamalakṣaṇamāha- śīteti | dehādāvātmātmīyābhimānatyāgataḥ śītādivinivṛttiḥ bhavati | svāprāptaṃ vastu netīti jñānāt sarvadā śāntiḥ bhavati | svābhilaṣitalakṣye manaso niścalatvam | indriyendriyārtheṣu vastucintanam indriyendriyārthanigraho bhavati | caśabdaḥ samuccayārthaḥ | ete catuṣprakārā yamā ityarthaḥ || 3 || navavidhaniyamaḥ gurubhaktiḥ satyamārgānuraktiḥ sukhāgatavastvanubhavaśca tadvastvanubhavena tuṣṭirniḥsaṅgatā ekāntavāso manonivṛttiḥ phalānabhilāṣo vairāgyabhāvaśca niyamāḥ || 4 || navadhā bhinnaniyama ucyate- gurviti | nityaṃ amāyayā svājñānamocakagurubhajanaṃ gurubhaktiḥ, gurubhaktiṃ sadā kuryāt śreyase iti śruteḥ | satyaṃ brahma tatprāpakamārgaḥ tadbodhaḥ tatrānuraktiḥ āsaktiḥ | niratiśayasukharūpatayā śrutyācāryaprasādādāgatabrahmavastvanubhavaśca | tadvastvanubhavenaiva tuṣṭiḥ na bāhyaviṣayānubhavataḥ | tuṣṭāvapi niḥsaṅgatā | sadā ādimadhyāntabhedena ekāntatraye vāsaḥ- vijane prayatnapūrvakaṃ manoniyamanam ādyaikāntaṃ, vijane p. 275) sajane vāpi prayatnapūrvakamanoniyamanaṃ madhyaikāntaṃ, vijane sajane vā pradeśe aprayatnena manoniyamanam antaikāntaṃ, yasya yena yadā ekāntaṃ sādhitaṃ sa tatraiva vasedityarthaḥ | svātirekeṇa mano nāstīti dṛḍhābhisaṃdhiḥ manonivṛttiḥ | svānuṣṭhitakarmaphalānabhilāṣaḥ | svātiriktaviṣayasāmānye vāntāśanamūtrapurīṣavadicchārāhityaṃ sarvatra vairāgyabhāvaśca | sarvatra samuccayārthaṃ caśabdadvayam | ete niyamā navavidhāḥ || 4 || āsanādiṣaḍaṅgavivaraṇam sukhāsanavṛttiściravāsaścaivamāsananiyamo bhavati || 5 || pūrakakumbhakarecakaiḥ ṣoḍaśacatuṣṣaṣṭidvātriṃśatsaṃkhyayā yathākramaṃ prāṇāyāmaḥ || 6 || viṣayebhya indriyārthebhyo manonirodhanaṃ pratyāhāraḥ || 7 || viṣayavyāvartanapūrvakaṃ caitanye cetaḥsthāpanaṃ dhāraṇaṃ bhavati || 8 || sarvaśarīreṣu caitanyaikatānatā dhyānam || 9 || dhyānavismṛtiḥ samādhiḥ || 10 || āsananiyama ucyate- sukheti | yatra sukhenākhaṇḍākārātmikā vṛttirudeti sā sukhāsanavṛttiḥ | nirāyāsena yatra ciraṃ vasati sa cirāsanavāsaḥ || 5 || prāṇāyāmalakṣaṇamāha- pūraketi | ṣoḍaśamātrākālaparimitaṃ pūraka, kumbhaka taccaturguṇitaṃ, recakaṃ tadardhamityarthaḥ || 6 || pratyāhāralakṣaṇamāha- viṣayebhya iti || 7 || dhāraṇādhyānasamādhilakṣaṇamāha- viṣayeti | sarvatra viṣayeti || 8 || anekaghaṭaśarāvādiṣu bhidyamāneṣvapi yathā tadavacchinnavyomna ekatvaṃ tathetyarthaḥ || 9 || samādhiḥ nirvikalpakasamādhiḥ tripuṭīgrāsatvāt || 10 || sūkṣmayogāṣṭāṅgajñānaphalam evaṃ sūkṣmāṅgāni | ya evaṃ veda sa muktibhāg bhavati || 11 || p. 276) evaṃ aṣṭāṅgayogajñānaphalamāha- evamiti | sūkṣma- aṣṭa- aṅgāni | svāttajñānānurodhena sa muktibhāg bhavati || 11 || iti prathamaḥ khaṇḍaḥ dehapañcadoṣanirasanam dehasya pañca doṣā bhavanti kāmakrodhaniśvāsabhayanidrāḥ || 1 || tannirāsastu niḥsaṅkalpakṣamālaghvāhārāprasādatātattvasevanam || 2 || pañcadoṣavaddehāvacchinnasya muktibhāktvaṃ kathamityāśaṅkya tannirasanopāyasattvāt tatsiddhiḥ syādityāha- dehasyeti | ke te ityatra- kāmeti || 1 || krameṇa tannirāsastu- niḥsaṅkalpataḥ kāmādinivṛttiḥ, kṣamātaḥ krodhanivṛttiḥ, laghvāhāropalakṣitaprāṇāyāmataḥ śvāsasthiratvaṃ, sarvatra dvaitadhītyāgato bhayanivṛttiḥ, paramārthatattvasevanataḥ svājñānanidrānivṛttiḥ | evaṃ pañcadoṣaśāntito muktibhāktvaṃ syādityarthaḥ || 2 || tārakāvalokanaṃ tatphalaṃ ca nidrābhayasarīsṛpaṃ hiṃsāditaraṅgaṃ tṛṣṇāvartaṃ dārapaṅkaṃ saṃcāravārdhiṃ tartuṃ sūkṣmamārgamavalambya sattvādiguṇānatikramya tārakamavalokayet || 3 || bhrūmadhye saccidānandatejaḥkūṭarūpaṃ tārakaṃ brahma || 4 || apāradustārasaṃsāravāridheḥ sattvāt tattaraṇopāyo nāstītyāśaṅkya lakṣyatrayagocaratārakanaukāsattvāt tadāśritya tadvāridhiḥ tarituṃ śakya ityāha- p. 277) nidreti | saṃsṛteḥ sāgaratvaṃ kathamityatra nidretyādi | uktaviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ saṃsāravārdhiṃ tartuṃ tarituṃ vakṣyamāṇasūkṣmamārgam || 3 || kiṃ tattārakamityatra bhrūmadhya iti | nāsāgradarśino bhrūmadhye jyotirdṛśyate, saccidānandasya sarvavyāpakatvena cakṣurmanovikalpitatejaḥkūṭarūpe'pi vyāptatvāt | bhrūmadhyavilasitasaccidānandatejaḥkūṭarūpasya parameśvararūpatvena svabhajadbhaktapaṭalasvātiriktāstitvalakṣaṇasaṃsārasāgarasaṃtāraṇāt tārakatvam | vastutaḥ svamātratayā bṛṃhaṇāt tārakaṃ brahmeti vyapadiśyate || 4 || lakṣyatrayāvalokanena tārakaprāptiḥ tadāptyupāyaṃ takṣyatrayāvalokanam || 5 || tadupāyaḥ ka ityepekṣāyāmāha- tadāptyupāyamiti | viddhi ityarthaḥ || 5 || antarlakṣyadarśanam mūlādhārādābrahmarandhraparyantaṃ suṣumnā sūryābhā | tanmadhye taṭitkoṭisamā mṛṇālatantusūkṣmā kuṇḍalinī | tatra tamonivṛttiḥ | taddarśanāt sarvapāpanivṛttiḥ || 6 || tarjanyagronmīlitakarṇarandhradvaye phutkāraśabdo jāyate | tatra sthite manasi cakṣurmadhyanīlajyotiḥ paśyati | evaṃ hṛdaye'pi || 7 || lakṣyatrayaṃ kim ityatra antarbāhyamadhyabhedena tat trividham | tatra antarlakṣyalakṣaṇaṃ tatphalaṃ cāha- mūleti | vīṇādaṇḍamāśritya suṣumnā vartate | taṭitkoṭisamābhā kuṇḍalīśaktirasti | tatra manasi sthirībhūte svājñānatamonivṛttiḥ | kuṇḍalinīmadhye yadākāśaṃ vidyate taddarśanāt sarvapāpanivṛttiḥ p. 278) bhavati || 6 || karṇadvayāntaḥ tarjanīdvayapraveśo mukundamudrā tayā, tarjanīti | tarjanībhyāṃ karṇadvayapidhānāt tatra phūtkārādinādaḥ udeti | tatra sthite manasi sādhakaḥ cakṣurityādi | na kevalaṃ nāde, kiṃ tu evaṃ hṛdaye'pi paśyati || 7 || bahirlakṣyadarśanam bahirlakṣyaṃ tu nāsāgre catuḥṣaḍaṣṭadaśadvādaśāṅgulībhiḥ kramānnīladyutiśyāmatvasadṛgraktabhaṅgīsphuratpītavarṇadvayopetaṃ vyomatvaṃ paśyati sa tu yogī || 8 || caladṛṣṭyā vyomabhāgavīkṣituḥ puruṣasya dṛṣṭyagre jyotirmayūkhā vartante | taddṛṣṭiḥ sthirā bhavati || 9 || śīrṣoparidvādaśāṅgulimānajyotiḥ paśyati tadāmṛtatvameti || 10 || antarlakṣyeyattāmuktvā bahirlakṣyeyattāmanukrāmati- bahiriti | yogī svadṛṣṭī same kṛtvā svanāsāgre svakṛtābhyāsānurodhena kramāccaturādidvādaśāṅguliparyantaṃ vyomatvaṃ vyomabhāvaṃ paśyati | kiṃviśiṣṭaṃ vyometyatra dṛśyamānanīladyutiḥ īṣacchyāmatvaguṇasadṛśā āpātato raktabhaṅgī ca sphuratpītavarṇaviśiṣṭā | tatra nīlapītavarṇau pradhānau | śyāmādivarṇastu upasarjanabhūtaḥ | evaṃ varṇadvayaviśiṣṭaṃ vyometyarthaḥ | yadā evaṃ paśyati tadā ayaṃ yogī bhavati || 8 || evaṃdarśanānmano'nugṛhītadṛṣṭiḥ sthirā bhavatītyāha- caleti | svadṛśyagre | mayūkhāḥ kiraṇāḥ | uddṛṣṭiḥ tatra samāropitā taddṛṣṭiḥ || 9 || mastakopari jyotirdarśanaṃ amṛtatvaphalakamityāha- śīrṣeti | yadā ayaṃ yogī śīrṣopari || 10 || madhyalakṣyadarśanam madhyalakṣyaṃ tu prātaścitrādivarṇasūryacandravahnijvālāvalīvattadvihīnāntarikṣavat paśyati || 11 || tadākārākārī bhavati || 12 || p. 279) abhyāsānnirvikāraṃ guṇarahitākāśaṃ bhavati | visphurattārakākāragāḍhatamopamaṃ parākāśaṃ bhavati | kālānalasamadyotamānaṃ mahākāśaṃ bhavati | sarvotkṛṣṭaparamādvitīyapradyotamānaṃ tattvākāśaṃ bhavati | koṭisūryaprakāśasaṃkāśaṃ sūryākāśaṃ bhavati || 13 || evamabhyāsāt tanmayo bhavati | ya evaṃ veda || 14 || antarbāhyalakṣaṇamuktvā madhyalakṣyalakṣaṇaṃ prakaṭayati- madhyeti | yogī nātidūradeśapurobhāgāntarikṣe prātarityādi || 11 || evaṃdarśanataḥ kiṃ syādityāśaṅkya tanmayatvaṃ vyomapañcakadarśanaṃ tadbhāvāpattirapi syādityāha- tadākāreti || 12-13 || abhyāsajñānaphalamāha- evamiti || 14 || iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ tārakāmanaskabhedena dvividho yogaḥ tadyogaṃ ca dvidhā viddhi pūrvottaravidhānataḥ | pūrvaṃ tu tārakaṃ vidyādamanaskaṃ taduttaramiti || tārakaṃ dvividham | mūrtitārakamamūrtitārakamiti | yadindriyāntaṃ tanmūrtitārakam | yadbhrūyugātītaṃ tadamūrtitārakamiti || 1 || vyomapañcakābhyāsataḥ kiṃ syādityatra paryavasāne tārakāmanaskasiddhiḥ syādityāha- taditi | yadvyomapañcakābhyāsayogaḥ uktaḥ paryavasāne tadyogam | p. 280) kiṃ mūrtitārakaṃ kimamūrtitārakam ityatra mūlādhāramārabhyājñācakraparyantaṃ mūrtitārakam, ājñācakramārabhya sahasrārāntam amūrtitārakamityāha- yaditi || 1 || manoyogavidhiḥ ubhayamapi manoyuktamabhyaset | manoyuktāntaradṛṣṭistārakaprakāśāya bhavati || 2 || lakṣyadarśanasya cakṣuradhīnatvāt kiṃ manasetyāśaṅkya mano'nugṛhītadṛṣṭiḥ antardṛṣṭirbhūtvā tārakagrāhī bhavati na kevaladṛṣṭirityāha- mana iti || 2 || pūrvatārakam bhrūyugamadhyabile tejasa āvirbhāvaḥ | etat pūrvatārakam || 3 || pūrvatārakasvarūpamāha- bhrūyugeti || 3 || uttaratārakam uttaraṃ tvamanaskam | tālumūlordhvabhāge mahajjyotirvidyate | taddarśanādaṇimādisiddhiḥ || 4 || saphalottaratārakasvarūpamāha- uttaraṃ tviti | siddhiḥ bhavati || 4 || uttaratārakasya śāṃbhavīparyavasānam lakṣye'ntarbāhyāyāṃ dṛṣṭau nimeṣonmeṣavarjitāyāṃ ca iyaṃ śāṃbhavī mudrā bhavati | sarvatantreṣu gopyā mahāvidyā bhavati | tajjñānena saṃsāranivṛttiḥ | tatpūjanaṃ mokṣaphaladam || 5 || p. 281) uttaratārakameva paryavasāne muktiphalapradaśāṃbhavīmudrā bhavatītyāha- lakṣya iti | tathā ca śrutyantaram- antarlakṣyaṃ bahirdṛṣṭiḥ nimeṣonmeṣavarjitā | eṣā sā śāṃbhavīmudrā sarvatantreṣu gopitā || iti | śāṃbhavījñānaṃ saṃsāranivartakaṃ, tadyogipūjanaṃ muktiphaladaṃ bhavedityāha- taditi || 5 || antarlakṣyalakṣaṇam antarlakṣyaṃ jalajyotiḥsvarūpaṃ bhavati maharṣivedyaṃ antarbāhyendriyairadṛśyam || 6 || kiṃ punaḥ antarlakṣyamityatra yatkaraṇagrāmāgocaraṃ tadeva antarlakṣyamityāha- antariti || 6 || iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ antarlakṣye vādivipratipattiḥ sahasrāre jalajyotirantarlakṣyam | buddhiguhāyāṃ sarvāṅgasundaraṃ puruṣarūpamantarlakṣyamityapare | śīrṣāntargatamaṇḍalamadhyagaṃ pañcavaktramumāsahāyaṃ nīlakaṇṭhaṃ prasāntamantarlakṣyamiti kecit | aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo'ntarlakṣyamityeke || 1 || p. 282) antarlakṣyaviṣaye vādivipratipattiṃ paramārthadṛṣṭyā sarvavādivikalpagocaralakṣyasyaikatvaṃ taddarśanato brahmaniṣṭhatvaṃ cāha- sahasrāra iti | yoginaḥ buddhiguhāyām, apare vaiṣṇavāḥ | kecit śaivāḥ | eke daharavidyopāsakāḥ || 1 || sarvalakṣyānusyūtātmadarśanavidhiḥ uktavikalpaṃ sarvamātmaiva | tallakṣyaṃ śuddhātmadṛṣṭyā vā yaḥ paśyati sa eva brahmaniṣṭho bhavati || 2 || paramārthadṛṣṭyā yogyādibhiḥ ukteti | evamantarlakṣyaikyadarśī brahmaniṣṭhaḥ ityāha- tallakṣyamiti || 2 || ātmaniṣṭhasya brahmabhāvaprāptiḥ jīvaḥ pañcaviṃśakaḥ svakalpitacaturviṃśatitattvaṃ parityajya ṣaḍviṃśakaḥ paramātmāhamiti niścayājjīvanmukto bhavati || 3 || evamantarlakṣyadarśanena jīvanmuktidaśāyāṃ svayamantarlakṣyo bhūtvā paramākāśākhaṇḍamaṇḍalo bhavati || 4 || svatattve sthito jīvaḥ svanyūnatattvaṃ parityajya svādhikatattvavedanānmukto bhavatītyāha- jīva iti | jñānakarmākṣaprāṇabhūtapañcakāni viṃśatiḥ antaḥkaraṇacatuṣṭayaṃ ceti caturviṃśatitattvāni | tadupādhiko jīvaḥ pañcaviṃśakaḥ, pañcaviṃśa ātmā bhavati iti śruteḥ | tatsarvopādhisaṃbandharahitaḥ ṣaḍviṃśaka ityarthaḥ || 3 || jīvanmuktaḥ kāṃ gatiṃ bhajatītyāśaṅkya jīvanmuktābhimatityāgānantaraṃ brahmaiva bhavatītyāha- evamiti | bhūtvā tadabhimatityāgasamakālaṃ bhavati, paramātmaiva bhavatītyarthaḥ || 4 || iti caturthaḥ khaṇḍaḥ iti prathamaṃ brāhmaṇam dvitīyaṃ brāhmaṇam sarvādhārajyotirātmanaḥ antarlakṣyatvam atha ha yājñavalkya ādityamaṇḍalapuruṣaṃ papraccha | bhagavannantarlakṣyādikaṃ bahudhoktam | mayā tanna jñātam | tad brūhi mahyam || 1 || tadu hovāca pañcabhūtakāraṇaṃ taṭitkūṭābhaṃ tadvaccatuḥpīṭham | tanmadhye tattvaprakāśo bhavati | so'tigūḍha avyaktaśca || 2 || jānannapi yājñavalkyo mandabuddhyārohāya punarantarlakṣyeyattāṃ pṛcchatītyāha- atheti | kimiti ? bhagavanniti | yathāvat mayā || 1 || tatpraśnottaraṃ bhagavānuvāca | kimiti ? pañceti | antarlakṣyātmanaḥ pañcabhūtahetutvāt, ātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ iti śruteḥ | taṭitkūṭābhaṃ tejaḥ puñjarūpatvāt | tadvattejovadātmanaḥ svājñādidṛṣṭyanurodhena tamorajaḥsattvaguṇasāmyarūpeṇa jāgradādyavasthācatuṣṭayabhedena svāvidyāpadasthūlādicaturaṃśabhedena vā catvāri pīṭhasthānāni yasya tat tadvat catuṣpīṭhaṃ, jāgradādeḥ viśvavirāḍotrādyāsanatvāt | svādhiṣṭhitāvidyāpādaprakāśakaḥ svayamevetyāha- taditi | tasya avidyāpādasya madhye tadgataviśeṣajātaṃ grasitvā tattvaprakāśaḥ turyaturyajyotiḥ sadā bhavati | tādṛśaścet prakāśaḥ kiṃ na dṛśyata ityata āha- sa iti | svāvṛtyāvṛtadṛṣṭeḥ so'tigūḍha avyaktaśca bhavati || 2 || jyotirātmajñānaphalam tajjñānaplavādhirūḍhena jñeyam | tadbāhyābhyantarlakṣyam || 3 || tanmadhye jagallīnam | tannādabindukalātītamakhaṇḍamaṇḍalam | saguṇanirguṇasvarūpam | tadvettā vimuktaḥ || 4 || p. 284) tat kena vā jñātuṃ śakyate ityata āha- taditi | jñānaplavādhirūḍhena svājñānasāgaraṃ tīrtvā tatpāraṃ yat tat svamātramiti jñeyam | tat kīdṛśamityatra tat bāhyābhyantarlakṣyaṃ, bāhyābhyantaḥkalanāropāpavādādhikaraṇatayā lakṣitatvāt || 3 || ata eva tanmadhye japallīnaṃ, layādhāratvāt | layādhāratve saviśeṣatā syādityata āha- taditi yat sarvādhikaraṇaṃ tannādeti | nādādiviśeṣāpahnavasiddhaṃ niṣpratiyogikākhaṇḍaikarasacinmātramityarthaḥ | saviśeṣaṃ tadbhinnamityata āha- saguṇeti | tadgataviśeṣāviśeṣatvaṃ svājñādidṛṣṭiniṣṭhaṃ na svaniṣṭhamiti | vedanaphalamāha- tadvetteti || 4 || śāṃbhavyā tadadhigamaḥ ādāvagnimaṇḍalam | tadupari sūryamaṇḍalam | tanmadhye sudhācandramaṇḍalam | tanmadhye'khaṇḍabrahmatejomaṇḍalam | tadvidyullekhāvacchuklabhāsvaram | tadeva śāṃbhavīlakṣaṇam || 5 || yadvettā mukto bhavati tadadhigamopāyamāha- ādāviti | siddhāsanamāruhya ṣaṇmukhīmudrābhyāsayoginaḥ vahnimaṇḍalādi krameṇa dṛśyate | paryavasāne tadevonmanyavasthājanakaśāṃbhavī bhavatītyarthaḥ || 5 || pūrṇimādṛṣṭividhiḥ taddarśane trayo (tisro) dṛṣṭaya amā pratipat pūrṇimā ceti | nimīlitadarśanamamādṛṣṭiḥ | ardhonmīlitaṃ pratipat | sarvonmīlanaṃ pūrṇimā bhavati | tāsu pūrṇimābhyāsaḥ kartavyaḥ || 6 || tallakṣyaṃ nāsāgram tadā tālumūle gāḍhatamo dṛśyate | tadabhyāsādakhaṇḍamaṇḍalākārajyotirdṛśyate | tadeva saccidānandaṃ brahma bhavati || 7 || p. 285) taddarśanopāyamāha- taddarśana iti | kathaṃ dṛṣṭeḥ traividhyamityatra ameti | tatra nimīliteti || 6 || dṛṣṭitrayalakṣyaṃ kimityatra- tallakṣyamiti | nāsāgrāvalokanataḥ kiṃ dṛśyata ityatra- tadeti | evaṃ tadabhyāsāt taddṛṣṭyā tadeva | saccidānandabrahmātiriktasya mṛgyatvāt sahajānandarūpaṃ tadevetyarthaḥ || 7 || pūrṇimādṛṣṭeḥ śāṃbhavīparyavasānam evaṃ sahajānande yadā mano līyate tadā śāṃbhavī bhavati | tāmeva khecarīmāhuḥ || 8 || tatra manolaya eva śāṃbhavītyāha- evamiti | paryavasāne śāṃbhavīkhecaryoḥ ekalakṣyasamāptatvāt || 8 || mudrāsiddhiḥ taccihnāni ca tadabhyāsānmanaḥsthairyam | tato buddhisthairyam || 9 || taccihnāni | ādau tārakavad dṛśyate | tato vajradarpaṇam | tataḥ paripūrṇacandramaṇḍalam | tato ratnaprabhāmaṇḍalam | tato madhyāhnārkamaṇḍalam | tato vahniśikhāmaṇḍalaṃ kramād dṛśyate || 10 || mudrābhyāsena kiṃ syādityata āha- taditi || 9 || taccihnāni tatsiddhicihnāni | kānītyata āha- ādāviti | tārakavat nakṣatravat | pariṣkṛtavajravat darpaṇavaccetyarthaḥ | tathā ca śrutiḥ- nihāradhūmārkānalānilānā khadyotavidyutsphaṭikaśaśīnām | etāni rūpāṇi puraḥsarāṇi brahmaṇyabhivyaktikarāṇi yoge || iti || 10 || iti prathamaḥ khaṇḍaḥ praṇavasvarūpapratyakprakāśānubhavaḥ taccihnāni ca tadā paścimābhimukhaprakāśaḥ sphaṭikadhūmrabindunādakalā- nakṣatrakhadyotadīpanetrasuvarṇanavaratnādiprabhā dṛśyante | tadeva praṇavarūpam || 1 || yadaivaṃ cihnāni dṛṣṭāni tadā pratyakprakāśānubhavo bhavati | tataḥ kāni cihnāni dṛśyanta ityatra- sphaṭiketi | dṛśyante praṇavānusaṃdhānaṃ kurvataḥ | binduśabdena manastattvaṃ, nādaśabdena buddhitattvaṃ, kalāśabdena mahattattvaṃ, śiṣṭaṃ spaṣṭam | tadetadevaṃ dṛṣṭaṃ tat sarvaṃ praṇavarūpamityāha- taditi || 1 || ṣaṇmukhyā praṇavādhigamaḥ prāṇāpānayoraikyaṃ kṛtvā ghṛtakumbhako nāsāgradarśanadṛḍhabhāvanayā dvikarāṅgulibhiḥ ṣaṇmukhīkaraṇena praṇavādidhvani niśamya manastatralīnaṃ bhavati || 2 || ṣaṇmukhyupāyapūrvakaṃ manastatkāryalayādhikaraṇaṃ praṇavārthaṃ brahmetyāha- prāṇeti | haṭhayogarītyā prāṇeti | dhṛtakumbhako yogī | tatra nādāvasāne brahmaṇi || 2 || praṇavavidaḥ karmalepābhāvaḥ tasya na karmalepaḥ | raverudayāstamayayoḥ kila karma kartavyam | evaṃvidaścidādityasyodayāstamayābhāvāt sarvakarmābhāvaḥ || 3 || p. 287) yasya mano brahmaṇi līyate tasya na karmalepaḥ, yogino nirliptatvāt | kartavyakarmasu satsu kathaṃ tatra nirlepatetyāśaṅkya karmaṇāmādityodayāstamayanimittatvena yogyātmādityasyodayāstamayābhāvāt tannimittakarmābhāvato nirlipto'yamityuktirapi gauṇītyāha- ravetiri | karmaṇā badhyate jantuḥ vidyayāmṛtamaśnute | tasmāt karma na kurvanti yatayaḥ pāradarśinaḥ || iti śruteḥ || 3 || unmanyavasthādvārā amanaskasiddhiḥ śabdakālalayena divārātryatīto bhūtvā sarvaparipūrṇajñānenonmanyavasthāvaśena brahmaikyaṃ bhavati | unmanyā amanaskaṃ bhavati || 4 || evaṃ praṇavanādalayataḥ kiṃ syādityatra sarvakalanāviralabrahmaikyaṃ bhavatītyāha- śabdeti | abhidhānābhidheyātmakaśabdakālalayena- śabdaḥ abhidhānaprapañcaḥ, abhidheyakalanātmakaḥ kālaḥ, tayoḥ śrāvaṇajñānato mithyādṛṣṭyā sattābādha eva layaḥ | tato vijñānaṃ jāyate | tena brahmātirekeṇa divārātryupalakṣitāvasthātrayaṃ nāstīti niścayajñānataḥ tadatīto bhūtvā tato brahmātiriktasāmānyāsaṃbhavaparipūrṇasamyagjñānena unmanyavasthā jāyate | unmanī nāma tattvajñānam | tena sarvāpahnavasiddhaṃ brahma niṣpratiyogikasvamātramiti brahmaikyaṃ bhavati | na hi pṛthagbhāvaṃ gatajīveśayorekatvamityarthaḥ | unmanyā kiṃ jāyata ityata āha- unmanyeti | amanaskaṃ svarūpaṃ tanna tatra kalanāmalam iti śrutyā brahmaiva amanaskaśabdārthaḥ || 4 || amanaskapūjāprakāraḥ tasya niścintā dhyānam | sarvakarmanirākaraṇamāvāhanam | niścayajñānamāsanam | unmanībhāvaḥ pādyam | sadāmanaskamarghyam | p. 288) sadā dīptirapārāmṛtavṛttiḥ snānam | sarvatra bhāvanā gandhaḥ | dṛksvarūpāvasthānamakṣatāḥ | cidāptiḥ puṣpam | cidagnisvarūpaṃ dhūpaḥ | cidādityasvarūpaṃ dīpaḥ | paripūrṇacandrāmṛtasyaikīkaraṇaṃ naivedyam | niścalatvaṃ pradakṣiṇam | so'haṃsaṃbhāvo namaskāraḥ | maunaṃ stutiḥ | sarvasaṃtoṣo visarjanamiti | ya evaṃ veda || 5 || yadamanaskaṃ brahma tasya dhyānādyupacāraḥ kathamityāśaṅkya so'haṃbhāvena pūjayet iti śrutyanurodhena tadasmītyanusaṃdhānameva tatpūjetyāha- tasyeti | dīptimadbrahmagocarākhaṇḍākāravṛttireva snānamityarthaḥ | sarvatra brahmeti bhāvanā | bhrūmadhyasahasrārānta- rālavilasatparipūrṇacandramaṇḍalaniḥsṛtāmṛtasya ekīkaraṇam amṛtasāgararūpaṃ naivedyam | sarvadā saṃtoṣaḥ | so'yamevaṃ brahmānusaṃdhānato brahmaiva bhavatītyarthaḥ || 5 || iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ brahmānusaṃdhānena kaivalyaprāptiḥ evaṃ tripuṭyāṃ nirastāyāṃ nistaraṅgasamudravannivātasthitadīpa- vadacalasaṃpūrṇabhāvābhāvavihīnakaivalyajyotirbhavati || 1 || brahmānusaṃdhānasya tripuṭīkabalitatvena kathaṃ yogī brahmabhāvametītyāśaṅkya sarvāpahnavasiddha brahma niṣpratiyogikasvamātramityanusaṃdhānātmakasamyagjñānasya dhyātrāditripuṭīgrāsatvāt brahmabhāvāpattiriṣyata ityāha- evamiti | svātiriktamasti nāstīti bhāvābhāvakalanāsaṃbhavaprabodhasiddhaṃ kaivalyajyotiḥ svamātramavaśiṣyate vidvānityarthaḥ || 1 || p. 289) brahmavitsvarūpam jāgrannidrāntaparijñānena brahmavidbhavati || 2 || tasya brahmatvaṃ vinā brahmavittvaṃ kuta ityatra kṛtsnabrahmavedanataḥ brahmatvaṃ siddhameva | akṛtsnabrahmajñānato brahmavittvaṃ syādityāha- jāgraditi || 2 || suṣuptisamādhyoḥ bhedaḥ suṣuptisamādhyormanolayāviśeṣe'pi mahadastyubhayorbhedastamasi līnatvānmuktihetutvābhāvācca || 3 || samādhau mṛditatamovikārasya tadākārākāritākhaṇḍākārāvṛttyātmakasākṣicaitanye prapañcalayaḥ saṃpadyate prapañcasya manaḥkalpitatvāt || 4 || suṣuptisamādhyoḥ manolayasāmyataḥ bandhamuktihetutvam ubhayamapi syādityata āha- suṣuptīti | tat katham ? tamasīti || 3 || tat katham ? prapañcasyeti || 4 || brahmavido brahmabhāvaḥ tato bhedābhāvāt kadācidbahirgate'pi mithyātvabhānāt | sakṛdvibhātasadānandānubhavaikagocaro brahmavit tadeva bhavati || 5 || manastatkāryābhāve tattadanusyūtacaitanyasya yata ekatvaṃ tataḥ bahirgate'pi manasi tadvikalpitaprapañcasya mithyātvabhānāt | sarvaprakāreṇa brahmavit brahmaiva bhavatītyāha- sakṛditi | sadādyāvṛtitrayānāvṛtasakṛdityādi || 5 || p. 290) saṃkalpatyāgapūrvakaparamātmadhyānena muktisiddhiḥ yasya saṃkalpanāśaḥ syāt tasya muktiḥ kare sthitā | tasmādbhāvābhāvau parityajya paramātmadhyānena mukto bhavati || 6 || punaḥpunaḥ sarvāvasthāsu jñānajñeyau dhyānadhyeyau lakṣyālakṣye dṛśyādṛśye cohāpohādi parityajya jīvanmukto bhavati | ya evaṃ veda || 7 || saṃkalpabhāvābhāvau bandhamuktihetū syātāmityāha- yasyeti | yasmādeyaṃ tasmāt | saṃkalpo'sti nāstīti tadbhāvābhāvau | niṣpratiyogikaparamātmā svamātramiti jñānāvirbhūtaparamātmadhyānena || 6 || itthaṃbhūtajñānaphalamāha- punariti | svāvaśeṣadhiyā brahmaṇi jñāte'pi svātiriktadhiyā yadi jñānajñeyādivṛttirudeti tadā punaḥpunariti | tattyāgādhikaraṇaṃ brahmāsmīti ya evaṃ veda sa vidvān jīvanmukto bhavedityarthaḥ || 7 || iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ jāgradādipañcāvasthāḥ pañcāvasthāḥ jāgratsvapnasuṣuptiturīyaturīyātītāḥ || 1 || bandhamokṣahetuḥ kaḥ ? ityata āha- pañceti | kāstā iti ?- jāgraditi | pañcāvasthā ityarthaḥ || 1 || pravṛttisaṃkalpaḥ jāgrati pravṛtto jīvaḥ pravṛttimārgāsaktaḥ pāpaphalanarakādi māstu śubhakarmasvargaphalamastviti kāṅkṣate || 2 || p. 291) tatra jīvapravṛttinivṛttisaṃkalpau pratipādayati- jāgratīti | śubhakarmajasvargaphalam | evaṃ kāṅkṣan svājñaḥ saṃsārabaddho bhavati || 2 || nivṛttisaṃkalpaḥ evaṃ sa ca svīkṛtavairāgyāt karmaphalajanmālaṃ saṃsārabandhanamalamiti vimuktyabhimukhanivṛttimārgapravṛtto bhavati || 3 || evaṃ sthiteṣvanekeṣu kaścidantakoṭijanmasvanuṣṭhitakarmaphalārpaṇasaṃtuṣṭeśvaraprasādataḥ nivṛttimārgapravṛtto bhavatītyāha- evamiti | ya evaṃvidhasaṃsāranirviṇṇo bhavati saḥ | itaḥ karmaphalajanma || 3 || saṃsārataraṇamārgaḥ sa eva saṃsāratāraṇāya gurumāśritya kāmādi tyaktvā vihitakarmācaran sādhanacatuṣṭayasaṃpanno hṛdayakamalamadhye bhagavatsattāmātrāntarlakṣyarūpamāsādya suṣuptyavasthāyāmuktabrahmānandasmṛtiṃ labdhvā eka evāhamadvitīyaḥ kaṃcitkālamajñānavṛttyā vismṛtajāgradvāsanānuphalena taijaso'smīti tadubhayanivṛttyā prājña idānīmasmyahameka eva sthānabhedādavasthābhedasya paraṃ tu na hi madanyaditi jātivivekaḥ śuddhādvaitabrahmāhamiti bhidāgandhaṃ nirasya svāntarvijṛmbhitabhānumaṇḍaladhyānatadākārākāritaparaṃbrahmākā- ritamuktimārgamāruḍhaḥ paripakvo bhavati || 4 || p. 292) kāmādi parāgbhāvapravṛttiṃ tyaktvā | purā svājñadaśāyāṃ kaṃcit kālam | taijaso'smīti viśvabhāvagrāsataijasabhāvametya tadbhogakṣayato yat jāgratsvapnakalanānvitaṃ tadubhayeti | jāgradādisthānabhedāt avasthābhedasya svājñānavikalpitasya svajñānataḥ pralayāt yadavaśiṣyate tat paraṃ tu brahma na hi madanyaditi jātivivekaḥ- brahmātirekeṇa jāyate iti jātiḥ janmādi na kadāpi me'stīti vivekaḥ- udeti | tataḥ kimityata āha- śuddheti | brahmāhamiti vijñānena vyāvahārikabhidāgandham | yadā vijñānena bhidāgandhanirāso bhavati tadā svāntaḥpratyagbhānumaṇḍalasākṣātkāro bhavati | taddhyānābhyāsataḥ brahmākārākārito yo muktimārgaḥ samyagjñānākhyaḥ tamavaṣṭabhya paripakvaḥ kṛtakṛtyo bhavatītyarthaḥ || 4 || manaso bandhamokṣahetutvanirūpaṇam saṃkalpādikaṃ mano bandhahetuḥ | tadviyuktaṃ mano mokṣāya bhavati || 5 || tadvāṃścakṣurādibāhyaprapañcoparato vigataprapañcagandhaḥ sarvaṃ jagadātmatvena paśyaṃstyaktāhaṃkāro brahmāhamasmīti cintayannidaṃ sarvaṃ yadayamātmeti bhāvayan kṛtakṛtyo bhavati || 6 || svājñādidaśāvijṛmbhitabandhamokṣahetuḥ mana evetyāha- saṃkalpādikamiti || 5 || evaṃ niḥsaṃkalpāntaro yogī svātiriktāstitvabhramaviralo bhūtvā brahmamātraṃ niṣpratiyogikamiti vedanasamakālaṃ kṛtakṛtyo yogī bhavatītyāha- tadvāniti | nirvikalpakavṛttimān jñānī tadvān | brahmaivedaṃ sarvam iti śrutyanurodhena sarvaṃ bhāvayan jñānasahitabhāvanātaḥ || 6 || iti caturthaḥ khaṇḍaḥ nirvikalpakasamādhyabhyāsena brahmavidvaratvaprāptiḥ sarvaparipūrṇaturīyātītabrahmabhūto yogī bhavati | taṃ brahmeti stuvanti || 1 || sarvalokastutipātraṃ sarvalokasaṃcāraśīlaḥ paramātmagamane binduṃ nikṣipya śuddhādvaitājāḍyasahajāmanaskayoganidrākhaṇḍānandapadānuvṛttyā jīvanmukto bhavati || 2 || brahmabhūtaḥ bhūtvā brahmamātrayogī | brahmavido ya evaṃ vidvān tam || 1 || uktaviśeṣaṇaviśiṣṭo yogī paramātmagagane binduṃ nikṣipya cidākāśe manovilayaṃ kṛtvā tadvilayādhikaraṇaśuddhādvaiteti | manolayādhāraśuddhādvaite brahmaṇi jāḍyajāgradādyavasthāvairalyāt ajāḍyasahajāmanaskayoganidrā nirvikalpasamādhiḥ tatrākhaṇḍānandatayā padyata ityakhaṇḍānandapadaṃ tadanuvṛttyā anavaratānusaṃdhānāt brahmavidvaro bhavatītyarthaḥ || 2 || aparicchinnānandarūpabrahmāvāptiḥ taccānandasamudramagnā yogino bhavanti || 3 || tadapekṣayā indrādayaḥ svalpānandāḥ | evaṃ prāptānandaḥ paramayogī bhavatītyupaniṣat || 4 || yadbrahma nistaraṅgānandasamudratayā vikhyātaṃ tacca || 3 || indrādirasmītyabhimānāt paricchinnānandatvaṃ, tadvaiparītyena aparicchinnabrahmabhāvārūḍhatayā evam || 4 || iti pañcamaḥ khaṇḍaḥ iti dvitīyaṃ brāhmaṇam tṛtīyaṃ brāhmaṇam śāṃbhavīmudrānvitam amanaskam yājñavalkyo mahāmunirmaṇḍalapuruṣaṃ papraccha svāminnamanaskalakṣaṇamuktamapi vismṛtaṃ punastallakṣaṇaṃ brūhīti || 1 || tatheti maṇḍalapuruṣo'bravīt | idamamanaskamatirahasyam yajjñānena kṛtārtho bhavati tannityaṃ śāṃbhavīmudrānvitam || 2 || yājñavalkyo mandabuddhivaiśadyārthaṃ amanaskalakṣaṇamādityaṃ pṛcchatītyāha- yājñavalkya iti | kimiti ? svāminniti || 1 || tatpraśnamaṅgīkṛtya taduttaraṃ bhagavānāha- tatheti | kiṃ tadityatra vakṣyamāṇavidyāṃ stauti- idamiti | mano yatra vilīyate amanībhāvameti idam | yogī yajjñānena || 2 || paramātmapratyayalakṣyadarśanena amanaskaprāptiḥ paramātmadṛṣṭyā tatpratyayalakṣyāṇi dṛṣṭvā tadanu sarveśamaprameyamajaṃ śivaṃ parākāśaṃ nirālambamadvayaṃ brahmaviṣṇurudrādīnāmekalakṣyaṃ sarvakāraṇaṃ paraṃ brahmātmanyeva paśyamāno guhāviharaṇamevaṃ niścayena jñātvā bhāvābhāvādidvandvātītaḥ saṃviditamanonmanyanubhavastadanantara- makhilendriyakṣayavaśādamanaskasukhabrahmānandasamudre manaḥpravāhayogarūpanivātasthitadīpavadacalaṃ paraṃ brahma prāpnoti || 3 || śāṃbhavīmudropāyasiddhaṃ turyacaitanyaṃ paramātmadṛṣṭyā | brahmaviṣṇurudrādīnāmiti tṛtīyārthe ṣaṣṭhī, taiḥ sarvātmaikyadhiyā takṣitatvāt | p. 295) guhāśabdena buddhiguhocyate | tatra tadvṛttibhāsakapratyagrūpeṇa viharaṇāt guhāviharaṇaṃ mano yatra unmanībhāvaṃ niḥsaṅkalpatāmeti tādṛśaṃ brahmāsmītyanubhavo manonmanyanubhavaḥ | śiṣṭaṃ spaṣṭaṃ tatra tatra vyākhyātaṃ ca || 3 || tataḥ saṃsāranivṛttiḥ tataḥ śuṣkavṛkṣavanmūrcchānidrāmayaniśvāsochvāsābhā- vānnaṣṭadvandvaḥ sadācañcalagātraḥ paramaśāntiṃ svīkṛtya manaḥ pracāraśūnyaṃ paramātmani līnaṃ bhavati || 4 || yogī svātmānamevaṃ jñātvā parabrahma prāpnotītyuktam | tataḥ paraṃ yogī pūrvavat kiṃ saṃsaratītyāśaṅkya saṃsārakalanānirvāhakamānasābhāvāt brahmaiva bhavatītyāha- tata iti | prāṇāntaḥkaraṇasarūpavilayo mūrcchā nidrāvasthetyarthaḥ | tanmayaḥ tadvikāraḥ mūrcchāsvāpayoriva niśvāsocchvāsakāmasaṃkalpādivyāpṛtyabhāvāt naṣṭadvandvaḥ | bāhyāntarvyāpāroparamāt paramaśāntiṃ svīkṛtya brahmabhūto vijayate dīrghanirvikalpakasamādhiparavaśo bhavati | tadā tat manaḥ śūnyaṃ sat || 4 || tārakamārgeṇa karaṇavilayadvārā manonāśaḥ payaḥsrāvānantaraṃ dhenustanakṣīramiva sarvendriyavarge parinaṣṭe manonāśaṃ bhavati tadevāmanaskam || 5 || tadanu nityaśuddhaḥ paramātmāhameveti tattvamasītyupadeśena tvamevāhamahameva tvamiti tārakayogamārgeṇākhaṇḍānandapūrṇaḥ kṛtārtho bhavati || 6 || samādhisthayoginaḥ indriyagrāme sati kathaṃ manonāśa upapadyate ityata āha- paya iti | bhavati iti yat tadeva || 5 || yadi kadācit p. 296) virūpalayamaprāpya sarūpalayametya tanmano bahiḥ niḥsarati tadā tadanu | tārakayogamārgeṇa yogī karaṇagrāmavirūpavilayameva bhajati | tato yogī akhaṇḍeti | brahmaiva bhavatītyarthaḥ || 6 || iti prathamaḥ khaṇḍaḥ unmanīprāptyā yogino brahmātmabhavanam paripūrṇaparamākāśamagnamanāḥ prāptonmanyavasthaḥ saṃnyastasarvendriyavargaḥ anekajanmārjitapuṇyapuñjapakvakaivalya- phalo'khaṇḍānandanirastasarvakleśakaśmalo brahmāhamasmīti kṛtakṛtyo bhavati || 1 || tvamevāhaṃ na bhedo'sti pūrṇatvāt paramātmanaḥ | ityuccarantsamāliṅgya śiṣyaṃ jñaptimanīnayat || 2 || kathaṃ punaḥ yogī kṛtārtho bhavatītyata āha- paripūrṇeti | prāptonmanyavasthaḥ saṃprāptadīrghanirvikalpakāvasthaḥ || 1 || brāhmaṇoktārthaṃ mantro'pi anuvadati- tvameveti | maṇḍalapuruṣo yājñavalkyaṃ prati he yājñavalkya paramātmano mama pūrṇarūpatvāt tvamevāhaṃ nāvayoḥ bhedo'sti ityuccaran svaśiṣyaṃ yājñavalkyaṃ gāḍhaṃ samāliṅgya svaīyāṃ jñaptiṃ brahmaiva asmīti prajñāmanīnayat || 2 || iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ iti tṛtīyaṃ brāhmaṇam caturthaṃ brāhmaṇam vyomapañcakajñānaṃ tatphalaṃ ca atha ha yājñavalkyo maṇḍalapuruṣaṃ papraccha vyomapañcakalakṣaṇaṃ vistareṇānubrūhīti || 1 || sa hovācākāśaṃ parākāśaṃ mahākāśaṃ sūryākāśaṃ paramākāśamiti pañca bhavanti || 2 || sabāhyābhyantaramandhakāramayamākāśam | sabāhyābhyantare kālānalasadṛśaṃ parākāśam | sabāhyābhyantare'parimitadyutinibhaṃ tattvaṃ mahākāśam | sabāhyābhyantare sūryanibhaṃ sūryākāśam | anirvacanīyajyotiḥ sarvavyāpakaṃ niratiśayānandalakṣaṇaṃ paramākāśam || 3 || evamantarlakṣyadarśanāt tadrūpo bhavati || 4 || punaḥ yājñavalkyo mandabuddhyanukampayā vyomapañcakalakṣaṇaṃ pṛcchatītyāha- atheti | kimiti ? vyometi || 1 || sa hovāca kiṃ taditi- ākāśamityādi || 2 || tatra ākāśaṃ kīdṛśamityatra jaḍabhūtirityāha- sabāhyeti | parākāśaṃ kimityatra jaḍabhūtigrāsamohabhūtirityāha- sabāhyeti | mohabhūteḥ kṛtsnajaḍabhūtivyāpakatvena tatparatayā ca kāśamānatvāt parākāśatvam | mahākāśaṃ kimityatra jaḍamohabhūtigrāsalīlābhūtirityāha- sabāhyeti | līlābhūteḥ jaḍamohabhūtibhyāṃ vyāpakatvena tadapekṣayā aparimitadyutinibhatattvarūpeṇa kāśamānatvāt | sūryākāśaṃ kimityatra jaḍādibhūtitrayagrāsanityabhūtirityāha- sabāhyeti | nityavibhūteḥ līlādibhūtitrayavyāpakatvena sarvāvabhāsakasūryavat kāśamānatvāt | paramākāśasvarūpaṃ kimityatra nityabhūtyādivyāpakatvena anirvacanīyeti | tripādbhūteḥ nityādibhūticatuṣṭayagataheyāṃśāpahnavasiddhatvāt p. 298) niratiśayādiviśeṣaṇatā upapadyata ityarthaḥ || 3 || vyomapañcakātmakabhūtipañcakajñānaphalamāha- evamiti || 4 || rājayogasarvasvakroḍīkaraṇam navacakraṃ ṣaḍādhāraṃ trilakṣyaṃ vyomapañcakam | samyagetanna jānāti sa yogī nāmato bhavet || 5 || rājayogasarvasvaṃ kroḍīkṛtyopasaṃharati- navacakramiti | mūlādhārādiṣaṭcakraṃ tālvākāśabhrūcakrabhedāt cakratrayam; āhatya navacakram | lakṣyatrayaṃ vyomapañcakaṃ ca vyākhyātam | samyagetat sarvaṃ yo na jānāti tadyāthātmyājñānāt kevalagranthārthajñānamātrato nāmamātrayogī bhavati | yastu yathāvat jānāti sa yogī kṛtakṛtyo bhavatītyarthaḥ || 5 || iti caturthaṃ brāhmaṇam pañcamaṃ brāhmaṇam paramātmani manolayābhyāsavidhiḥ saviṣayaṃ mano bandhāya nirviṣayaṃ muktaye bhavati || 1 || ataḥ sarvaṃ cittagocaram | tadeva cittaṃ nirāśrayaṃ manonmanyavasthāparipakvaṃ layayogyaṃ bhavati || 2 || tallayaṃ paripūrṇe mayi samabhyaset | manolayakāraṇamahameva || 3 || p. 299) anāhatasya śabdasya tasya śabdasya yo dhvaniḥ | dhvanerantargataṃ jyotirjyotirantargataṃ manaḥ || 4 || yanmanastrijagatsṛṣṭisthitivyasanakarmakṛt | tanmano vilayaṃ yāti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 5 || bandhamokṣahetuḥ kimityāśaṅkya viṣayasaṅgāsaṅgamana evetyāha- saviṣayamiti || 1 || yataḥ evam ataḥ | yaccitaṃ yogābhyāsataḥ śuddhaṃ bhavati tadeva nirāśrayaṃ viṣayasaṃbandhaviralam || 2 || layādhikaraṇaṃ kimityatra tallayamiti || 3 || yat sarvalayāspadam ādheyasāpekṣādhāragataviśeṣāpāye tadeva nirviśeṣaparamapadamityāha- anāhatasyeti | anāhatabhavanādāntargatapratyagjyotirvikalpitaṃ svātiriktasṛṣṭisthitināśanirvartakaṃ mano yatra vilīyate tat layādhikaraṇaṃ paramārthadṛṣṭyā niradhikaraṇavaiṣṇavapadarūpeṇa avaśiṣyata ityarthaḥ || 4-5 || amanaskābhyāsena brahmāvasthānasiddhiḥ tallayācchuddhādvaitasiddhirbhedābhāvāt | etadeva paramatattvam || 6 || sa tajjño balonmattapiśācavajjaḍavṛttyā lokamācaret || 7 || evamamanaskābhyāsenaiva nityatṛptiralpamūtrapurīṣamitabhojana- dṛḍhāṅgājāḍyanidrādigvāyucalanābhāvabrahmadarśanājñātasukha- svarūpasiddhirbhavati || 8 || yanmano dvaitahetuḥ tallayāt | tadā pratyakparayoḥ bhedābhāvāt | yat tvayā paramatattvamanubrūhīti pṛṣṭam etadeva || 6 || maduktaprakāreṇa ya evaṃ paramatattvaṃ jānāti sa tajjñaḥ | ācaret svamāhātmyakhyāpanaprayojanābhāvāt || 7 || p. 300) evamamanaskābhyāsataḥ kā siddhirudetītyata āha- evamiti | yadā yogī nirvikalpakasamādhyārūḍho bhavati tadā atṛptihetuvṛttyanudayāt nityatṛptiḥ samādhito vyutthāne'pi kevalakumbhakato mūtrapurīṣādeḥ śoṣitatvāt mūtrāderalpatvam, udare niravakāśato'lpabhojanaṃ, tathā'pi yogamahimnā dṛḍhāṅgatvaṃ, pade pade jāḍyanidrābhāvādajāḍyanidro nirvikalpakasamādhiḥ | tatra dṛgvāyucalanābhāvato niścalabrahmadarśanasaṃjātam avāṅmānasagocaratayā ajñātasukhasvarūpabrahmamātrāvasthānarūpiṇī siddhiḥ bhavati | vidvān tadrūpeṇa avaśiṣyata ityarthaḥ || 8 || amanaskasiddhasya mahimā evaṃ cirasamādhijanitabrahmāmṛtapānaparāyaṇo'sau saṃnyāsī paramahaṃsaḥ avadhūto bhavati | taddarśanena sakalaṃ jagat pavitraṃ bhavati | tatsevāparo'jño'pi mukto bhavati | tatkulamekottaraśataṃ tārayati | tanmātṛpitṛjāyāpatyavargaṃ ca muktaṃ bhavatītyupaniṣat || 9 || yaḥ evaṃvit sa eva mukhyāvadhūtaḥ, taddṛṣṭipathaṃ gatam akhilam akhilatāmeti, tatsevayā ajño'pi mucyate, tatkulamapi kṛtārthatvaṃ bhajatīti śāstramupasaṃharati- evamiti | ityupaniṣacchabdaḥ prakṛtopaniṣatsamāptyarthaḥ || 9 || iti pañcama brāhmaṇam śrīvāsudevendraśiṣyopaniṣadbrahmayoginā | maṇḍalabrāhmaṇavyākhyā likhitā brahmagocarā | maṇḍalabrāhmaṇavyākhyāgranthastu triśataṃ smṛtaḥ || iti śrīmadīśādyaṣṭottaraśatopaniṣacchāstravivaraṇe aṣṭacatvāriṃśatsaṃkhyāpūrakaṃ maṇḍalabrāhmaṇopaniṣadvivaraṇaṃ saṃpūrṇam ########### END OF FILE #######