#################################################### MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00040 Uniform title: pāñcarātrarakṣā Author : vedāntadeśika Editor : Pandit M. Duraisvami Aiyangar Editor : Pandit T. Venugopalacharya Description: The Pāncarātrarakṣā by Vedānta ḍeśika edited by M. Duraiswāmy Aiyangār and T. Venugopālacārya The author of this was Veṅkaṭanātha popularly known as Vedānta Deśika. He was a śrīvaiṣṇava and great scholar. He lived between 1269 and 1369. He was the son of Anantasūri of Tuppil near conjeevveram. Tradition regards him as an incarnation of the bell of Lord Tirupati. His first and main teacher was his uncle. His first work dates to 1290. Thereafter he wrote over a hundred works. The Pāñcarāatrarakṣā is a basic introductory text to the Vaiṣṇava Pāñcarātra system in which Vedānta Deśika quotes from numerous Vaiṣṇava and other sources. His concern is to establish the authority of the Pāñcarātra and establish it excellence with respect to other traditions. In that context he refers to various zaiva schools And texts and so is important also for the historian of those traditions. Notes: Revision 0: June 14, 2007 Revision 1: November 13, 2014 Transcribed by the staff of Muktabodha under the supervision of Mark S. G. Dyczkowski. Publisher : The Adyar Library and Research Center Publication year : 1942 Publication city : Adyar Publication country : India #################################################### śrīpāncarātrarakṣā of śrī vedānta deśika edited by paṃḍita ṃ. ḍuraiswāmy āiyangār and paṃḍita ṭ. Venugopālacārya ṭhe adyar library and research centre, madras. 1942 śrīpāñcarātrarakṣā śrīmadvedāntadeśikapraṇītā śrīmān veṅkaṭanāthāryaḥ kavitārkikakesarī | vedāntācāryavaryo me saṃnidhattaṃ sadā hṛdi || siddhāntavyavasthāpanākhyaḥ prathamo'dhikāraḥ maṅgalācaraṇam cāturvyūhaṃ paraṃ brahma ṣāḍguṇyaparikarmitam | pañcarātrasya kṛtsnasya prasūtiṃ paryupāsmahe || ananyadevatāsthāyinyāyatemahi te vayam | pañcarātramahāmbhodhipāradṛśvani sajjane || ārohantvanavadyatarkapadavīsīmādṛśāṃ mādṛśāṃ pakṣe kārtayuge niveśitapadāḥ [padāṃ- ca cha padān- ka kha ga] pakṣe patadbhyaḥ parān | sarvānuśravasāradarśisaśiraḥkampadvijihvāśana- krīḍākuṇḍalimauliratnadhṛnibhiḥ sārātrikāḥ sūktayaḥ || pāñcarātra prāmāṇyam atra tāvat pratyakṣitasamastavedārthatattvasthitibhiḥ pārāśaryaprabhṛtibhiḥ mahābhāratādiṣu bhagavacchāstrasya sārvabhaumaṃ prāmāṇyaṃ pratyapādi | śārīrake ca kapilakaṇabhakṣabhikṣukṣapaṇakapaśupatisamayapratikṣepasamanantaraṃ tantrāntarasahapāṭhādisaṃbhavanmandamativyāmohaśamanāya utpattyasaṃbhavāt na ca kartuḥ karaṇam iti sūtrābhyāṃ pūrvapakṣamupakṣipya vijñānādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ vipratiṣedhācca iti sūtradvayena jīvotpattyādyanuktitatpratiṣedhapratipādanadvāreṇa siddhantaḥ samarthitaḥ | bhagavadyāmunamunibhirbhāṣyakāraiśca idaṃ mahopaniṣadaṃ caturvedasamanvitam | sāṃkhyayogakṛtāntena pañcarātrānuśabditam || vedānteṣu yathāsāraṃ saṃgṛhya bhagavān hariḥ | bhaktānukampayā vidvān saṃcikṣepa yathāsukham || ityādipramāṇagaṇapratipāditaprakriyayā ativitatagahanagambhīranigamaśataśikharagataparamapuruṣārthatadupāyataditikartav yatāsaṃgraharūpasya bhagavanmukhodgatasya śāstrasya kāraṇadoṣādyabhāvena dvacidapyaprāmāṇyaṃ na śaṅkanīyamiti niraṇāyi | karmakāṇḍe'pi pramāṇalakṣaṇe saṃbhavedvadavirodhānāṃ vyāsādyaparigṛhītānāmeva smṛtīnāmaprāmāṇyamasūtryat | ye punaścaramayugamīmāṃsakāstantrāntaraiḥ samānayogakṣemaṃ sāttvataṃ śāstramabhimanyante teṣāṃ vikatthanāni āgamaprāmāṇye nirācakrire | uktaṃ ca- taccedetacchutipathaparibhraṣṭatantre samānaṃ sāṃkhyayogakṛtāntena pañcarātrānuśabditam || vedānteṣu yathāsāraṃ saṃgṛhya bhagavān hariḥ | bhaktānukampayā vidvān saṃcikṣepa yathāsukham || ityādipramāṇagaṇapratipātidaprakriyayā ativitatagahanagambhīranigamaśataśikharagataparamapuruṣārthatadupāyataditikartav yatāsaṃgraharūpasya bhagavanmukhodgatasya śāstrasya kāraṇadoṣādyabhāvena dvacidapyaprāmāṇyaṃ na śaṅkanīyamiti niraṇāyi | karamakāṇḍe'pi pramāṇalakṣaṇe saṃbhadvedavirodhānāṃ vyāsādyaparigṛhītānāmeva smṛtīnāmaprāmāṇyamasūtryat | ye punaścaramayugamīmāṃsakāstantrāntaraiḥ samānayogak.esmaṃ sāttvataṃ śāstramabhimanyante teṣāṃ vikatthanāni āgamaprāmāṇye nirācakrire | uktaṃ ca- taccedetacchutipathaparibhraṣṭatantraiḥ samānaṃ pātṛtvena prasajati tadā somapāste surāpāḥ || iti | śūdrārcanādiprasaṅge tvevaṃ pratibandī śrīkṛṣṇamunibhiruktā- haviṣkṛto yathā śūdre yathā vā bahuyājinaḥ | nirvāhaḥ kriyate tadvacchāstrasyāsyāpi nānyatha || iti | ayamarthaḥ [ṅ: asyārthaḥ]- yathā haviṣkṛdādhāveti śūdrasya bahuyājino'gārācchūdravarjam ityādivākyeṣu karmaviśeṣādhikāramupacāraviśeṣaṃ vā samālambya nirvāhaḥ tadvadihāpīti | bhaṭṭārakaiśca tantrāntarebhya idaṃ sārvatrikeṇa prāmāṇyena vyabhajyat- tasmāt sāṃkhyaṃ sayogaṃ sapaśupatimataṃ kutracit pañcarātraṃ sarvatraiva pramāṇaṃ tadidamavagataṃ pañcamādeva vedāt || catvārḥ siddhantāḥ iti | tadetat mahato vedavṛkṣasya mūlabhūto mahānayam ityadyuktānantaśākhāśrayaṛgādiskandhabhiduranigamatarumūlabhāgopabṛṃ haṇarūpaṃ svamūlanigamabhāgabhedāt [gh: bhāgabhedavadṛgādi] ṛgādideva cardhāvatiṣṭhate- āgamasiddhantaḥ mantrasiddhantaḥ tantrasiddhantaḥ tantrāntarasiddhanta iti | siddhantānām asāṃkaryasthāpanam catvāraścaite siddhantā ṛgādivadeva śākhābhedairavāntaratantrairbhidyante | tatra yathā ṛgādayo vedabhedāḥ tattacchākhābhedāśca pūrvapūrvaparigrahānusāreṇa vyavatiṣṭhante putrādibhiśca parigṛhyante tathā [gh: tathātra] siddhantabhedāstadavāntarabhedāśca prathamaparigrahānsāreṇa vyavatiṣṭhante | yathā ca [kh: cakāraḥ pustake nāsti] vācanikātirikte vedāntaraśākhāntarasūtrāntarasaṃkare doṣaḥ tatheha siddhantasaṃkare tantrasaṃkare pratyekatantrāntaḥ [kh: pratiniyata] pātiniyatavaikalipkadharmādisaṃkare ca | asaṃkīrṇā ceyaṃ vyavasthā [pramāṇāntarasahakṛta ka kha ga ca jha] pramāṇasahakṛtapāraṃparyaparyālocanayā vyavasthāpyā | idaṃ ca garbhādhānādidāhāntasaṃskārāntarasevanāt [saṃskārāsevanāt cha ja] bhāgavatānāmabrāhmaṇyaṃ pūrvapakṣiṇā prasañjitaṃ pariharadbhirabhagavadyāmunamunibhirarthataḥ samarthitam- yadete [ya ete ka kha ga ca cha ja jh] va.śaparaṃparayā vājasaneyaśākhāmadhīyānāḥ kātyāyanādigṛhyoktamārgeṇa garbhādhānādisaṃskārān kurvate | ye punaḥ sāvitryanuvacanaprabhṛtitrayīdharmatyāgena [dharmātyagena nyāyapariśuddhau pāṭhaḥ] ekāyanaśrutivihitāneva catvāriṃśatsaṃskārān kurvate [anutiṣṭhanti ka kha ga ca] te'pi svaśākhāgṛhyoktamarthaṃ yathāvadanutiṣṭhamānā na śākhāntarīyakarmānanuṣṭhānāt brāhmaṇyāt pracyavante anyeṣāmapi paraśākhāvihitakarmānanuṣṭhānanimittābrāhmaṇyaprasaṅgāt | sarvatra [sarve hi ja] hi jāticaraṇagotrādhikārādivyavasthitā eva samācārā upalabhyante | yadyapi sarvaśākhāpratyayamekaṃ karma, tathāpi parasparavilakaṣaṇādhikārisaṃbaddha dharmā na dvacit samuccīyante | vilakṣaṇāśca trayīvihitasvargaputrādiviṣayopabhogasādhanaindrāgneyādikarmādhikāribhyo dvijebhyaḥ trayyantaikāyanaśrutivihitavijñānābhigamanopādānejyāprabhṛtibhagavatprāpty ekopāyakarmādhikāriṇo mumukṣavo brāhmṇā iti nobhayeṣāmapyanyonyaśākhāvihitakarmānanu.ṭhānamabrāhmaṇyamāpādayati | yathā caikāyanaśākhāyā apauruṣeyatvaṃ tathā kāśmīrāgamaprāmāṇya eva prapañcitamiti neha prastūyate | prakṛtānāṃ tu bhāgavatānāṃ sāvitryanuvacanāditrayīdharmasaṃbandhasya sphuṭataramupalabdhiḥ na tattyaganimittavrātyatvādisaṃdehaṃ sahate iti | atra vijñānaśabdena saṃvitsiddhyādiṣu svayameva sthāpitaṃ viśiṣṭaṃ jñānaṃ vivikṣitam | āha hi- yathā colanṛpaḥ samrāḍadvitīyo'sti bhūtale | iti tattulyanṛpatinivāraṇaparaṃ vacaḥ || na tu tatputrabhṛtyakalatrādinivāraṇam | tathā surāsuranarabrahmāṇḍaśatakoṭayaḥ || kleśakarmavipākādyairaspṛṣṭasyākhileśituḥ | jñānādiṣāḍguṇyanidheracintyavibhavasya tāḥ || viṣṇorvibhūtimahimasamudradrapsavipruṣuḥ [g: lavavipruṣaḥ; ka ca jha : jalavipruṣaḥ] iti | imaṃ ca vedabhedaṃ bhojarājabaladevācāryādayaśca viviñcate - yo vedavṛkṣaṃ bahumūlaśākhaṃ nānāphalārthidvijasaṃghasevyam | pūrśravānuśravabhedabhinnamāropayattaṃ[āropayantaṃ ka kha ca jha] puruṣaṃ rapadye || ityādibhiḥ | evaṃ ca sarvatrāsamkaraḥ saṃgraheṇa pradarśitaḥ śrīsāttvate - na śāstrārthasya śāstrāṇāṃ buddhipurva upaplavaḥ | ācartavya ihājñānāt [ihājñātvā gha cha] pāramparyakramaṃ vinā || iti | askhalitapāraṃparyapratyabhijñāneṣu [sthāneṣu added gha ṅ] paridṛśyamānapramāṇamūlāni ācāraparaṃparāparigṛhītāni ca karmāṇi na mātrayāpi parityājyāni [parihāpyāni ka ga gha ṅ ca cha ja] na ca tadviruddhanyupādeyānītyuktaṃ bhavati | śrīpauṣkare ca adhikārinirūpaṇādhyāye pratiniyatādhikāriviṣayasiddhāntānām tvābhiprāyeṇaiva siddhantabhedastadavāntarabhedaśca darśitaḥ | asāṃkarye pauṣkaravacanāni yathā- kartavyatvena vai yatra cāturātmyamupāsyate | kramāgataiḥ svasaṃjñābhirbrāhmaṇairāgamaṃ tu tat || viddhi siddhantasaṃjñaṃ ca tat pūrvamatha pauṣkara | nānāvyūhasametaṃ ca mūrtidvādaśakaṃ hi tat || tathā mūrtyantarayutaṃ prādurbhāvagaṇaṃ hi yat | prādurbhāvāntarayutaṃ dhṛtaṃ hṛtapdmapūrvake [tat patmapūrvake ja] || lakṣmyādiśaṅkhacakrā[cakrākhyā gha]khyagārutmyasadigīśvaraiḥ | sagaṇairastraniṣṭhaiśca tadviddhi kamalodbhava || mantrasiddhāntasaṃjñaṃ ca śāstraṃ sarvaphalapradam | vinā mūrticatuṣkeṇa yatrānyadupacaryate || mantreṇa bhagavadrūpaṃ kevalaṃ vāṅgasaṃvṛtam | yuktaṃ śriyādikenaiva kāntāvyūhena pauṣkara || bhinnairābharaṇairastrairāvṛtaṃ ca savigrahaiḥ | tantrasaṃjñaṃ hi tacchāstraṃ parijñeyaṃ hi cābjaja || [mūlyānavṛtti gha] mukhyānuvṛttibhedena yatra siṃhādayastu vai | catustridvyādikenaiva yogenābhyarthitena tu || saṃvṛtāḥ parivāreṇa svena svenojjhitāstu vā | yacchavatyārādhitāḥ [ārādhitaṃ ka kha ga jha] sarvaṃ viddhi tantrāntaraṃ tu tat || evaṃ nānāgamānāṃ ca sāmānyaṃ viddhi sarvadā | nāmadvayaṃ vā [dvayaṃ ca gha ṅ ca cha ja] siddhantaṃ pañcarātreti pauṣkare || ekaikaṃ bahubhirbhedairāmūlādeva saṃsthitam | nānāśayavaśenaiva siddhadyaiḥ prakaṭikṛtam || saṃkṣiptaṃ sapraprañcaṃ ca tṛtīyamubhayātmakam | setihāsapurāṇaistu vedairvedāntasaṃyutaiḥ || ye janmakoṭibhiḥ siddhasteṣāmante'tra saṃsthitiḥ | iti | atra ekaikasya siddhantasyāmulādeva bahubhirbhedaiḥ saṃsthitatvavacanāt caturṇāṃ siddhāntānāṃ tadavāntaratantrabhedānāṃ ca siddhāntaratantrāntarasaṃkaraparihāreṇaiva sarvadāvasthānaṃ sūcitam | caturṇāmapi siddhantānāṃ mokṣapradatvam atra ca [cakāraḥ pustakeṣu nāsti kha ga ja jha] siddhantasaṃjñitānāmeṣāṃ caturṇāmai mokṣapradatvamanantaramevoktam - tasmāt [yasmāt ṅ ca] samyak paraṃ brahma vāsudevākhyamavyayam | etasmāt prāpyate śāstrāt jñānapūrveṇa karmaṇā || siddhāntasaṃjñā viprāsya sārdhakā ata eva hi | iti | atra sārthakā iti bahuvacanāntasāmānādhikaraṇyāt siddhantasaṃjñāśabdo'pi bahuvacanāntaḥ san āgamādiviśeṣaṇayogena caturdhā saṃjñāvasthānamabhipraiti | pañcarātraśabdavat siddhantaśabdo'pi caturṇāṃ sādhāraṇa iti cātraiva pūrvamuktam | pādmne ca sadāgamādisiddhantacatuṣke satpadaprade iti caturṇāṃ satpadaśabdavācyabhagavatpada[bhagavatprāpti- kha] prāptisādhanatvamuktam | hayagrīvasaṃhitāyāmapi kasyacinmokṣaikāntyam anyeṣāmapi phalāntareṇa saha mokṣapradatvamuktam- āgamākhaṃ hi siddhantaṃ sanmokṣaikaphalapradam | mantrasaṃjñaṃ hi siddhantaṃ siddhimokṣapradaṃ nṛṇām || tantrasaṃjñaṃ tu [saṃjñaṃ hi ka kha ga ṅ ca cha jha] siddhantaṃ caturvargaphalapradam | tantrāntaraṃ hi siddhantaṃ vāñchitārthaphalapradam || iti | atra vāñchitārthaśabdenāviśeṣāt trivargavadapavargo'pi saṃgṛhyate | ata eṣāṃ caturṇāmapi parabrahmabhūtavāsudevaprāpakatvāt apavargārthibhirmokṣopāyopadeśapradeśeṣu [upadeśa ka kha ga jha kośeṣu nāsti] vikalpo'viśiṣṭaphalatvāt iti nyāyena sadakṣaradaharamadhubhūmavaiśvānaraśāṇḍilyanāciketopakosalapratardanasaṃv argāntarādityānandamayavidyādiṣviva vaikalpikaḥ parigrahḥ | brahmasvarūpanirūpakadharmavyatiriktānāṃ tattadvidyāpratiniyataguṇānāṃ yathā vidhāsu parasaramanupasaḥāraḥ tathātrāpīti pratyekaṃ partiniyatānāṃ prakriyāṇāṃ parasparāsaṃkareṇa prayogaḥ siddhaḥ | yatra tu madhuvidyādau vamupadaprāptyādipūrvakabrahmaprāptivat paraṃparayā vāsudevaprāptirabhidhīyate tatrāpi tattadarvācīnaparvavyahitaparaprāptikāmānāmadhikāra [kāmanāyāmadhikāraḥ gha] iti vyavasthā | tadabhiprāyeṇa coktaṃ bhāṣye taddhi vāsudevākhyaṃ paraṃ brahma saṃpūrṇaṣāḍguṇyavapuḥ sūkṣmavyūhabibhavabhedabhinnaṃ yathādhikāraṃ bhaktairjñānapūrveṇa karmaṇābhyarcitaṃ samyak prāpyate | vibhavārcanāt vyūhaṃ prāpya vyūhārcanāt paraṃ brahma vāsudevākhyaṃ sūkṣmaṃ prāpyat iti vadanti iti | ataścaturṇāmapyapavarge tātparyam | phalāntarasādhanavacanasyānyārthatvaṃ svayamevoktam [uktaṃ pauṣkare gha] pratyayārthaṃ ca mokṣasya siddhayaḥ saṃprakīrtitāḥ iti | evaṃ caturṇāmapi mokṣapradatve hi [siddhe hi gha] trayyantasāropabṛṃhaṇarūpatvamapi samañjasaṃ bhavati | siddhāntasaṃkare tantrasaṃkare ca pādmavacana vicāraḥ pādme caryāpāde caturṇāmeteṣāṃ parasparavibhāgaḥ siddhāntasaṃkare tantrasaṃkare ca doṣaḥ prapañcitaḥ | taccaturdhā sthitaṃ śāstramṛgādivadanekadhā | ekaikaṃ bhityate tantraṃ śākhābhedena bhūyasā || prathamaṃ mantrasiddhantaṃ dvitīyaṃ cāmamāhvayam | tṛtīyaṃ tantrasiddhantaṃ turyaṃ tantrāntaraṃ bhavet || iti | atra āgamamantrasiddhāntayoḥ pauṣkaroktakramāt vyutkrameṇopādānaṃ siddhimokṣapradamantrasiddhantaprāśastye tātparyāt | atrāpi hi āgamasiddhantasya kevalamokṣapradatvalakṣaṇo'tiśayaḥ [atiśayaḥ ka kha ga jha kośeṣu nāsti] karmaṇāmapi saṃnyāsaḥ kathyate yatra cāgame iti pardarśita eva | atra kāmyakarmaṇā svarūpataḥ saṃnyāsaḥ svavarṇāśramādiniyatānāṃ [svavarṇāśraniyatānāṃ ka kha ga ca jha] tu bhagadgītāṣṭādaśādhyāyanirṇītaprakāreṇa sāttvikatyāgaḥ svaśākhāgṛhyoktamaryādayā ca sarvatra nityanaimittikādiparigrahaḥ | ata āgamasiddhānte sarvakarmasvarūpatyāg iti na bharmitavyam karmaviśeṣabhūyastvāt | ata eva hi tanniṣṭhanadhikṛtyoktam - trayodaśavidhaṃ karma kāmādiparivarjitam | guṇaiḥ sāṃyamikairyuktamanutiṣṭhanti sādhavaḥ || iti | atraivoddiṣṭakrameṇa catvāraḥ siddhantā yakṣyante- siddhantānāṃ pādmoktaṃ lakṣaṇam ekaiva mūrtirārādhyā prādhānyenetarāḥ punaḥ | devyaḥ śriyādayaścāpi saṃpūjyāḥ parivāravat || āyudhaiḥ śaṅkacakrādyaiḥ śrīvastādyaiśca bhūṣaṇaiḥ | mūrtimadbhiḥ parivṛtā kevalā vāmbujāsana || kathyate yatra tat prokta mantrasiddhantamagrimam | vāsudevādayo vyūhāścatvāraḥ sādhakairapi || [kramāgatāḥ gha] kramāgataistulyakakṣyāḥ pūjyāstu [kakṣyāpūjyāstu ka ga ṅ jha] prabhavāpye | karmaṇāpi saṃnyāsaḥ kathyate yatra cāgame || tantramāgamasiddhantaṃ taduktaṃ kamalāsana | navānāmapi mūrtīnāṃ prādhānyaṃ yatra kathyate || mūrtiyo dvādaśāṅgāni teṣāmeva tathāpare | prādurbhāvagaṇāścāpi mūrtyantaragaṇā api || prādurbhāvāntarayutāḥ sadigdevaiḥ [saha devaiḥ ja] sayāyudhaiḥ | mūrtimadbhiśca devībhirlakṣmyādibhirapi sphuṭam || tat tantrasiddhantāhvānaṃ caturthaṃ paramaṃ punaḥ | saumyasiṃhādibhūyiṣṭhavaktrabhedaiścaturmukha || dvitryādimukhabhedā vā mūrtirekaiva pūjyate | saṃvṛtā parivāraiḥ svarvinā vā sarvakāmadā || yatra tantrāntaraṃ tat syāccaturthaṃ caturānana | yena siddhantamārgeṇa karṣaṇādikriyā kṛtā || ādau tenaiva sakalā nānyasiddhantavartmanā | tantrāntare'pi kathitamanuktaṃ grāhyameva hi || siddhantasaṃkarastasmāt tantrasaṃkara eva ca | doṣāya kalpate rājarāṣṭradhāmakṣayātmane || sīddhāntasaṃkare jāte pramādāt tasya śāntaye | kṛtvā saṃprokṣaṇaṃ pūrvaṃ sahasrakalaśāplavaḥ || kartavyaḥ snapanaṃ kuryāt tantrasaṃkarasaṃbhave | ante mahotsavaṃ kuryād dhvajārohaṇapūrvakam || iti | atra pādmoktatantra[tantra gha kośe nāsti]tantrāntaralakṣaṇaṃ pauṣkaroktāvirodhena netavyam | yadi dvayorgranthayoraikārthyaṃ saṃbhavati tadā na virodhaḥ | itarathā tantratantrāntaralakṣaṇaṃ [itaratantreṣu abhyupagamasiddhantatantratantrāntaralakṣaṇaṃ ka kha ga] dviprakāramanusaṃgheyam | yathā nyāyavistare sarvatantrapratitantrābhyupagamādhārasiddhanteṣu abhyupagamasiddhantasya dvedhā lakṣaṇamakṣapādābhipretaṃ varṇayanti- sādhitaḥ paratantre yaḥ svatantre ca samāśritaḥ [samāhitaḥ ja] | sa hyabhupagamo nyāye [nāyo ka jha] manaso'namatiryathā || dadviśeṣaparīkṣā vā sadbhāve'nyatra sādhite | yathānyatra manaḥsitthau [siddhaṃ ka jha] tasyākṣatvaparīkṣaṇam || iti | pārameśvaroktaṃ tantratantrāntaralakṣaṇaṃ tu pauṣkaroktena samānameva [pauṣkaroktasamānameva gha ja] | tathāhi prāyaścittādhyāye saṃkarādidoṣaparihārārthaṃ vibhajyamāneṣu siddhanteṣu āgamamantrasiddhantaprapañcanāntaramucyate - paravyūhādibhedena vinaikaikena mūrtinā | sāṅgena kevalenātha kāntāvyūhena bhūṣaṇaiḥ || tathāstrairvigrahopetairāvartaṃ tantrasaṃjñitam | nṛsiṃhakapilakroḍahaṃsavātīśvarādayaḥ || mukhyādivṛttibhedena devalā vāṅgasaṃyutāḥ | cakrādyastravaraiścātha bhūṣaṇairmakuṭādibhiḥ || kāntāgaṇaiśca yakṣmyādyaiḥ parivāraiḥ khagādibhiḥ | pūjitā vidhinā yatra tat tantrāntaramīritam || iti | tadeva vyavasthiteṣu siddhanteṣu saṃkaraparihāraḥ pādme sapṣaṭaḥ | tasminneva cādhyāye kvacit siddhante tadavāntaratantrabhede vā dīkṣitasya siddhantaroktāsu tantrantaroktāsu ca kriyāsu anadhikāra uktaḥ - ekatra siddhante dīkṣitasya anyatra nādhikāraḥ ekatra dīkṣitastantre siddhante vā dvijottamaḥ | kriyāṃ na kuryādanyatra karṣaṇādi [karpaṇādīṃścaturmukha ka kha ga ca] caturmukha || ācāryakamathārtvijyaṃ pūjādyaṃ madhuvidviṣaḥ | tantrabhede ca siddhantabhede'pi ca [hi ga] na yujyate || ityuktvā punarapyuparyuparitantrasthitānām [tantrādhikārāṇāṃ ka kha ga ca jha] adho'dhastantrādhikāritvamuktam [adhikāritvaṃ pradarśitam ka kha ga ṅ ca ja jha]- uparitanatantrādhikāriṇām adhastanatantreṣu tattanmārgeṇa karaṇe'dhikāraḥ tantrāntare tathā tantra-mantra[mantre ja jha; mantrasiddhanta kha]siddhantavartmani [vartmanā ka jha] | dīkṣitānāṃ krameṇaiva hyuparyupari yogadaḥ | anyeṣāmadhikāraḥ syāt tattatsaṃskārapūrvakam || karaṇāgamasiddhantaniṣṭhenānyaistribhiḥ sadā | arcanīyamathānyābhāṃ mantrasiddhantinā tathā || pūjanīyamathānyena tantrasiddhāntināniśam | svena tantrāntareṇaiva pūjanīyaṃ svake gṛhe || iti | atrāpyutkṛṣṭasiddhāntasthitenāpi [api gha kośe nāsti] apakṛṣṭasiddhantasthāneṣu tattatsiddhantaprakāreṇaiva pūjanīyatvamuktam utkṛṣṭasiddhantasthitasya svasthāne'pakṛṣṭasiddhantaprasaṅgābhāvat | ata eva hyantaramevamucyate [anantaramevocyate ka kha ga jha]- mukhyādhikāriṇaḥ santi yadi gauṇādhikāriṇaḥ | svatantreṇa praveṣṭavyāḥ prāsāde ca svatantrake || iti | svatantreṇa svakīyena prāk pravṛttaśāstreṇetyarthaḥ | viśeṣataśca ekāyanavidhānasyānyatra praveśe pratyavāyātiśayaśca[cakāraḥ gha cha ja kośeṣu nāsti] tatraivoktaḥ- ekāyanavidhānasyānyatra praveśe pratyavāyah tatsiddhantānyamārgeṇa sthāpitaṃ bimbamālaye | ajñānādathavā mohādekāyanavidhānataḥ | arcayanāpadaṃ sarvāmāpnotīha paratra ca || iti | evamekaikasiddhantasthitānāṃ siddhāntāntarakriyāsu yathoktaprakriyayānadhikāre samarthite siddhantāntarapratiṣṭhiteṣu bhagavadāyaleṣu tadanyasiddhantasthitānāṃ pradakṣiṇapraṇāmamālākaraṇadīpāropaṇasaṃārjanasecanopalepanālaṃkaraṇarak ṣaṇasaṃvardhanahavirādisamarpaṇastotrādīnāṃ sādhāraṇadharmāṇāmapi pratiṣedhaprasaṅgamāśaṅkya [pratiṣedhamāśaṅkya ka kha ga ca] parijahāra- pradakṣiṇapraṇāmādi rādhānte'nyatra kevalam | hivitaṃ nārcanaṃ kuryādrājarāṣṭabhayāvaham || iti | [tatriva cha ja] tatrikonaviṃśe'dhyāye siddhantasaṃkare pratyavāyaṃ vistareṇa pratipādya asaṃkīrṇasiddhantadharmāṇāmevādhikāriṇāmanhonyasaṃbandhā[ādi gha kośe nāsti]diyogyatvam itareṣāṃ tu bāhyānamiva varjanīyatvamapi pratipāditam- siddhāntānāṃ caturṇāṃ tu sāṃkarya vyasanāvaham | siddhānteṣu caturṣvekaṃ pūrvairnṛbhiranuṣṭhitam || tyaktvā samāśrayedanyaṃ naro bhavati kilbiṣī | tasmājjanmapra.bhṛkarādhāntaniyato bhavet || anyathā kulamātmānaṃ sarvaṃ nāśayati svayam | mantramaṇḍakuṇḍādikriyāmudropacārakaiḥ || yogaṃ nayati yo mohāt svasiddhantoktavartmani [vartmanā gha] | so'pi svakulajān sarvān[dharmān ka kha jha] paramātmānamabjaja [param ātmānamiti padachedaḥ (ṭippaṇī) || nayennirayamatyugraṃ puruṣān puruṣādhamaḥ | niṣphalā ca kriyā tasya pratyutānarthakāriṇī [kāraṇam gha ja] || akarmaṇo'sya tatkopo [kupyecca devastatkopo gha] rājarāṣṭrabhayāvahaḥ | kartā kārayitā cobhau [caiva ka kha ga jha] sānvayaṃ vinaśiṣyataḥ || na saṃnidhānaṃ ca harerdhāmni hāniśca saṃpadām | rādhāntasaṃkaraḥ kāryo nānyasiddhantakarmaṇā || mantrasiddhantamukhyeṣu caturṣvapi yathāpuram | anutiṣṭhanti ye karma samārādhanamacyute | asaṃkareṇa te'nyonyaṃ [saṃbaddha hi ka kha ca ja jha] saṃbandhārhā narottamāḥ || iti | asaṃkareṇānutiṣṭhantītyanvaḥ | siddhantasaṃkare doṣaprapañcanam tatraiva jīrṇodhārādhyate- yā mūrtiyena tantreṇa yādṛśenādhikāriṇā | prathame kalpane saiva dvitīye kalpane bhavet || mūrtistadeva tantraṃ ca sa eva sthāpakaḥ punaḥ | tantrādhikārimūrtīnāṃ vyatyaye kalpite sati | nṛṇāṃ narapateścāpi raṣṭrasya ca bhavet kṣayah || iti | tasminnevottaratra prāyaścittādyāye - janane maraṇe caiva śvasṛgālakharādibhiḥ | spṛṣṭe ca bimbe tantrāṇāṃ saṃkare samupasthite | evamādiṣu cānyeṣu saṃprokṣaṇavidhirbhavet || iti | narādīye'pi - vyatyaye parivārāṇāṃ bhogādīnāṃ ca gautam | pūrvavat snapanaṃ kṛtvā śāntihomaṃ smācaret || iti | atrādiśabdena siddhantavyatyayatantravyatyayādisaṃgraḥ apekṣitatvādaviśeṣācca | ata eva hyatraivoktam - tantreṇaikena kartavyaṃ karṣaṇādiṣu nārada | ystantreṇa samārabdhaṃ tattantraṇaiva kārayet || [anuktāśca ka kha ga] anuktāṃścānyatanteṣu nirīkṣyātra niyojayet [nirīkṣyānyatra yojayet ka kha ca jha] | viśeṣāṃśca [viśeṣācca ka kha ṅ] muniśreṣṭha tvanyathā rāṣṭranāśakṛt || iti | pārameśvare ca pratiṣṭhādhyāye - viśeṣeṇa svayaṃvyakte divye saiddhe'pi vārṣake [siddhe'pi cārṣake ka kha ga ca cha ja jha] | sthāne tu karmabimbānāṃ vyatyayaṃ na samācaret | dvārāṅgāvṛtidevānāṃ pūjāyā bhavanasya [havanasya gha ṅ] ca || ityārabhya na lakṣaṇāntaraṃ kuryānna pramāṇāntaraṃ tathā | na tu dravyāntaraṃ caiva na ca kuryāt kriyāntaram || mantrāntaraṃ [tantrāntaraṃ ka kha ga ṅ] na kurvīta sarvaṃ kuryādyathāpuram | puryāccedevamādīnāṃ viparyāsaṃ mahāmate | rājño rāṣṭrasya nāśaḥ syāt srvasyāpi svasaṃtateḥ || iti | tatraiva- bhogānāṃ ca viparyāsaṃ mantrāṇāṃ ca viparyāyam [mahāmate gha cha ja] | dyānānāṃ caiva mudrāṇāṃ devatānāṃ tathaiva ca | anyeṣāmevamādīnāṃ [caivamādīnāṃ ka kha ga ca jha] vyatyāsaṃ na samācaret || iti | tathottaratra prāyaścittadyāye - prāsādaśca tathā bimbo yena śāstreṇa nirmitau | pratiṣṭhāpya ca tenaiva nityādau pūjayeddharim || yo'rcayedanyamārgeṇa tathā cārcāpakastu yaḥ | tāvubhau kaluṣātmānau rājñao rāṣṭraṣya vai guroḥ || kulaṃ ca vyādhitaṃ caiva viplavaṃ duḥkhamañjasā | vittahāniṃ viśeṣeṇa kuryātāmālayasya ca || [na kāryaṃ gha cha] na kuryāt tantrasāṃkaryaṃ pañcarātraparāyaṇaḥ [parāyaṇaiḥ gha cha] | punaḥ pratiṣṭhā kartavyā kṛtaścet tantrasaṃkaraḥ || iti | tatraiva siddhantabhedaṃ [tatriva ca siddhantabhedān cha ja] vistareṇa pratipādyānantaramucyate- śāstramantrakriyādīnāṃ mūrtīnāṃ bhavanasya ca | deśikasyābhijātasya yathāpūrvaṃ parigrahaḥ || tathaiva yāvatkālaṃ tu nācartavyaṃ tadanyathā | viparīte te kṛte cātra rājarāṣṭrādyanarthakṛt || tataḥ samācaredyatnāt pratiṣṭhāṃ prākprakārataḥ | tataḥ siddhantasāṃkaryaṃ nācartavyaṃ kṛtātmabhiḥ || yadyadiṣṭatamaṃ loke pūrvasiddhavirodhi tat | pratigrāhyamathānyonyaṃ viruddhaṃ saṃtyajedbudhaḥ || iti | evaṃ kālottare caturvidhapūjānirṇayādhyāye- vaidikaistāntrikairvāpi śrotairvāpi dvijottama [śrautairvā dvijasattamaḥ ja] | svayaṃvyakte tu bhavane miśrairvā devamarcayet || ṛṣyādipūjite sthāne pāraṃparyakramaṃ vinā | viśeṣaṃ nācaret kiṃcidrājarāṣṭrasamṛddhaye || iti | asminnevottaratra prāyaścittadhyāye'pyetāveva "lokau paṭhitau | tatraiva- yadvimbaṃ yena śāstreṇa samārabdhaṃ purā dvija | prāsado[prāsādaṃ ca cha ja] vā tatastena śāstreṇaiva samarcayet [tadarcayet gha cha ja] || tacchāstramantareṇaiva yo yajedanyavartmanā | rājño rāṣtrasya kartuśca [vināśaṃ] sa nāśaṃ kartumicchati || na kadācidapi prājñaḥ prakuryācchāstrasaṃkaram | śāstrasaṃkaradoṣeṇa mahān doṣo bhaveddhuvam || iti | yadyapi vaikhānasapañcarātrasaṃkaraparihārasyapyatraiva śāstre pratipādanāt tatparihārārthamidaṃ vacanamiti vaktuṃ śakyam tathāpi yena śāstreṇa iti sāmānya vacanāt sarvaviṣayameva | yat tatroktam - mahotsaveṣu sarveṣu deśakālānusāratah [deśikendrānusārataḥ ka kha ga ca cha ja jha] | viśeṣaṃ nācaret kiṃcidrājarāṣṭrasamṛddhaye || iti nigamyate [cocyate ka kha ga ṅ jha] | evaṃ pañcarātrākhaikaśāstrāvāntarasaṃkarasyātyantagarhitatve vaikhānasapañcarātrasamkaraḥ kaimutyaniṣiddhaḥ [kaimutikanyayasiddhaḥ ka kha ga "a jha] | parasparaṃ ca dvayorapi spaṣṭaṃ pratiṣidhyate | pañcarātrasya tu vaikhānasairapi dvacit dvacidupajīvyatvamasti | tathāhi - vaikhānasena pāñcarātrasya saṃkare doṣaḥ | pāñcarātraṃ tu sarvopajīvyam brāhmaṇe kṣatriyairvaiśyaiḥ śūdraiśca kṛtalakṣaṇaiḥ | arcanīyaśca sevyaśca nityayuktaiḥ svarkarmasu | sātvātaṃ vidhimāsthāya gītaḥ saṃkarṣaṇena yaḥ || ityādibhiraviśeṣeṇa brāhmāṇādīnāṃ [śrīmatpañcarātra gha cha ja] śrīpāñcarātroktamārgeṇa bhagavadarcanādikaṃ kartavyamiti mahābhāratādiṣvabhidhīyate | na hi dvacidapi sūtraviśeṣādiniyamaḥ kṛtaḥ | pratyuta [sarva ka kha ga kośeṣu nāsti] sarvasūtraniṣṭhānāṃ tadanvayastasminneva śāstre pratipādyate - niṣekādīṃśca saṃskārān svasūtroktāna samācaret | pañcarātroditān vāpi ye svayaṃśyairanuṣṭhitāḥ || iti | na ca bodhāyanavikhanaḥśaunakādyukteṣu bhagavatpratiṣṭhārcanādiṣu satsu kimanyeneti vācyam taduktirahitasūtraniṣṭhānāmanyāpekṣayāṃ sādhāraṇaśāstraparigrahopapatteḥ | [na kvacit pūrṇopadeśaḥ sambhavatīti tacchaktasya pūrṇopādānaṃ ka kha ga ṅ ca jha] na ca dvacit pūrṇopadeśe saṃbhavati tacchaktasyāpūrṇamupādātuṃ yuktam | ata eva hautraṃ hotṛśākhoktamadhvaryavo'pi parigṛhṇanti | ato yeṣu sūtreṣu bhagavadarcanādikaṃ pratyapādi tanniṣṭhānāmapi bhagavacchāstroktaprakriyayā samārādhanādikaṃ praśastatamam | tathā ca śiṣṭairanuṣṭhīyate | nanu ca vaikhānasasūtrānusāriṣu [kāśyapīya gha ja] kāśyapamarīcibhārvagātreyeṣu śāstreṣu tadanubandhiṣu cādhikāragrantheṣu saṃgrahavistarūpeṣu bhagavatpratiṣṭhārcanādikaṃ pūrṇamupadiśatsu kiṃ pañcarātreṇa? maivam tatsūtraniṣṭhān pratyeva tatprakriyopadeśāt | tarhi tanniṣṭhānāṃ pañcarātraprakriyāyā anupādeyatve tasyāḥ sarvasūtraniṣṭhasādhāraṇyaṃ bhajyeteti cet tanna uktottaratvāt [dattottaratvāt ka "a ca ja jha] | kāśyapīyādīnyapi hi [hi ka kha gha ca jha kośeṣu nāsti] śāstrāṇi kāṃcit prakriyāmupadiśanti teṣu teṣvartheṣu śāstrāntaropajīvīnyeva evaṃ pañcarātroktamapi kvacit dvacidupajīvanti | yathoktaṃ bṛguproktakriyādhikāre- gurūpadeśasaṃsiddyaiḥ kalpamantrairathāpi vā | āsanādyupacāraiṣtu pūjayediti kecana || iti | atra kalpamantraśabdena bhagavacchāstroktamantrāṇāmeva grahaṇam | ata eva hi athītavedān vaikhānasān prati gurūpadeśasaṃsiddhaiḥ iti viśeṣyate | na ca tattanmantrakalpāḥ pañcarātratantrebhyaḥ pṛthagbhūtāḥ | caturdhā vyūdhe hi tasmin śāstre pratyekaṃ ca saṃhitābhedabhedini sarve'pi bhagavanmantrakalpāstadaṅgamantrakalpāśca yathāyathaṃ samāviśanti | ata eva hi tāṃstān bhagavanmantrakalpān ārṣapañcarātramityabhiyuktā vyavaharanti [varṇayanti ka kha ga a ja jha] | tanniṣṭhāṃśca kalpabhāgavataśabdena vyapadiśanti | evaṃ bhārgavādiṣvapi vaikhānasena sūtreṇa niṣekādikriyānvitān | viprān vedavidaḥ śuddhān mantrakalpavicakṣaṇān || ityādiṣu mantrakalpavedanoktistatra tatrāpekṣitagrahaṇārthā | tathā bhārgave kriyādhikāre sārasvatapratiṣṭhādikaṃ prakramyocyate- anena vidhinā sthāpya kalpamantreṇa pūjayet iti | na cātra kalpamantrasvarūpatadaṅgādikamupadiṣṭam | ataḥ kalpoktaprakriyaivātrānusaraṇīyā | evaṃ tatra sudarśanarūpasya bhagavataḥ pratiṣṭhārcanādau parkrānte phalabhedāpekṣayā prakriyāntaramupakṣipyate - etadvaidikamuddiṣṭaṃ bhuktimuktiphalapradam | devalaṃ bhuktikamāścet smarenmantraṃ ṣaḍakṣaram || iti | na cātra ṣaḍakṣaramantraprakriyāyāḥ prapañcanam | tataśca vāsiṣṭhagārgyavihagendrāhirbudhnyādisaṃhitoktaprakriyaiva śaraṇam | evaṃ dvibhujaprabhṛtiṣoḍaśabhujaparyantarūpopadeśe'pi anuktamapya[api gha kośe nāsti]pekṣitamanyato grāhyam | ata eva hi kṛṣṇarūpāṇyanantāni ityādibhiḥ kṛṣṇanarasiṃhādirūpāṇāmasaṃkhyeyatvena vaktumaśakyatayā viramyate | teṣu ca [deṣucit ka kha ga] kāninicchāstrāntaroktāni saṃgrāhyāṇyeva | ata idaṃ vedānteṣu yathāsāraṃ saṃgṛhya bhagavān hariḥ ityuktaprakriyayā sarvavedāntasāroddhāreṇa sarvajanahitaiṣiṇa | bhagavatā svayameva praṇītaṃ śrīmatyañcarātraśāstraṃ sarvasūtraniṣṭhānāmupajīvyamiti siddham | yattu śrīvaikhānase - vakhānasapāñcharātrayoḥ parasparanindāvacanānāṃ prakṣiptatvapakṣaḥ āgneyaṃ pañcarātraṃ tu dīkṣāyuktaṃ ca tāntrikam | avaidikatvāt tattantraṃ tyaktvā vaikhānasena tu | saumyena vaidikenaiva devadevaṃ samarcayet || ityādi yaccoktaṃ śrīpāñcarātre tantrasārasamuccaye- aśrīkaramasaumyaṃ ca vaikhānasamasāttvikam [atāttvikam ka kha ga jha] ityārabhya tadvidhānaṃ parityajya pañcarātreṇa pūjayet ityādi yāni ca pādmapārameśvarādi.vativādavacanāni tāni nūnam ikṣubhakṣaṇacikīrṣubhiḥ [ikṣubhakṣakartṛcikīrṣubhiḥ ka kha ga gha] prakṣiptāni parasparasthānākramaṇalolupairvaṭubhirvā [paṭubhirvā ja] pūjakādhamairniveśitāni | avirodhopayogābhyāmubhayorapi śāstrayoḥ | madhyasthairhi kṛtaṃ dharmavidyāsthānaniveśanam [niveśanam | iti ka kha ga ca] || anyathā parsiddhaprāmāṇyoḥ [prasiddhaprāmāṇyayoḥ kha ga kośayoḥ nāsti] parigrahaprācuryavatoḥ prasiddhatareṣu śrīraṅgaśrīmadveṅkaṭādriśrīhastiśailavṛṣabhagiriprabhṛtiṣu pāraṃparyeṇa pravṛttayoḥ vāsādinibaddhaśrīvaiṣṇavadharmaśāstrakāṇḍādiṣu [dharmaśāstrakarmakāṇḍādiṣu ja] bhagavānuvāca- śṛṇu pāṇḍava tatsarvamarcanākramamātmanaḥ | sthaṇḍile padmakaṃ kṛtvā cāṣṭapatraṃ sakarṇikam || aṣṭākṣaravidhānenāipathavā dvādaśākṣaraiḥ | vaidikairathavā mantrairmama sūktena vā punaḥ || sthāpitaṃ māṃ tatastasminnarcayitvā vicakṣaṇaḥ | puruṣaṃ tu tataḥ satyamacyutaṃ ca yudhiṣṭhira || aniruddhaṃ ca māṃ prāhurvaikhānasavido janāḥ | anye tvaivaṃ vijānanti māṃ rājan pāñcarātrikāḥ || vāsudevaṃ ca rājendra saṃkarṣaṇamathāpi vā | pradyumnaṃ cāniruddhaṃ ca caturmūrtiṃ pracakṣate || etā anyāśca rājendra saṃjñābhedena mūrtayaḥ | viddhyanarthāntarā eva māmevaṃ cārcayedbudhaḥ || ityādibhiḥ vaiṣṇaivaśāstrabhedatvena samapripaṭhitayorvedāviruddhayoḥ bhagavadyāmunamunivāsudevasvāmiprabhṛtibhiḥ sthāpitaprāmāṇyayoraviśeṣavaiṣṇavasamayaparigrayoḥ [śrīpañcarātra ka ca] śrīmatpañcarātravaikhānasaśāstrayoḥ dvayorapyaprāmāṇyaprasaṅgāt | prasparanindāvacanāni svaśāstrapraśaṃsāparāṇi athaitāni parasparāpakarṣavacanāni asaṃkīrṇabahukośapāṭhāvalokanādāptabhāṣitānīti manyehahi tathāpi prātaḥ prātaranṛtaṃ te vadanti purodayājjuhvati ye'gnihotraṃ ityādiṣu uditahomapra[praśaṃsārtham ka ca]śaṃsārthānuditahomanindāvat [nindādivat ka ca] prakrāntaśāstraprāśastyapratipādanaparatvena[prāśastyamātraparatvena gha cha ja] netavyāni | na hi nindā nindyaṃ nindituṃ pravartate api tu nindyāditarat praśaṃsitum iti nyāyavidaḥ | evameva sāṅgeṣu vedeṣu niṣṭhāmalabhamānaḥ śāṇḍilyaḥ pañcarātraśāstramadhītavān ityādau vedanindāprasaṅgena vedavirodhamāśaṅvaya svaśāstrapraśaṃsādiparatvena paryahāri bhāṣyakāraiḥ nyadarśi ca ṛgvedaṃ bhagavo'dhyemi ityāramhya sa'hoṃ bhagavo mantravidevāsmi nātmavit iti bhūmavidyopakramagatasya taditarasamastavedādhyayanādātmavedanālābhavacanasya bhūmavidyāpraśaṃsāmātre tātparyam | api ca- catvāra ekato vedā bhārataṃ caikamekataḥ | samāgataiḥ surarṣibhistulāmāropitaṃ purā || mahattve ca gurutve ca dhriyāmāṇe tato'dhikam [yato'dhikam gha ṅ cha ja] | mahattvācca gurutvācca mahābāratamīritam [ucyate gha] || ityādivacanāni vedebhyo'pi mahābhāratasyādhikaṃ bruvāṇāni vedhārthopabṛṃhaṇarūpātiśayaśālimahābhāratapraśaṃsārthāniḥ na punarvedānāmapakarṣagandhamabhidadhate | kiṃca bahvṛcāmnāye ṛgyāthā kumbyā tanmitaṃ yajurnigado vṛthā vāktadamitaṃ sāmādho yaḥ kaśca geṣṇaḥ iti yajurādinindā r.gvedastutyarthaiva | evamihāpi śrīvaikhānasapañcarātrayoḥ parasparāpakarṣavacanānāmāptatve'pi svābhimatastulyarthatayaiva nirvodhvym anyathā sarvopaplavaprasaṅgāt avisragbhaṇīyavacanānāṃ yathāśrutasvīkāre'tiprasaṅgācca | evameva [evamiva ṅ cha] hi śaivāgame kāraṇatantre jalpyate [kathyte ka kha ga ca] - śaivagamakāraṇatantra vacanānāmapi svaśāstrapraśaṃsāparatvam śaivaḥ sarvādhikārī syāt svakīye ca paratra ca | śaivāḥ sarvaṃ prakurvanti ye gṛhasthā dvijottamāḥ || yāmale mātṛnamantre ca kāpāle pañcarātrake | bauddhe vāpyārhate caiva lāguḍe vaidike'pi ca || anyeṣvapi ca mārgeṣu tattacchāstrānusārataḥ | śaivāḥ sarvaṃ prakurvanti talliṅgasthāpanādikam || mukhyatvādiha śaivasya mukhyamāhātmyato'pi ca | adhikāro'sti sarvatra nānyeṣāṃ śivadarśane || iti | nanu pāśupatādhikaraṇe patyurasāmañjasyāt iti paśupatiparaṇītānāṃ śaivādīnāṃ sarveṣāṃ tantrāṇāmaprāmāṇyasamarthanāt etasminnapi vacane [jainālayaṃ ka kha ga ca] jinālayaṃ praviṣṭasu savāsā jayamāviśet ityādibhirdarśanasparśanādyayogyaviṣaya[viṣayaṃ ka kha ga kośeṣu nāsti]jainayāmalabauddhadibāhyamatatantraiḥ [bauddhabāhyāditantraiḥ ka kha ga ca] saha vaidikasya samabhivyāhārāt vaidikānarheṣu bāhyeṣu ca śaivasyādhikārokteḥ śaivān pāśupatān spṛṭvā yokāyatikanāstikān | vikarmasthān dvijān śūdrān savāsā jayamāviśet || iti vijñāneśvarasaṃgṛhītadharmaśāstravacanena sparśādiṣu pariharaṇīyatvena prasiddhasya śaivasya vaidikadevatāpratiṣṭhādiṣu mukhyādhikāritvajalpanāt [kalpanāt ka kha ga ca] loke ca śaiveḥ kvacidapi [śaive kadācidapi ka kha ga jha] bhagavatpratiṣṭhādyanumatyabhāvāt tatsparśādi.vapi sthāpite pañcarātreṇa deve [devaiḥ ka kha ga ca ja jha] ṣaḍbhiḥ śivādhvabhiḥ [śivādibhiḥ ka ca; śivārthibhiḥ kha ga jha] | pratiṣṭhādau kṛte mohād doṣaḥ sarvakṣayātmakaḥ || śāntiśca tasya bhūyo'pi pañcarātroktavartmanā | pratiṣṭhāpya sahasreṇa kalaśaiḥ snāpanaṃ hareḥ | mahotsavaśca kartavyo dhvajārohaṇapūrvakam || iti pādmādipratipāditaprāyaścittaviśeṣānuṣṭhānadarśanācca śaivastutivacanasyāsya tvaṃ hi rudra mahābāho mohaśāstrāṇi kāraya | darśayitvālpamāyāsaṃ phaḷaṃ śīghraṃ pradarśaya || ityādiprakāreṇāprāmāṇyamanīśvaraprakṣiptatvamativādarūpatayā svīyatantrādhikāriśaivastutimātrarūpatvaṃ vā kalpanīyamiti cet hanta tarhi anayorapi śrivaiṣṇavamārgabhedayoranyatarasyetaratra [itaratantrapraviṣṭaiḥ ka ca jha; itaratantraviśiṣṭaiḥ cha ja] śiṣṭairapraveśanāt parasparasaṃkaraprasaṅge ca tattattantroktaprāyaścittanuṣṭhānadarśanācca parasparāpakarṣaparasparamaryādāpraveśanavacanāni prakṣiptatvādapramāṇāni ativādarūpatayā svatantrastutiparāṇīti vā [vā ka kha ga jha kośeṣu nāsti] nirvāhyatvāt paraṃparāgatamaryādāparityāgena [prasparapraveśo'narthamartha iti gha] parasparapraveśo na kṣama iti madhyasthadṛṣṭyā saṃpaśyadhvam | tatra pakṣe patantastu patantyeva paramadharmamaryādopaplavāt | ato vaikhānasapañcarātrayoḥ pañcarātrāvāntarabhedacatuṣkasya tattadavāntaratantrabhedānāṃ ca parasparamasaṃkareṇaiva sarvadā sthitiriti siddham | apakṛṣṭasiddhantatyāgenāpi utkṛṣṭasiddhantapraveśakavacanānāṃ prakṣiptatvapakṣaḥ tatredaṃ tu kiṃcidvimarśanīyam | yat [yattat ka kha ga] pārameśvarakalottarayoḥ pramāṇabhūtānāmeva [bhagavaccāstra ka kha ga kośeṣu nāsti] bhagavaccāstrasiddhantānāmākārāntareṇotkarṣāpakarṣayogāt prākpravṛttapakṛṣṭasiddhāntaparityāgenāpi utkṛṣṭasiddhāntapraveśanaṃ na doṣāya pratyuta guṇāyaiva utkṛṣṭatantraparityāgena nikṛṣṭatantrapraveśane samānatantrasaṃkare ca doṣa ityuktam- idamapi dattottaraprāyam | tathāhi- śrīsāttvate dvāviṃśe paricchede [samādhiputrakasādhaka gha; samayaputrivāsādhan ga; samayaputrakasādhaka ka kha ca jha] samayipatrakasādhakalakṣaṇoktyanantaram ācāryalakṣaṇe sāṃkaryamāgamānāṃ ca vetti vākyavaśāttu yaḥ ityuktvā śāstrasaṃkaraśodhanārthamanantaramucyate- tatra vai trividhaṃ vākyaṃ divyaṃ ca munibhāṣitam | pauruṣaṃ cāravindākṣa tadbhedamavadhāraya || yadarthādhyasaṃdigdhaṃ [svalpaṃ ka kha ga] svacchamalpākṣaraṃ sthiram [smṛtam ka ca; sthitam kha ga] | tat pārameśvaraṃ vākyamājñāsiddhaṃ hi mokṣadam || praśaṃsakaṃ vai siddhīnāṃ saṃpravartakamaṣyatha | sarveṣāṃ rañjakaṃ [gūḍhaṃ ka kha ga gha ṅ ca cha jha] gūḍhaniścayīkaraṇakṣaram || munivākyaṃ ca tadviddhi caturvargaphalapradam | anarthakamasaṃbaddhamalpārthaṃ śabdaḍambaram || anirvāhakamāadyoktervākyaṃ tat pauruṣaṃ smṛtam | heyaṃ cānarthasiddhināmākaraṃ narakāvaham || prasiddhārthānuvādaṃ yat saṃgatārthaṃ vilakṣaṇaṃ | api cet pauruṣaṃ vākyaṃ grāhyaṃ tanmunivākyavat || iti | atra anirvāhakamādyokteḥ iti divyamunibhāṣitayoḥ viruddhārthatvamucyate | asaṃbaddhamiti pūrvaparaviruddhatvam | tadidamubhayamapi nidṛṣṭasaṃhitatyātena utkṛṣṭasaṃhitāparigrahavacane śrīsāttvatapauṣkaranāradīyapādmādivirodhāt sāmānynena sarvasaṃkaraniṣedhaparasvapūrvāparagraṇthavirodhamavadhārayanto dhṛṣṭabuddhayaḥ katicana tantratantrāntaramaryādāpravṛttasthānākramaṇalubdhāgamamantrasiddhantabhim ānipuruṣakṛtaprakṣepo'yamiti manyante | utkṛṣṭaiddhantasvīkāravacanānāṃ mantrasiddhantastutiparatvapakṣaḥ anye tu prāguktanyāyena mantrasiddhantādistutiparatāmātiṣṭhante | na khalvetāvatā kālena kalpārambhakṛtayugāt prabhṛti saṃtanyamāneṣu sāttvataśāstrasaṃhitāsrotobhedeṣu apakṛṣṭasaṃhitāṃ parityajyotkṛṣṭasaṃhitāṃ kaścit parijagrāheti mahābhārate śrīmadvarāhapurāṇādiṣu vā paraḥśateṣu pañcarātraprastāveṣu maharṣayaḥ sūcayanti | na cārvācīnairapyārcāyairitaḥ pūrvaṃ tathā kṛtamiti saṃpradāyavidaḥ śiṣṭā vidāmāsuḥ | ataḥ śiṣṭānuṣṭhānabalādeva stutiparatvamadhyavasyāmaḥ | yadi caivaṃ śāstrārthaḥ syāt etāvatā kālena tantratantrāntarasthānāni sarvāṇi mantrasiddhantādinā vyāpyaran | itaḥ pūrvamanuvṛtāvapi parastādetadbalāvayambanena tantratantrāntarasiddhantayoḥ sarvatrocchedaḥ prasajyet | atha cedaihikabhogādiprācuryat puruṣāṇāṃ ca trivargaprāvaṇyatiśayāt tantratantrāntarayoḥ sarvatrānuvṛttiḥ saṃbhavatīti manvīthāḥ tarhi [rāj gha kośe nasti] rājaraṣṭrasamṛddhyartheṣu sthāneṣvaihikaphalapracurayoreva tantratantrāntarayorthāpūrvamavasthānamucitam | na hi rājasu rāṣṭreṣu vā sulabhāḥ kevalamumukṣavaḥ | tantrāntarasiddhantasya śrīkaratvaṃ mokṣapradatvaṃ ca śrīkarasaṃhitāyāṃ ca prāguktasyaiva siddhantacatuṣṭayasya vedasiddhanto divyasiddhantastantrasiddhantaḥ purāṇasiddhanta iti prāguktādūraviprakṛṣṭairnāmabhedairvibhāgamuktvā purāṇasiddhantasaṃjñitasya tantrātantrasiddhantasya mokṣapradasyāpi viśeṣataḥ śrīkaratvamuktam- etat purāṇasiddhantaṃ śrīkaraṃ ca viśeṣataḥ | idaṃ śrīkarasaṃjñākhyaṃ bhogamokṣaphalapradam || iti | asya ca pūrvāparaṃ sarvaṃ sanmārgadīpikāyāṃ vistareṇaṃ draṣṭavyam | bhogamokṣaphalapradamityasya śrīkarasaṃjñakasaṃhitāviśeṣānvitatve'pi tasyāḥ saṃhitāyāḥ purāṇasiddhantāntaḥpātitvāt viśeṣata iti [viśeṣa iti ka kha ga ca] niyamāt cakāreṇānuktasamuccayācca kṛtsnasyāpi tantrāntarasiddhantasya viśeṣataḥ śrīkaratvaṃ mokṣapradatvaṃ ca siddham | śrīkāmāśca prāyaśo hi rājāno rāṣṭravartinaśceti tatsamṛddhyartheṣu sādhāraṇasthaneṣu tantrāntarasiddhantasyaucityamadhikam | niḥsaṅgāstu svagṛhādiṣu āgamasiddhantādimaryādāmanutiṣṭhantu nām | astantratantrāntarasthāneṣu anyasiddhantāvataraṇavacanamapavargapratyāsattyatiśayanibandhanaprāśastyādhiv ayaparamiti mantavyam | tadapekṣayaivedamuktaṃ kālottare svayaṃ vyaktaṃ tathā divyamutkṛṭaphaladaṃ yataḥ iti | utkṛṣṭasiddhantasvīkāravacanānāṃ svayaṃvyaktasthānaiṣayatvapakṣaḥ apare tvāhuḥ vyavasthitasthānaviṣayamevedam [evedaṃ ka kha ga ca cha ja jha kośeṣu nāsti] apakṛṣṭasaṃhitātyāgenotkṛṣṭasaṃhitāparigravacanamiti | tathāhi yaduktaṃ kālottare - anekabhedabhinnaṃ ca pañcarātrākhyamāagamam | pūrvamāgamasiddhantaṃ mantrākhyaṃ tadanantaram | tantraṃ tantrāntaraṃ ceti caturdhā parikīrtitam || iti caturdhā vibāgaṃ sāmānyena pratipādya [nārāyaṇīyaṃ maudadhyamāgni gha; nārāyaṇīyamaudgalyam ka kha ga jha] nārāyaṇīyamaudadhyamagnikāśyapasaṃjñitam ityādinā śāstrāṇyetāni survata ityantenāgamādisīdhānteṣu caturṣu katipayasaṃhitānāṃ [nidarśanaṃ ka kha g ca] niveśanamanuktānāmapi saṃhitānāmupalakṣaṇatayodāhṛtya etadvai pañcarātrākhyaṃ śāstraṃ sarvottamottamam iti caturvidhamapi pañcarātraśāstraṃ sarvottamatvena nigamya āgamādisiddhantānāṃ svayaṃvyaktādināmnāpi nirdeśaḥ caturdhā bhedabhinnaṃ ca svayaṃvyaktādibhedataḥ | svayaṃvyaktaṃ hi siddhantamāgamākhyaṃ poroditam || mantrasiddhantasaṃjñaṃ yat tad divyaṃ parikīrtitam | tantrasaṃjñaṃ hi yacchastraṃ tat saiddhaṃ samudāhṛtam | tantrāntaraṃ tu yat proktamārṣaṃ tat samudāhṛtam || iti praguktānāmevāgamasiddhantādīnāṃ [prāguktānāmeva siddhantānāṃ ka; prāguktānāmeva siddhantādīnāṃ kha ga] svayaṃvyaktadivyasaiddharṣarūpeṇa vakṣyamāṇopayogisaṃjñāntarāṇi nirdiśya svayaṃvyaktena divyena pūjyamāne tu kautuke [kautukāt ka jha; svayaṃvyaktena ityārabhya sārdha"lokadvayaṃ kha ga pustakayoḥ na dṛśyate] | tantratantrāntarābhyāṃ tu na kuryād devapūjanam || pūjyate yadi saṃohāt sthānanāśo bhaved dhruvam | rājño rāṣṭrasya kartuśca maraṇaṃ jāyate dhruvam || tasmāt pūjā na kartavyā tantratantrāntarādhvanā | [svayaṃvyakte ca divye ca saiddhe cārṣe dvijotama ka kha ga] anuktaṃ yat svayaṃvyakte divye śāstre dvijottama || yat kiṃcit tattadādeyaṃ tantratantrāntare yathā [tathā ka kha ga ṅ jha] | tantratantrāntaroktena pūjyamāne'pi deśikaiḥ || tadvivānaṃ parityajya svayaṃvyaktoktavartmanā | divyoktavidhinā kāryaṃ pūjanaṃ pratimāsu ca [pratimāsu ceti ka kha ga ca jha] || svayaṃvyaktaṃ tathā divyamutkṛṣṭaphaladaṃ yataḥ | tasmādurkṛṣṭaśāstroktamārgeṇa supūjayet || iti tantratantrāntarābhyāṃ pujjyamāne'pi tadvidhānaṃ parityajya utkṛṣṭaphaladatvena utkṛṣṭena svayaṃvyaktena divyena ca śāstreṇa pūjanaṃ yuktamiti | utkṛṣṭasiddhantasvīkāravacanānāṃ svayaṃvyaktasthānaviṣayatvam tadidaṃ sarvasthānaviṣayaṃ pratiniyatasthānaviṣayaṃ veti vicāraṇīyam | yadi [sarvaviṣayaṃ ṅ cha ja] sarvasthānaviṣayaṃ tadā parigṛhītatamasāttvatādyanekasaṃhitāgranthasaṃkocaḥ prasajyet | apica asminnevottaratra svayaṃvyaktādisthānalakṣaṇanirūpaṇādhyāye tattatsthānalakṣaṇamuktvā paścāt caturvidhapūjānirṇayādhyāye caturvidhapūjanasya yathākramaṃ vaidikaṃ tāntrikaṃ śrautaṃ miśraṃ ceti caturvidham iti prakamya mūlaśrutidivyamantrapravṛttaśrutitatsaṃbhedanimittanāmadheyāni pratipādhyānantaramucyate - vaidikaistāntrikairvāpi śrautairvā dijasattama | svayaṃvyakte tu bhavane miśrairvā devamarcayet || ṛṣyādipūjite sthāne pāraṃparyakramaṃ vinā | viśeṣaṃ nācaret kiṃcidrājarāṣṭrasamṛddhaye || iti | atra svayaṃvyaktasthāne carurṇāṃ pūjāviśeṣāṇāṃ yathāruci vikalpena parigrahaṃ pratipādyaṃ ṛṣyādipūjiteṣu sthānāntareṣu pāraṃparyakramamantareṇa mātrayāpi viśeṣaṃ nācaredityuktatvāt yatra [yatra ka kha ga kośeṣu nāsti] svayaṃvyakte vikalpena karmaṇāṃ pravṛttiḥ saṃbhavati [saṃbhavatīti ka ga] tatraivāpakṛṣṭaphalaśāstraparityāgena utkṛṣṭaphalaśastraparigrahavacanaṃ liṅgavaśānnetavyam | pavitraṃ dakṣiṇe karṇe iti liṅgāt divā saṃdhyāsu karṇasthabrahmasūtraḥ ityasya sthānaniyamavat pratiniyatasvayaṃvyakteṣu sthāneṣviti vyaktamavasīyate | asminnevottaratra prāyaścittadhyāye'pi vaidikaistāntrikarvāpi ityādi ślokadvayaṃ punaḥ paṭhitam | mānuṣe bhavane devaṃ tantramārgeṇa pūjayet iti coktam | punaśca - yadbimbaṃ yena śāstreṇa samārabdhaṃ purā dvija | prāsādo vā tatastena śāstraiṇaiva tadarcayet || tacchāstramantareṇaiva yo yajedanyavartmanā | rājño rāṣṭrasya kartuśca sa nāśaṃ kartumicchati || na kadācidapi prājñaḥ prakuryācchāstrasaṃkaram | śāstrasaṃkaradoṣeṇa mahān doṣo bhaved dhruvam || ityuktam | ato'pyatrāpakṛṣṭaśāstraparityāgenotkṛṣṭaśāstraparigrahavacanaṃ svenaiva nānāśāstrārthavikalpayogyatvena pratipādite svayaṃvyakte sthāne sthāpanīyamiti siddham | sthānaviśeṣamadhikṛtya śāstrādhikāriṇoḥ niyamaparāṇāṃ vacanānāmarthavicāraḥ yadapi cātra sthānaviśeṣamadhikṛtya [śāstrādhikāriṇaḥ ka kha ga ca] śāstrādhikāriṇorniyamaḥ kriyate- svayaṃvyakte tathā divye divyaśāstroktavartmanā | mūlāgamasametena mukhairbhāgavataiḥ sadā || pūjanaṃ prayataiḥ kāryaṃ pañcakālaparāyaṇaiḥ | vaiṣṇavāyatane kāryaṃ kevalaiḥ pāñcarātrikaiḥ || sāṃtānikaiḥ praviṣṭairvā munivākyoktarvartmanā | anuktānyarthajālāni siddhanteṣvāgamādiṣu | anyonyāpekṣayā grāhyaṃ śāstroṣvanyanna cāharet || iti etadapi prakṛṣṭasthāne prakṛṣṭādhikāriṇāṃ [prakṛṣṭaśāstraparigraha ka kha ga ca jha] prakṛṣṭaśāstrādiparigrahaucityamapakṛṣṭasthāne'pakṛṣṭādhikāriṇāmapak ṛṣṭaśāstrādiyogyatvaṃ ca sthāpayati anyathā vaiṣṇavāyatane kvacidapi divyaśāstrānavatāraprasaṅgāt mānuṣe'pi bhavane mukhyādhikāribhiḥ pratiṣṭhite divyaśāstreṇa pūjanādikartavyatvasya pārameśvaranirūpaṇe darśavi.yamāṇatvācca | atrāpi siddhantasaṃkaraparihāra eva anuktānyarthajālāni ityādinā sthāpitaḥ | yat punaḥ pārameśvare svayaṃvyaktanirṇayādhyāye - divyaśāstreṇa pūjanasya sarvatra saṃbhavaḥ svayaṃvyaktaṃ tathā siddhaṃ vibudhaiśca [siddhavibudhaiśca ka kha ga ca] pratiṣṭhitam | munimukhaiśca [mukhaistu kha ca cha ja jha] gandharvaikṣairvidyādharairapi || rakṣobhiradhamairmukhaiḥ sthāpitaṃ mantravigraham | divyaśāstroktavidhinā pūjayecchāstrakovidaḥ || iti idamapi divyaśāstrasya sarvasthāneṣu saṃbhavaṃ [samabhāvaṃ kha ga; sadbhāvaṃ gha ṅ ca cha ja] darśayati na tu śāstrāntaraparityāgena divyapraveśam | [yattvanantara ka kha ga ca] yaccanantaramuktam - sthāpitaṃ manujairdevaṃ munivākyena yatra tu | pūjayed dvija tatrāpi jñānibhistattvadarśibhiḥ | vāsudevaikaniṣṭhaistu devatāntaravarjitaiḥ || iti idaṃ ca vyāmiśramunivākyasthāpite'pi [api ka kha ga ṅ ca kośeṣu nāsti] sthāne vyāmiśrayāgamuktairvāsudervaikaniṣṭhaiḥ pūjanamātraṃ praśastamityāha na punarmanuvākyaparityāgenā[parityāgena svādhikārānuguṇa gha ṅ ca cha ja] syādhikārānanuguṇotkṛṣṭaśāstreṇa pūjanaṃ vidadhāti prākpravṛttaśāstrānusāreṇa tairapi tatra pūjanasya yuktatvāt utkṛṣṭaśāstraniṣṭhānāmapyapakṛṣṭaśāstradharmeṣu lokānugrahārthaṃ [anugrahādyarthaṃ gha ja] pravṛtteḥ saṃhitāntarādisiddhatvasya prāgeva darśitatvāt | yaccedamanantaramabhidhīyate - vyāmiśrayāgamuktaistu tīvrabhaktisamanvitaiḥ | sthāpitaṃ manujaindraistu niṣadvākādikovidaiḥ | arcayed devadeveśaṃ divyaśāstroktavartmanā || iti idamapi divyaśāstreṇa sthāpitasthānaviṣayamanusaṃdheyam | munivākyaparityāgapūrvakadivyamārgaparigrahavacanasya divyamārgapraśaṃsāparatvam itaṃ tvavaśiṣyate | yaduktam - munivākyoktamārgeṇa pūjanaṃ yatra vartate | tatrāpi divyamārgāccet pūjanaṃ kartumicchati || munivākyaṃ parityajya divyamārgeṇa pūjayet | bhavet saṃnidhimāhātmyaṃ kālaṃ kalpakṣayāvadhi || divyamārgeṇa pūjādyaṃ vartate yatra nityaśaḥ | tatra divyaṃ parityajya kadācicca mahāmate || munivākyoktamārgeṇa na kuryāt pūjanādikam | kuryādvā yati vā mohādvipraḥ saṃmūḍhacetanaḥ* || *[sa vṛthārthaścirāt tasya bhaktibījena vai saha | samantraṃ karma tantraṃ ca siddhayaśca parāṅmukhāḥ | ihaiva śīghraṃ viprendra dehānte gatasaṃtatiḥ || iti ka ca ja jha pulstakeṣu adhikaḥ pāṭhaḥ |] ghoraṃ prayāti narakaṃ rājā rāṣṭraṃ ca naśyati | tasmāt sarvaprayatnena divyamārgaṃ ca na tyajet || iti [asyāpi ityārabhya na tyajediti iti paryantaṃ gha ṅ kośayoḥ na dṛśyate] asyāpi prāguktanyāyena divyamārgapraśaṃsāparatvaṃ suvyaktam tatrāpi iti apiśabdādiliṅgāt divyamārgaṃ tu na tyajet iti nigamanena tatraiva tātparyaviśramācca | divyamārgaparigrahavacanānāṃ munivākyapūjitasvayaṃvyaktasthānaviṣayatvam yadvā kālottaroktanyāyena vikalpataścaturvidhapūjāyogyaṃ svayaṃvyaktaṃ sthānam munivākyoktamārgeṇa pūjanaṃ yatra vartate ityanūdya tatrāpi divyamārgeṇa pūjanecchāyāṃ munivākyaparityāgena divyamārgeṇa pūjanamaviruddhamityucyate | na hyatra munivākyasthāpitasthāne kvacidapi divyamārgapraveśaḥ prastūyate api tu munivākyapūjita eva | sā ca munivākyena pūjā svayaṃvyakte'pi yati [yadyapi kha ga] pūrvaṃ varteta tatra kutaścit pramāṇāt svayaṃvyaktakṣetratve avasine sati munivākyaparityāgenāpi divyaśāstroktavidhinā divyaśāstrādhikāri pūjayedityuktaṃ bhavati | śāstrasya divyādināmnā vibhāgaḥ etena divyādyāyatananirṇayādhyāyoktaḥ prapañco'pi pratyuktaḥ | tathā hi - divyādyāyatanānāṃ ca pūjādyaṃ yat tvayoditam | śāstraṃ divyādibhedena yathādvaktumarhasi || iti sanakena pṛṣṭaḥ śāṇḍilyaḥ [iti pṛṣṭhaḥ sanakaḥ ka kha ga] vāsudevena yat proktaṃ śāstraṃ bhagavatā svayam ityādinā sākṣādbhagavatpraṇītaṃ brahmarudrendrapramukhaiḥ pravartitaṃ śāstraṃ divyamityuktvā brahmarudramukhairdevaiḥ ṛṣibhiśca tapodhanaiḥ | svayaṃ praṇītaṃ yacchāstraṃ tadviddhi munibhāṣitam || iti [brahmādibhirnirmitaṃ śāstraṃ munibhāṣitamiti ka kha ga jha kośeṣu na dṛśyate] brahmādibhirnirmitaṃ śāstraṃ munibhāṣitamiti vibhajya etattu trividhaṃ viddhi sāttvikādivibhedataḥ iti munibhāṣitasya traividhyaṃ prastutya sākṣādbhagavataḥ śrutārthamātranibandhanarūpaṃ śāstraṃ sāttvikam bhagavataḥ śrutamekadeśaṃ svayogamahimasiddhaṃ ca śeṣaṃ [aśeṣaṃ saṃkalayya brahmādibhistacchiṣyaiśca svayaṃ praṇītaṃ śāstraṃ rājasam [kevalasattvayoga ka kha ga jha] kevalasvayogavikalpotyairarthaiḥ kṛtaṃ śāstraṃ tāmasam iti munibhāṣitasya traividhyamuktvā devalaṃ manujairyattu kṛtaṃ tat pauruṣaṃ bhavet iti divyāt munibhāṣitācca [vyaktībhavadaprāmāṇyaṃ kha ga] vyatiriktaṃ saṃbhavaprāmāṇyamayogibhiḥ manujamātriaḥ praṇītaṃ pauruṣaṃ vākyaṃ pratipādya punardivyasāttvikarājasatāmasasaṃjñitāni pramāṇabhūtānyeva śāstrāṇi saṃhitāviśeṣaniyamenāpi vibhajya sāttvatapauṣkarajayākhyādīni śāstrāṇi divyāni īśvarabhāradvājasaumantavapārameśvaravaihāyasacitraśikhaṇḍisaṃhitājayottar ādīni sāttvikāni sanatkumārapadmodbhava[pādmodbhava ka kha ca]śātātapatejodraviṇamāyāvaibhavikādīni rājasāni pañcapraśnaśukrapraśnatattvasāgarādīni tāmasānīti saṃhitāvibhāganirdeśānantaramucyate - saṃhitānāṃ divyasāttvikadibhedena vibhāgaḥ apakṛṣṭaśāstrasthāne utkṛṣtaśāstraparigrahavacanasya svayaṃvyaktasthānaparatvam tāmasena tu mārgeṇa pūjādyaṃ yatra vartate | tatrāpi rājasenaiva pūjādyaṃ siddhidaṃ bhavet || rājasena tu pūjādyaṃ vartate yatra nityaśaḥ | tatrāpi sāttvikenaiva pūjadyaṃ śubhadaṃ sadā || sāttivikena tu pūjādyaṃ vartate yatra cānvaham [nityaśaḥ ka kha ga ca jha] | tatra rājasamārgeṇa na kuryāt pūjanādikam || yatra rājasāmargeṇa na pravṛttaṃ tvarcanādikam | tatra tāmasamārgeṇa na kuryādarcanādikam || vividhānāṃ rājasāmanyonyaṃ syānna saṃkaraḥ || iti | munibhāṣiteṣu triṣu śāstreṣu utkṛṣṭamadhyamādhamaguṇa[guṇa ka kha jha ga kośeṣu nāsti] saṃjñānirdiṣṭheṣu apakṛṣṭaguṇasaṃjñitaśāstrapravṛttisthāne tatparityāgenāpi utkṛṣṭaguṇasaṃjñitaśāstreṇa pūjādyaṃ siddhidam | utkṛṣṭaguṇasaṃjñitaśāstrapravṛttisthāne tadviparītena śāstreṇa pūjanādikaṃ na kartavyam | [nanu samānaguṇasaṃjñitānāṃ ga; nanu guṇasaṃjñitānāṃ kha ca] samaguṇasaṃjñitānāṃ cānyonyaṃ na saṃkaraḥ kārya ityuktam | ihāpi yatra iti sāmānyena nirdiṣṭe'pi prāguktanyāyena prabhutānubhāvatayā sarvasahasvayaṃvyaktakṣetraviśeṣaviṣayatvaṃ mantavyam na tu sārvatrikatvam | prākpravṛttākṛṣṭaśāstrapratyabhijñāne'pi divyasyāparityājyatvaṃ vā yadvā cirakālaraṣṭarakṣobhādinā vicchinnapāraṃparyapratyabhijñāneṣu sthāneṣu kiṃkartavyatāmūḍhān prati pūrvamaprakṛṣṭaśāstrapravṛttāvapi tadajñānadaśāyā mupaplvābhisaṃdhyabhāvāt srvādhikāriṇāṃ mukhyānāmutkṛṣṭaśāstraparigraucityabhihocyate tatra punaḥ kutaścita pramāṇāt prākpravṛttaśāstraparijñāne divyasyāparityājyavaṃ ca | idaṃ ca tatrāpi ityativādaliṅgāt apiśabdāt sucyate | apiśabdasyātivādaliṅgatvaṃ caṇḍālamapi vṛttasthaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ ityādiprayogeṣu prasiddham | ata eva hyatraiva punaḥ saṃkaraprihāre sarambhaḥ kriyate- bhedaṃ divyādikaṃ samyagjñātvā sarvaṃ samācaret | yo na jñātvā tu sāṃkaryān pūjādyamanutiṣṭhati || sa hi sarvasya jagataḥ sāṃkaryaṃ kurute sadā | viśeṣāt svasya vaṃśasya tasmādāpadyapi dvijaḥ || na kuryācchāstrasāṃkaryaṃ hitaiṣī śāstrakovidaḥ || iti | ato yathokta evārthaḥ | utkrṣṭaśāstraparigrahasya adhikāriviśeṣaviṣayatvaṃ vā kicittu munivākyoktamārgeṇa pūjanaṃ yatra vartate | tatrāpi divyamārgāccet pūjanaṃ kartumicchati | munivākyaṃ parityajya divyamārgeṇa pūjayet || ityādīnāṃ vacanānāmadhikāriviśeṣaviṣayatayā vyavasthāmichanti vyāmiśrayāmuktaistu tīvrabhaktisamanvitaiḥ iti prakramāt aitikāmuṣmikasāṃsārikaphalaviraktānām apavargāsannatamaśāstraparigrahasya yuktatvācca | tattattantroktasāṃsārikaphalasakttanāṃ tu yathāpūrvaṃ parigraha iti | sāttvikādiśāstratrayamapi pramāṇameva syānnāgaradrāviḍavesaraṃ [drāvalavaiśasaṃ ga "a] ca krameṇa vai sattvarajastamāṃsi | mahīsurorvīpativaiśyakāste harirvidhātā hara ādidevaḥ || iti vimānakriyādiviṣayottamamadhyamatvādivivakṣayā [sattvādiguṇoktivat ihāpi tadvivakṣayā ka kha ga ṅ ca cha ja kośeṣu nāsti] sattvādiguṇoktivat ihāpi tadvivakṣayā tadguṇokteḥ pramāṇabhūtaśāstraviṣayeṣveva sāttvikarājasatāmasavibhāgasya yajante sāttvikā devān yakṣarakṣāṃsi rājasāḥ ityādibhirgavadgītāyāmapi pratipāditatvāt | apramāṇabhūtasya [aprāmāṇyasya ka kha ga cha ja jha] pauruṣasya tu vākyasya kevalaṃ manujairyattu krṭaṃ tat pauruṣam bhavet iti pṛthaṅ nirdeśāt | sarvatra pauruṣe vākye tad grahyamavirodhi yat | kevalaṃ tadvidhānena na kuryāt sthāpanadikam || iti hi pauruṣasaṃjñite vakye [viruddhaṃśasadbhāvaḥ ka kha ga ca jha] viruddhaviruddhaṃśasadbhāvo'tra darśitaḥ | ataḥ sāttivakarājasatāmasaṃjñāniveśo'tra sattvarajastamaḥprauratattatphalasiddhiviśeṣatāratamyābhiprāyeṇeti mantavyam | kṛtsnaṃ pañcarātraṃ pramāṇaṃ kātsnyrena hi bhagavacchāstrasya prāmāṇyaṃ prāgeva partipāditam | na cātra bhagavadvyatiriktabrahmādipuruṣakrṭāṃśeṣu kāraṇadoṣaḥ saṃbhavati pañcarātrasya kṛṭṣnyasya vaktā nārāyaṇaḥ svayam iti svavaktṛke śāstre bhagavataiva teṣāmṛṣīṇāṃ tattatpuṇyaviśeṣānusāreṇa nitye'pi vede sutrakāṇḍamantrakṛttvavat saṃhitākartṛtvasyādhikāratayā samarpitatvāt | yathā ca vyāsokte mahābhārate vaiśampāyanasaṃhitābhedaḥ [saṃhitābhedaḥ gha ṅ cha ja] evamatrāpīti na saṃkaṭaṃ kiṃcit | ataḥ kṛtsnaṃ pañcarātraṃ pramāṇam | tasyāvāntarasaṃhitābhedaḥ ṛgādivaccaturdhāvasthitaḥ | tadvadeva yathādhikāraṃ vyavasthitānuṣṭhānatayā siddhantādisaṃkaraparihāreṇaiva sarvadanuvartanīyam | tathānuvartanaṃ [tathānuvartamānānāṃ ga gha "a cha ja; tathānurvartane ka jha] yathādhikāraṃ sākṣāt paraṃparayā vā sadbrahmavāsudevākhyaparamapuruṣārthaprāptisādhanamiti [prāptisūcanamiti ka kha] siddham | pañcakālavyavasthityai veṅkaṭeśavipaścitā | śrīpañcarātrasiddhantavyavastheyaṃ samarthitā || ahitavihatidīkṣai [dakṣaiḥ ka ga "a ca cha jha ñ]rbāhubhirvyūhabhedai##- rnigamanijamataiśca [nijanigamaśataiśca ka ga; nijanigamamataiśca kha jha] vyaktabhūmā cartubhiḥ | prathamayugasamagram dharmamabhyasyamānān praśamitakaluṣān [kaluṣo vaḥ gha ṅ cha ja] naḥ pātu vaikuṇṭhanāthaḥ || iti śrikavitārkikasiṃhasya sarvatantrasvatantrasya śrimadveṅkaṭanāthasya vedāntācāryasya kṛtiṣu śrīpāñcarātrarakṣāyāṃ siddhantavyavasthāpanākhyaḥ [vyavasthākhyaḥ gha ṅ ja; vyavasthānākhya cha] prathamo'dhikāraḥ nityānuṣṭhānasthāpanākhyaḥ dvitīyo'dhikāraḥ athādau samupakṣiptamacchidraṃ sthāpyate'dhunā | svayaṃprayojanaṃ nityaṃ svāmisevanamañjasā || sasāmānyaviśeṣātmā caryeyaṃ hṛdayaṃgamā | sasūtrasumanaḥstomā mālevāmodinī vibhoḥ || abhigamanādinā bhagavatsevanaṃ sarveṣāṃ samānam iha [tāvadekasmin ka kha ca jha] tāvadekaikasminnahorātre kālapañcakavibhāgena abhigamanopādānejyāsvādhyāyayogarūpabhagavatsevanaṃ svavarṇāśramajātiguṇanimittadi[jātinimittadi ka kha ga jha]niyatadharmasacivaṃ bhagavaddharmaniṣṭhānāṃ sarveṣāṃ samānam | tacca saṃhitābheduṣu codanākhyavi'seṣe'pi sūtrabhedeṣu samānacidanākhyacatrvāriṃśatsaṃskārādivat leśato bhinnarūpaṃ pratipādyate | tatra rahasyāmnāyavidāmevāyaṃ dharma [ayaṃ nijadharmaḥ ja] iti aviditasāttvatadharmāṇāmākasmiko bhramaḥ | te tu svaśākhoktaprakāreṇa pāñcakālikadharmamanutiṣṭhanti itare ca yathāsvaṃ tattatsaṃhitoktaprakriyayeti vyavasthā | vargadvaye'pyadhikāriviśeṣamātreṇaiva hi bhedo'nuśiṣyate | yathoktaṃ pādme brahmovāca - karṣaṇādi pratiṣṭhāntaṃ karma yasya prasiddhaye | tam samārādhanavitdhiṃ śrotumicchāmi saṃprati || ārādhanavidhiḥ kīdṛgadhikāri ca kīdṛśaḥ | bhavaṃstadaśeṣeṇa brūhi me bhaktavatsala || ekāyanināṃ mukhyamadhikāritvam anyeṣāṃ tu dīkṣayā śrībhagavānuvāca- śrūyatāmabhidhāsyāmi pṛṣṭaṃ niravaśeṣataḥ | ādyamekāyanaṃ vedaṃ sadbrahmapratipādakam || tenaiva saṃskṛtā viprā mukhyakalpādhikāriṇaḥ | anyeṣāṃ brāhmaṇādīnāṃ varṇānāṃ dīkṣayā kramāt || adhikāro'nulomānāmapi nānyasya kasyacit | pūjāvidhau bhagavataste'nukalpādhikāriṇaḥ || pratilomabhuvāṃ sūtaḥ prathamastatra [prathamaṃ tatra ka jha] śasyate | trayāṇāṃ kṣatriyādināmanulomabhuvāmapi || sūtasya ca viśeṣeṇa dīkṣātmārthaprāniśam [dīkṣāmāttha parāniśam ka kha ṅ ca jha] | parārthayajanaṃ kuryurviprā mukhyānukalpayoḥ || naivādhikāriṇo gūṇā dīkṣāsaṃskāravarjitāḥ | yathaiva dikṣaṇīyeṣṭyā brāhmaṇādayaḥ || tathiava dīkṣāvidhinā jāyamānā yathoditāḥ | pūjāvidhau bhagavataḥ prakalpante'dhikāriṇaḥ || ityādi | evaṃ saṃhitāntareṣvapi grāhyam | jayākhyasaṃhitāyāṃ pañca kālāḥ pāñcakālikakarmāṇi ca tadiha tattatsiddhantoktavartmanā catirvidhapañcarātriṇāṃ [pañcarātrāṇāṃ ka kha ga ca jha] sādhāraṇamabhigamanādipañcakam | mantrasiddhantādiṣvapi hi kālapañcakavibhāgo'yamupadiśyate | yathoktaṃ sākṣādbhagavanmukhodgatatayā ratnatrayamiti prasiddheṣu jayākhyasāttvatapaulṣkareṣu jayākhyasaṃhitāyām - nāradaḥ eko hi śrūyate deva kālo loke na cāparaḥ | pañca kālāstvayoddiṣṭāḥ kimetanme'tra saṃśayaḥ || śrībhagavānuvāca - ekasayaiva hi kālasya vāsarīyasya nārada | ā prabhātānniśāntaṃ vai pañcadhā parikalpanā | pṛthakkarmavaśāt kāryā na kālā bahavaḥ smṛtāḥ || nāradaḥ ekakālāśritānāṃ ca karmaṇā lakṣaṇaṃ vada | parijñātaistu yaiḥ sadyaḥ kṛtakṛtyo bhavāamyaham || śribhagavānuvāca brāhmānmuhūrtādārabhya prāgaṃśaṃ vipra vāsare | uapadhyānārcanastotraiḥ karmavākcittasaṃyutaiḥ || abhigacchejjagadyoniṃ taccabhigamanaṃ smṛtam | tataḥ puṣpaphalādīnāmutthāyārjanamācaret || bhagavadyāganiṣyattikāraṇaṃ praharaṃ [praharaḥ ka kha ga ca jha] param | dadupādānasaṃjñaṃ vai karmakālapadāśritam || tato'ṣṭāṅgena yāgena pūjayet parameśvaram | sādhikaṃ praharaṃ vipra ijyākālastu sa smṛtaḥ || śravaṇaṃ cintanaṃ vyākhyā tataḥ[tapaḥ ka kha ga ca jha] pāṭhasamanvitā | svādhyāyasaṃjñaṃ taṃ viddhi kālāṃśaṃ munisattam || dināvasāne saṃprāpte pūjāṃ kṛṭvā samabhyaset | yogaṃ niśāvasāne ca viśramairantarīkṛtam | pañcamo yogasaṃjño'sau kālāṃśo brahmadiddhidaḥ || nāradaḥ śruto mayākhilaḥ pūrvaṃ bhagavadyāga uttamaḥ [uttaraḥ ka kha ga ca cha jha] | tasyāṅgāni vibhāgena jñātumicchāmyahaṃ punaḥ || yāgasya aṣṭāvaṅgāni śrībhagavānuvāca antaḥkaraṇayāgādi yāvadātmanivedanam | tadādyamaṅgaṃ yāgasya nāmnābhitamanaṃ mahat [taccābhigamanaṃ bhavet ka kha ga ca jha] || pūjanaṃ cārghyapuṣpādyairbhogairyadakhilaṃ mune | bāhyopacāraistadviddhi bhogasaṃjñaṃ tu nārada || madhvājyāktena dadhnā vai pūjā ca paśunāpi vā [paśunā saha ka kha ga "a jha] tat tṛtīyaṃ hi yāgāṅgaṃ turyamannena pūjanam || niveditasya yaddānaṃ pūrvoktavidhinā mune | saṃpradānaṃ tu tannāma yāgāṅgaṃ pa~camaṃ smṛtam || vahnisaṃtarpaṇaṃ ṣaṣthaṃ pitṛyāgastu [pitṛyāgaṃ tu ka kha ga ṅ ca cha jha] saptamam | prāṇāgnihavanaṃ nāmnā [anuyāgaṃ ka kha g "a ca cha ja jha] tvanuyāgastadaṣṭamam | pradadāmyacirādyadvai tanniṣṭhānāṃ paraṃ padam || iti | acirādityanenāsya karmaṇaḥ karmāntarebhyaḥ svabhāvataḥ prāśastyamucyate | smaranti ca vyāsādahaḥ - na viṣṇvārādhanāt puṇyaṃ vidyate karma vaidikam | sarveṣāmeva dharmāṇāmuttamo vaiṣṇavo vidhiḥ || ytādhi [iti ka ca jha] | prayāsasāmyavaiṣamyānādareṇa sarūpataḥ prāśastyaṃ dravyādiṣvapi vidyate | yathoktamāśvamedhike śrīvaiṣṇavadharmaśāstre - sarveṣāmeva puṣpāṇāṃ sahasraguṇamutpalam | tasmāt padmaṃ tathā rājan padmāttu śataptrakam || tasmāt sahasrapatraṃ tu puṇḍarīkamataḥ param | puṇḍarīkasahasrāttu tulasī guṇato'dhikā || bakapuṣpaṃ tatastu syāt saurvarṇaṃ tu tato'dhikam | saurvarṇācca prasūnāttu matpriyaṃ nāsti pāṇḍava || pañcakālavidhau pādmavacanāni iti | evaṃ japahomadānādiṣvapi paraiddham | pādme'pyevaṃ praśastamaṃ [prasiddhatamṃ ka kha ga jha] pañcakālasevanamuktm - pañcakālavidhijñānāṃ prāśastyaṃ bhagavanniha | kathitaṃ pañca ke kālā vidhayaścāpi pañca ke || mahyaṃ jijñāsamānāya kathayasva yathātatham | na cedrahasyamatyantaṃ yadahaṃ pṛṣṭavānidam || śrībhagavānuvāca - ādyaṃ karmābigamanamupādāna tataḥ param | ijyā ca paścāt svādhyāyastato yogastataḥ param || pañcaite vidhayasteṣāṃ kālāḥ pañcaiva te kramāt | kalyāṇācaraṇāntaṃ yat karmajātaṃ caturmukha || utthānādikramādetadabhiyāna[abhidhānaṃ ka kha gha ṅ ca jha]mudīritam | brāhme muhūrte buddhyeta dhyāyannārayaṇaṃ param | uthāyāsīt śayane kīrtayannama vaiṣṇavam || ityādiradhyāyaḥ kṛṣno'pi pāḍhyaḥ | evaṃ saṃhitāntareṣvapi tatra tatra taṃgraheṇa vistareṇa ca [cakāraḥ ka kha ga ca cha ja jha kośeṣu nāsti] pañcakālavidhirdraṣṭavyaḥ | kiṃca namaste pañcakālajña pañcakālaparāyaṇa | pañcakālaikamanasāṃ tvameva gatiravyayā || ityādiṣu pāñcakālikadharmasya bhagavadekavedyatvaṃ bhagavatipryataratvaṃ tanniṣṭhānāmavyavathānena [apyavyavathānena ka kha ga ca jha] bhagavatprāptiśca pratipādyate | bhojoktāḥ saṃgavādayaḥ pañcakālā anyārthāḥ yattuktaṃ bhojarājena prayogapaddhatiratnāvalyām tatra saṃgavādayaḥ kālā aharahaḥ pravartante | saṃgavaḥ samo viṣṇupriyo dharmo virāga iti pañca kālā adhyātmavidbhirupadiṣṭāḥ | udayāt pañca nāḍyaḥ saṃgava uktaḥ | tasmāt dviguṇamātrāḥ sama upadiśyate | tāvata viṣṇupriyaḥ ityādi | tatra puṣpaviśeṣārādhyaviśeṣanirṇayārtho'yaṃ kālavibhāgaḥ | na tvabhigamanādipañcakakartavyārthaḥ | tathāhi pūrvamuktam [saṃgave tattithi ityārabhya pradarśanaṃ kṛtam iti yāvat ka kha ga jha pustakeṣu nāsti] saṃgave tattithiciditaṃ puṣpaṃ gṛḥnīyāt | same padmaiḥ karavīrairviṣṇupriye dharme kumudaiḥ bilvapatrairvirāge bhagavantaṃ pūjayet iti | uttaratra caivaṃ tattatkālārādhyabhagavanmūrtiviśeṣapradarśanaṃ krṭam tatra saṃgave vaikuṇṭhasya prītiḥ same'niruddhasya viṣṇupriye śiṃśumārasya dharme baḍabāmukhāgneḥ virāge kapilasya ityevaṃ pañcānāṃ pañca prītikālaviśeṣāḥ iti | ato jayākhyasaṃhitādyuktaprakāreṇaivābhigamanādipañcakavyavasthā nityā | anyat kāmyādikam | pāñcakālikadharme sacchidrācchidratvavibhāgaḥ evaṃ dinacaryāmaryādāyāṃ sthitāyāṃ deṣāṃcit traikālyārcanādividhānāni viṣuvāyanoparāgajanmatrayadvādaśiparvaśravaṇādivaiśeṣikārcanānyapi yathābalaṃ tadantaḥpātena netavyāni | aśaktamadhikṛtyaiva samāhṛtyānuṣṭhānaṃ kvacidvidhīyate | sacchidrapañcakālatā ca tāvanmātrayogyasyaiva | anyārthakarmāntaritatvaṃ sacchidratvam | dvādaśākṣaratattvajñaścaturvyūhavibhāgavit | acchidrapañcakālajñaḥ sa tu bhāgavataḥ smṛtaḥ || iti tu pūrṇasya mukhādhikāriṇaḥ stutiḥ | na tu tasyaiva pāñcakālikabhāgavatatvapratipādanaparam | caturvyūhavibhāgajñaḥ pañcakālaparāyaṇaḥ | dvādaśākṣaraniṣṭho yaḥ sa vai bhāgavatottamaḥ || iti śāṇḍilyavacanamapi tathaiva | pāñcakalikadharmaḥ śrībhāṣyakārādīnām abhimataḥ evaṃ dvādaśākṣaropādānamapi vyāpakāntaropalakṣaṇam svasaṃhitoktamantraniṣṭhāmātreṇa [niṣṭhāmantreṇa ka "a cha ja jha; niṣṭhāmātreṇa kha ga ca] yathārhaṃ sarveṣāṃ pañcakāladharmaprāpteḥ | ata eva hi bhāṣyakārāṇāṃ śiṣyāḥ praśiṣyāśca śrīmadaṣṭākṣareṇa samārāthanaṃ prapañcayantaḥ pañcakālakalpanayaiva dinacaryāmupadidiśuḥ | tathāhi bhāṣyakārāvyavahitaśiṣyairvaṅgivaṃśeśvaraiḥ śrīraṅganārāyaṇācāryairbrāhmāmuhūrtaprabhṛti dinacaryā prapañcayadbhirharisaṃkīrtanasaṃsāranirvedasāttvikadhṛtyālambanasamanantara kālahitā[kālavihita ka kha ga "a ca cha ja jha ñ]dhyavasāpaparyantamuktvā anantaramucyate - ita ūrdhvamahaṃ tāvadyājjivaṃ śriyaḥ śriyaḥ | padayorarcanaṃ kartuṃ yatamānaḥ samāhitaḥ || abhigacchan hariṃ prataḥ paścād dravyāṇi cārjayan | arcayaṃśca tato devaṃ tato mantrāñjapannapi || dhyāyannapi paraṃ devaṃ kāleṣukteṣu pañcasu | vartamānaḥ sadā caivaṃ pāñcakālikavartmanā || svārjitairgandhapuṣpādyaiḥ śubhaiḥ śaktyanurūpataḥ | ārādhayan hariṃ bhaktyā gamayiṣyāmi vāsarān || iti | śrīparāśarabhaṭṭārakaiśca garbhajanmajarāduḥkhamiśrasaṃsārasāgarāt | uttirya bhagavatprāptiṃ lipset puruṣo yati || prātarutthāya saṃsmṛtya hariṃ taccaraṇotthitām | gaṅgāṃ vibhāvya tīrthāmbhastatastadavagāhya ca || śritusmṛtyuditaṃ karma yāvacchakti parātmanaḥ | ārādhanatvenāpādya sordhapuṇḍraśca tarpayet || mantrairādhāraśaktyādipāriṣadyāntasaṃsthitaiḥ | iti pūrvācāryoktaṃ saṃgraheṇa pradarśya hariṃ praṇamya cāyamya prānān praṇipatan gurūn igyārabhya śrīmadaṣṭākṣaramantrasya ṛṣichandodevatābījaśaktīḥ prakāśya bhāṣyakārānukto mantranyāsastacchiṣyādyuktaprakāreṇopādeya iti jñāpanāya mantranyāsaṃ tataḥ kṛtvā mantrārthamapi cintayet iti saṃgraheṇābhivāya [pūrvaiḥ ityārabhya svayamedhābhidhāya ityantaṃ ka kha ga jha pulstakeṣu nāsti] pūrvargrantheṣvaniveśitaṃ mantrārthacintanamatyantopayuktatayā [mantrārthamatyantopayuktatayā gha ja] svayamevābidhāya evaṃ saṃcintya mantrārthaṃ tatastaṃ puruṣaṃ [tatpuruṣaṃ ka jha; paramiti padaṃ ka kha ga gha jha kośeṣu nāsti] param ityādinā pūrvairuktaṃ dhyānaṃ saṃkṣipya tadanuktaṃ pādādikeśāntadhyānaṃ prapañcya ṣoḍaśopacārakrameṇa samārādhanaṃ ca vihitam | upacārāntarāṇāmapi sarveṣāmete ṣoḍaśa pradhānatāmāḥ | tadanubandhenaivānyat sarvamanuṣṭhīyate | deśakālāvasthādyanusāreṇa saṃkṣepavistārasvīkāraśca śāstrīyaḥ | ataḥ pūrvaikakaṇṭhyamihāpyanusaṃdheyam | ata eva hi tadubhayānusāribhirnārāyaṇamunibhirapi pañcakālakalpanayā tattatkālānuṣṭheyāni yathākramaṃ prapañchitāni | tathāhi - bhagavaccaraṇāmbhojaparicaryāvidhikramam | ekāntibhiranuṣṭheyaṃ nityaṃ samabhidadhmahe || brāhme muhūrte sattvastho harirhaririti bruvan | utthāya tatra śayane samāsīnaḥ samāhitaḥ || ityārabhya dvayena tadvivaraṇaiḥ prapadya prabhumīśvaram | nikṣipya ciramātmānaṃ tatpādabje kṛtī bhavet || yo nārāyaṇadāsīyo mādhavārādhanakramaḥ | tatrābhigamanaṃ nām prathamaḥ paṭalo hyayam || ityantenābhigamanaṃ parisamāpya aho dvidīyabhāgena kṛṣṇārādhanatatparaḥ | dravyāraṇyārādhanāni śāstriyāṇi samārjayet || ityādibhiḥ paṭalaiḥ tattatkālāṃśasādhanīyamupādānādikamapi yathākramaṃ prapañcitam | tadevaṃ caturvidhapañcarātraniṣṭhānāṃ tatrāpi yatkiṃcidvyāpakamantrapradhānānāṃ sarveṣāmapi bhagavadekāntināṃ yathāyathaṃ prācīnaparigṛhītavaikalpikamaryādābhedaiḥ pāñcakālikadharmaḥ prāptaḥ | prapannaiḥ pañcakālakramaḥ tyājya iti pūrvapakṣaḥ tatra te svādhikārānurūpaṃ prapattimeva kevalāmavyavahitāmapavargasādhanamavalambante tairayaṃ pañcakālakramaḥ parityājyaḥ parigrāhyo veti vicāryate | prapattiprakaraṇeṣu tadaṅgatvena tadupadeśābhāvāt vilambākṣamasyādhikāriṇaḥ śātavārṣikavratapūraṇāvadhikālakṣepākṣamatvāt tadekadeśabhūtayogaśaktau ca tasyaivopāyatvasvīkāraprāpteḥ yathāśakti [varṇāśramānuṣṭhānarūpasya ka kha ga ca jha] varṇāśramadharmānuṣṭhānarūpasya bhagavatprīṇanasya tadājñānupālanasya kartavyatve'pi vyāsadakṣādidharmaśāstropadiṣṭakālavibhāgapūrvakadinacaryāmaryādayāpi [dinacaryādvārāpi ka kha ga jha] siddheḥ anyathā karmaṇāṃ parasparoparodhaprasaṅgācca parityājya iti pūrvaḥ pakṣaḥ | prapannaiḥ pañcakālakramo grāhya iti siddhantaḥ rāthāntastu parigrāhya evāyamiti | tiṣṭhatu tāvadiha pramāṇopapattiparāmarśaḥ | bhāṣyakārādyupadeśasaṃpradāyastāvat parāmṛśyatām | atha paramaikāntino bhagavadārādhanaprayogaṃ vakṣye ityārabhya śaunakavyāsabodhāyanādidharmaśāstrānuktena bhagavacchāstroktena vartmanā snānaviśeṣādipūrvakavilakṣaṇasamārādhanaprakriyāpratipādanaṃ kathaṃbhūtamadhikāriṇamadhikṛtya bhāṣyakāraiḥ kṛtamiti karṇe tavāgatam? bhavatu tacchaktamadhikāryantaraṃ pratīti cet na prapattyekaniṣṭhaiḥ tatcchipyapraśipyādibhiḥ [praśiṣyādibhiśca ka kha ga ca jha] yobhyairadya yāvat yathāśakti tadanuṣṭhānadarśanāt sādhanabuddhyā ca tadanuṣṭhānābhāvasya bhagavatkaiṃkaryaikaratiḥ paramaikāntī bhūtvā ityādibhistatraivopadeśāt ananyopāye'nanyaprayojane cādhikāriṇi paramaikāntiśabdasya sāmrājyāt atha paramaikāntino bhagavadārādhanaprayogaṃ vakṣye ityasya pūrvavṛttāpekṣāyāṃ tameva śaraṇamupacchedakhiletyādinā śaraṇāgatiprakāraśca pūrvoktaḥ iti tatprabandhasthavākyadvayena paripūrṇaśaraṇāgativiṣayasya gadyagranthasya pūrvavṛttatvapratīteḥ | etacca samarthaviṣayate | atastathāvidhaprapanna evātra paramaikāntī | tamādhikṛtyaiva ki.citsiddhāntaśtāṃ kā.cit saṃhitāṃ pradhānīkṛtya samārādhanaprayogo'tra saṃgṛhyata iti yathāsaṃpradāyamakāmenāpi svīkaraṇīyam | pañcakālaprakriyā śrībhāṣyakārābhimateti samarthanam | tacca samārāvanamarghyādipātrapakṣepya[prak.espa ka kha ga gha ṅ ca jha]tattadāsanabhogānupūrvīsamarpaṇīyoupacārikasāṃsparśikābhyavahārikā dibhedabhinnagandhapuṣpādiparaḥśatradravyasāpekṣaṃ dṛśyate | tadapi nyāyataḥ svayamevārjitaṃ mukhyam | aśaktasya tu putraśi.yādimukhena tatpreraṇarūpārjanavyāpāraḥ | pūrvasiddhadravyasyāpi tatkāle tadarthopādānamiti samārādhanāt pūrvamevaṃ nāntarīyakaṃ samyagdravyopādānam | ata ijyopadeśenaivārthāt [arthādapekṣita ka kha ga ca jha] tadapekṣitopādānamapi svakālaprāptamupadiṣṭaṃ bhavati | tato'pi pūrvamabhigamanamapi tadvidhāyakatattacchāstratattanmantraviśeṣādiparāmaśādantataḥ prapattirūpatayaiva pariṇatamiti prāgeva tadupadeśenārthādabhigamanamapyupadiṣṭaṃ bhavati | ata eva hi tadabhiprāyavidbhirnārāyaṇamunibhiḥ - dvayena tadvivaraṇaiḥ prapadya prabhumīśvaram | nikṣipya ciramātmānaṃ tatpādābje kṛtī bhavet || ityabhigamanaṃ nigamitam [nirṇītam ka cha; nirdiṣṭam ja] dadvivaraṇaṃ ca gadyādikameva | anuyāgaparyantasamārāthanasamanantarabhāvisvādhyāyaśca śrutismṛtītihāsapurāṇamantrajapasatsaṃvādādhyātmastraśravaṇapravacanādhy ātmā yathāsaṃbhavaṃ bhagavacchāstradharmaśāstrādi.vantarabhāviyogopakārakajñānasaṃdhukṣaṇapra yojanaḥ pratipādyata iti tatkālanityaḥ so'pi dvayamarthāsaṃdhānena saha sadaivaṃ vaktā iti gadyoktasya dvayavacanasya śāstrīyakarmāntarānuparodhena yathāvasaramupanipātādupadiṣṭa eveti jñāyate | sadāvacanaṃ hi na nidrākāle aśakyayatvāt | na maunakāle tadvidhivorodhāt [tadvirodhāt ka kha ga jha] | na mantrāntarādisādhyasamārādhanādikāle tairava [tenaiva ka kha ga ca] taduparodhāt | ato yathāvasaraṃ tatprāptiḥ | evaṃ yogo'pi [api ka kha ga ṅ ca pustakeṣu na dṛśyate] dvayārthānusaṃdhānaikāgryarūpaḥ sarvavyāpāroparatisubhaganidrāpūrvāparakālayoḥ tatpūrvāpararātreṣu yuñjānaḥ ityādyuktāvasaralabdhayatnalabhyaḥ [avasarayuktayatnalabhyaḥ ka jha; avasarayatnalabhyaḥ gha; avasaralabdhyā yuktayatnalabhyaḥ ca cha] | śrīvaikuṇṭhagadye ca svatantraprapattiniṣṭhāmeva vidhāya tataśca pratyahamātmojjivanāyaivamanusmaret ityārabhya paramapadaparyaṅkanilayasya bhagavataḥ paripūurṇadhyānayogamuktvā anusaṃdhānaviśeṣāṃścopadiśya śrīmatpādāravintaṃ [pādaravindayugalaṃ ka ca jha] śirasi kṛtaṃ dhyātvā amṛtasāgarāntarnimagnasarvākyavaḥ sukhamāsīt ityanenānanyaprayojano vicitro yogaḥ pratidinakartavyatvena vihitaḥ | tadadhikāre ca vistareṇa darśayiṣyāmaḥ | nitye ca evaṃ śaraṇamupagamya tatprasādopavṛṃhitamanovṛttistameva bhagavantaṃ sarveśvareśvaramātmanaḥ [svāmitvena suhṛttvena ka kha ga ca jha] svāmitvenānusaṃdhāya atyarthapriyāvirataviśadatamapratykṣatāpannānudhyānena [anusandhānena ka ṅ cha ja] dhyāyannasīt iti samāradhanārambhoktasyānudhyānsya svādutamasya samārādhanavadeva ananyaprayojanakaiṃkaryarūpatayāvasare prāptiryuktā | tasmādananyaprayojanapradhānatayā paripūrṇasamārādhanaviśeṣopadeśibhirbhāṣyakārairarthataḥ śāstrāntaraiśca siddhamanyadapi sarvamanujñātamiti vijñāyate | ata eva hi tacchiṣyaprakṣiṣyādayaḥ pañcakālavibhāgenaiva bhagavtsevāṃ pratyapīpadan | prapattyāvṛttiprasaṅgādicidyāni tu nikṣekālavibhāgenaiva bhagavatsevāṃ pratyapīpadan | prapattyāvṛttiprasaṅgādicodyāni tu nikṣeparakṣānte [nikṣeparakṣāyāṃ ka kha ga ca ja jha] parihṛtāni | atra yaduktaṃ prapattyaṅgatvenopadeśābhāvāt parityājya iti tadasat bhhaṣyakāroktanityasamārādhanasyāpi tata eva parityājyatvaprasaṅgāt | taccet bhagavatprītyekaprayojanatayānuṣṭheyamityanujñāyate tarhi tadanubandhi sarvamapi tadvadanujñāyatām | prapattyaṅgasarvadharmasvarūpatyāgavidhivādino'pi hi [hi ka kha ga ca jha pustakeṣu nāsti] svāmini bhagavati dāsabhūtasya prapannasya svarūpaprāptāṃ kiṃkaravṛttimanujānanti | yattu śātavārṣikavratāvadhi vilambākṣamatvamuktam tat tathaiva | na hyasya niṣpannopāyasya śātavārṣikavratamanuṣṭheyaṃ brūmaḥ | yathā hi nadītaraṇāya naukāgamanaṃ pratīkṣamāṇāḥ puruṣāḥ kecit līlādyūtena kālaṃ yāpayanti kecit paṇabandhadyūtena dyūtamaryādānupālanaṃ comayeṣāṃ samānam tatrāniyatakālabhāvinaukāgamanasamaye vaihārikā vihāradyūtavicchedenāpi nādīṃ taranti baddhapaṇāstu yāvaddyūtasamāpti vilambante tadvadihāpīti tattvavidāṃ saṃpradāyaḥ | pāñcakālikayogaśaktau prapattiniṣṭhāvirodhaparihāraḥ yaccānyayuktaṃ yogaśaktau tasyaivopāyatvasvīkāraḥ prāpnotīti tadapi mandam | svayogamahimapratyakṣitatattvatrayāṇāṃ nāthamunikurukeśvaraprabhṛtīnāṃ prāk parigṛhītaprapattyupāyaikaniṣṭhānāmeva paścādapi bhagavatprasādalabdhayaugikabhagavadānandāsvādasya prasiddhatvāt | anyathā tathāvidhānusaṃdhānapūrvakabhāṣyakāroktasamārādhanādiśaktau tasyāpyupāyatvasvīkāra[svīkāra ka kha ga ca jha pastakeṣu nāsti]prasaṅgāt | taccet svāmikaiṃkaryarūpamiti svādutamatayā [svādutamatayā ka kha ga ca jha pustakeṣu nāsti] svayaṃprayojanatvenopādīyet samādhāvapyayaṃ samādhikadaridrasukhasaṃdohātmani samaḥ samādhiḥ | prapannanuguṇaṃ ca yaugikamanusaṃdhānaṃ [śāṇḍilyasmṛtāvapi ka ca jha] śāṇḍilyasmṛtāvucyate - īdṛśaḥ paramātmāyaṃ pratyāgātmā tathedṛśaḥ [ayamīdṛśaḥ gha "a cha ja] | tatsaṃbandhānusaṃdhānamiti yogaḥ prakīrtitaḥ || yogo nāmendriyairvaśyairbuddherbrahmaṇi saṃsthitiḥ | prayuktairaprayuktarvā bhagavatkarmavistare || iti | etadanubaddhameva [etadanusaṃdhānameva ka kha ga ja jha] dvayārthānusaṃdhānam | etadviruddhaṃ tu rāhumīmāṃsakānāṃ kabandhamīmāṃsakānāṃ cānusaṃdhāna vedabāhyamiti śrīkṛṣṇamunibhiruktam - cetanastveka eveti matiryā kevalā kriyā | phalatīti matiste dve vedāprāmāṇyabuddhije | sa enaṃ prītaḥ prīṇāti brāhmaṇasyānuge na te || iti | pāñcakālikadharmasya smṛtyuktakarmabhirnoparodhaḥ yattvaparamuktam- vyāsadakṣādyupadiṣṭavatrmanāpi svavarṇāśramocitabhagavadā~jānupālanarūpadinacaryāsiddhiḥ [ataścetveva sarvatra pāṭhaḥ | pūrvapakṣānuvāde tu anyatheti dṛśyate |] ataścobhayasaṃbhede karmaṇāṃ parasparoparodhaprasaṅgaśceti tatra tāvadaviditaśrautasmārtavṛttantānāmayaṃ parasparoparodhacodyāvatāraḥ | evaṃ hyatra parihṛtaṃ śrīkṛṣṇamunibhiḥ - paśvirṣṭi[dardhī kha ga ca ñ]darvihomānāṃ sasomānāṃ samuccayaḥ | yathā bahunāmekasmin tathaivāsyapi karmaṇaḥ || iti | na cātra tāvānapyuparodhaḥ | vyāsasmṛtau abhigamanasaṃvādanam api ca tatrāpīdamabhigamanādipañcakamanupraviṣṭaṃ dṛśyate | vyāsastāvat##- brāhme muhūrta utthāya dharmamarthaṃ ca cintayet | kāyakleśaṃ tadubhūtaṃ dhyāyīta manaseśvaram || ityārabhya prābhātikasnānasaṃdhyopāsanaprakāramupadiśya athāgatya gṛhaṃ vipraḥ samācamya yathāvidhi | prajvālya vahniṃ vidhivat || ityādinā prātarhomaṃ ca vidhāya anantaramāha - devādīnāṃ namaskuryādupahāraṃ nivedayet | dadyāt puṣpādikaṃ teṣaṃ vṛddhāṃścaivābhivādayet || guruṃ [gurūṃścaiva ka kha ga ca jha] caivāpyupāsīta hitaṃ cāsya samācaret | vedābhyāsaṃ tataḥ kuryāt prayatnācchaktito dvijaḥ || japedadhyāpayecchiṣyān dhārayecca vicārayet | avekṣeta ca śāstrāṇi dharmādīni dvijottamaḥ | vaidikāṃścaiva nigamān vedāṅgāni viśeṣataḥ || iti | atra dakṣoktaprakriyayā dvitīyārdhayāmasādhyavedābhyāsādiṣu [adṛṣṭāṃśaḥ kha ga] adṛṣṭārthāṃśo japastotraśabdābhyāṃ jayākhyasaṃhitāyāmupalakṣyate | vṛttikarśitasya kasyacit [adṛṣṭāṃśaḥ kha; dṛṣṭāṃśaḥ ka ga jha] dṛṣṭārthāṃśo'sti cet abhigamanakālasaṃkocena parasminnupādāne samanveti | atra devanamaskāropahāranivedanapuṣpādipradānādabhigamanaṃ siddham | devanamaskāraścātra viṣṇunamaskāra eva svarasataḥ prāptaḥ nirupādhikadevatvasya devatāntaranamaskārasyāpi tatraiva viśramāt | ata evādau dhyāyīt manaseśvaram iti dhyeyatayokta īśvaro'pi jayādi.viva sarveśvaro viṣṇureva | īśvaro vikramī dhanvī iti ca tannāmasu[nāmasu ka kha ca ja jha] paṭhyate uttaratra [ata evottaratra ka kha ga ṅ ca jha] na viṣṇvārādhanāt puṇyaṃ vidyate darma vaidikam iti svayamevābhidānācca | idameva viṣṇunamaskārādirūpamabhigamanaṃ tatparaśāstreṣvapi nānāprakāramupadiśyate | devādīnām ityādiśabdena pitrādisaṃgrahaḥ | vyāsasmṛtau upādānasaṃvādānam evaṃ prathamakālakartavyamuktvā dvitīyakālasādhyaṃ samārādhanopakaraṇasaṃpādanamupādānamāha- upeyādīśvaraṃ cāpi yogakṣemārthasiddhaye | sāvāyedvidhānarthān kuṭumbārthe tato dvijaḥ || iti | etacca laukikeśvarābhigamanaṃ gatyantarahīnasyāpadviṣayam | smaranti hi- nagarapraveśanāni [praveśanādi ka jha] ca varjayet iti | uktaṃ ca [śrī ka kha ga ca jha pustakeṣu nāsti] śrīśāṇḍilyasmṛtau- buddharudrādivasatiṃ śmāśānaṃ śavameva ca | aṭavīṃ rājadhānīṃ ca dūrataḥ parivarjayet || iti | kālapañcakakṛtyaṃ tatra prapañcitaṃ [yathāyogyaṃ ka kha ga ca cha ja jha] yathāyogaṃ sarvairgrāhyam | idameva copādānaṃ bhagavadarthatvena bhagavacchāstreṣu vidhīyate | atrāpi kuṭumbārthe iti na kevalaṃ tādarthyaṃ vivakṣitam [kuṭumbārthe iti vacane kevalatādarthyamavivakṣitam ka kha ga jha] tadbuddheḥ sarvatra pratiṣedhāt | agīyata ca [gīyate ca ka ca jha] svayaṃ bhagavatā- yajñārthāt karmaṇo'nyatra loko'yaṃ karmabandhanaḥ | tadartha karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara || iti | ato bhagavadārādhanarūpayajñaśiṣṭena [kuṭumbabharaṇamapi ka kha ga ca jha; kuṭumbarakṣaṇamapi ṅ cha] kuṭumbasaṃrakṣaṇamapi bhagavadājñānupālanarūpameveti tadvivakṣayā maharṣiṇā kuṭumbārthe ityuktam | dharmartha ca cintayet ityārambhoktārthacintanamapi dharmaśeṣatayā | kāyakleśacintanaṃ tu kleśarahitopāyaveṣaṇārtham | smaranti hi manvādayaḥ- akleśena śarīrasya kurvīta dhanasaṃcayan | aprayatnāgatāḥ sevyā gṛhasthairviṣayāḥ sadā || ityādi | vyāsasmṛtau ijyāsaṃvādanam atha tṛtīyakālakṛtyamāha - tato madhyāhnasamaye snānārthaṃ mṛdamāharet ityādinā | snāne caivaṃ bhagavadnusaṃdhānamāha- abhimantrya jalaṃ mantrairabliṅgairvāruṇaiḥ śubhaiḥ | bhāvapūtaṃ tadavyagraṃ dhyāyan vai viṣṇumavyayam || āpo nārayaṇodbhūtāstā evāsyāyanaṃ punaḥ | tasmānārāyaṇaṃ devaṃ snānakāle smaredbudhaḥ || iti | tadhā - tripadāṃ vātra sāvitrīṃ tadviṣṇoḥ paramaḥ padam | āvartayedvā praṇavaṃ devaṃ vā saṃsmareddharim || iti ca | tarpaṇe'pi- ādāvoṃkāramuccārya nāmānte [namo'nte ga ca cha] tarpayāmi ca | devān brahmaṛṣīṃścaiva tarpayedakṣatodakaiḥ || tilodakaiḥ pitṝn bhaktyā sūtroktavidhinā tataḥ || iti | atra praṇavapūrvakatvena bhagavadātmakatvānusaṃdhānaṃ vihitam | etadeva ca nitye bhāṣyakārairapi darśitam- devānṛṣīn pitṝn bhagavadātmakāt dhyātvā saṃtarpya iti | tṛtīyakālasādhyaṃ sākṣādijyārupaṃ samārādhanamevāha- na iṣṇavārādhanāt puṇyaṃ vidyate karma vaidikam | tadmādanādimadhyāntaṃ nityamārādhayeddharim || tadviṣṇoriti mantreṇa sūktena puruṣeṇa ca | naivābhyāṃ sadṛśo mantro vedeṣuktaścaturṣvapi || nivedayīt svātmānaṃ viṣṇāvamalatejasi | tadātmā tanmanāḥ śāntastadviṣṇoriti mantrataḥ || iti | atra tadviṣṇorityādeḥ stutiḥ na yājñavalkyādivihitapraṇavādyapakarṣaparā | evaṃ viṣṇvārādhanasya sarvottarastvakaṇṭhokteḥ pūrvāparagrantheṣu sāmānyato viśeṣataśa devatāntarārcanavacanamantavatprimitaphalārthipratibuddhetarālpamedhasaḥ puruṣānadhikṛtyeti mantavyam | gīyate ca antavatu phalaṃ teṣāṃ tadbhavatyalpamedhasām iti | uktaṃ ca [uttaratra ca ka kha ga ja jha] mahābhārate- brahmāṇaṃ śitikaṇthaṃ ca yāścānyā devatāḥ smṛtāḥ | pradibuddha na sevante yasmāt parimitaṃ phalam || iti | āha ca bādarāyaṇaḥ - nānyaṃ devaṃ namaskuryādviṣṇupādābjasaṃśrayaḥ iti | karmaṇāṃ paripākatvādā viriñcādamaṅgalam | iti matvā viraktasya vāsudevaḥ parā tatiḥ || iti ca | pāñcarātroktaṃ samārādhanameva sarveṣāṃ mukhyam idaṃ ca viṣṇvārāthanaṃ bhagavacchastreṣu taistairvyāpakamantraprabhṛtibhistattadadhikārānurūpaṃ prapañayate | adhikṛtaśāstrāpratipāditasya pūrṇopadiṣṭasyaiva mukhyatvaṃ hotṛśākhoktahautraparigrahanyāyena siddham | etena alābhe vedamantrāṇāṃ pañcarātroditena vā iti smṛtirapi praṇavāṣṭākṣara dvādaśākṣarādimantrāṇāmātharvaṇarahasyānmāyādyadhītatayā vedamantraśabdena saṃgrahāt pañcaratroditina vā ityayamaṃśastāntrikasaṃkṣitapratyak.estaraśrutimūlamantrāntaraviṣayatayā yojyaḥ | bhagavatsamārādhanasya nityatvam nityaṃ caitadvaiśvadevādivat bhagavatsamārādhanam | nityamarādhayeddharim iti vacanāt | śānako'haṃ pravakṣyāmi nityaṃ viṣṇvarcanaṃ param | pra vaḥ pāntamandhaso dhiyetyardharcavidhānataḥ [dhityṛco'rdhasya gha ṅ ja; co'rdharca kha ga; dhi ityardharca ka jha] || iti sūtrāntarānusārāt | snātvā nityaṃ śuchiḥ kuryāddevarṣipitṛtarpaṇam | devatābhyarcanaṃ caiva samidādhānameva ca || iti sāmānyato manukteśca | uktaṃ cānuśāsanike śrīpuṇḍarīkanārada saṃvāde - brahmacārī gṛhastho vā vānaprastho'tha bhikṣukaḥ | keśavārādhanaṃ hitvā naiva yāti parāṃ gatim || iti | evaṃ ylgayājñavalkyādiṣvapi [yogayājñavalkyenāpi ka kha ga] - viṣṇurbrahmā ca rudraśca viṣṇurdevo divākaraḥ | tasmāt pūjyatamaṃ nānyamahaṃ manye janārdanāt || ityādikamucyate | evaṃvidhadevatārcanākaraṇe ca pratyavāyaṃ sa evāha - yo mehādathavālasyākṛtvā devatārcanam | bhuṅkte sa yāti narakān sūkareṣvapi jāyate || iti | bhagavadarcāvatārarahitagṛhanya[arcārahitagṛhasthasya gha] puruṣasyābhojyānnatvamapyanyagrocyate - keśvārcā gṛhe yasya na tiṣṭhati mahīpate | tsyānnaṃ nāiva bhoktavyamabhakṣyeṇa samaṃ hi tat || iti | anantaraṃ ca pañcamahāyajñapūrvakaṃ prāṇāgnihomaṃ prapañcayannevamāha [evāha ka kha ga ṅ ca ja jha] - svāhāpraṇavasaṃyuktaṃ prāṇāyānnāhutiṃ tataḥ | apānāya tato hutvā vyānāya tadanantaram || udānāya tataḥ kuryāt samānāyeti pañcamam | vijñāya tattvameteṣāṃ juhuyādātmani dvijaḥ || śeṣamannaṃ yathākāmaṃ bhuñjīta vyañjanairyutam | dhyātvā tu manasā devamātmānaṃ vai parajāpitam || iti | atrāpi devaprajāpatiśabdau pūrvoktanayena viṣṇuparau mantavyau [mantavyai ka kha ga jha pustakeṣu nāsti] hṛdi dhyāyan hariṃ tasmai nivedyānnaṃ samāhitaḥ ityādibhagavadyāmuneyopāttakarmakāṇḍasthaprāṇāgnihotraviṣayavyāsavacanānu sārāccāsminnapi [asminneva ka kha ga jha] vyāsavacane devadhyānaṃ tadeva hṛdayasthaharidhyānamiti gamyate | īdṛśaṃ ca bhojanamevānuyāgasamākhyayānyatra vyapadiśyate | [atha ka kha jha pustakeṣu nāsti] athānyadapi bhojane apekṣitaṃ sarvamupadiśya vyāsasmṛtau svādhyāyasaṃvādanam bhuktvaivaṃ sukhamāsthāya tadannaṃ pariṇāmayet | itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛmhayet || iti caturdhakālasādhyaṃ svādhyāyamāha | evamanye'pi smaranti bhuktvopasthāya cādityaṃ purāṇāni sadā paṭhet ityādi | atra paripūrṇajñānasyopabṛṃhaṇanirapekṣasyādhikāriviśeṣasya dviṣaḍaṣṭaṣaḍakṣaradvayādijapa eva svādhyāya ita tatra tatra tadvidhiḥ | ata eva rahasyānmāye vedāntaraniṣedhena dviṣaṭkamātrasvādhyāyavidhānaṃ nirvyūḍham | vyāsasmṛtau yogo'pi āk.epalabhyaḥ yat punaranantaraṃ [pañcakā' kha gha] pañcamakālakṛtamuktam tataḥ saṃdhyāmupāsīta ityupakramya hurvāgniṃ vidhivanmantrairbhuktvā cānnamabhiṣṭakam | sabhṛtyabāndhavajanaḥ svapecchuṣkapado niśi || ityādi atra rātribhojanavacanena tadanantaraṃ yogo'pi divābhojanānantaroktaḥ svayamevāgachatīti tadanuktiḥ | tadhāhi pūrvaṃ divābhojanānantaramevamāha##- hugānumantraṇaṃ kuryācchraddhāyāmiti mantrataḥ | tathākṣareṇa svātmānaṃ yojayed brahmaṇīti hi || sarveṣāmeva yogānāmātmayogaḥ paraḥ smṛtaḥ | yo'nena [yogena ka kha ca cha jha] vidhinā kuryāt sa yāti padamakṣayam || iti | evaṃ ca nigamayāmāsa - ityetadakhilenoktamahanyahani yanmayā | brāhmaṇānāṃ kṛtyajātamapavargaphalapradam || nāstikyādathavālasyādbrāhmaṇo na karoti yaḥ | sa yāti narakān ghorān kākayonau ca jāyate || nānyo vimaktaye panthā muktvāśramavidhiṃ sukham | tasmāt karmāṇi kurvīta tuṣṭaye parameṣṭhanaḥ || iti | atra parameṣṭhi sarvakarmasamārādhyo viṣṇureva | viṣṇoreva sarvakarmasamārādhyatvam bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram | ahaṃ hi sarvayajñānāṃ bhoktā ca prabhureva ca | jajñaistvabhijyase nityaṃ sarvabhūtamayācyuta | havyakavyabhugekastvaṃ pitṛdevasvarūpadhṛt || ityādiṣu prasiddham | ayaṃ cāru parameṣṭhi vihitakarmatoṣyatvenocyate | parame vāde tiṣṭhīti parameṣṭhi | sa ca tamasaḥ parastāt tadviṣṇoḥ paramaṃ padam ityukte śuddhasattvamaye [vakuṇṭhādi gha ṅ ja] vaikuṇṭhasaṃjñake loke vartamānaḥ puruṣottama eva | evaṃ vaiyāse dharmaśāstre bhagavataḥ pañcasu kāleṣu bhajanaṃ bhagavannityakarmānupraveśenaiva vihitamiti na kasyacit tatparityāga upapadyate | dakṣoktāalāṣṭakavibhāgo'pi pāñcakālikakarmānuguṇaḥ yattu dakṣeṇoktaṃ kālāṣṭakavibhāgena dinakṛtyaḥ tadapi prakṛtānuguṇameva | prātarutthaya kartavyaṃ yaddvijena dine dine | tat sarvaṃ saṃpravakṣyāmi dvijānāmupakārankam || udayāstamayaṃ yāvanna vipraḥ kṣṇiko bhavet | nityanaimittikairyuktaḥ kāmyaiścānyairagarhitaiḥ || svakaṃ karma parityajya yadanyat kurute dvijaḥ | ajñānādathavā lobhāt tyāgena patito bhavet || iti | nityanaimittikakarmaṇāṃ tadupakārikāmyakarmaṇāṃ ca yathākālamanuṣṭhānamavicchedena kartavyamiti pratipādya divasasyādyabhāgena kṛtyaṃ tasyopadiśyate | dvitīye ca tṛtīye ca caturthe pañcame tathā || ṣaṣṭhe ca saptame caiva aṣṭame ca pṛthak pṛthak | bhāgeṣveteṣu yat kṛtyaṃ tat prakṣyāmyaśeṣataḥ || iti kālāṣṭakavibhāgena kṛtyavibhāgāṃ sāmānyataḥ prastutya dakṣasmaṛtau pradhamadvitīyakālakartavyastyābhigamane'ntarbhāvaḥ uṣaḥkāne tn saṃprāpte śaucaṃ kṛtvā yathārthavat | tataḥ snānaṃ prakurvītaṃ dantadhāvanapūrvakam || ityādinā saṃdhyāhīno'śucirnityamanarhaḥ sarvakarmasu | yadanyat kurute karma na tasya phalabhāgbhavet || ityantena snānācamanasaṃdhyāvandanādīni yathāvat pratipādya- saṃdhyākarmāvasāne tu svayaṃ homo vidhīyate | svayaṃ home phalaṃ yattu na tadanyena jāyate || ṛtvik putro gururbhrātā bhāgineyo'tha viṭapatiḥ | etaireva hutaṃ yattu taddhutaṃ svayameva hi || iti prābhātikaṃ homaṃ coktvānantaramāha - devakāryaṃ tataḥ kṛtvā gurumaṅgalavīkṣaṇaḥ [vīkṣaṇaṃ cha ja] | devakāryasya sarvasya pūrvāhṇastu viśiṣyate || devakāryāṇi pūrvāhṇe manuṣyāṇāṃ tu madhyame | pitṝṇāmaparāhṇe tu kāryāṇyetāni yatnataḥ || iti | atra prātromānantaraṃ devakāryavidhānāt tatkālacoditaṃ bhagavadabhigamanamapi sāmānyat upadiṣṭaṃ bhavati | yattvanantaramuktam - dvitīye tu tathā bhāge vedābhyāso vidhīyate | vedasvīkaraṇaṃ pūrvaṃ vocāro'bhyasanaṃ japaḥ | taddāne caiva śiṣyebhyo vedābhyāso hi pañcadhāḥ || iti, tadapyanuguṇaṃ | uktāni hi jayākhyasaṃhitāyāṃ japadhyānārcanastotrāṇi prathamapraharaparyante'bhigamane | upādānaṃ cānantaramevāha - dakṣoktatṛtīyakālakṛtyasya upādāne'ntarbhāvaḥ samitpuṣpakuśādīnāṃ sa kālaḥ samudāhṛtaḥ | tṛtīye tu tathā bhāge poṣyavargārthasādhanam || iti | idaṃ coktaṃ jayākhyasaṃhitāyām tataḥ puṣpaphalādīnām ityādinā | atra poṣyavargārthasādhanam ityetat prāguktanyāyena bhagavatprīṇanatayaiveti grāhyam | āha cātra prātaḥ snānaṃ [snānadi ka kha ga; snānādīn ca jha] prakramya pūrvameva sarveṣu karmasu bhagavadanusaṃdhānam - [dhyāyet ka kha ga a jha] dhyāyannārāyaṇaṃ devaṃ snānādiṣu ca karmasu | brahmalokamavāpnoti na cehājāyate punaḥ || iti [iti ca gha] | asūtrayacca bhagavān śaunakaḥ harimeva smarennityaṃ karmapūrvāpareṣu ca iti | atra karmaśabdenānavacchedāt [dṛṣṭādṛṣṭasarva ka kha] dṛṣṭādṛṣṭārthasarvakarmasaṃgraṃhaḥ | anyadevatya[anyadaivatya ja] karmaṇyapi tadantarātmabhūto hariranusaṃdheya ityevakārābhiprāyaḥ | nityamityanena kāmyatvanaimittikatvaśaṅkāvyudāsaḥ | svataḥ prāptaṃ karmakāle smaraṇaṃ cakāreṇa saṃgṛhyate | evaṃ śāstrīyeṣu sarveṣu [sarveṣu ka kha ga jha pustakeṣu nāsti] karmasu bhagavadanusaṃdhānaṃ nityamiti siddham | etadeva rāgaprāpteṣvavarjanīyamiti jayākhyasaṃhitāyāṃ nayameṣu paṭhyate- śayanāsanayānādāvasaktaścapi [asaktaścāpi gha cha ja] bhojane | gṛdgataṃ na tyajeddhyānamānandaphaladaṃ hi yat || iti | sarvasaṃgraheṇa tūcyate - āloḍya sarvaśāstrāṇi vicārya ca punaḥ punaḥ | idamekaṃ suniṣpannaṃ dheyo narāyaṇaḥ sadā || iti | etacca nityātvāt svarūpānurūpānandaphalatvena svayaṃ prayojanatvācca svatantraprapattiśāstrārthaniṣṭhairapi [śāstraniṣṭhairapi ka kha ga ca ja jha] dustyajam | uktaṃ caivaṃ svayaṃ prayojanatvaṃ nārāyaṇamunibhiḥ _ vṛttiḥ svāmini dāsasya sarūpānuguṇā śubhā | bhaktiśraddhasamāyuktā tat samārādhanaṃ viduḥ || kiṃ kiṃ na sādhyaṃ bhagavadārādhanaparairnaraiḥ | vaiṣṇavānāṃ viśeṣeṇa svayametat prayojanam || iti | bhagavadanusaṃdhānavicchedo'pi hi puruṣārthahānitvena smaryate - yanumuhūrtaṃ kṣaṇaṃ vāsudevo na cintayet | sā hānistanmahacchidraṃ sā bhrāntiḥ sā ca vikriyā || iti | puruṣārthahāniḥ kāmakrodhādyarīṇāmavakāśaḥ anātmādiṣvātmabuddhihetuḥ asvābhāvikasukhaduḥkhakāraṇaṃ cetyarthaḥ | ekasminnapyatikrānte muhūrte dyānavarjite | dasyubhirmuṣiteneva yuktamākrandituṃ bhṛśam || iti | svinnavṛttīnāmanyaparāṇāmapi - vyāpṛtenāpi manasā viṣṇuḥ sevyo'ntarāntarā | medhibaddho bhrāmyamāṇo ghāsagrāsaṃ karoti gauḥ || ityādibhiryathāvasaraḥ kṣucchantikarakrmasamādhinā tāvanmātraprayojanatvena bhagavatsevanaṃ smaryate | tadiha siddhopāyasya upāyaṃ sādhayataśca bhagavatkaiṃkaryamarogasya ārogyārthinaśca kṣīrāsvādavat svayaṃprayojanameva | dakṣoktacaturtha pañcamakālakṛtyasya ijyāyāmantarbhāvaḥ yattu caturthe tu tathā bhāge snānārthaṃ mṛdamāharet itādinā snānabhedānapyupadiśya pañcame tu tathā bhāge saṃvibhāgo yathārhataḥ | pitṛdevamanuṣyāṇāṃ kīṭāṇāṃ copadiśyate || ityādīnā- saṃvibhāgaṃ tataḥ kṛtvā gṛṣthaḥ śeṣabhugbhavet | bhuktvā tu sukhamāsthāya tadannaṃ pariṇāmayet || dakṣoktaṣaṭhasaptamakālakṛtyasya svādhyāye'ntarbhāvaḥ | aṣṭamakāloktalokayātrā tu na paramaikāntinām ityantena saṃgraheṇa devatārcanaṃ [devārcanādikaṃ cha ṅ cha ja] bhojanaparyantamuktam tatrāpi avāntaraparvabhedena dvidhā vibhakto'yaṃ kāla eva jyākālaḥ ityekīkṛtya nirdiśyata iti na virodhaḥ | atra devasa.vibhāgaśabdhanirdiṣṭamarthamuttaratra devatārcanaśabdena viśeṣatayāmāsa- saṃdhyā snānaṃ japo homaḥ svādhyāyo devatārcanam iti | evam itihāsapurāṇābhyāṃ ṣaṣthaṃ saptamamabhyaset ityuktaṃ kāladvayaṃ svādhyāyakāla ityekīkṛtam | atra mātrayā [kālatrayavaiṣamyaṃ ka kha ga ca] kālavaiṣamyaṃ matabhedādupapadyate | aṣṭame lokayātrāṃ tu bahiḥsaṃdhyāṃ tataḥ punaḥ ityuktalokayātrākālavibhāgastu lokaparāṅmukhe bhagavadekāntini nātīvāiekṣita iti tadanuktiḥ | yathoktaṃ pūrvaśrave [pūrva (granthe) śrave ca] gurorgurau saṃnihite virṭtiḥ kāryā yathā gurau | [vidyāguruṣvananyeṣvapyanyā ka kha ga ṅ] vidyāguruṣvananyeṣu nityā vṛttiḥ svayoniṣu || iti | uktaṃ ca brahmavidbhiḥ - adyaprabhṛti he lokā yūyaṃ yūyaṃ vayaṃ vayam | arthakāmaparā yūyaṃ nārāpaṇaparā vayam || nāsti saṃgatirasmākaṃ yuṣmākaṃ ca parasparam | vayaṃ tu kiṃkarā viṣṇoryūyamindriyakiṃkarāḥ || iti | aheriva gaṇādbhitaḥ ityādiṣu ca bhinnaśilaguṇaparihāra upadiśyate | saṃnyāsaprakaraṇe samānaśīlaiḥ sahavāso na doṣāya iti kapilānuśiṣṭasya kaimutyena gṛhasthādiṣvapi mokṣārthiṣu tylyaprasaratāt | āmananti ca bahvṛttaḥ- nedaṃvidanidaṃvidā samuddi"esna saha bhuñjīta na sadhamādī [sadharmā ka kha ga ca jha] syāt iti | tasyedamupabṛṃhaṇam - āvidyaḥ [avaidyaḥ ka ca] prākṛtaḥ prokto vaidyo vaiṣṇava ucyate | āvidyena [avaidyena ka ca] na kenāpi vaidyaḥ kiṃcit samācaret || iti | ahanyahani dharmasya yoniḥ sādhusamāgamaḥ | mohajālasya heturhi [yonirhi gha ṅ cha ja] dhūrtaireva samāgamaḥ || iti | tathā- manīṣiṇo hi ye kecidyatayo mokṣakāṅkṣiṇaḥ | teṣāṃ vai chinnatṛṣṇānāṃ yogakṣemavaho hariḥ || ananyāścintayanto māṃ ye janāḥ paryupāsate | teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yogakṣemaṃ vahāmyaham || śarīrārogyamarthāṃśca bhogāṃścaivānuṣaṅgikān | dadāti dhyāyināṃ nityamapavargaprado hariḥ || varaṃ hutavahajvālāpañjarāntarvyavasthitiḥ | na śauricintāvimukhajanasaṃvāsavaiśasam | [ityādibhiśca gha ṅ] ityādibhirbrahmavidāṃ lokanairapekṣyaṃ siddham | ata eva hi laukikeśvarābhigamanamapyāpadviṣayamiti pūrvamevoktam | yattu paścāduktam - dakṣasmṛtau vedābhyāsasya yogenāvirodhaḥ pradoṣapaścimau yāmau vedābhyāsena yāpayet | yāmadvayaṃ śayāno hi brahmabhūyāya kalpate || iti atra yogāsamarthasya taccheṣabhūtaḥ svādyāyaḥ samarthasya tu yoga eveti na samānakāladubhayavidhāyakaśāstradvayavirodhaḥ | vistareṇa cāha yogamante dakṣaḥ | tatra caiṣa sāraḥ proktaḥ - sarvopsādhivinirmuktaṃ kṣetrajñaṃ brahmaṇi nyaset | etaddhyānaṃ ca yogaśca śeṣo'nyo granthavistaraḥ || iti | yājñavalkyaśca vṛttihīnaṃ manaḥ kṛtvā kṣetrajñaṃ brahmaṇi nyaset iti | vṛttihīnaṃ bāhyavṛttirahitamityarthaḥ | ataḥ svādhyāyayogayorekaikasmin pradoṣādikāle tadaṃśabhedena kramāt prayoge'pi [prayogabhede'pi ka kha ga jha] na virodhaḥ | yatraikāgratā tatrāviśeṣāt iti śārīrakasamarthitaprakāreṇa ekāgratānuguṇakālāntare'pi svaguṇabhūtasvādhyāyādinirodhenāpi yogo'nuṣṭhātuṃ yuktaḥ | yāmayāmārdhavibhāge svādhyāyādiṣu nātidūrapūrvāparanyūnādhikanāḍikāvibhāgādayastu matabhedatayā nirvāhyā iti | evaṃ smṛtyantarāṇyapi saṃvādanīyāni [saṃpādanīyāni ka kha ga ca jha] | pañcakāladharbhāvaśyaktānigamanam ataḥ pañcasu kāleṣu taistaiḥ karmabhirbhagavatsevanasya nityatvena vidhānāt vyāsadakṣādyuktamaryādayā bhagavadājñānupālane'pi nīrandhrabhagavadupāsanasiddheḥ adhikṛtaśāstroktapraśastatamapūrṇaśāstrārthaparigrahoucityasya prāgeva darśitatvāt [bhāṣyakāratadantevāsiprabhṛtibhiśca prapattyekaniṣṭhaistadanusāreṇa bhagavadbhajanasyoktatvāt tadyogyaiścādya yāvat tadanuṣṭhāya yathāśakti parigrahāt anipuṇaparityāgasyānādaraṇīyatvāt [anipuṇaparityāgasyānādaraṇīyatvāt ka kha ga jha pustakeṣu na dṛśyate] yacchīlaḥ svāmī tacchīlā prakṛtiḥ iti nyāyena nāhaṃkārānna saṃrambhānnāmarṣannārthakāraṇāt | na [bhedavādāt ka kha ga jha] hetuvādāllobhādvā dharmaṃ [jahyāt ka kha ca cha jha] jahyāṃ kathaṃcanaḥ || iti vadatā bhagavatā vasudevanandanena svāminā tadāsaiḥ samaśīlairbhavitavyatvāt svāmisaṃprīnanasvarūpānurūpavṛtteśca sarvābhimatatvāt tatprīṇanasya ca nityānāṃ muktānāmiva ca mumukṣubhiḥ pratyakṣeṇāvatantumaśakyatvāt śrutiḥ smṛtirmamaivājñā iti taduktyanusāreṇa śāstrādeva tatprīṇananiścayāt yenāsya ityādipratipāditaprakāreṇa tattatsaṃhitābhedabhidureṣu paramātmasaṃprīṇanaprasthānabhedeṣu kāṃcinmaryādāmavalmbya svatantraprapattiniṣṭhairapi svādhikāropadeśādyanurūpam kusīdameke viharanti sarve ya [yacchabdaḥ ca kośe nāsti] āśīrvadanto dadatyatra kiṃcit | paryantalokāstviha te bhavanti anāśiṣastu vijayāyānantāya || yasya sarve samārambhā anāśīrbandhanastviha | tyāge yasya hutaṃ sarvaṃ sa tyāgī sa ca paṇḍitaḥ || atha bho [ayi bho ka ca jha] bhagavantaṃ yāceta na bho ityāha āśrayitavyo bhagavān bhavati na tveva yācyaḥ iti rahasyānmāyādicoditaprakāreṇa prayojanāntaraprārthanārahitaiḥ svayaṃprayojanatvāt pañcasvapi kāleṣvavicchedena bhagavatsaṃprīṇanarūpaśāstrīyakaiṃkaryavyāpāreṇa yāvannyāsavidyākhyayāgāvabhṛtham āgāminiśreyasakālanirviśeṣamabandhyakālo yāpanīya iti diddham | ayamatra sāraḥ - pāñcakālikadharmānuṣṭhānaprayojanam māṅgalyasūtravastrādīna saṃrakṣati yathā vadhuḥ | tathā prapannaḥ śāstrīyapatikaiṃkaryapaddhatim || yadvanmaṅgalasūtrādestyāge saṃrakṣaṇe'pi vā | rakṣennirodhādbhogādvā [nirodhairbhogairvā ka kha; nirundhyādbhogairvā ca] patistadvadihāpi naḥ || iti | kālaṃ sarvamihābhyupetya bhagvatkaiṃkaryamādeśikaṃ tatparvakramapañcake kimu vayaṃ mānye vimanyemahi | tyaktvā vi.śatipañcakaṃ śatamiva prāptuṃ mudhā muhyatā- masmākaṃ sadasadvivekiṣu mataṃ hāsāspadaṃ mā sma bhūt || [eṣa ślokaḥ ka kha ga ca jha pustakeṣu kālaṃ sarvam iti ślokāt pūrvaṃ dṛśyate | uparundhan iti teṣu pāṭhaḥ] anupuramanurundhannāntaradhvāntarāśiṃ na ca purata udetā nāstametā ca paścāt | svaviṣayanijadharmān śuddhasattvān sa sattvā-[satattvān cha] navatu bhavatuṣārādakṣarayomasūryaḥ || iti śrīkavitārkikasiṃhasya sarvatantrasvatantrasya śrīmadveṅkaṭanāthasya vedāntācāryasya kṛtiṣu śrīpāñcarātrarakṣāyāṃ nityānuṣṭhānasthāpanākhyaḥ dvitīyo'dhikāraḥ nityavyākhyānākhyaḥ tṛtīyo'dhikāraḥ [sa pañcaparatattvajñaḥ pañcakālaparāyaṇaḥ | jitapañcendriyakleśaḥ pañcabhyo nāgamadbhayam || ityayaṃ ślokaḥ tṛtīyādhikārastyādau ṅ cha kośayoḥ dṛśyate] athopakramyate nityakartavyakramasaṃkramaḥ [saṃcayaḥ ka kha jha; saṃ(kramaḥ)cayaḥ ca] | nāthayāmunapūṛnādisaṃpradāyasarityapathe || abhigamanam | sarvakarmasādhāraṇāni aṅgāni atra yaduktaṃ bhagavadyāmunācāryaiḥ śrīmadgītārthasaṃgrahe - jñānī tu paramaikāntī parāyattātmajīvanaḥ | tatsaṃśleṣaviyogaikasukhaduḥkhadekadhīḥ || bhagavaddhyānayogoktivandanastutikīrtanaiḥ | labdhātmā tadgataprāṇamanobuddhīndriyakriyaḥ || nijakarmādibhavatyantaṃ kuryāt prītyaiva kāritaḥ | upāyatāṃ parityajya nyasyaddeve tu tāmabhīḥ || iti idaṃ tāvat ā prabodhāt [ā prabhātāt ka] āniśāntamanuṣṭhīyamāneṣu karmasu [sarveṣu karmasu ca] na vismartavyam | samayācāraniyamādhyāyaśrīvaiṣṇavadharmaśāstrādikathitaṃ paramaikāntināṃ viśeṣakartavyaṃ ca sarvaṃ yathāvadadhigantavyam | sarveṣu ca karmārambheṣu bhagavaccastrādyuktatattanmantraḥ bhagavāneva ityādhikaṃ bhāṣyakāranityoktaṃ ca vākyaṃ paṭhitavyam | ante ca sarvaṃ svaniyāmyetyādikrameṇa samantrakaṃ bhagavati samarpaṇīyam | [na catadakhilamupāsanādhikāryantaraṃ ka kha ga ca jha] na caitadakhilamapi upāsanopāyādhikāryantaramātraviṣayamiti bhramitavyam [mantavyam kha ga] tathā sati tatsahapaṭhitagurubhajananirmālyabhakṣaṇaniṣedhāderapi tāvanmātraviṣayakatvaprasaṅgenālepakavādāvataraprasaṅgāt | prapañcitaṃ caitat pūrvasminnadhikāre nikṣeparakṣādiṣu ca | bhāhyamuhūrtakartavyānāṃ upakramaḥ tatra bhāṣyakāroktanityānuṣṭhānaniṣṭhasya brāhmamuhūrtādiprāptau yat kartavyaṃ tattāvat tacchiṣyapraśi.yagranthatanumūlabhūtasaṃhitādyanusāreṇa saṃgṛhyate | pūrvameva yathākālaṃ viśrānte nidrāṃ nirviśya prāpte yāminyāḥ paścime yāme sāvadhānena nidrā parityājyāḥ yāmadvayaṃ śayānastu yuktasvapnāvabodhasya ityādiṣu smaraṇāt | yeṣu ca yogagrantheṣu kṛtsnāyāṃ rātrau niścidrayogārthaṃ svapnasamayasaṃbhāvitendriyakṣobhādiparihārāya ca jāgaraḥ pratipādyate te[ sa tu ka kha ga jha] viśramanirapekṣayogadaśāpannapūrṇārogyapuruṣaviśeṣaviṣayā [viṣayaḥ ka kha ga jha] | tattatpuruṣaśaktyanusāreṇaiva hi nityanaimittikakāmyaviṣayāṇāṃ sarveṣāṃ śāstrāṇāṃ pravṛttiḥ | ata eva hi dharmasādhaneṣu pradhānatamaṃ śarīraṃ pravṛtte brahmā smṛtvāyuṣo vedamupavedamatharvaṇām ityatharvaṇavedopavedabhūtāyurvede brāhme muhūrta uttiṣṭhejjīrṇājīrṇe nirūpayan ityabhidāya ajīrṇe punarā saṃdhyāgamāt svāpo vidhīyate | īdṛśasarva[puruṣaścabdaḥ gha pustaka eva dṛśyate]puruṣakroḍīkāreṇa hi yuktasvapnāvabodhasya iti gītam | tasmāt sarveṣu mānaveṣu prāyikatayautsargikau nidrāprabodhakālau yāmadvayaṃ śayānaḥ ityādibhirupadiśyat [ucyat iti gha] iti viṣayavyavasthā | brāhmamuhūrtaprabodhaḥ tatphalaṃ ca evaṃ prāptakālamapanītanidrātamaskatvena sattvasthaḥ prasannadhīśca bhavati | tena pūravyāmānusaṃhitamantaḥkaraṇacitrabhittigataṃ vicitraśubhāśrayaviśiṣṭaṃ dhyeyaṃ nidrātamo'ntaritamapi tatkālasamunmuṣitasattvasaṃdhukṣitasāttvikajñānarūpapradīpaprakāśena samyagavalokyet [avalokyate gha] | tata [sa eva cha]eva cāpararātrayogo niṣpadyate ya eṣa sāttvatādiṣu brāhmamuhūrtāt pūrvameva kartavyatvena prapa~cyate - samutthāyārdharātre'tha jitanidro jitaśramaḥ | kamaṇḍalusthitenaiva samācamya tu vāriṇā | gurūn devaṃ namaskṛtya hyupaviśyājināsane || ityādinā | etatsaṃhitāniṣṭhānāmeṣa yogakālaniyamaḥ [eṣa kālaniyamaḥ ka kha ga jha] | niḥśabde sarvasuṣuptikāle ca aikāgryātiśayasaṃbhāvanayā ca tadvidhiḥ | tattatpuruṣaśaktyādyanusārācca tattatkālavidheravirodha ityuktam | atra- nidrāntācamanādikam vaiṣṇavīṃ dhārayedyaṣṭiṃ sodakaṃ ca kamaṇḍalum | yajñopavītaṃ vedaṃ ca śubhe raukme ca kuṇḍale || idyādibhiḥ manvādyupadiṣṭasodakakamaṇḍaludhārāṇādikaṃ bhagavadyogino'pyanapoditamiti jñāpanāya kamaṇḍalusthitenaiva ityuktam | nidrāntanimittatayā [toyābhāva ka kha ga ca jha] uttarakarmāṅgatayā cātra tantreṇācamanam | tuśabdena svaśāstroktaviśeṣaḥ [toyābhāva ka kha ga ca jha] toyālābhadaśāyāṃ dakṣiṇaśravaṇasparśaśca vyajyate | smaranti hi - samyagācamanāśaktāvalābhe [śaktāvabhāve ka kha ga ca jha] salilasya ca | pūrvokteṣu nimitteṣu dakṣiṇaṃ śravaṇaṃ spṛśet || iti | atra mantracatuṣkādivyatiriktaṃ sarvaṃ saṃhitāntaraniṣṭhānamapi sādhāraṇam | ajināsane iti celājinakuśottaram iti gīte pradhānāṃśagrahanaṃ | tatastvabhimatenaiva [abhimatenaiva tiṣṭhet ka kha ga ca jha] tvāste padmāsanādinā iti jitāsanagatatvaṃ vidhīyate | apararātrayogaḥ yacca samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthiram ityādinā yoga daśāpekṣitaṃ gītaṃ tadapi sarvamiha saviśeṣamupadiśyate [samaṃ kāyetyārabhya upadiśyate iti yāvat gha ṅ kośayoranyatra na dṛśyate]- samaṃ kāyaśirogrīvaṃ saṃdhāya saha vakṣasā | dṛṅ nāsāgragatā kāryā vinimīlitalakṣaṇā || jihvā tālutalasthā ca sāntare daśanāvalī | īṣadoṣṭhapuṭau lagnau dhāryau dvau bāhukūrparau || ūrumadhyapradeśe tu hastau nābheradho [nāmāvadhaḥ gha ṅ cha] nyaset | adharottarayogena vāmadakṣiṇataḥ kramāt || acalaṃ yogapaṭṭena tvevaṃ saḍhārya vigraham | saṃkocyāpānadeśāttu hyupariṣṭāt tameva hi || vikāsya varṇahīnena[vikāsyāvarṇahārṇena gha ṅ cha] hārdenālakṣyamūrtinā | viṣayāntarniviṣṭaṃ tu kramāccittaṃ samāharet || kuryādvai buddhilīnaṃ tu tāṃ ca kuryāt svagocare | samādhāyātmanātmānaṃ saha mantraistataḥ [mantraiḥ svataḥ ka jha] kramāt || iti | yoge tādātmyabhāvanasya upapattiḥ yat punariha yogadaśāyāṃ tādātmyabhāvanamupadiśyate - tato jāgratpadasthaṃ cāpyaniruddhaṃ ca mantrapam | parāvartya śataṃ buddyā tadabhinnena cetasā || tanmantrajapasāmarthyāt tādātmyasthitibandhanāt | mahimā tu savijñānastadīyastasya jāyate || abhyāsādvatsarānte tu tadadvaitasamanvitaḥ | atha pradyumnamantraṃ tu parāvartya śatadvayam || yo'yaṃ so'hamanenaivāpyadvaitena sadaiva hi | evameva samabhyāsānmatimāṃścchinnasaṃśayaḥ || tatprabhāvācca tenaiva tathā kālena jāyate | anena kramayogena japadhyānānvitena tu || nikhilaṃ [nikhilaṃ vāpi ka kha jha] cāpyadhikuryānamantrabṛndaṃ puroditam | yāvadābhāti bhagavān sthāne pūrvoktalakṣaṇe || pralīnamūrtiramalo'pyanantastejasāṃ nidhiḥ | cidānandaghanaḥ śānto'pyanaupamyo hyanākulaḥ || samādhāyātmanātmānaṃ tatra tyaktvā japakriyām | dhyātṛdhyeyāvibhāgena yāvat tanmayatāṃ vrajet || yadā saṃvedyanirmukte samādhau labhate sthitim | abhyāsādbhagavadyogī brahma saṃpadyate tadā || iti atra na svarūpaikyādikaṃ vivakṣitaṃ śarīraśarīriṇorjīvātmaparamātmanoḥ śārīrakasamarthitaprakāreṇāvirūddhasya aspṛṣṭalakṣaṇādoṣasya aśeṣaśāstrāṇuguṇasya anukūlatarkaśālinaḥ tatsthatvādanupaśyanti hyeka eveti sādhavaḥ [tanmayatvena sādhavaḥ ca] [ityādyupabṛṃhaṇa gha] ityupabṛṃhaṇaśatasusthitasya avasthiteriti kāśakṛtṣnyaḥ iti sūtritasya pūrvāparagranthasaṃhitāntarānuguṇasya viśiṣṭādvaitasya vivakṣitatvāt | dhyātṛdhyeyāvibhāgena ityādinā ca nirvikalpakasamādhyavasthocyate | brahma saṃpadyate tadā iti ca paramasāmyarūpaphalapratipādanam | uktaṃ ca brahmaiva bhavati ityādivākyānyadhikṛtya bhāṣyakāraiḥ prakāraikye ca tattvavyavahāro mukhya eva yathā seyaṃ gauriti iti | anyathā nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti mama sādharmyamāgatāḥ iti śrutismṛtibhyāṃ virodhaḥ | tathā ca śrutyantaram yathodakaṃ śuddhe śuddhamāsikaṃ tādṛgeva bhavati evaṃ munervijānata ātmā bhavati gautama iti | sāmye ca sa eveti vyapadeśaḥ śrutāveva dṛśyate vaiṣṇavaṃ vāmanamālabhet spardhamāno viṣṇureva bhūtvā imān lokānabhijayati iti | evaṃ ca sati [evaṃ sati gha] mahimā tu savijñānastadīyastasya jāyate ityādiprākaraṇikagranthasāmañjasyaṃ bhavati | śārīrake ca phalapāde muktasyāvirbhūtasvarūpasya guṇāṣṭakaviśiṣṭasya jagadvyāpāravyatiriktaṃ bhogamātrasāmyaṃ ca sūtritam- jagadvyāpāravarjaṃ prakarṇādasannihitatvācca bhogamātrasāmyaliṅgācca iti | ata upāyadaśāyāṃ phaladaśāyaṃ ca viśiṣṭaivayānusaṃdhānamevātra vivakṣitam | etena lāñchananyāsādyanantaraṃ mudrāṃ baddhvā [smareddhyānaṃ ka kha ga gha jha] smareddevaṃ devo'hamiti bhāvayet iti samārādhanārambhagraṇtho'pi [samārādhanagrantho'pi ṅ cha] nirvyūḍhaḥ | baddhvā mūlādikāṃ mudrāṃ devo'hamiti bhāvayet [iti samārādhana ityārabhya bhāvayet ityantaṃ ka kha ga ca jha kośeṣu nāsti] ityādiṣvivetikaraṇādivaśāt dṛṣṭividhitvaṃ suspaṣṭam | ata eva hi tathāvidhabhāvanayāpyanantaraṃ yogyatāpādanamātramuktam - nyāsena devamantrāṇāṃ devatādātmyabhāvanāt | aprākṛṭāṅgakaraṇāt pūjāmarhati sādhakaḥ || iti | anyathā devatārūpamātmānamarcayedarghyadhūpakaiḥ | aprākṛtāṅgakaraṇāt pūjāmarhati sādhakaḥ || iti | anyathā devatārūpamātmānamarcayedarghyadhūpakaiḥ | dhūpāvasānikairbhogairdhyātvā nārāyaṇaṃ hṛdi || yogasvarūpe śāṇḍilyasmṛtiḥ śrīkṛṣṇamuniśca iti samanantarakartavyaṃ kathaṃ saṃgacchate | na hi svarūpaikyabhāvanāyāṃ hṛdi punarnārāyaṇadhyānamiti kiṃcit syāt | na ca śeṣavṛttau pravartamānasya svarūpaikyabhāvanaṃ jāghaṭīti | ato dṛṣṭividhipakṣo'tra svīkāryaḥ | yadvā gatyantare saṃbhavati dṛṣṭividhivivakṣā ca na yuktā | atastaccharīratayā tādhadhīnyādibhiḥ sarvānuvṛttastadvyapadeśaḥ | tadabhiprāyeṇa ca svaniyāmyetyādikaṃ vakṣyati bhāṣyakāraḥ | yoge ca bhinnalakṣaṇayoḥ paramātmapratyagātmanoḥ saṃbandhānusaṃdhānameveti śāṇḍilyasmṛtivākyena sthāpitaṃ pūrvādhikāre | uktaṃ ca viprakīrṇaṃ sāttvate nityaṃ saṃgṛhyānte śrīkṛṣṇamunibhiḥ svarūpaikyādibuddheravaidikatvam##- cetanastveka eveti matiryā kevalā kriyā | phalatīti matiste dve vedāprāmāṇyabuddhije | sa enaṃ prītaḥ prīṇāti brāhmaṇasyānuge na te || iti | yogamadhye śrāntau ciśramābhyanujñā evaṃ yathāvadanuṣṭhitayogasya śrāntisaṃbhāvanāyāṃ brāhmamuhūrtāt punarviśramo'nujñāpyate - tataḥ śramajayaṃ kuryāt taktvā dhyānāsane kramāt | samāsīt śayānaśca [samāste śayanasthaśca gha; samapte śayanasthaśca ṅ ca cha] kālaṃ rātrikṣayāvadhi || iti | brāhmamuhūrte viśeṣakartavyāni harikīrtanaṃ ca tatra [atra ka kha ga ca jha] brāhmamuhurtaprabhṛtiviśeṣakartavye [kartavyaṃ ka jha] diṅamātraṃ darśitam- brāhme muhūrte saṃprāpta utthāya śayanāttataḥ | snātvābyarcya jagannathaṃ samidādhānamācaret || ityādinā | tadidaṃ saṃhitāntareṣu vistṛtam | atra harirharirhaririti muhuḥ saṃkīrtayan harimeva cintayannuttiṣṭhet | atra hariśabdasaṃkīrtanaṃ saptakṛtya iti śrīmadgṛdhrasaromunibhirnityakramasaṃgrahe[nityakarmasaṃgrahe ka kha ga ca jha] nibaddham | uttiṣṭhātaśca hariśabdapūrvakabhagavadanusmaraṇaṃ śrīviṣṇudharme bhagavatā śaunakenoktam - uttiṣṭhaṃścintaya hariṃ brajaṃścintaya keśavam | bhuñjaṃścintaya govindaṃ svapaṃścintaya mādhavam || iti | sarvakarmārambhāvasāneṣu ca harisaṃsmaraṇaṃ tenaiva svakīyasūtre'pyuktam harimeva smarennityaṃ karmapūrvāpareṣu ca iti | sa ca nidrānantaramanusmartavyo hariḥ naro nārāyaṇaścaiva hariḥ kṛṣṇastathaiva ca iti dharmadevatātmajatvena [dharmadevatātmakatvena ka jha] smaryakāṇeṣu bhagavadavatāreṣu tiṛtīya iti saṃpradāyaḥ gajendramokṣakaścaiva- grāhagraste gajendre ruvati sarabhasaṃ tārkṣyamāruhya dhāvan vyāghūrṇanmālyabhūṣāvasanaparikaro meghagambhīraghoṣaḥ | ābirbhāṇoo rathāṅgaṃ śaramasimabhayaṃ śaṅkhacāpau sakheṭau hastaiḥ kaumodakimapyavatu harirasāvaṃhasāṃ saṃhaternaḥ || iti | sa khalu tamomayagrāhagrastasvāśritagajendramocakaḥ suṣuptirūpasvetaradurnivāratamogrāhagrastajantujālamocakatvenānusaṃdhīyate | tamadhikṛtyaiva paurāṇikopajapyaṃ prātaḥ smarāmi ityādi"lokatrayaṃ prabhāte sarvaiḥ paṭhyate | tatphalaśrutau ca harirityena bhagavānnirdiṣṭaḥ- ślokatrayamidaṃ puṇyaṃ prātarutthāya yaḥ paṭhet | lokatrayagurustasmai dadyādātmapadaṃ hariḥ || iti | [pāpaṃ tadvikārarūpaṃ ka; pāpaṃ tadvipākarūpaṃ ṅ ca jha] sarvamaniṣṭaṃ haratīti [haratītyatra ka kha ga dha ca jha] hariścabdaḥ | brahmāṇamindraṃ rudraṃ ca yama varuṇameva ca | prasahya harate yasmāt tasmāddhariritīryate || ityādibhistasyaiva nikhilajagadudayavibhavalayalīlasya niraṅkuśasvātantryaṃ cānusaṃdheyam | evamutthāya nidrāntācamanaṃ mukhyaṃ dakṣiṇaśravaṇasparśarūpaṃ vā tadānīṃ śakyaṃ vidhāya tasminneva śayane samāsīnaḥ pratisaṃhitayogo yogaśāstrokte yatamānavyatirekaikendriyavaśīkārākhye kramabhāvini saṃjñācatuṣṭaye dvitīyāvasthārūpavyatirekasaṃjñānyāyena bhūtabhāvidaśāviśeṣaparāmarśāya kṛtākṛtapratyavekṣṇāya ca niyatendriyaḥ samāhito'tikrāntamanantaṃ kālaṃ nirarthakamavalokya nirvedaṃ paraṃ gacchet | nirvedaprakārāśca vividhāstattatsaṃhitāviśeṣeṣvanusaṃdheyāḥ | tadidaṃ saṃgṛhītaṃ nārāyaṇamunibhiḥ - brāhme muhūrte sattvastho harirhaririti bruvan | utthāya "ayane tatra samāsīnaḥ samāhitaḥ | vyarthaṃ vīkṣya gataṃ kālaṃ nirvidyāhamitaḥ param || iti | vistareṇoddhṛtaṃ caitadvaṅgivaṃśeśvaraiḥ - brāhme muhūrte saṃprāpte nidrāṃ tyaktvā prasannadhiḥ | harirhaririti vyāharedvaiṣṇavaḥ pumān || utthāya śayane tasminnāsīno niyatendriyaḥ | trastanirviṇṇahṛdayo vyarthaṃ vīkṣya gataṃ vayaḥ || ityādibhiḥ dustarāṃ durdaśāmetāṃ kadhayiṣyāmi kasya vā ityantairadhikaviṃśaiḥ "lokaiḥ | yadyapi mumukṣoḥ parīkṣya lokān karmacitān brāhmaṇo nirvedamāyānnāstyakṛtaḥ kṛtena | tadvijñānārthaṃ sa gurumevābhigacchet iti prāthamikagurūpasattikālam pūrvameva tṛṇīkṛtahiraṇyagarbhādibhogaḥ paripūrṇo nirvedaḥ saṃvṛttaḥ tathāpi viṣamavipākaviśeṣaguṇatrayāśrayabhūtaprakṛtisaṃbaddhatayā saṃbhāvitaviṣayasaṅgādidoṣaparihārāya tathāvidha eva nirvedo'nuvartanīyaḥ | agīyata cāsya nityānuvartanīyatvamamānitvādiguṇagaṇamadhye- janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam iti | ataḥ siddhopāyasyāpi parāṅkuśaparakālādīnāmiva bhagavadanubhavacchedakatayā heyatamarajastamomayanidrādipratikūlavargapravāhānuvṛttidarśanena saṃsāravairāgyopacaryārtham aharahastaducitāvasareṣu nirvedaḥ kartavya eva | sāttvikadhṛtyavalambanam evaṃ sati vivekavomokādisaptakānyatamabhūtānavasādaviruddhāvasādavaśā duttarakaiṃkaryapravṛtteraniṣpattiḥ syāditi tatparihārāyānantaramucyate - iti nirvidya tadanu dhṛtimālambya sāttvikīm | vidhṛya cemaṃ nirvedaṃ sarvakāryāvasādakam || ityādinā gatajalasetubandhanābhilāṣatulyānutāpapraśamanapūrvakaṃ sāttvikadhṛtyavalambanātmakāgāmikālaśakyakaiṃkaryaniścayaḥ | sāttvikadhṛtisvarūpaṃ caivaṃ [cedaṃ ka kha ga ṅ ca cha jha] bhagavatā gītam - dhṛtyā yayā dhārayate manaḥprāṇendriyakriyāḥ | yogenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī || iti | sāttvikadhṛtiprakāraḥ sa ca niścayaprakāra evaṃ tatkālocitakartavyavibhāgena saṃgṛhītaḥ - ita ūrdhvamahaṃ tāvadyāvajjivaṃ śriyaḥ śriyaḥ | padayorarcanaṃ kartuṃ yatamānaḥ samāhitaḥ || abhigacchan hariṃ prātaḥ paścād dravyāṇi cārjayan | arcayaṃśca tato devaṃ tato mantrān japannapi || dyāyannapi paraṃ devaṃ kāleṣūkteṣu pañcasu | vartamānaḥ sadā caivaṃ pāñcakālikavartmanā || svārjitairgandhapuṣpādyaiḥ śubhaiḥ śaktyanurūpataḥ | ārādhayan hariṃ bhaktyā gamayiṣyāmi vāsarān || iti | atra ita ūrdhvam yāvajjivam sadā ityādayaḥ śabdāḥ kaiṃkaryaprārambhadivase tāvat svarasavāhinaḥ | uttarottaradivaseṣvapi nirupādhikakaiṃkaryopacasiddhyarthe nirvedaviṣayatayānuvartamānānāṃ bhagavadāsaktivirodhināmāntarāṇām aṣṭādaśacaṇḍālaṣaḍvṛṣalādiśabdavyapadeśyānāṃ doṣaviśeṣāṇāṃ niḥśeṣanivṛttilakṣaṇavaiśiṣṭyalābhārthaṃ prājñaprajñāpahārakaprabalatara[prabalatara ka kha ga ca jha kośeṣu nāsti]viṣayendriyādimūlasaṃbhāvitapākṣika[mūlabhūtapākṣika gha ṅ cha]kaiṃkaryavicchedaparihārārthaṃ cedaṃprathamaṃ pravartamānenaivaṃ [idaṃprathamapravartanenaivaṃ ka kha ga ca jha; idaṃ prathamaṃ pravartamānenaiva tathaiva gha] manorathānuvartanaṃ kāryameva | ata eva nārāyaṇamunibhirapi- bhagavaccaraṇāmbhojaparicaryāvidhikramam | ekāntibhiranuṣṭheyaṃ nityaṃ samabhidadhmahe || iti nityakartavyaṃ prakramya uktam - vyarthaṃ vīkṣya gataṃ kālaṃ nirvidyāhamitaḥ param | ārādhayeyaṃ dhyāyeyaṃ bhajeyaṃ puruṣottamam || kīrtayeyaṃ namasyeyaṃ cintayeyamanāratam | vrajeyaṃ śaraṇaṃ ceti niścitya manasā svayam || pāñcakālikadharmāṇāṃ svayaṃprayojanatvam iti | atra [tatra ka ca jha] gamayiṣyāmi vāsarān ityanena prakṛtasya paramaikāntinaḥ prakārāntareṇa kālayāpanamaśakyamiti acchidrakaiṃkaryasya svayaṃprayojanatvaṃ vyajyate | tadeva hi kaṇṭhoktaṃ nārāyaṇamunibhiḥ - kiṃ kiṃ na sādhyaṃ bhagavadārādhanaparairnaraiḥ | vaiṣṇavānāṃ viśeṣeṇa svayametat prayojanam || iti | yadatra dharmārthacintanaṃ tadupāyabhūtakāyakleśacintanaṃ ca smaryate tatra kaiṃkaryarūpo dharmaḥ taccheṣabhūtoaṛthaḥ [kaiṃkaryarūpadharmaśeṣabhūtaḥ gha "a cha] tayorgurulaghūpsāyavivekārthaṃ kāyakleśacintanam | tatra na pūrvāhṇamadhyaṃdināparāhṇānaphalān kuryāt yathāśakti dharmārthakāmebhyaḥ teṣu ca dharmottaraḥ syāt ityādibhirgautamādyukta[kāmopādhika ka kha ga jha]kāmaupāyikapravṛttyaṃśo'pi dharmāviruddho bhūteṣu kāmo'sti bharatarṣabha ityuktasatsaṃtānotpādanādimātrārthaśāstrīyakāmaviṣayatayā gṛhasthasya kaiṃkaryapakṣe nikṣipyate | nirvighnakaiṃkaryasiddhiprārthanam [yadathaṃ ka kha ga jha] tadayamapavargāṅkurabhūtasvayaṃprayojanasvāmikaiṃkariyamahānandalābhaḥ vidhnāyutena govinde nṛṇāṃ bhaktirnivāryate iti kathaṃ bhaviṣyatīti bhayāt anantaraṃ pratibandhakanivṛttiḥ prārthyate [kathyate ka kha ga jha] - etatkriyāvirodhīni prācīnānyaśubhāni me | karmāṇyanantānyacchedyānyanādīnyaśucīnyapi || svayaiva kṛpayā devo vināśyāsmanmanorathān | pūrayatviti saṃprārthya mantrametamudīrayet || iti | sa ca prārthanāmantraḥ tvayyārādhanakāmo'yam ityādiko yathānyāyaṃ deśikasakāśādadhītyātrānvahaṃ prayoktavyaḥ | evameva hi sarveṣāṃ mantrāṇāṃ samādhiḥ | viparyaye hi naiṣphalyaṃ dṛṣṭādṛṣṭapratyavāyaśca teṣu teṣu śāstreṣu paṭhyate - yadṛcchayā śruto mantraśchannenātha cchalena vā | patrekṣito vā vyarthaḥ syāt pratyutānarthado bhavet || iti | asyaiva ślokasyānyatra tam japedyadyanarthakṛt iti caturthapādasya pāṭhaḥ | evaṃvidhanirvighnakaiṃkaryasiddhirapi nirvighnakaiṃkaryasiddhaye guruparamparāprapattipūrvakaharidhyānam saṃkalpādeva bhagavāṃstattvato bhāvitātmanām | vratāntamakhilaṃ kālaṃ secayatyamṛtena tu || iti śrīsāttvatādikathitaprakāreṇa bhagavatprāsādeva bhaviṣyatīti tatsiddhyarthamapi parthamaṃ harereva dhyānamucyate - iti saṃprārthya tatsiddhyai saṃsmaret prathamaṃ harim ityādinā | atra gurūparamparāprapattipūrvakamidaṃ dyānaṃ vivakṣitām gurūn prapadya prathamaṃ tadgurūṃśca tato harim iti tasminnavasare nityāntarokteḥ | uktaṃ ca śrīsāttvate apararātrayogārambhe gurūn devaṃ namaskṛtya hyupaviśyājināsane ityādi | sarvatra śāstrīyakarmārambhe bhagavatparyantagurupaṅktipradānaṃ niśreyasāya bhavati | uktaṃ ca rahasyāmnāyabrāhmaṇe sa cācāryavaṃśo jñeyo bhavati ācāryāmāṇāmasāvasvāvityā bhagavattaḥ iti | devagurubhaktireva sarvatanttvaprakāśakāraṇamiti kaṭhavallyāṃ śrūyate - yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau | tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ || iti | [uktaṃ ka kha ga ṅ ca jha] smaryate cāpastambādibhiḥ devamivācāryamupāsīta ityādi | yogāngataṃ dhyānam evaṃ manorathasiddhyai gurūpasattipūrvakaṃ bhagavantaṃ prapadya bhagavacchāstratadupabṛṃhaṇanityagadyastotrādiṣu viprakīrṇoktadhyānaṃ yathāvagamaṃ samāhṛtyānutiṣṭhet | guṇopasaṃhārapādoktanyāyena dhyeyarūpādiṣu sādhāraṇamasādhāraṇaṃ ca sarvaṃ tattatsaṃhitādiviśeṣānusāreṇāvagantavyam | sapraṇavaṃ vyūhādināmasaṃkīrtanam evaṃ paripūrṇaṃ bhagavantamanusaṃdhāya tato vāsudevādivyūhanāmacantuṣṭayaṃ keśavādivyūhāntaramānāmāni matsyādidaśāvatāranāmāni anyānyapyadhigatāni pṛthagbhūtāni stotranibaddhani devyādināmāni ca praharṣajanakenoccaiḥśabdena saṃkīrtayet | tatkālaciditaṃ samucitaṃ bhagavanmantraṃ japet | vedābhyāsaṃ ca [tatkālacoditaṃ bhagavanmantraṃ vedābhyāsaṃ ca ka; kālocitaṃ samiditaṃ bhagavanmantrajapavedābhyāsaṃ ca kha ga; tatkālacoditaṃ samucitabhagavanmantrajapaṃ vedābhyāsaṃ ca gha ca jha; tatkāle coditaṃ ṅ cha] yathābalamācaret | tatra vāsudevādikalkiparyantasaṃkīrtanaṃ praṇavapūrvakamantrātmakaṃ pārameśvare proktam - saṃprabuddhaḥ prabhāte tu utthāya śayane sthitaḥ | nāmnāṃ saṃkīrtanaṃ kuryāt ṣoḍaśānāṃ prayatnataḥ || oṃ namo vāsudevāya namaḥ saṃkarṣaṇāya te | pradyumnāya namaste'stu aniruddhāya te namaḥ || kramaśaḥ keśavādīnāṃ yāvaddāmodaraṃ dvija [dvijaḥ ka kha ga ca jha] | namo namaḥ keśavāya namo nārāyaṇāya ca || mādhavāya namaścaiva govindāya namastataḥ | viṣṇave'tha namaskuryānnamaste madhusūdanaḥ || namastrivikramāyātha vāmanāya namastataḥ | śrīdharāya namaścātha hṛṣīkeśāya te namaḥ || namaste padmanābhāya namo dāmodarāya ca | divyānāmavatārāṇāṃ daśānāmatha kīrtanam || ekaśṛṅgādikānāṃ tu vihitaṃ kramaśaḥ prabhoḥ | namaste mīnarūpāya kamaṭhāya namastataḥ || namo'stvādivarāhāya nārasiṃhāya te namaḥ | namo vāmanarūpāya namo rāmatrayāya ca || kuṭhārajyāhalāstrāya namaḥ kṛṣṇāya vedhase | kalkin viṣṇo namaste'stu sarvaṃ sapraṇavaṃ dvija || yathāsthitakrameṇaiva bhedāṃstvetān [bhedāstvete ṅ cha] harervibhoḥ | namaskuryāt prabhāte tu yogānte tu dinakṣaye || śabdenoccatareṇaiva saṃhṛṣṭijanakena tu | stotrāṇi cātha mantrāṇi [mantrāṇi iti napuṃsakāntatvenaiva sarveṣu kośeṣu dṛśyate] udīryānyāni vai tataḥ || iti | evaṃ ca saṃgṛhītaṃ vaṅgivaṃśeśvaraiḥ - cikīrṣanīpsitaṃ karma tannāmānyanukīrtayet | caturbhirvāsudevādairnāmabhiḥ saha saṃyataḥ || japed dvādaśanāmāni keśavādīni cādarāt | daśāvatāranāmāni matsyakūrmādikānyapi | japannutthāya śayanādarcayiṣyan sadā harim || iti | saṃdhyāpūrvkālakartavyakramaḥ evamuccaistareṇa [uccaiḥsvareṇa ca] śṛṇvatāmapi sakaladuritahāriṇā [duṣkṛtahāriṇā gha] harisaṃkīrtanena saṃhṛṣṭamānasaḥ saṃdhyāyāmāsannāyāṃ saṃdhātṛtvena sarveṣāṃ saṃdhyeti parikīrtitaṃ bhagavantamupāsituṃ jigamiṣuḥ [hariṃ bravamstalpadutthāya ka ca jha] harirharirbruvaṃstalpādutthāya bhuvi vinyaset | namaḥ kṣitidharāyoktvā vāmaṃ pādaṃ mahāmate || iti pārameśvarādipaṭhitena namaḥpūrveṇa kṣitidharaliṅgena mantreṇa mahāvarāhaṃ kṣitidharamanudhyāyan vāmapādaṃ bhūmau vinyasyet | tato bhūdharamantreṇa vāmapādaṃ bhuvi ityapi sa eva mantra ucyate | tatra kṣitidharaṇasāmyāt kūrmādirūpāntaraśaṅkādāsāya śrīmadvārāhamantreṇa nyasyedvāmapadaṃ bhuvi iti viśeṣaśabdena vyācakhyuḥ | mahāvarāhamahipyā bhuvaḥ prapadanaṃ cātra mahābhāratādiṣu samantrakamupadiśyate namo'stu priyadattāyai tubhyaṃ devi vasuṃdhare iti | pṛthivyāḥ priyadatteti kīrtanaṃ ca viṣṇoḥ brahmaṇyadeveti kīrtanavat anavasādahetutvena smaryate - pṛṭhivyāṃ priyadatteti gāyan sarvaṃsaheti vai | viṣṇu'm brahmaṇyadeveti [kirtanavat ityārabhya brahmaṇyadeveti iti yāvat ka kha ga jha kośeṣu nāsti] kīrtayannāvasīdati || iti | tataḥ padakramān kurvan viṣṇukramaṇamantreṇa pādendriyādhidaivataṃ trivikramaṃ viṣṇu dhyāyet | krānte viṣṇu bale harim iti padavikṣepe viṣṇoranudhyeyatokteḥ tadanusaṃdhānasya ca tattaducitaśāstrīyaprakāśakasāpekṣatvāt | iti saṃdhyāpūrvakālakartavyakramaḥ | snānāya nirgamanaṃ deśavadhyānaṃ ca tataḥ snānīyadarbhatilavastrādikaṃ dṛṣṭādṛṣṭārthaṃ snānopakaraṇaṃ sarvaṃ samāhṛtya tamastirohitaduṣṭajantupalāyanārthaṃ nirgamamārgaṃ sañcālayet | yathoktaṃ pārameśvare bahirnirgamamārgaṃ tu saṃcālya ityādi | tato gṛhānnirgacchan keśavamanudhyāyet vrajaṃścintaya keśavam iti smaraṇāt | keśaśabdena aṃśavo ye prakāśante yadādityagajaṃ tejaḥ ityādyuktāṃśava ucyante tadvttvāt keśavaḥ | gacchato mārgādiprakāśanārthaṃ diṅmohādyāntaratamonirāsārtham ka iti brahmaṇo nām īśo'haṃ sarvadehinām | āvāṃ tavāṅge saṃbhūtau tasmāt deśavanāmavān || iti brahmarudropalakṣitaviśvasṛṣṭirakṣāhetutvāt keśivadhopalakṣitasarvaduṣṭadamanasvabhāvatvācca asahāyadaśāsāhāyyārthaṃ ca [ca iti ka kha ga kośeṣu nāsti] tadā taccintanam | viṇmūtravisartajanṃ śauchavidhiśca tataḥ svāśramādibhyo bahiḥ naiṛtyāṃ diśi dvetreṣupātapramitāṃ bhuvamatikramya śuddhadeśe nikṣiptasnānopakaraṇo yathoktaniyamairviṇmūtravisarjanaṃ kṛtvā svavarṇāśramāvasthādyanuguṇādṛṣtārthamṛtsaṃkhyāvarṇaparimāṇādiniya mavadganvalepakṣayakaram arśaḥpīḍādirahitaṃ śaucaṃ kuryāt | atra mūtrapurīṣayorekasya pravṛttau tasyaiva śuddhiḥ | krameṇobhayapravṛttau yathākramam | yugapatpravṛttau purīṣaśuddhiḥ prathamamiti niṣakarṣaḥ [niṣkarṣakāḥ gha ṅ cha] - tatra pādme [tatraiva pātme ka kha ga ca jha] upavītaṃ karṇadeśe vidyāya ca tṛṇādinā ityādinā viṇmūtravisarjanaprakāramuktvā [anantarameva ka ca jha] anantaramevaṃ śaucavidhiruktaḥ - dakṣiṇetarahastena gṛhītvā mehanaṃ tataḥ | dakṣiṇe mṛttikāṃ haste samutthāya jalāśayam || prāgudīcyāmudīcyāṃ vā gatvā śaucaṃ samācaret | mṛttikābhirdvādaśabhirgudaṃ ṣaḍbhiśca mehanam || antarā cāntarā vāmaṃ karaṃ prakṣālya vāribhiḥ | tanmātrābhistadante dvau karau dvādaśasaṃkhyayā || saṃśodhya ca karau jaṅghe kaṭiṃ corū ca vāribhiḥ | pratyekaṃ mṛttikāmātrācatuṣkeṇa viśodhayet || iti | pitāmahastu sanatkumārāya evamāha - tataḥ pūrvaṃ samutthāya prācīmevopaniṣkramet | udīcīṃ prāgudīcīṃ vā śaucācārakṣamāṃ diśam || yatrodakaṃ prabhūtaṃ tu tadgatvā śaucamācaret || iti | smaranti ca deśādibhinnaṃ śaucam - deśaṃ kālaṃ [tathā jñānaṃ ka kha ca] tathātmānaṃ dravyaṃ dravyaprayojanam | upapattimavasthāṃ ca jñātvā śaucaṃ samācaret || iti | divasādibhedenāpi śaucatāratamyaṃ smaryate - ahni yacchaucamuddiṣṭaṃ niśyardhaṃ tu tato bhavet | pathi pādastataḥ prokto yathāśaktyāturasya tu || iti | pārameśvare tu prāvṛḍādikālabhedenāpi mṛtsaṃkhyābhedādikamuktam- aspṛṣṭatīrthaḥ [śaucādyaṃ gha ṅ cha; śaucārthaṃ ka kha ga jha] | gandhalepaksayakaraṃ śaucaṃ kuryādatandritaḥ || tisro liṅge mṛdo deyā ekaikāntaramṛttikāḥ | pañca vāmakare deyāstisraḥ pāṇyorviśudhaye || mūtrotsarge śuddhireṣā purīṣasyāpyanantaram | arthaprasṛtimātraṃ tu prathamā mṛttikā smṛtā || dvitīyā ca tṛtīyā ca tadarghaṃ [tadardhā kha ga gha ṅ cha] parikīrtitā | biḍālāpadamātraṃ tu tadūrdhvaṃ parikīrtitā || pañcāpāne mṛttikāḥ syustathaivāntaramṛttikāḥ | daśa vāmakare deyāḥ sapta tūbhayahastayoḥ || pādābhyāṃ tilsṛbhiḥ śuddhirjaṅghāśuddhiśca pañcabhiḥ | niyojayettato vipraḥ [vipra ka kha] kaṭyāṃ vai sapta mṛttikāḥ || svadehasvedadoṣaghnā bāhyakardamaśāntaye | bhaktānāṃ śotriyāṇāṃ ca varṣāsvevaṃ nirūpitam || prāvṛṭsuktāsu vai tasmādekamṛdvyāpanodanam | śaradgrīṣmavasanteṣu nityaṃ kāryaṃ kriyāparaiḥ || [ekasmāt ka kha ga ca jha] etasmādapi caikaikā parilupyā [paripālyā gha kośādanyatra] tu mṛttikā | hemantaśiśire vipraiḥ [vipra gha ṅ cha] śotriyaiḥ saṃyamasthitaiḥ || pathi śaucaṃ prakartavyaṃ deśakālānurūpataḥ | gandhalepamapāsyaivaṃ [apāsyaiva ka kha ga ca jha] manaḥśuddhyā viśudhyati || vihitāḥ pādaśauce tu biḍālapadasaṃmitāḥ | mṛdaścaturdvijendrāṇāṃ trirdvirekā kramāt tataḥ || varṇānāṃ śudraniṣṭhānāṃ kaṭiśauce tathaiva hi | sapta sapta ubhābhyāṃ tu karābhyāṃ tritayaṃ punaḥ || sarveṣāmeva sāmānyaṃ pāṇiśaucamudāhṛtam | antarjānugataṃ kṛtvā bhujayugmaṃ dvijottamaḥ || caturdhā maṇibandhasthaṃ toyaṃ kṛtvā sunirmalam | budbudādyairvinirmuktaṃ pibedvipro hṛdā tataḥ || ekaikāṃ hrāsayenmātrāṃ varṇatrayamanukramāt | pāṇinā kṣālitenaiva punarācāmayedbudhaḥ || iti | ācamanaṃ dantadhāvanaṃ ca ācamanaprakārāśca bahudhā dharmaśāstreṣu bhagavacchastreṣu ca pratipāditāḥ | tatra svasūtroktamanyadvā yathādhigamamācamanaṃ [yathāśaktyadhigamaṃ cha ja] kuryāt | ācamanoktyanantaraṃ ca pārameśvare dantadhāvanamukhaśodhanaprakāra uktaḥ - eva prakṣālya vidhivadācamya prayataḥ śuciḥ | prāṅmukhodaṅmukho vāpi upaviśyāsane tataḥ || arkādibhirapāmārgaiḥ kārayeddantadhāvanam | prātarhṛtvā ca mṛdvagraṃ kaṣāyakaṭutiktakam || bhakṣayeddantakāṣṭhaṃ ca dantamāṃsānyabādhāyan | dvādaśāṅgulamātraṃ tu vakragranthivivarjitam || payobhiḥ saha tarjanyā brahman dvādaśasaṃkhyayā | kāṣṭhalābhe tu roge vā kartavyaṃ dantadhāvanam || ṣoḍaśāṅguladīrdhaiṣtu vakragranthivivarjitaiḥ | hemādinirmitairvāpi kuśadarbhādibhistathā || jihvānirlekhanaṃ caiva gaṇḍuṣamukhadhāvanam | kuryādācamanaṃ vipraḥ[vipra gha] śucinā [śuddhena gha ṅ cha] salilena ca || iti | atra arkādibhirityuktaṃ tatraiva vivṛtam - arkanyagrodhakhadirakarañjakakubhādikam | śarajodumbarāśvatthaplakṣadarbhāṃśca vaiṇavān || āmrāṅkuramapāmārgamarjunaṃ dhātakīṃ śamīm | anyāni ca pavitrāṇi teṣu saṃpannamāharet || iti | atrābhakṣaṇīyasyāpi kāṣṭhasya bhakṣaṇoktiḥ bhakṣaṇavadādyantācamanādiprāptyarthā | pādme'pyevaṃ dantadhāvanamuktam- ācamya prāṅmukho bhūtvā dantadhāvanamācaret | nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣāmrārjunadhātakī || palāśaveṇukhadiraśamīdārūṇi dhāvane | tandānāmuditānyekādaśa cāmbhoruhāsana || dantadhāvanakāṣṭhaṃ ca dvādaśāṅgulamāyatam | brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ krameṇaitadudāhṛtam || iti | atra [sarvatra pratiṣiddhānāṃ gha ṅ cha] sarvapratiṣiddhānāṃ varjanaṃ [sarvatra vihitānāṃ gha ṅ cha] sarvavihitānāmupādānaṃ ca | dvacidvihitānāṃ dvacicca pratiṣiddhanāṃ gatyabhāve grahaṇamiti niṣkarṣaḥ | evaṃ sarvatra bhāvyam | yathoktalakṣaṇaṃ ca dantakāṣṭhaṃ samantrakaṃ gṛhītvā āyurbalam ityādismārtamantrapūrvakaṃ prādaiṣiṇyena prathamamadharato dantadhāvanaṃ kuryāt | kāṣṭhālābhādisaśāsu tattataruparṇaistṛṇairvā teṣāmapyabhāve dvādaśagaṇḍuṣairmukhaśuddhiḥ | uktaṃ caivaṃ nārāyaṇamunibhiḥ- tīrthaṃ saṃśodhya saṃkṣālya pādāvācamya vāgyataḥ | tṛṇairvā śāstrasaṃsiddhairvarṭārkakhadirādibhiḥ | dantān saṃśodhya nirlikhya jihvāṃ gaṇḍuṣayenmuhuḥ || iti | smaranti ca- alābhe dantkāṣṭhānāṃ pratiṣiddhadineṣvapi | apāṃ dvādaśagaṇḍuṣairmukhaśuddhirbhaviṣyati || iti | atra pratipatparvaṣaṣṭhīṣu caturdaśyaṣṭamīṣu ca | dantānāṃ kāṣṭhasaṃyogo dahatyāsaptamaṃ kulam || aṣṭamyāṃ ca cagurśyāṃ pañcadaśyāṃ trijanmasu | tailaṃ māṃsaṃ vyayāyaṃ ca dantakāṣṭhaṃ ca varjayet || ityādibhiḥ pratiṣiddhadināni grāhyāṇi | dantaśuddhyanantaraṃ dantakāṣṭhaṃ kṣālayitvā bhaṅktvā śuddhasthale prakṣipet | snārhatīrtham tatra yacchuddheḥ purvaṃ jalāśayagamanamuktaṃ tatra bhāgavataṃ bhāgavatāśritaṃ ca tīrthaṃ vivakṣitaṃ | yathāhuḥ- tīrthaṃ bhāgavataṃ śuddhamupagacchenmanoharam iti | tatastīrthaṃ samāśritya śuddhaṃ bhāgavatāśritam iti ca | smaranti ca- jalaṃ śuddhamaśuddhaṃ vā viṣṇuvāstusamīpataḥ | viṣṇugaṅgāsamaṃ tīrthaṃ mahāpātakanāśanam || bhavadvidhā bhāgavatīstīrthabhūtāḥ svayaṃ prabho [vibho gha] | tīrthīkurvanti tīrthāni svāntasthena gadābhṛtā || ye bhajanti jagadyoniṃ vāsudevamanīśvaram | na tebhyo vidyate tīrthamadhikaṃ rājasattam || yatra bhāgavatāḥ snānaṃ kurvanti vimalāśayāḥ | tattirthamadhikaṃ viddhi sarvapāpapraṇāśanam || iti | snānavidhiḥ tatra draṣṭavyam evaṃ gṛhītasnānopakaraṇastīrthamāsādya mukhaśodhanaparyantaṃ kṛtvā vakṣyamāṇakrameṇa tīrthāvagāhanādipūrvakaṃ sarvakriyāmūlabhūtaṃ snānamācaret | prātaḥsnānasya nityatvaṃ prabhāvaśca tatra tatra [atra gha; tatra tatra ka kha ga ṅ ca jha] varṇabhedena snānaniyamaṃ smaranti pitāmahādayaḥ - apo'vagāhanaṃ snānaṃ vihitaṃ sārvavarṇikam | mantravat prokṣaṇaṃ cāpi dvijātīnāṃ viśiṣyate || iti | tatra śaktasya vāruṇameva snānam | tadaśaktasya tu- gauṇasnānāni na snānamācaredbhuktvā nāturo na mahāniśi | na cānyavastramācchādya nāvijñāte jalāśaye || ityādibhistatpratiṣedhāt snānāntarāṇi bhavanti | teṣu ca vāruṇānantaramākaṇṭhasnānam aśaktāvaśiraskaṃ vā iti smarāṇāt | tatrāpyaśaktasya [asamarthasya gha] kāpilam | tasminnapyaśaktasya tattacchāstroditeṣu pārthivāgneyavāyavyadivya[pārthivavāyavyamāntra ka jha] māntramānasātmadhyānapañcāṅgapuruṣāntarakṛtasparśapūrvakā[spṛ ṣṭipūrvvka gha ṅ cha]vagānarūpeṣu snānāntareṣu tatkālasaṃbhāvitam | tatrāpi svaśakyaṃ kuryāt | āha caivaṃ kratuḥ - prākchaucaṃ snānamādeyaṃ brāhmaṃ vā snānamiṣyate | vṛddhāturāṇāmuṣṇādbhiryogāṅgairvā yamādibhiḥ || iti | atra yadhādhikāramiti vivakṣā | evaṃ coktaṃ pārameśvare - vinā vividhasaṃparkariḥ pañcāṅgaṃ snānamācaret | mukhaṃ karadvayopetaṃ pādau kaṭitaṭāvadhi | strīsaṅgādyupaghāteṣu snānaṃ kuryādyathāvidhi || iti | śītodakasnānāsamarthasya uṣṇodakasnānam | taccanupahatasyāpratiṣiddheṣu divaseṣveva | evaṃ śaktyādyanuguṇaṃ snānaṃ kuryāt | balānurūpaṃ ca snānaṃ pratyekaṃ samuditaṃ vā saṃjagṛhuḥ - divyāpyamāntravāyavyabhaumataijasamānasaiḥ | etaiḥ samastairyastairvā kṛtaśuddhiryathābalam || iti | anyathā tvakarmaṇyo bhavati snāmulāḥ kriyāḥ sarvāḥ iti vidhānāt | atriśca snānajapahomadānānāṃ nityatvamāha - asnātāśī malaṃ bhuṅkte ajapaḥ pūyaśoṇitam | ahutāgniḥ kṛmiṃ bhuṅkte adātā kīṭamaśnute || iti | saṃdhyopāsanam arghyadānaṃ ca evaṃ snātaḥ kṛtordhapuṇḍraḥ snānāṅgaṃ bhagavadātmakadevarṣipitṛtarpaṇaṃ kṛtvā ācamya mantraprokṣaṇamantrācamanapunaḥprokṣaṇasvātmapariṣecanāni svasūtrasaṃhitoktaprakāreṇa kṛtvā [kṛtvā iti padaṃ gha kośādanyatra na dṛśyate] gāyatryābhimantritajalamādityāntaḥsthitāya paramātmane'rghyarūpaṃ dadyāt | atra jalāñjaliprakṣepastririti sanatkumārāya pitāmahaḥ prāha - ubhābhyāṃ toyamādāya gastābhyāṃ susamāhitaḥ | gāyatryā cābhimanvyāpastāravyāhṛtipūrvayā | raverabhimukhastiṣṭhannurdhvaṃ triḥ saṃdhyayoḥ kṣipet || iti | tato vajrībhūtatajjalanihatamandehākhyarakṣonirasanapāpmāvadhūnanārthaṃ pradakṣiṇaṃ prakramya [parikramya ka ca jha] mārgaśīrṣādimāseśān keśavādīn [deśavādīn iti padaṃ gha kośa eva vidyate] gāyatrīmāvāhya aṣṭottarasahasramaṣṭottaraśataṃ yathāśakti daśāvarāṃ vā [aṣṭottarsahasramaṣṭottaraśataṃ gāyatrīṃ kha; aṣṭottarasahasramaṣṭottaraśataṃ vā gāyatrīṃ ga; aṣṭottarasahasramaṣṭottaraśataṃ yathāśakti daśāvaraṃ vā gāyatrīṃ gha; aṣṭottarasahasramaṣṭottaraśataṃ vā yathāśakti gāyatrīṃ iti nikṣepacintāmaṇau] gāyarīṃ japet | na caṅkramanna ca hasanna pārśvamavalokayan | na padā pādamākramya na caiva hi tathā karau || ityādayaśca japakālaniyamāḥ | aṣṭākṣarajapaḥ madbhaktā ye naraśreṣṭha madgatā matparāyaṇāḥ | madyājino manniyamāstān prayatnena pūjayet || teṣāṃ tu pāvanāyāhaṃ nityameva hudhiṣṭhira | ubhe saṃdhye'dhiṣṭhāmi hyaskannaṃ tad vrataṃ mama || tasmādaṣṭākṣaraṃ mantraṃ [atra ca mantraśabdaḥ sarveṣu kośeṣu ca napuṃsakāntatvena dṛśyate] madbhaktairvītakalmaśaiḥ | saṃdhyākāleṣu taptavyaṃ satataṃ cātmaśuddhaye || iti śrīvaṣṇavadharmaśāstroktaśīmadaṣṭāvakṣarajapo'pi yathāśakti saṃdhyāyāmavasare kāryaḥ [saḍhyāyāmeva kāryaḥ iti ca kośe pāṭhāntaratayā nirdiṣṭam] prāṇāyāmena śatrakṛtvaḥ praṇavavyāhṛtisaṃbhedaviśeṣeṇa daśakṛtvo gāyatrījapaṃ sahasratulyaṃ bodhāyanādayaḥ smaranti ca phalatāratmyaṃ smaryate | tatraiṣā kāṣṭhā- anantaṃ viṣṇusaṃnidhau iti | gaṇanāyāṃ ca karākṣasūtrayoryathāśakti vikalpataḥ karaṇatvam | uktaṃ ca jayākhyasaṃhitāyām japaṃ tu dvividhaṃ kuryādakṣasūtrakarārpitam iti | akṣasūtrārpitaṃ karārpirtaṃ vetyarthaḥ | tadeva viśeṣitaṃ śrīsāttvate sphāṭikenākṣasūtreṇa svakairvā karaparvabhiḥ iti | atra sphāṭikenetyakṣamālāvargodāharaṇam śāstrāntreṣu padmākṣamālādīnāmādhikyasmaraṇāt | phalaviśeṣārthaṃ tu maṇimuktāmayādyakṣamālābhedāḥ | pratiṣṭhāviśeṣādi niyamāśca tatra tatra prapañcyante | kare'pi śaṅkhapadmamudrādibhedāśca [śaṅkhapadmamudrāśca ṅ cha] | tatraiṣa sāraḥ - kaniṣṭhāmūlamārabhya prādakṣiṇyakrameṇa tu | anāmikāntaṃ deveśa [deveśi gha ṅ cha] japet koṭisahasrakam || iti | bodhāyanīye tu śrīmadaṣṭākṣaravidhāvevamuktam - kriyāyāgād daśaguṇo japayajñaḥ prakīrtitaḥ | uccācchataguṇo jñeya upāṃśuścet smṛtastadā | upāṃśormānasaḥ proktaḥ sahasraguṇato'dhikaḥ || iti | anyadapi tatroktam japamadhye gururvāpi vaiṣṇavo yaḥ samāgataḥ | saṃbhāṣaṇādipūjāṃ tu tasya kṛtvānumānya ca | anuśrāvya tataḥ kṛtvā japaśeṣaṃ samāhitaḥ || sarvasya prabhavo yasmādviṣṇupādāśrayā narāḥ | tanmūlataḥ kriyāḥ sarvāḥ saphalāstu bhavanti hi || iti | nāradīye śrīmadaṣṭākṣarabrahmavidyāyām - sarvaḥ sapraṇavo japyo japādapraṇavādapi | sahasra iti vijñeyaḥ praṇavo hyakṣaraṃ param || asaṃkhyātācca saṃkhyātaḥ sahasraguṇa ucyate | saṃkhyātādapi sāhasraṃ sordhvapuṇḍratanorjapaḥ || ityuktam | evam vidhiyajñājjapayajño viśiṣṭo daśabhirguṇaiḥ | upāṃśuḥ syācchataguṇaḥ sahasro mānasaḥ smṛtaḥ | uccairjapādupāṃśuḥ syādviśiṣṭo daśabhirguṇaiḥ | jihvājapaḥ śataguṇaḥ sahasro mānasaḥ smṛtaḥ || ityādikamapi dṛaṣṭavyam | sūryopasthānam evamā sūryodayāt pūrvottarāśābhimukhastvaparottaradiṅmukhaḥ ityādismṛtyanusāreṇa prāṅmukhaḥ prāgudaṅmukho vā tiṣṭhan gāyatrīmāvartya pūrvavat kṛtaprāṇāyāmatrayaḥ saṃdhyopasthānasaṃkalpapūrvakam uttame śikhare iti mantreṇa gāyatrīmanujñāpya svasūtroktairmantrairādityamaṇḍalāntaḥsthitaṃ bhagavantamupasthāya sapradakṣiṇaṃ bhagavadātmakasaṃdhyādipañcakanamaskāraṃ kṛtvā sa yaścāyaṃ puruṣe | yaścāsāvāditye | sa ekaḥ ityadhītaṃ hṛdayāntaḥsthitaṃ paramātmānamabhivādya praṇamya [digādinamaskāramapi pūrvapūrvopadeśa ka kha ga ca jha] digādinamaskāraṇāmapi svapūrvapūrvopadeśānuṣṭhānapāraṃparyamasti cet tatrāpi bhagavadātmakadhyānapūrvakaṃ praṇamet | evaṃ tu upasthānaprakāraṃ pitāmahaḥ sanatkumārāyāha- etābhiḥ prāñjalirnityaṃ vispaṣṭoditamaṇḍalam | sahasraraśmiṃ bhargaṃ [bhagavantaṃ ka kha ga] tamupatiṣṭheddivākaram || tatastasmai namaskṛtvā saṃdhyāyāḥ pañca devatāḥ | pradakṣiṇanamaskārairdiśaścaivopatiṣṭhate | paramātmānamātmānaṃ bhāvayitvā dvijottamaḥ [dvijottama kha ga gha] || iti | ādhāraśaktyāditarpaṇam tata ādhāraśaktyādipāriṣadāntān devarṣipitṝṃśca bhagavadātmakān dhyātvā praṇavapūrvakaistattanāmabhiḥ saṃtarpya śucau [deśe ka kha ga] sthale snānavastraṃ niṣpīḍya ācamya āvāhitatīrthaṃ mantrāṃśca svātmani samāharet | tatra yadyapyārṣī vaṣṇavī prājāpatyeti trividhāḥ saṃdhyopāstibhedāḥ [ātmani ka ca jha] tattatsaṃhitāsūcyante tathāpi tāsāṃ saṃhitānāṃ luptaprāyatvena tattatprakārāṇāṃ durjñānatvāt pārameśvaraparamasaṃhitādiṣu pari[paridṛśyamāna ka kha ga ca jha] pūrṇadṛśyamānasaṃdhyopāsanaprakārabhedānāmapi yathāvadupadeśānuṣṭhānapāraṃparyāsiddheḥ bhagavacchāstrasaṃhitāsveva [svasūtrasaṃhitācāra ka kha ga ca jha] svasūtroktasaṃskārācārābhyanujñānāt prathamaparigṛhītaparityāge nirbandhābhāvāt yathāsūtramanuṣṭhāne'pi bhagavatsamārādhanarūpatvasiddheḥ svasūtravihitameva saṃdhyopāstyādikaṃ [saṃdhyopāsanādikaṃ ka jha; saṃdhyopasthānādikaṃ kha ga ca] kartumucitam | uktaṃ hi nāradīye svasūtravihitān vāpi viṣekādīn samācaret ityādi | pādme ca śaucācamanantadhāvanasnānāni yathākramaṃ vidhāyānantaramevaṃ saṃdhyopāsanamuktam - ācamya prokṣayeddarbhavāribhirmantravattanum | oṃpūrvayā ca gāyatryā vāribhiścābhimantritaiḥ || ātmānaṃ pariṣicyordhamutkṣipet salilāñjalim | yoddhukāmāni rakṣāṃsi saṃdhyayorubhayorapi || śāmyanti tairvajrabhūtairhatāni preritairjalaiḥ | prāyaścittaṃ tu hiṃsāyāḥ parikramya pradakṣiṇam || tarpayeduaviśyātha svaśākhoktairmantrairdhyeryaṃ hṛdi sthitam | abhivādya gurūn vṛddhāṃstathā bhāgavatān kramāt || iti | ata eva hi śrīmadbhaṭṭārakairuktam - prātarutthāya saṃsmṛtya hariṃ taccaraṇotthitām | gaṅgāṃ vibhāvya [vigāhya ka ca] tīrthāmbhastatastadavagāhya ca || śrutismṛtyuditaṃ karma yāvacchakti parātmanaḥ | ārādhanarvenāpādya sordhvapuṇḍraśca tarpayet || iti | tadgurubhiḥ śrīvatsāṅkamiśrairapi vaṭukapūrṇābhyarthanayā abhigamanasāramupadiśadbhirādāvuktam prātarutthāya svaguroścaraṇāravinde svātmānaṃ samarpya kṛtārthaṃ nirbharaṃ svātmānamanusaṃdhāya snānādikaṃ svakarma kṛtvā śucau deśe āsīnaḥ ityādi | vaṅgivaṃśeśvaraiśca - dhṛtordhvapuṇḍro devarṣipitṝn saṃtarpya mantrataḥ | prayataḥ parayā [prapannaḥ parayā ka ca jha; prapattiparayā kha ga ṅ cha; prapattiphalayā gha; prayataḥ parayā iti vaṅgīśakārikāpāṭhaḥ] bhaktyā svamarmārādhyamacyutam || ādityamaṇḍalāntaḥsthaṃ praṇamya manasā smaran | saṃdhātṛtvena sarveṣāṃ saṃdhyeti parikīrtitam || śrutismṛtyuditaṃ karma [śrutismṛtyuditaṃ samyak gha; śrutismṛtyuditaṃ sarvam iti kārikāpāṭhaḥ] svavarṇasvāśramocitam | phalābhisaṃdhirahitaṃ parabrahmārcanātmakam || nyasya kartṛtvabhoktṛtve svāmitvaṃ ca parātmani | nityanaimittikaiḥ kāmyaiḥ karmabhiśca samanvitaḥ || gāyatrījapaparyantaṃ mantrācamanapūrvakam | sāṃdhyaṃ karmākhilaṃ sādhu samāpya ca yathāvidhi || tataḥ svakarmabhoktāramādityāntaravasthitam | upasthyāya svakarimarntrairnārāyaṇamatandritaḥ || ityādi | saṃdhyārdhye bhagavadarghyatvabhāvanam atra gāyatryabhimantrijalāñjaliprakṣepe bhagavadarthyarūpatvamapi bhāvanīyatayā saṃgṛhītaṃ nārāyaṇamunibhiḥ - āpo hītyādibhirmantrairvācakaiḥ paramātmanaḥ | saṃprokṣya mantrācamanaṃ mantraistatpradipādakaiḥ || ādityāntaḥsthitasyārghyaṃ vitīrya paramātmanaḥ | pratipādikayā viṣṇoḥ sāvitryā taṃ japeddharim || dhyāyan japtvopatiṣṭheta tameva puruṣottamam | nārāyaṇātmakān devānṛṣīn saṃtarpayet pitṝn || tata ādhāraśaktyādīn sarvān pāriṣadāntakān | saṃpīḍya tīre tadvastraṃ punarācaya vāgyataḥ | pāṣaṇḍādibhirālāpadarśanādīni varjayet || iti | yathopadiṣṭasaṃdhyānādare ca doṣaṃ smaranti - saṃdhyānādare doṣaḥ anāgatāṃ tu ye pūrvāmanatītāṃ tu paścimām | saṃdhyāṃ nopāsate viprāḥ kathaṃ te brāhmaṇaḥ smṛtāḥ || sāyaṃ prātaḥ sadā saṃdhyāṃ ye na viprā upāsate | kāmaṃ tān dhārmiko rājā hīnamarmasu [śudrakarmasu gha ṅ cha] yojayet || iti | sa eṣa saṃdhyākramaḥ | brahmayajñaḥ atha brahmayajñaṃ pratyakṣataittirīyaśrutyādyanusāreṇa udita āditye kuryāt mādhyaṃdinānantaraṃ vā bhojanāt pūrvameva[mādhyaṃdināntarameva vā bhojanāt pūrvaṃ ka kha jha] vā yatra dvacidavasare vā | tīrthāsannabhagavadālayapraṇāmaḥ tīrthasnānasamanantaraṃ mahābhāratoktaprakāreṇa tīrthāsannaviṣṇvāyatanaṃ ca namaskuryāt | bhagavanmandirapraveśadaśāyāṃ kartavyasya diṅmātraṃ darśitaṃ śrīsāttvate - prāsādaṃ devadevīyamācāryaṃ pāñcarātrikam | aśvatthaṃ ca vaṭaṃ dhenuṃ satsamuhaṃ gurorgṛham || dūrāt pradakṣiṇaṃ kuryānnikaṭāt pratimāṃ vibhoḥ | daṇḍavat praṇipātaistu namaskuryāccaturdiśam || na yānapādukāruḍho na sopānatkapādabhṛt | na vikṣiptamanā bhūtvā saṃviśedbhagavadgṛham || iti | tatra ca pradakṣiṇāni praṇāmāśca yugmān kuryāt ekatripañcasaptādigaṇanā viṣamaṃ hi yat iti viṣamapratiṣedhāt | praveśe nirgame caiva viṣvaksenanatiṃ caret iti vidhānāt viṣvaksenaṃ tattaddvārapālāṃśca praṇamyānujñāpya tatra tatra praviśet [tatra praviśet ka kha ga jha] | cakravad bhrāmayennāṅgaṃ pṛṣṭhabhāgaṃ na darśayet | paścādbhāgena nirgacched devatāsaṃnidhau sudhiḥ || iti | praviṣṭaścāṣṭāṅgena tattaddeśakālaśakyena mastiṣkasaṃpuṭaprahvāṅgapañcāṅgadaṇḍādiṣu anyatamena vā praṇamet | tatrāṣṭāṅgapraṇāmaṃ praṇāmaprakārāḥ manobudhyabhimānena saha nyāya dharātale | kūrmavaccaturaḥ pādān śirastatraiva pañcamam || iti sāttvatoktamudāhariṣyati bhāṣyakāraḥ | mastiṣkādipañcakaṃ tu śrīvaikhānasaśāstre paṭhitam - sa mastiṣkapraṇāmaḥ syādañjaliṃ mastake nyaset | praṇāmaḥ saṃpuṭaḥ sa syāddhṛdaye'ñjalimarpayet || pralhādaḥ saṃpuṭaṃ kuryāt sā prahvāṅganamaskriyā | pādāṅgulibhyāṃ jānubhyāṃ śirasā cāvaniṃ spṛśan || baddhañjalirnamaskuryāt sa pañcāṅga udāhṛtaḥ [udīryate gha ṅ cha] | pādau hastau prasāryaiva śete bhumau ca daṇḍavat | sa danṇḍāṅgapraṇāmaḥ syāt praṇāmānevamācaret || iti | saṃkarṣaṇasaṃhitāyāṃ sukṛtapraṇāmaprakaraṇe tvevaṃ praṇāma uktaḥ ##- lallaṭedarajānvaṅdhriyugāgrānūrdhvagau karau | bhumau saṃdhāya manasā vāsudevamanusmaran || iti | evaṃ cāṣṭāṅgapraṇāmaḥ smaryate - urasā śirasā vācā manasā ca kapolataḥ | padbhyāṃ karābhyāṃ jānubhyāṃ praṇāmo'ṣṭāṅga ucyate || iti | rahasyāmnāyabrāhmaṇe ca namaskāraprakaraṇe jānubhyāṃ pāṇibhyāṃ śirasā ca nantavyaṃ bhavati ityādinā pūrṇanamaskārasvarūpādikamupadiśya tatphalaṃ coktam- sarvaiḥ karaṇairnaman samagro namati | samagro naman āptakāri bhavati | āptakāri bhagavantamāpnoti iti | evaṃ dvādaśāṅgapraṇāmādikaṃ tatra tatra draṣṭavyam | ekahastena namanaṃ tu śrībhāgavat pratiṣiddham - ekena pāṇinā yastu praṇamet puruṣottamam | nyāyyastasya karaccheda iti dharmavido viduḥ || iti | añjalitvamapi hyasya [añjalitvamapyasya ka kha ga ca jha] nāsti tau yuvatāvañjaliḥ pumān iti naighaṇṭukapāṭhāt | cāmaragrāhiṇīprabhṛtīnāṃ tu vyāpṛtānyahastatayā ekahastanamanābhyanujñā | ato'vajñādimulaikakaranamane karacchedadaṇḍānuśāsanamiti yathā tathā vāpi sakṛt kṛto'ñjaliḥ ityādīnāmavirodhaḥ [ityādīnāmapyavirodhaḥ gha] | yogyatāyāṃ satyāṃ dvābhyāṃ pāṇibhyāṃ praṇamato'pi ūnatvamāmananti yathā hyayam devalapāṇibhyāmeva namati na jānubhyāṃ na śirasā ekena jñānena namati sparśaviśeṣajñānena [sparśaviṣayaviśeṣa cha] hīyate | itarāṇi jñānāni karmaṇaḥ | ekena naman ūno namati | ūno naman anāptakāri bhavati | anāptakārī na bhagavantamāpnoti iti | āvāryanāmagrahaṇe [ācāryadarśane ka kha ga ṅ ca cha jha] bhagavannamagrahaṇe [bhagavato nāmagrahaṇe gha] ca añjalibandhādikaṃ tatra tatra grāhyam | darśitaścāyamācāraḥ saṃbhavaparvaṇi vyāsaprastāve maharṣeḥ kīrtanāt tasya bhīṣmaḥ prāñjalirabravīt iti | bhagavatsevāprakāraḥ evaṃ yathāraṃ praṇamyotthitaśca [cakāraḥ ka ca jha kośeṣu nāsti] bhagavataḥ purastād dakṣiṇato'vasthāya guruparaṃparayā bhagavantaṃ śaraṇamupagamya pāvanamanoharataddarśanānandabṛṃhitasarvāṅgaḥ prītiparīvāharūpāṇi stavyastavapriyavaśīkaraṇāni stotrāṇi paṭhet | bhagavadarcāvatāradarśanamāhātmyaṃ [māhātmyaśabdo gha kośādanyatra nāsti] caivamuktaṃ śrīpauṣkare - iti | anyatra tu mahatāmapi pātakānāṃ prāyaścittatayā vidhīyate - aharekaṃ harerbimbamāpīṭhādavalokayet iti | ā pīṭhānmauliparyantaṃ paśyataḥ puruṣottamam | pātakānyāśu naśyanti kiṃ punastūpapātakam || ityādi ca | stutisaṃkīrtanādeśca prabhāvaḥ - eṣa me sarvadharmāṇāṃ dharmo'dhikatamo mataḥ | yadbhaktyā puṇḍarīkākṣaṃ stavairarcennaraḥ sadā || kalau saṃkīrtya keśavam kalerdoṣanidhe rājannasti hyeko mahān guṇaḥ | kīrtanādeva kṛṣṇasya muktabandhaḥ paraṃ vrajet || ityādiṣu grāhyaḥ | bhagavatprasādasvīkāraprakriyā atra bhagavatprasādalabdhaṃ tulasīpādodakādikaṃ yatkiṃcidapi praṇipātpuraḥsaraṃ harṣotphullakapolaḥ śirasā saṃbhāvyaḥ yatharhamupayuñjīta | atra pratāpabhūparacitastathācamananirṇayaḥ ityādau śiṣṭāḥ paṭhanti - [āmrekṣukhaṇḍa gha ṅ cha] āmrekṣudaṇḍatāmbūlacarvaṇe somapānake | viṣṇvaṅghritoyapāne ca nādyantācamanaṃ smṛtaṃ || iti | tanmūlabhūtā cātharvaṇaśrutirnārāyaṇamunibhiḥ saṃgṛhītā bhagavān pavitraṃ vāsudevaḥ pavitraṃ tatpādau pavitraṃ [tatpādau pavitraṃ ka jha kośayoḥ nāsti] tatpādodakaṃ pavitraṃ na tatpāna ācamanaṃ yathā hi some iti | evaṃ bhagavatsevayātmānaṃ kṛtārthaṃ manyamāno bhagavadanujñayā dvacinnibhṛtamupaviśya japādibhirupāsīta | bhagavanmantire ca tattacchāstroditān apacārān pariharet | evaṃ tu śrīvārāhe purāṇe dvātriṃśadapacārāḥ paṭhitāḥ - dvātriṃśadapacārāḥ śrīdharaṇyuvāca- devadeva jagannatha śrutaṃ tvatto mayākhilam | yān kṛtvāyogyatāṃ yānti tava veśmapraveśane | tān brūhi devadeveśa bhaktavatsala mādhava || śrībhagavānuvāca- apacārānaha vakṣye tacchṛṇuṣva vasuḍhare || gītavāditranṛttadipuṇyākhyānakathāśca ye | lopayantyaśca pāruṣyairmama veśmasu mānavāḥ || te yānti vasudhe pāpā narakānekaviṃśatim | tataste'pi mahābhāge gārdabhīṃ yonimāśritāḥ || vartante tatra vai devi sapta janmāni saukarīm | vastreṇācchādya dehaṃ tu yo naraḥ praṇamettu mām || śvitrīṃ ca jāyate mūrkhastrīṇi janmāni bhāmini | kṛṣṇakambalasaṃvīto yo naraḥ praṇamettu mām || caṇḍālayonitāṃ yāti janmāni [bhuvi gha] nava pañca ca | tailenābhyaktasarvāṅga upānadgūḍhapādakaḥ || yo naraḥ praviśed gehaṃ mama bhūtadhare śubhe | sa yāti gṛhapālānāṃ yonau [gṛhajālānāṃ yoniṃ gha ṅ cha] janmatrayaṃ śubhe || nakharomāṇi yaścaiva keśāsthīni tathaiva ca | yaḥ kṣipenmama geheṣu tasya pāpaphalaṃ śṛṇu || mākṣikīṃ yonimāśritya nakharomacitastathā | sapta janmāni tatraiva narakānekaviṃśatim || tāmbūlaṃ carvitaṃ yastu prakṣipenmama mandire | sa yāti narakaṃ ghoraṃ yāvadābhūtasaṃplavam || tato mukto mahābhāge śunako'parajanmani | saṃsthitastrīṇi janmāni vasatyeva na saṃśayaḥ || niṣṭhīvanakaro yastu mandire mama sundari | krimibhakṣye pated ghore narake pāpakṛnnaraḥ || śloṣmātakatarurbhūtvā jāyate janmapañcakam | śmāśānamadhye gatvā tu yo naro māmathārcayet || saptajanmakṛtāt puṇyāt tatkṣaṇānmucyate nara | sārgālī [mārālīṃ gha] yonimāśritya vasejjanmatrayaṃ śubhe || mutrayenmandire yastu mama devi śubhānane | sa mūtragartanarake patatyeva hyavākchirāḥ || tasmānmuktastu raktādinimbaka[bimbakadruma ṅ cha]drumamāsthitaḥ | janiṣyati varārohe hyaṣṭajanmāni saukarīm || purīṣaṃ vā prakurvīta yo naro mama mandire | sa yāti narakān ghorān paryāyeṇaikaviṃśatim || tato mukto mahābhāge viṣṭhāyāṃ jāyate krimiḥ | anugamya tathā pratamicchayā yastu mānavaḥ || ārādhitumathecchenmāṃ sa vrajatyadhamāṃ gatim | balibhugyonitāṃ yāti janmāni bhuvi bhūdhare || bharaṇaṃ tu tathā kṛtvā mṛtkasya vasuṃdhare | mandiraṃ na praveṣṭavyaṃ praviṣṭasya phalaṃ śṛṇu || cāṇḍālīṃ yonimāśritya janmakṛnnava pañca ca | bhaviṣyati varārohe vyādhaḥ krūro'tha niṣṭhuraḥ || bhuktvā śrāddhaṃ mahābhāge manujo māmathārcayet | caṭakatvamanuprāpya tato godhāvapurgataḥ || chāyāmākramya yo mohādvimānasya vasuṃdhare | pradakṣiṇamakurvastu yastiṣṭhenmatipūrvakam || tiṣṭhet sa kānane śunye kaṇṭakarbahubhirvṛtaḥ | phalapuṣpavihīnaśca araṇye śūnyavṛkṣatām || samipe mandirasyāpi śakṛnmūtraṃ karoti yaḥ | sa tiṣṭhedraurave ghore varṣāṇāmayutaṃ śatam || tato'pi manujo mukto grāmasūkarajātitām | grāme janmaśataṃ subhru viṣṭhābhūk sūkarastathā || anibaddhapralāpān ye kurvate mama saṃnidhau | te'pi tittiritāṃ gatvā jāyante janmapañcakam || āropitaṃ pradīpaṃ ye nayantyanyatra mandirāt | andhāste'pi bhaviṣyanti janmāni nava pañca ca || kathāyāṃ kadhyamānāyāṃ mandire me varānane | anāhṛtya ca ye yānti teṣāṃ pāpaphalaṃ śṛṇu || badhirāste bhāviṣyanti mūkā vai janmapañcakam | pādau prasārya ye gehe śerate me narādhamāḥ || lālāṃ visṛjya cocchiṣṭāṃ teṣāṃ pāpaphalaṃ śṛṇu | toyahīne'tiraudre ca vane vai śunyavṛkṣatām || jāyante sapta janmāni tataścaṇḍālatāmiyuḥ | daridrāścaiva mūrkhāśca bhaviṣyanti trijanmakam || anyadevārthasaṃdiṣṭaiḥ puṣpairyo māmadhārcayet | mamaiva tu mahāgehe maṇḍūkatvaṃ vrajanti te || janmadvayaṃ tu vai mūḍhāḥ śūdrātāṃ yānti te narāḥ | anyadevagṛhaṃ gatvā hyasnātvā yo vrajed gṛham || mamaiva vasudhe tasya phalaṃ pāpasya me śṛṇu | gṛhād gṛhamatho gatvā bhikṣārthī kṣudhitaḥ svayam || bhikṣāmalabdhvā tatrāpi daridro jāyate naraḥ | catvāri caiva janmāni teṣāmante ca yo'budhaḥ || caṇḍālayonimāpnoti janmāni daśa pañca ca | anyadevasamaṃ yastu manyate māṃ tu so'dhamaḥ || caṇḍālayonitāṃ yāti janmāni nava pañca ca | kusumānāṃ nivedyānāṃ gandhamāghrāti yo naraḥ || sa pūtigandhasaṃyuktaḥ kuṣṭhī caiva dhare śubhe | bhavai trīṇi janmāni bhavatyeva na saṃśayaḥ || viṣṇusthānasamīpasthān viṣṇusevārthamāgatān | śvapacān patitān vāpi spṛṣṭvā na snānamācaret || utsave vāsudevasya yaḥ snāti sparśaśaṅkayā | svargasthāḥ pitarastasya patanti narake kṣṇāt || pibet pādodakaṃ viṣṇorvaiṣṇavānāṃ viśeṣataḥ | tatra nācamanaṃ kuryādyathā some dvijottamaḥ || prakāranteraṇa dvātriṃśadapacārāḥ iti śrīvārāhe purāṇe dharaṇīpraśne dvātriṃśadapacāro nāma pañcacatvāriṃcātra ca uktānuktasamuccayaḥ kāryaḥ | tatreyamekā prakriyāḥ ##- apacārāstathā viṣṇordvātriṃśat parikīrtitāḥ | yānairvā pādukarivāpi gamanaṃ bhagavandṛhe || devotsavādyasevā cāpraṇāmaśca tadagrataḥ | ekahastapraṇāmaśca tatpurastāt pradakṣiṇam || ucchiṣṭe caiva cāśauce bhagavadvandanādikam | pādaprasāraṇaṃ cāgre tathā paryaṅkabandhanam || śayanaṃ bhojanaṃ caiva [mithyā gha ṅ cha] mudhābhāṣaṇameva ca | uccairbhāṣā vṛthā jalpo rodanādyaṃ ca vigrahaḥ || nigrahānugrahau caiva strīṣu sākūtabhāṣaṇam | aślīlakathanaṃ caivāpyadhovāyuvimokṣṇaṃ || kambalāvaraṇaṃ caiva paranindā parastutiḥ | śaktau gauṇopacāraścāpyaniveditabhakṣaṇaṃ || tatatkālodbhavānāṃ ca phalādīnāmanarpaṇaṃ | viniyuktāvaśiṣṭasya pradānaṃ vyañjanādiṣu || pṛṣṭhīkṛtyāsanaṃ caiva pareṣāmabhivādanam | gurau maunaṃ nijastotraṃ devatānindanaṃ tathā || iti | evaṃ prakriyāntarāṇyapi tatra tatra grāyhāṇi | tathā- pramādādapi kīlālaṃ yaḥ spṛśedvaiṣṇavao naraḥ | upacāraśatenāpi na kṣamāmi vasuṃdhare || svādīnaśayanaṃ jalpaṃ svādhyāyaṃ ca viśeṣataḥ | āsanārohaṇaṃ caiva na kuryāt keśavālaye || yo viṣṇoḥ pratimākāre lohabhāva karoti ca | yo gurau mānuṣaṃ bhāvamumau narakapātinau || ityādyuktānyapacārāntarāṇyapi draṣṭavyāni | evaṃ bhagavanmandire sāvadhānaḥ parihṛtāpacāraḥ pūrvavat praṇmya viṣvaksenādīn anujñāpya nirgacchet | prārarhomābhigamane tataḥ svadevādhiṣṭhitamāśramagṛhādikamāgatya suprakṣālitapāṇipādaḥ svācāntaḥ svarṇarajatatāmrādipātraiḥ svayaṃ pūrvāhṛtena maṇikasthena vā vāriṇā gṛhaṃ saṃprekṣya svasūtravidhinā svāgniṃ bhagavadātmakaṃ hutvā devagṛhamāgatya durāt praṇamet | atra caivamabhigamanaṃ vaṅgiṃśevaraidarśitam- tataḥ kumbhaṃ samādāya śucināpūrya vāriṇā | harerārāvanārthāya maunī niyatamānasaḥ || pāṣaṇḍāvekṣaṇādīni varjayan [varjayet ka kha ga ṅ ca jha] yatnataḥ pathi | dhyāyan nārāyaṇaṃ devaṃ yāgabhūmiṃ smāśrayet || tataḥ prakṣālya caraṇau svācāntaḥ susamāhitaḥ | brahmacārī gṛhastho vā vānaprastho'thavā muniḥ || svavarṇasvāśramārheṇa vidhinā śraddhayānvitaḥ | samidājyādibhirdravyairmantrairapi yathoditaiḥ || hutvāgnīnagnihotrādāvuktaṃ kālamapi kṣipan | parārāthanarūpeṇa kṛtenaiva svakarmaṇā || kṛte niṣkalmaṣe śuddhe svasmin manasi susthite | labdhādhikāro devasya dhyānārcanajapādiṣu || viniṣkramyāgniśālāyā gatvā yāgagṛhaṃ svakam | arcayitvā parātmānaṃ deśakālādyapekṣayā || patraiḥ puṣpaiḥ phalairvāpi pūjākāloktavartmanā [pūrvakāloktavartmanā gha ṅ cha] | kevalāñjalinā vāpi vihitena yatha tathā || iti | atra parārāvanarūpeṇa karmaṇā śuddhantaḥkaraṇasya dhyānārcanādiṣu adhikāravidhānāt keṣāṃcit kudṛṣṭīnāṃ mataṃ nirastam | uktaṃ ca kuḍṛṣṭimatopanyāsamadhye parakālasūribhiḥ - stutijapanijabimbālokanadhyānasevā- smṛtikathanasamarcākarmabhiḥ śrautadūraiḥ | vṛṣabhaśikharinātha tvāmabhipsanti keci- cchutipathapariniṣṭhaprāpaṇīyāṅghripadmam || iti [iti śabdaḥ ca kośa eva dṛ"yate] | evaṃ ca saṃgṛhītaṃ nārāyaṇamunibhiḥ - pāṣaṇḍādibhirālāpadarśanādīni varjayet | gṛhānāgatya saṃkṣālya pādāvācamya vāgyataḥ || dvārapālānanujñāpya praviśya sadanaṃ hareḥ | abhigamya ca deveśaṃ nibhṛtaḥ parayā mudā | manobuddhyābhimānena saha nyasya dharātale | kūrmavaccaturaḥ pādān śirastatraiva pañcamam || aṣṭāṅgena praṇāmena divyaśāstroditena ca | praṇamet puṇḍarīkākṣaṃ bhaktimārāvanāmitaḥ || dvayena tadvivaraṇaiḥ prapadya prabhumīśvaram | nikṣipya ciramātmānaṃ tatpādābje kṛtī bhavet || iti | iha ca brāhme muhūrte saṃprāpte utthāya śayanāt tataḥ | snātvābhyarcya jagannāthaṃ samidadhānamācaret [samiddānaṃ samācaret gha] || ityetāvat sāttvatoktaṃ sarveṣāṃ [sarveṣāmiti padaṃ gha ṅ cha kośeṣu nāsti] samānam | śeṣaṃ tu tāvat [tāvat śabdaḥ gha ṅ cha kośeṣu nāsti] tattatsaṃhitāniṣṭhānāmeva | evaṃ saṃhitāntareṣu kālāntarakarmatvapi grāhyam | jayākhyasaṃhitāyāṃ tu sarvasaṃhitoktābhigamanaṃ saṃgraheṇoktam - brahmānmuhūrtādārabhya prāgaṃśaṃ vipra vāsare | japadhyānārcanastotraiḥ karmavākcittasaṃyutaiḥ | abhigacchejjagadyoniṃ taccabhigamanaṃ smṛtam || iti | pādme ca ādyantakarmāvacchedena darśitam - kalyāṇācaraṇāntaṃ yat karmajātaṃ caturmukha | utthānādikramādetadabhiyānamudīritam || iti | saṃdhopāsanānantarakṛtyaṃ caivaṃ vivṛtam - abhivadya gurūn vṛdhāṃstathā bhāgavatān kramāt | praviśya svāśramaṃ devamabhigamya yathāvidhi || arcayejjapahomāntaṃ dadyād grāsaṃ gavāmapi | añjanālepanaiḥ sragbhirvāsobhirbhuṣaṇaistathā || alaktakarasādyaiśca tāmbūlamukhaśodhanaiḥ | upeto maṅgalairanyairnayedabhigamakriyām || iti | etena devakāryaṃ tataḥ kṛtvā gurumaṅgalavīkṣaṇaṃ iti smṛtyabhipretamapi vivṛtam | atra ca upeto maṅgalairanyaiḥ [upeto maṅgalairnayedabhigamakriyām iti ka kha ga a jha kośeṣu pūrṇamupāttam] | evaṃ vyāsādyuktadevādinam[devatānamaskāra ka kha ga ca jha; devatādinamaskāra ṅ cha]skāropahāranivedanapuṣpādipradānavṛddhabhivādanagurūpasevana##[# cha]taddhitācaraṇavedābhyāsajapādhyayanadhāraṇatadarthavicāraṇadharmād iśāstravaidikanigamavedāṅgāvekṣaṇaprabhṛtīni prathamakālakartavyāni pūrvādhikāraviśodhitaprakriyayā pratisaḍheyāni | iti vyākhyātamabhigamanam || iti abhigamanam | upādānam athopādānaṃ vyākhyāsyāmaḥ | taccaivaṃ saṃgṛhītaṃ vaṅgivaṃśeśvaraiḥ- prāpte'thāhno dvitīyeṃ'śe svāstramantreṇa dharmataḥ | ārjayitārcanādravyamaśeṣaṃ ca yathoditam || iti | tadetadvyākhyātaṃ nārāyaṇamunibhiḥ- upādānārhāṇi tadanarhāṇi ca dravyāṇi aho dvidīyabhāgena kṣṛṇārāthanatatparaḥ | dravyāṇyārādhanārthāni śāstrīyāṇi samārjayet || prabhūtāni viśuddhāni śuddhadeśodbhavāni ca | araudrāṇyaniṣiddhāni saṃgṛhītāni vaiṣṇavaiḥ || sugandhīni manojñāni puṣpāṇyabhimukhāni ca | [vāsāṃsi ityārabhya devabhogyāni yāni a iti yāvat ka kha ga jha kośeṣu nāsti] vāsāṃsi dhanadhānyāni candanādyanulepanam [candanānyanulepanam ṅ ca cha] || anyāni harivarthāni tāni mūlaphalāni ca | saṃkṣālitāni bahuśo devabhogyāni yāni ca || dadhikṣirājyamukhyāni dravyāṇi ca viśeṣataḥ | uttamānupadaṃśāṃśca mudgamāṣādikānyapi || tāmbulādīni cānyāni sarvāṇyādāya sādaram | yathārḥaṃ tāni saṃskṛtya prakrametārcanaṃ tataḥ || iti | yattūktaṃ śrīsāttvate - prātarutthāya cinvīyāt svārāmāt svayameva hi | pūjārthamastramantreṇa puṣpādīn yatnataḥ sadā || yāyādaraṇyamathavā nirbādhaṃ hi tadārjayet | akaṇṭakadrumotthāśca kaṇṭakadrumajā api || hṛdyāḥ sugandhāḥ karmaṇyā grāhyāḥ sarve sitādayaḥ | ugragandhāstvakarmaṇyāstvaprasiddhastathaiva ca || catuṣpathaśivāvāsaśmaśānāvanimadhyajāḥ | kṣatā aśanipātādyaiḥ krimikīṭasamāvṛtāḥ || varjanīyāḥ prayatnena patrapuṣpaphalādayaḥ | ambujāni sugandhīni sitaraktāni kānicit || yoktavyāni pavitrāṇi nityamārādhane tu vai | sāṅkurāṇi ca patrāṇi bhūgatānyevameva hi || vihitānyarcane nityaṃ yathartuprabhavāni ca | na gṛhe karavīrotthaiḥ kusumairarcanaṃ hitam || viśeṣataḥ sakāmasya siddhibhūtiyutasya ca | ato'nyathā na doṣo'sti doṣa unmattakādibhiḥ || sadyo hṛtānāṃ vihitaṃ tvamlānānāṃ yathākramam [yathākriyam gha; yathākriyaḥ ṅ cha] | pradānamambusiktānāṃ teṣāṃ kāryaṃ na cānyathā || nirdoṣatāṃ prayāntyāśu mantriṇāmavalokanāt | bhavanti bhaktipūtāni hṛnmantraniratātmanām || iti | tadidaṃ niyamaparicchedānuśiṣṭatvāt viṣaryayānarhamavadhātavyam | śaktamadhikṛtya cātra svārasikaṃ svayaṃpravṛttyādikamupadiśyate pakṣāntarasyāpyanyatranujñānāt | atra vaiśeṣikārcanādiṣu kadācit prataḥśabdasya mukhyārthatā anyathā rvabhigamanavidhinā prātaḥkāloparodhāt anyeṣu ca sarveṣu śāstreṣu dvidīyakāla eva dravyārjanavidhānāt | prātaḥśabdena saṃnikarṣavaśāt tvarātiśayasiddhyarthaṃ taducitakālo lakṣyate | sāyaṃ prātardvijātīnāmaśanaṃ śruticoditam itivat | ata evātratyamutthānaṃ ca na svāpānantarabhāvi | apitu tataḥ [puṣpakuśādīnāṃ gha ṅ cha] puṣpaphalādīnāmutthāyārjanamācaret iti jayākhyasaṃhitoktamabhigamanāntaraṃ devasaṃnidherutthānam | iha ca śrīvaiṣṇavadharmaśāstroktapuṣpaniyamaḥ pūrvādhikāre prasaṅgāt darśitaḥ | pādmye tvevaṃ vicitradravyopādānamuktam [drvayopārjanamuktam ka kha ga jha] [upādadyādyathāpurvaṃ ka jha; upādadyādyathāpūjā kha ga ca]upādadyāttathā pūjsāsādhanāni yathātatham | puṣpāṇi phalamulāni vividhānyoṣadhīrapi || dadhyādi ca haviryogyataṇḍulāni [taṇḍulādi gha] guḍāni ca | snānīyānyapi vastrāṇi svādūni salilāni ca || darbhān patrāṇi [parṇāni gha ṅ ca cha ja] samidho yathāśakti yathāvasu | āhṛtya yāñcayārthaivā [yāñcayāptairvā ka jha; yāñcayā tairvā kha ga] pūjāsthāne niveśyayet | nītvopādānasamayamitthaṃ tadanu pūjayet || iti | asyāṃ saṃhitāyāṃ saṃhitāntareṣu puṣpaprakaraṇahaviṣpākaprakaraṇādiṣu [haviḥprakaraṇādiṣu ka kha ga ca jha] ca heyāpādeyasamastadravyavibhāgo draṣṭavyaḥ | atra yāñcayetyukto'[ayaṃ iti śabdaḥ gha ṅ cha kośeṣu na dṛśyate]yamadhamādhamapakṣaḥ svaprayatnakṛtaṃ śastaṃ madhyamaṃ vanyamucyate | adhamaṃ tu krayakrītaṃ yācitaṃ [pārakyaṃ ka kha ga ca jha] tvadhamādhamam || iti puṣpaprakaraṇoktasya sarveṣu dravyeṣvaviśeṣeṇa saṃcaraṇāt | puṣpeṣu varjyāni avarjyāni ca bhojarājastvevaṃ puṣpeṣu rājasatāmasādivibhāgaṃ puṣpāṅkurapatramūladhūpavarjyāvarjyavibhāgaṃ ca [gha kośa eva ca kāro dṛśyate] saṃjagrāha atha puṣpāṇi trividhāni sāttvikāni rājasāni tāmasānīti | śuklāni sāttvikāni | raktāni rājasāni | kṛṣṇāni tāmasānīti | śuklāni dvividhāni śuklavarṇaṃ valarkṣamiti | raktam aruṇamiti [aruṇaṃ ceti ka kha ga ca jha] | raktaṃ tapākusumādivarṇam | aruṇaṃ kiṃśukadivarṇam | pītaṃ dvividham pītaṃ haritamiti | kṛṣṇaṃ dvividham nīlaṃ [śyāmalaṃ ka ṅ ca]śyāmamiti | nīlaṃ tāpiñchādi [nīlaṃ tāpiñchadi kha g ca kośeṣu nāsti] | [kṛṣṇaśyāmaṃ ca] śyāmaṃ viṣṇukrāntādi | phalameṣāṃ bhityate sāttvikādardhaphalāni rājasāni tasmādardhaphalāni [rājasādardhaphalāni ka kha ga ca jha] tāmasāni iti | etāni svārāmotpāditāni [svārāmotpanāni ka jha; svārāmotpannādīni ca] āraṇyāni krītāni pratigrahāvallabdhāni yācitāni [ayācitāni kha ga gha ṅ ca cha] grāhyāṇi puṣpāṇi | tatra svārāmajamuttamam | āraṇyaṃ madhyamam | [krayakrītaṃ gha]krītamadhamam | [ayācitaṃ gha] yācitamadhamādhamam [yācitamadhamādhamam ka kha ga jha kośeṣu nāsti] | pratigrapuṣpe dātureva phalam | kartuḥ kiṃcidbhavenna vā | tasmāt pratigrahalabdhaiḥ puṣpairnārcayet | karavīrau padmau [ketakījāti ka kha ga ca jha] jātimāllikotpalāni tintriṇā[trīṇi gha] tagar campaka śvetārka kuṭaja bakula [kadalī ka kha ga ṅ ca cha jha] kandalī tulasī tamāla vanamāla[vanamālī gha ṅ cha] maruvaka śamī sinduvāra palāśa sahadevī phaṇijjaka puṃnāga vaṃśapuṃnāga kṣudrapuṃnāga mālatī śvetakumuda kandala padma mahāpuṣpa nāga sadābhadrā priyaṅgu bilva vanamallikā yakṣmyagastyadvayaṃ [atasīdvayaṃ cha] vaiṣṇavī karṇikā(ro) dvāvaśokau kuṭajasthā[lakṣmyagastyadvayavaiṣṇavīkarṇikārāśokakuṭajāstathā ka kha ga ca jha] kāraṇḍa nandyāvartadvayakṣudraketakya ityādīni puṣpāṇi | etāni ca tithibhedena grahaṇa ayana saṃkrānti vyatīpāta viṣuvādibhedāt saṃgavādikālaviśeṣācca samagraphalāni bhavanti | tatra tithiṃpuṣpāṇi vaiṣṇavī kandala [vaiṣṇavaye kadalī ka ga ca jha; vaiṣṇavye kandala gha ṅ cha] padma lakṣmī sinduvāra droṇa priyaṅgu mālatī pāṭala ketakī jātimallikā mahājāti palāśāśvatthapatrāṇi tithīnāmānupūrvyeṇa puṣpāṇi gṛhṇīyāt | nandyāvartakaiḥ saṃkrāntyāṃ bhagavantaṃ pūjayet | upanandyāvartakairayane | viṣuve tulasībhiḥ | vyatīpāte phaṇijjakaiḥ | grahaṇe [makarandaiḥ ṅ cha; mandarakaiḥ makarandaiḥ gha] marandaiḥ pūjayet | saṃgave [tattithi ga gha] tattattithiciditaṃ puṣpaṃ gṛhṇīyāt | same padmaiḥ dharme kumudaiḥ karavīrairviṣṇupriye bilvapatrairvirāge bhagavantaṃ pūjayet | atra saṃgavādayaḥ kālā aharahaḥ pravartante | saṃgavaḥ samo viṣṇupriyo dharmo virāga iti pañca kālā adyātmavidbhirupadiṣṭāḥ | udayāt pañcanāḍībhyaḥ [nāḍyaḥ ka kha ga ca jha] saṃgava uktaḥ | tasmāt dviguṇamātrāt[dviguṇamatraḥ ka ca jha] sama upadiśyate | tāvatā viṣṇupriyaḥ | tāvatā dharmaḥ | tāvatā virāga iti | tatra pūrvāparau bhūtvā[bhūtvā ityeva sarvatra pāṭhaḥ] nāḍīdvayataḥ saṃgavādayo muhūrtā uktāḥ | tatra saṃgave vaikuṇṭhasya prītiḥ | same'niruddhasya | viṣṇupriye śiṃśumārasya | dharme baḍavāmukhāgneḥ | virāge kapilasya | ityevaṃ pañcānāṃ pañca prītikālāviśeṣāḥ | divāpuṣpairdivāpūjā mukhyā | rātripuṣpairniśi | vihiteṣvapi sacchidraṃ mukulaṃ jīrṇaṃ paryuṣitaṃ bhuktaśeṣaṃ ghrātaṃ parimlānamaspṛṣṭaṃ jantubhirbhakṣitaṃ [jantubhirbhakṣitaṃ ka kha ga gha jha kośeṣu nāsti] jantubhiradhiṣṭhitamaśubhadeśe puṣpitamāpadyapi na gṛhṇīyāt | pāṇī prakṣālya pātre puṣpāṇi gṛhṇīyāt | pidhāya sthāpayedanātape [apratāpe ka jha ga ca jha] pradeśe yathā na parimlāyate | kevalapuṣpanivedanāt mālā varā | mālāyāḥ srak varā | ekaguṇā mālā | bahuguṇā srak | tatra sūtraiḥ puṣpāṇi na granthīyāt nirmālyasamāni bhavantīti | devoddiṣṭānāṃ nindāṃ na kuryāt praśaṃsāmeva sarvadā kuryāt | devoddiṣṭhaṃ manuṣyo na gṛhṇīyāt devasvaṃ bhavatīti | yatkiṃcit pītavarṇaṃ puṣpaṃ jalajaṃ sthalajaṃ vā tadāpadi saṃgrāhyam | anuktamapi nānyatra [anuktamapyanyatra ka kha ga jha] | tatrāpi varjanīyāni viśeṣeṇa varjayet | karāṇḍaṃ [koraṇḍaṃ ga gha ṅ cha ñ] kṛṣṇavarṇaṃ kapitthaṃ girikarṇikāmra vibhītaka śirīṣa madayantī nirguṇḍi sinduvāra kiṃśuka śalmalī japā arka kanakonmatta kārañja viṣapādapabandhūka mādhavī nīpa arjuna pāṭali ciñcā kośātakī alābu śigrū [śigruḥ ka ṅ ca] ityetāni vṛkṣ'valliṣu viśeṣeṇa [viśeṣeṇa iti padaṃ gha kośa eva dṛśyate] varjayet | yava mudga priyaṅgu niṣpāva śaṇa dūrvā bhūtṛṇa māṣāṇāmevāṅkurāṇi gṛhṇīyāt | anyeṣāmaṅkurāṇi nirmālyasamāni bhavantīti | apāmārga sadābhadrā tulasī bilva aśvattha palāśa dhātakī tamāla gandhapūrṇa kṛṣṇā brāhmī śamīvṛkṣāṇāmeva parṇāni gṛhṇīyāt | utpalānyenāmeva mukulaṃ gṛhṇīyāt | padmotpalādīnāṃ jalajānāṃ dinadvayādūrdhvaṃ paryuṣitatvam | sarveṣāṃ mūlānāmuśīramūlameva viśiṣṭam | devadārukṛtaṃ dhūpaṃ candanāgarumiśritaṃ [vidhūmāṅgāretyārabhya kṛṣṇāgarumiśritaṃ iti yāvat ṅ cha kośayoḥ n dṛśyate] vidhūmāṅgārasaṃbhavaṃ śastam | sālasarjjarasaṃ kṛṣṇāgarumiśritaṃ prāṇyaṅgavarjitamanyaṃ vā dhūpaṃ nivedayet | pātre gavyena sarpiṣā divyena [divyena iti padaṃ gha kośe nāsti] tailenāpi kṛtaṃ sūtravartiyutaṃ sukhāniladīpito dīpo bhavet | dukūlaṃ kṣaumaṃ netram sūtraṃ vā kārpāsikaṃ sugandhadhūpitaṃ navaṃ vastraṃ bhavet | hemaratnamayamābharaṇaṃ dadyāt | doṣayuktaṃ bhuktapūrvaṃ vā manuṣyairnābharaṇaṃ bhavet iti | tadetannanāsaṃhitāparāmarśasamuddhṛtasārabhūtasya [sāram ka kha gha ṅ] | anyadapi sarvaṃ tattatsaṃhitāsu vistareṇa draṣṭavyam | śrīśaṇḍilyasmṛtau ca kāṣṭhaparyantavarjyāvarjyadravyavibhāgaḥ kṛtaḥ | śrīviṣṇusmṛtyādiṣu prāṇyaṅgasugandheṣu kastūrīmṛgamadayoraṅgarāgatayā parigrahaḥ | arcāyāṃ śuklāmbarasamarpaṇaṃ padmakalhāretararaktapuṣpavarjanamityādyapi grāhyam | yogakṣemārtheśvarābhigamanādisvarūpaśodhanaṃ ca pūrvādhikārasiddhaṃ na vismartavyam | upādāne prati grahaniyamaḥ evaṃ dravyāṇyārjanaḥ pratigrahaniyamaśca tatra tatra saṃkṣiptaḥ | yathoktaṃ śrīśāṇḍailyasmṛtau - kulaṭāṣaṇḍapatitavairibhyaḥ kākiṇīmapi | udyatāmapi gṛhṇīyānnāpadyapi kadācana || iti [ityādi gha] | uktaṃ ca śrīsāttvate - taskarāt patitāt [caṇḍāt sāttvatasaṃhitāpāṭhaḥ] ṣaṇḍāḍḍambhalobhamadānvitāt | mātrāvittaṃ na gṛhṇīyādabhaktādupacārataḥ [vpacārataḥ ka jha] || iti | smaryate ca keśavārcā gṛhe yasya na tiṣṭhati mahīpate | tasyānnaṃ naiva bhoktavyamabhakṣyeṇa samaṃ hi tat || iti | atra[tatra ka kha ga ca jha] padvamannamapakaṃ vā keśavārcanarupa[nityakarma ka ca jha]nityadharmarahite gṛhe na pratigrāhyam ubhayatrānnaśabdaprayogāt anyathā pakvānnamiti viśeṣeṇa prayogānupapatteḥ | pratigraguṇadoṣavistaraśca dharmaśāstreṣu paṭhitavyaḥ | sarveṣu cāpadanāpaddśābhāviṣu pratigraheṣu yamopadiṣṭaṃ mantraviśeṣaṃ bhagavān śaunakaḥ smarati- dānaṃ dadadbhiryairuktamacyutaḥ prīyatāmiti | pratigrahītṛbhiścaiva na te madviṣayopagāḥ || iti | tathā balādimantrāntarairapi tattanniṣṭhānāṃ pratigrahādiḥ | yadyapyastramantreṇa sāmānyataḥ sarvapuṣpādigrahaṇamupadiṣṭaṃ tathāpi tulasyā mantraviśeṣāstattatkalpeṣupadiśyante- tulasyamṛtajanmāsi igyādayaḥ | pratigrahopāyaniyamāḥ evaṃ vṛttyarthatayānujñātairadhyāpanayājanādibhirapi yathāśāstraṃ prayuktaiḥ samucitāni samārādhanopakaraṇāni saṃpādayet | pūrvaniṣpannasaṃpūrṇadravyastu na pratigrahādiṣu pravarteta | āpatsvanantarā vṛttiḥ ityanujñāgeṣvapi vṛttiṃ prāpya viramet iti smāraṇāt na nityaṃ pravarteta | kṛṣi vāṇijye ca svayaṃ kṛte kusīdaṃ caivamādyapi gatyantarāsaṃbhave | satataṃ kīrtayanto māṃ yatantaśca dṛḍhavratāḥ ityādyuktanandanavanakarṇādiyatanamapi puṣpaphalādipūjopakaraṇārthatayā upādānakoṭau niviśate | atra parivrājakānāṃ na svayaṃ puṣpāpacayādi kartavyam [kartavyam gha kośe nāsti] | yathoktaṃ yatidharmasamuccaye phalapuṣpotpāṭane prāyaścittavidhānādadbhiḥ kartavyamanyāhṛtairvā iti | eṣā ca vṛddhavasiṣṭhasmṛtistatropātā jale matsyādīnāṃ sthale paśumṛgasarīsṛpādīnāṃ sarvaprāṇināmabhayaṃ datvā puṣpamūlaphalopādānacchedanamadhumāṃsānṛtavacanadānāni varjayet iti | itareṣāṃ tu svayaṃ parato vā anyārāmādisaṃbhūtānāmadattānāṃ grahaṇe taskaratvamapi syāt | iti tatra tatra draṣṭavyam | smaryate ca dravyagṛhadārādiniyamo manvādibhiḥ yānaśayyāsanānyasya kūpārāmagṛhāṇi ca | adattānyupabhujñjāna enasaḥ syātturīyakabhāk || adatānāmupādānaṃ hiṃsā caivāvidhānataḥ | paradāropasevā ca śārīraṃ trividhaṃ smṛtam || ityādinā | tadiha sākṣādvā paraṃparayā vā samārādhanopakaraṇabhūtaśāstrīyasamastadravyopādāneṣu[dravyopāyeṣu ka kha gha ca] svaśakyeṣu dhyānādivirodhikāyakleśakarabahvāyāsarahiteṣu nyāyataḥ pravarteta | ityupādānasaṃgrahaḥ | pūrvasiddhadravyasya āntaraguṇopādānam prabhūtāyāsavarjanamapi hi [hi śabdaḥ ga ca cha kośeṣu nāsti] mumukṣūṇāmavaśyaṃbhāvitvena parigaṇiteṣvaṣṭasu guṇeṣu gautamaḥ paṭhati [prabhūtāyāsetyārabhya paṭhati iti paryantaṃ kha kośe visṛṣṭam] dayā sarvabhūteṣu kṣāntiranasūyā śaucamanāyāso maṅgalamakārpaṇyamaspṛheti yasyaite catvāriṃśatsaṃskārā na cāṣṭāvātmaguṇā na sa brahmaṇaḥ sāyujyaṃ sālokyaṃ ca gacchati yasya tu khalu saṃskārāṇāmekadeśo'pi aṣṭāvātmaguṇā atha sa brahmaṇaḥ sāyujyaṃ sālokyaṃ ca gacchati iti | evaṃ sati bāhyadravyārjanavat saṃprīṇaneṣu pradhānadamānāmamānitvādiguṇānāṃ sadācāryasevā satsaṃbhāṣaṇādibhirjñānabṛddhihetubhiḥ nyāyataḥ pravṛtaiḥ[pravṛttaiḥ iti padaṃ gha ṅ cha kośe.veva vidyate] samyagupārjanamapi pūrvasiddhaparipūrṇabāhyapūjopakaraṇasya upādānakauṭau [upādānakāle gha ṅ ca cha] niveśanīyam bāhyadraṣṭavyābhāva iva guṇābhāve'pi mahābhāratādyuṣṭākdaśacaṇḍālaṣaḍvṛṣalasaṃjñitaheyaguṇayogena anantarabhāvījyānarhatvaprasaṅgāt | ata eva hi tannirbandhaḥ [ata eva śrutinibandhaḥ ka ga ca; ata eva hi śrutinirbandhaḥ kha; ata eva hi śruternirbandha ṅ cha] kriyate śrutādanyatra saṃtuṣṭastatraiva ca kutūhalī iti | tasmāt samarādhanopayuktaṃ [samārādhanopakaraṇaṃ ka kha ga ca jha] bāhyāntaraṃ ca sarvaṃ yathārhamupādadyāt | iti vyākhyātamupādānam || iti upādānam ijyā savyaṃ pādaṃ prasārya śritaduritaharaṃ dakṣiṇaṃ kuñcayitvā jānunyādhāya savyetarabhujamaparaṃ [savyetarabhujaṃ ka kha ga ca jha] nāgabhoge nidhāya | paścādbāhudvayena pratibhaṭaśamane dhārayan śaṅkhacakre devībhūṣādijuṣṭho [janayatu jagatāṃ śarmavaikuṇṭhanāthaḥ ṅ ayameva pāṭhaḥ pāñcarātrarakṣāhṛdaye ādṛtaḥ] navajaladanibhaḥ pātu divyaḥ parao naḥ || athedāanīṃ mantrasiddhantopāsyaparūpaviṣayāṃ bhogārcanamayīmijyāṃ bhāṣyakārapraṇītanityagranthavivaraṇamukhena vyākhyātamaḥ - mantrasiddhante parivārabhedastu [gūṇabhūta ṅ ca] guṇībhūtamūrtyantarayorvaikalpikaḥ | tatra prathamamadhikāriviśeṣe vṛttavartiṣyamāṇayoḥ saṃgatiṃ darśayan karmārambheṇa mantreṇa prāptaṃ kālamanusmaret | ijyāmevābhisaṃdadhyāt sā yoniḥ sarvakarmaṇām || iti praśaṃsitaṃ cikīrṣitagranthaiṣayabhūtamahorātrakṛtye pradhānāṃśaṃ darśayati - nityagranthasthasya athaśandasya vivaraṇam athaśabdasya prasiddhiprakarṣasiddhanantarye saṃbhavati, arthāntaratātparyaparigraho'nupapanna iti bhāṣyādiṣu sthāpitam | atha gadyaiḥ [vakṣya ityādi ka kha ga ca jha] yathāvat prapattipratipādanānantaram tata eva tanniṣṭhādhikāriviśeṣasiddhisamanantaraṃ vā [vā śabdaḥ ka kha ga jha kośeṣu nāsti] | yathāvasthitasvarūparūpaguṇavibhūtilīlopakaraṇavistāramanusaṃdhāya tameva śaraṇamupagacchedakhiletyādinā iti vakṣyamāṇānusārācca atra tathāvidhaśaraṇāgativiṣayagadyagranthasya [viṣayagranthasya ka ca jha] pūrvavṛttatvaṃ vivakṣitamiti jñāyate | na ca tatra akhilajagadādhāra ityādivakṣyamāṇamātrapaṅktirvivakṣitā tasyāḥ prapattikaraṇatvādarśanāt yathāvasthitasvarūparūpaguṇavibhūtyādīnāṃ ca gadya eva prapañcanāt ananyaśaraṇastvatpādāravindayugalaṃ śaraṇamahaṃ prapadye iti ca tatra kaṇṭhokteḥ | tasmādyathokta evātra [atra iti padaṃ ka kha ga jha kośeṣu nāsti] athaśabdārthaḥ | paramaikāntiśabdārthaḥ paramaścāsau ekāntaśceti paramaikāntaḥ | so'syāstīti paramaikāntī | ekatra anto niścayaḥ prāpyatayā prāpakayā ca | tadubhayaṃ saṃbhūya paramaikāntaḥ | paramaścāsau ekāntī ca iti vā samāsaḥ | tatrāpyananyopāyatvānanyaprayojanatvayoḥ samuccayāt pāramyam | ananyopāyatvaṃ ca ananyadevatākatvaparyantam | yathoktam - caturvidhā mama janā bhaktā eva hi te śrutāḥ | teṣāmekāntinaḥ śreṣṭhāste caivānanyadevatāḥ || iti | ananyaprayojanatvaṃ ca ātmānubhavānandanairapekṣyaparyantam | tadapyuktam - ye tu śiṣṭāstrayo bhaktāḥ phalakāmā hi te matāḥ | sarve cyavanadharmāṇaḥ pratibuddhastu mokṣabhāk || iti | etena tulyanyāyatayā bhagavadanubhavānande'pi [etena bhagavadānande'pi ka kha ga jha] phalitvābhiprāyo nirastaḥ muktānandasyāpi sārvabhaumantaḥpuraśukakṣīrāsvādanasukhavat svatantreṇa pareṇaiva svaprītyarthamupapāditatvāt | evaṃvidhaṃ ca paramaikāntitvaṃ mantrasiddhāntādiniṣṭhe.vapi saṃbhavatīti pūrvādhikāre sdhāpitam | dṛśyate ca sadācāryasakāśāt yathāvasthitagadyatrayādiśrāviṇāmidānīmapi tatsaṃbhavaḥ | tatra hi yathāvat pārāvaryaniścayādanyabhavatyunmūlanena ananyadevatākatvādikaṃ ca [ca iti padaṃ gha kośeṣu na dṛśyate] sidhyati | tāṃ cāvasthāṃ svayamevāha bhagavān [āha ca svayameva bhagavān ka kha ga jha] - ananyadevatābhaktā ye madbhaktajanapriyāḥ | māmeva śaraṇaṃ prāptāste madbhaktāḥ prakīrtitāḥ || iti | niratiśayabhogyabhagavatsvarūpādiniścayena viṣayāntaravaimukhyāt ananyaprayojanatvamapi tatraiva sidhyati yasyāṃ daśāyāṃ bhagavānatyantāsanaḥ suhṛdādivat svacchandārāvanayogyo bhavati | yathoktaṃ bhagavatā śaunakena - parāṅmukhānāṃ govinde viṣayāsaktacetasām | teṣāṃ tatparamaṃ brahma dūrād dūratare sthitam || tanmayatvena govinde ye narā nyastacetasaḥ | viṣayatyāginasteṣāṃ vijñeyaṃ ca tadantike || iti | paramaikāntināṃ devatāntaravarjanam evaṃ parimitaviṣayatyāgināṃ parimitadevatāntaratyāgo niyamo bhavati kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ | kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhirbhavati karmajā || brahmāṇaṃ śitikaṇṭhaṃ ca yāścānyā devatāḥ smṛtāḥ | pratibuddha na sevante yasmāt parimitaṃ phalam || iti parimitaphalasaṅgatadabhāvābhyāṃ [phalasaṅgasadasadbhāvābhyāṃ gha] devatāsaṃbandhāsaṃbandhapratipādanāt | ato yathā - paramātmani yo rakto virakto'paramātmani | sarveṣaṇāvinirmuktaḥ sa bhaikṣaṃ bhoktumarhati || iti pratipāditasya paramātmetarasarvaviṣayaviraktasya pravrajitādhikāriṇo devatāntaravarjanam tathā triṣvapyāśramāntareṣu pratibuddhādhikāriṇaḥ | smaryate ca pravrajitānāṃ devatāntarārcanatyāgaḥ | atriḥ - traikālyamarcanaṃ viṣṇordevatānāṃ tadātmanām | namaskārārcanadīni kuryānnānyasya kasyacit || iti | kratuḥ - īśvaro bhagavān viṣṇuḥ paramātmā mahānajaḥ | śāstā carācarasyaiko yatīnāṃ paramā gatiḥ || iti | punaḥ sa evāha - dhyāyate'rcayate yo'nyaṃ viṣṇuliṅgamupāśritaḥ | kalpakoṭiśataiścāpi gatistasya na vidyate || iti | evaṃ pratibuddhānāṃ sarveṣāṃ devatāntaravarjanaṃ prāgeva darśitam | etena - devatāpratimāṃ dṛṣṭvā yatiṃ caiva tridaṇḍinam | namaskāraṃ na kuryāccedupavāsena śudhyati || ityādikamapi pratibuddhetaraviṣayaṃ mantavyam | pratibuddhasyāpi svanamaskārayogyabhagavattatparivārādipratimāsu labdhāvakāśametat | niṣiddhanuvartane samārādhanānarhatvam evaṃ paremaikāntiśabdenādhikāriviśeṣa uktaḥ | tasya ca paradārastaścaiva paradravyāpahārakaḥ | na spṛśenmāmanādṛtya spṛṣṭvā ca patito bhavet || ityādibhiranarhatāpādakāni sarvāṇi [sarvāṇi ka kha ga ca jha kośeṣu nāsti] tatra tatra draṣṭavyāni | saṃgṛhītaṃ ca samārāthanopayuktasarvadravyasādhāraṇyena vaṅgivaṃśeśvaraiḥ - niṣedhāviṣayībhāvādṛte naivāparo guṇaḥ | prītiheduḥ pareśasya svārcanāṅgeṣu vastuṣu || iti | ārādhakasyāpi hi arcanāṅgavastutvamaviśiṣṭam | yathā ca praśastajātiṣveva tulasyādipatrapadmādipuṣparambhādiphalagaṅgātoyādiṣu taistairupahatinimittairniṣedhaviṣayatā evamārādhake'pi yataḥ kutaścidupaghātādā prāyaścittādanarhatayā niṣedhaviṣayatvaṃ bhavati anyathā nāvirato duścaritāt ityādiśrutikopaprasaṅgāt upahativiṣayaspṛṣṭabimbādiṣu ca prāyaścittavidhānāt | brahmavido'pi hyuttarāghāśleṣavacanaṃ [prāmādikādiviṣayaṃ gha] prāmādikaviṣayamiti sthāpitaṃ bhāṣyādiṣu | sarvānnānumatiśca prāṇātyaye taddarśanāt ityādibhiśca sūtrairayamarthaḥ siddhaḥ | api ca rājavadupacāro hyatra vidhīyate | rājopacāravṛttiścāpacāraparihārapradhānā tadvadihāpi | yathā ca guṇavati rājani sevakānāṃ sāparādhānāmapi kṣāmaṇamātreṇa niraparādhatā tathehāpīti tallābhaḥ [iti lābhaḥ gha ṅ cha] | idamapi saṃgṛhītam - ajñānādathavā jñānādaparādheṣu satsvapi | prāpaścittaṃ kṣamasveti prārthanaikaiva kevalam || iti | yattvanantramuktam - arcanādiṣvanarhatvānna kaścinnāparādhyati | ato'nanṅgikṛtāśeṣakartṛdoṣavimarśayā | kṛpayaivāsya devasya sarvo'pyarhati tatkriyām || iti etadapi kṣāmaṇayogyatākhyāpakam anyathā kṣamasveti prārthanāvidhānānupapatteḥ [prārthanānupapatteḥ ka kha ga jha] | na caitāvatā kṛtāparādhena [kṛtāparādhena ka kha ga ca jha kośeṣu nāsti] nirbhayena bhavitavyam prakṣālanāddhi paṅkasya dūrādasparśanaṃ varam iti nyāyāt | akarmaṇyatāpādakā doṣāḥ atra cākarmaṇyatāhetūnaparādhānevamāha [aparādhānāha ka kha ga ca jha] bhagavān śṛṇu sundari tattvena āhārasya vinirṇayam | āhāro yastvanāhārastacchṛṇuṣva vas.umdhare || bhojanaṃ yastu bhuñjīta mama yogāya mādhavi | aśubhaṃ karma kṛtvāpi puruṣo dharmasaṃśritaṃ || āhāraṃ caiva karmaṇyamupayuñjīta nityaśaḥ | [sarve cātraiva karmaṇyā vrīhayaḥ śālayastathā | iti varāhapurāṇapāthaḥ] sarveṣāṃ ca tataḥ karma pravṛtteḥ prāṇadhāraṇam || akarmaṇyāni vakṣyāmi yarina tuṣyāmi saṃprati | rājānnaṃ ca na bhoktavyaṃ mama bhaktaiḥ kadācana || rājānnena tu bhuktena tvaparādho mahān bhavet | dvātriṃśadaparādhāṃstu na seveta mama priye || bhojyānnapānāhāreṣu ye mayā parikīrtitāḥ | dandakāṣṭhamakhāditvā yastu māmupasarpati || dvitīyamaparādhaṃ tu dharmavinna pravartate | gatvā maithunasaṅgaṃ tu yastu māṃ spṛśate naraḥ || tṛtīyamaparādhaṃ tu kalpayāmi vasuṃdhare | dṛṣṭvā tu mṛtakaṃ devi yastu māmupasarpati || caturthamaparādhaṃ tu na kṣamāmi vasuṃdhare | spṛṣṭvā [dṛṣṭvā ka kha ga ca jha] rajasvalāṃ nārīṃ yastu māmupasarpati || pañcamaṃ tvaparādhaṃ ca dṛṣṭvā vai na kṣamāmyaham | pṛṣṭvā tu mṛtakaṃ caiva saṃskāraṃ mṛtakasya vai || aparādhamimaṃ ṣaṣthaṃ na kṣamāmi vasuṃdhare | mmārcanavidhau kāle vātaṃ muñcati nirghṛṇaḥ || saptamaścāparādho'yaṃ mama devi na rocate | mamaivārcanakāle tu purīṣaṃ yastu muñcati || aṣṭamaścāparādho'yaṃ mamātra tu na rocate | madīyārcanakāle tu yo hi vācā prabhāṣate || navamaṃ cāparāthaṃ tu na kṣamāmi vasuṃdhare | yastu nīlena vastreṇa prāvṛto māṃ prapaśyati || daśamaścāparādho'yaṃ mama devi na rocate | paridhāyaikavastraṃ ca yastu vai māṃ prapadyate [prapaśyati ka kha ga ca jha] || ekādaśāparādhastu mama vipriyakāraṇam | kruddhastu yaśca karmāṇi kurute karmakārakaḥ || dvādaśaṃ cāparādhaṃ tu kalpayāmi vasuṃdhare | akarmaṇyapi puṣpāṇi yastu māmuṣakalpayet || trayodaśāparādhaṃ tu na vakṣyāmi vasuṃdhare | yastu raktena vastreṇa kausumbhenādhigacchati || caturdaśāpārādhaṃ tu na kṣamāmi vasuṃdhare | andhakāre tu māṃ devi yaḥ spṛśettu kadācana || pañcadaśāparādhaṃ taṃ kalpayāmi vasuṃdhare | yastu kṛṣṇena vastreṇa mama karmāṇi kārayet || ṣoḍaśaṃ cāparādhaṃ taṃ kalpayāmi na saṃśayaḥ | vāsaḥ samavadhūnvan vai yastu mayyupakalpayet || saptadaśāparādhaṃ taṃ kalpayāmi na saṃśayaḥ | vārāhaṃ yastu māṃsaṃ vai bhakṣayitvā prapadyate || ekonaviṃśāparādhaṃ pratijānāti mādhavi | jālapādaṃ [jālaghātaṃ ka ṅ ca] samaśnan vai yastu māmupasarpati || aparādhaṃ viṃśamimaṃ kalpayāmi vasuṃdhare | spṛṣṭvā vai dīpakaṃ yastu mohāt spṛśati mādhavi || ekaviṃśāparādhaṃ taṃ kalpayāmi vasuṃdhare | śmaśānaṃ yastu vai gatvā mama caivābhigacchati || dvāviṃśāparādhaṃ tu tamahaṃ copakalpaye | piṇyākaṃ bhakṣayitvā tu mama caivopasaṃkramet [ca kośādanyatra upacakramet iti pāthaḥ] || trayovi.śāpārādhaṃ taṃ naro mama ca kalpayet | majjanānavajānan yo māṃ tu paśyati mādhavi || caturviṃśāparādhaṃ taṃ kalpayāmi vasuṃdhare | ekahastapraṇāmaṃ ca yaḥ karoti ca māmini || pañcavi.śāparādhaṃ taṃ na kṣamāmi vasuṃdhare | paraprāpaṇakenaiva yastu māmabhigacchati || saptaviṃśāparādhaṃ taṃ na kṣamāmi vasuṃdhare | navāgraṃ ye tu brīhīṇāmadattvāpīha bhuñjate || aṣṭāviṃśāparādhaṃ taṃ kalpayāmi vasuṃdhare | adattvā sumano yo vai dhūpaṃ me dātumicchati || ekonatriṃśāparādhaṃ kalpayāmi vasuṃdhare | lopānatkastu yo martyo māmevamupasarpati || aparādhamimaṃ griṃśaṃ kalpayāmi vasuṃdhare | bherīmatāḍayitvā tu yastu māṃ pratibodhati || ekatriṃśāparādhaṃ tu kalpayāmi vasuṃdhare | ajīrṇarasamāviṣṭo yastu māmupasarpati | mahāparādhaṃ tadvidyād dvātriṃśamiha cottamam || iti | evametānyanyāni cānarhatānimittāni pariharataḥ saṃbhave ca sānutāpaṃ yathocitaṃ prāyaścittamanutiṣṭhata iha samārādhanādhikāritvam | jātyādinibandhano'pyadhikāraviśeṣaḥ evaṃ jātyādinibandhanādhikāraviśeṣo'pi śāstreṣu śrūyate | yathoktaṃ śrīsāttvate - aṣṭāṅgayogasiddhānāṃ hṛdyāganiratātmanām | yogināmadhikāraḥ syādekasmin gṛdayeśaye || vyāmiśrayāgamuktānāṃ viprāṇāṃ vedavedinām [vedavādinām kha ṅ cha] | samantre tu caturvyūhe tvadhikāro [mantre tu cāturvyūhe tu adhikāro ka kha ga ṅ ca jha] na cānyathā || trayāṇāṃ kṣatriyādīnāṃ prapannānāṃ ca tattvataḥ | amantramadhikārastu cāturvyūhakriyākrame || sakriye mantracakre tu vaibhavīye vivekinām | mamatāsaṃnirastānāṃ svakarmaniratātmanām || karmavāṅmanasaiḥ samyagbhaktānāṃ parameśvare | caturṇāmadhikāro vai vṛtte [prāpte ka ca jha] dīkṣākrame sati || evaṃ saṃpratipannānāṃ mantrapūrvaṃ yathāsthitam | vidhānamekamurtīyaṃ samānakarṇasya sāṃpratam || iti | jayādiṣu cāptādibhedo draṣtvyaḥ | sarveṣāmantato bhagavatprāptiḥ samānā | vikalānāmapi bhāgavatānam* [*ṅap in all ṃṣṣ. and printed editions] iti ijyā svādhyāḥ atha svādyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | caturthe kāle saṃprāpte svāvagatavedavākyārthavyaktīkaraṇāya viditasakalavedatadarthānāṃ svayogamahimasākṣātkṛtaparāvaratattvayāthātmyānāṃ manuparāśarapārāśaryaśukaśaunakādīnāṃ maharṣīṇāṃ prabandhān [maharṣīṇāṃ prabandhān ityasya sthāne vedopabṛṃhaṇāni iti padaṃ kha ga ca jha kośeṣu dṛśyate] śravaṇamananajapādibhirabhyaset | tadidamuktaṃ vyāsena tatkālakṛtyam- itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet iti | dakṣeṇa tu itihāsapurāṇābhyāṃ ṣaṣṭhaṃ saptamamabhyaset iti | evam bhuktvopastyāya cādityaṃ purāṇāni sadā paṭhet ityādikaṃ ca draṣṭavyam | jha kośeṣu dṛśyate] śravaṇamananajapādibhirabhyaset | tadidamuktaṃ vyāsena tatkālakṛtyam- itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet iti | dakṣeṇa tu itihāsapurāṇābhyāṃ ṣaṣṭhaṃ saptamamabhyaset iti | evam bhuktvopastyāya cādityaṃ purāṇāni sadā paṭhet ityādikaṃ ca draṣṭavyam | upabṛṃhaṇanirapekṣasya upabṛṃhaṇīyavedabhāgajapa eva yuktaḥ | tatrāpi sākṣādbhagavatpratipādaka eva bhāgo japya iti śrīśāṇḍilyasmṛtyādiṣūktam | saṃgraharucīnāṃ mahāmantrasaktānāṃ ca sarvasārabhūtavyāpakamantrajapopadeśaḥ | japādikāle'pi gurvādiṣu maunavarjanaṃ sarvatroktam | āha caivaṃ codhāyanaḥ ##- svādhyāyamadhye gurvādipuraskāraḥ japamadhye gururvāpi vaiṣṇavo yaḥ samāgataḥ | saṃbhāṣaṇādipūjāṃ tu tasya kṛtvānumānya ca || anuśrāvya tataḥ kuryājjapaśeṣaṃ samāhitaḥ | sarvasya prabhavo yasmādviṣṇupādāśrayā narāḥ || tanmūlataḥ kriyāḥ sarvāḥ saphalāstu bhavanti hi || iti | tatra maunamantrārthacintanādayo niyamāstratra tatra grāhyāḥ | śiṣyagurusabrahmacāribhiḥ śreyo'rthibhiranasūyubhiḥ vītarāgaiḥ saha vādaḥ bodhayantaḥ prasparam ityuktasaṃvādo'pi tattvanirṇayaphalatvāviśeṣāt itihāsapurāṇādivat svādhyāyakāla eva pravartanīyaḥ | smaranti cābhigamanāntaḥ pātini pūrvayāmasvādhyāye japedadhyāpayecchipyān dhārayecca vicārayet iti | vicāro'bhyasanaṃ japaḥ iti ca [ca kośādanyatra cakāro na vidyate] | uktaṃ cānuyāgavidhānānantaraṃ śrīsāttvate samācamya punaryāt prayato bhagavadgṛham ityuktvā manobuddhyabhimānena saha nyasya dharātale | [kūrmavadityādyuttarārdhaṃ gha ṅ cha kośeṣu nāsti] kūrmavaccaturaḥ pādān śirastatriva pañcanam || ityāṣṭāṅgapraṇāmaṃ[ityādinā sāṣṭāṅgapraṇāmaṃ gha ṅ cha] ca vidhāya aṣṭāṅgena namaskṛtya hyupaviśyātrato hareḥ [vibhoḥ gha ṅ cha] | āgamādyayanaṃ kuryāt tadvākyārthavicāraṇam [vicāraṇāt ṅ cha] || iti | tadiha bhagavatprīṇanasvacittarañjaketihāsapurāṇastotranigamāntadvayavyāpakamantrādī nāṃ śravaṇamananapravacanajapādayo vādasaṃvādādayaśca yaugikajñānapradīpasnehāyamānāḥ pāruṣyamanṛtaṃ psiśunyaṃ caiva sarvaśaḥ | anibaddhapralāpaśca vāṅmayaṃ syāccaturvidham || ityādinidarśitavividhavācikapāpodayapratibandhinaśca sarve vyāpārā yathāsaṃbhavaṃ saṃbhūya pṛthagbhūya vā svādhyāyībhavanti | śamādyupayuktaśabdaśīlanaṃ kuryāditi svādhyāyasāraḥ | uktaṃ hi mahābhārate - yacchṛutaṃ na virāgāya na dharmāya na śāntaye | subaddhamapi śabdena kākavāśitameva tat || iti na śabdaśāstrābhiratasya mokṣaḥ ityādi ca [iti ca ka kha ga ca] | sāyaṃsaṃdhyādikam atha lohitāyati bhāskare athāsūtraṃ sāyaṃsaṃdhopāsanaṃ sāyaṃhomaḥ punaryathāśakti [bhagavadabhigamanaṃ ka kha ga ca jha] bhagavadabhigamanahavirnivedanapūrvakaṃ bhojanam | kenacinnimittena vilupte bhojane prāṇāgnihotramantrajapaḥ | tataśca rātriyogyasvādhyāyo yogaśceti kramaḥ | tatra pramāṇāni - ubhe saṃdhye bhagavānabhigantavyaḥ nānivedya hareḥ kiṃcit samaśnīāttu pāvanam sāyaṃ prātardvijātīnāmaśnaṃ śruticoditam | nāntarā bhojanaṃ kuryādagnihotrasamo vidhiḥ || prāṇāgnihotramantrāṃśca vilupte bhojane japet pradoṣapaścimau yāmau vedābhyāsena yāpayet tatpūrvāpararātreṣu yuñjānaḥ ityādīni | [ananyaprayojanādhikārikartavyapūrvayām ka a jha] ananyaprayojanādhikartavyaḥ pūrvayāmasvādhyāyaśca trayodaśyāṃ pradoṣākhyakāle [kālāṃśe gha] varjanīyaḥ | yathā saṃgṛhītaṃ kālavidhāne- mahāpradoṣe maunācaraṇam viṣuvāyanadvitayapañcadaśīprathamāṣṭamīṣu kalināthatithau | rajanīmukhe ca madanādhipatervidhirāha nādhyayanakarma nṛṇām || iti | smṛtyarṇae caitadupāttam - mitasaṃdhyastrayodaśyāṃ saṃsmara[trayodaśyāmasmaran ka kha ga jha; trayodaśyāṃ ca smaran gha]nnātmano hitam | ahvo'ṣṭāṃśena saṃyuktaṃ rātryardhaṃ maunamācaret || iti | evaṃ tatkālaniyatasāvitrīhomādivyatiriktadaśāyāṃ pradoṣākhyakāle maunavidhānāt mantrajapādikamapi varjanīyam | yathoktaṃ kṛṣṇamantrakalpe ##- svādhyāyajapamātraṃ niṣidhyate | mantrajapādikaṃ tu vidhīyate | uktaṃ cāṣṭākṣarajapasya nityatvaṃ bodhāyanena - evaṃ guroḥ [guruḥ gha] samārabhya mantrānuṣṭhānamācaret | aṣṭākṣaraṃ japedvidvānnityamaṣṭasahasrakam || ajaptvāsṭākṣaraṃ mantraṃ nāhamaśnāmi kiṃcana | yāvajjivaṃ japāmīti paścādaharaharjapet || aṣṭākṣarajapo yasya nityo naimittiko'pi vā | kāmyo vāpi bhavet tasya nityā devārcanā [nityadevārcanā ka kha ca jha] smṛtā || iti | na cātra maunavidhikāle bhagavddharmavicchedaḥ tadānīṃ yadhāvidhi maunānuṣṭhānasyaiva [yaghāvihitamaunānuṣṭhānasyaiva ka kha ṅ ca cha jha] bhagavatsevārūpatvāt | pravṛttiviṣayā nivṛttiviṣayā vā bhagavadājñaiva sarvadānuvartanīyetyacchidrānuṣṭhānasiddhiḥ | yadyapi ca atatkriyasya pradoṣe haridarśanādikaṃ pradiṣidhyate taccānupālitaṃ paramaikāntibhirbhāṣyakārādibhiḥ tathāpi [svagṛhārcāyāḥ ityatrasvaśabdaḥ gha ṅ cha kośeṣu na dṛśyate] svagṛhārcāyāstatkriyatvāttadanujñā [tatkriyatvāt iti bahuṣu kośeṣu pāṭhaḥ ka jha kośayoḥ paraṃ tatkriyātvāt iti vartate] | uktaṃ caivaṃ bodhāyanīye purāṇasārasamuccaye - āsthānasthaḥ sadā sevyo vimānasthastu kālataḥ | svagṛhe sarvadā sevyo madhyarātraṃ vinā prabhuḥ || iti | madhyarātre'pyuparāgādinimittaviśeṣasaṃbhave snānādipūrvakabhagavatsevājapādikamavaśyakartavyatayā vidhīyata iti na virodhaḥ | svādhyāyayogayoḥ anuyāgāt pūrvameva samāhṛtyānuṣṭhānaṃ keṣāṃcinmate etau ca svādhyāyayogau ahnikānuyāgāt pūrvameva kuṣucit saṃhitāviśeṣeṣu samāhṛtyopadiśyate | yathā saṃgṛhītaṃ nārāyaṇamunibhiḥ = punaḥ praṇamya deveśamahno bhāge turīyake | dviṣaḍaṣṭaṣaḍaṇādimantreṣu svānusaṃhitam || viśeṣeṇa japenmantramaṣṭottarasahasrakam | aṣṭottaraśataṃ vāpi yathāśakti daśāvaram || gurvādīṃśca namaskṛtya bījaśaktyādikaṃ tathā | mantranāthaṃ praṇamyeśamāpādādavalokayan [āpādādavalokayan ityārabhya svadhāma nītvā deveśaṃ iti yāvat kha ga kośayoḥ nāsti] || japtvā ca suciraṃ yogamāsthāya praṇameddharim | svadhāma nītvā deveśaṃ [svadhā manasā deveśaṃ iti ka kośe] prahvaḥ saparivārakam || tatrārghyādibhirabhyarcya rakṣāṃ kṛtvāstranāyakaiḥ | punaḥ punaḥ praṇamyātha homādyaṃ saṃvidhāya ca | anuyāgaṃ tataḥ kṛtvā kṛtakṛtyo bhavennaraḥ || iti | ayameva kramo vistareṇoktastadgurubhirvaṅgivaṃśeśvaraiḥ | tathāhi - prāptamahnaścaturthāṃśaṃ svādhyāyārthamudīritam | vijñāpya viṣṇave tasmai labdhānujñastato'pi ca || bāhyārthādakhilāccetaḥ smāhṛtyendriyaiḥ saha | japannasṭākṣaraṃ mantraṃ prāṇāyāmapuraḥsaram | prayataḥ parayā bhavatyā pūrvameva samāhitaḥ || karāṅguliśarīreṣu nyāsān kṛtvā yathoditān | gurūn mantramṛṣiṃ chando devatāśca [ṛṣicchandodevatāśca cha] yathākramam || śaktiṃ bījaṃ ca śirasā praṇamedevamādṛtaḥ [praṇameddevamāditaḥ ka jha; praṇamedevamāditaḥ kha ga] | idaṃ gurubhyaḥ sarvebhyaḥ [pūrvebhyaḥ ka ca jha] kriyate śirasā namaḥ || mantrajñānapradātṛbhyastadgurubhyo'pi sāṃpratam | namaste mantrarājāya namaste'sṭākṣarātmane || namaste cetanādhāra parabhrahmābhidhāyine | sthitvāntarhṛdaye sarvānātmanaḥ saṃniyacchate || ṛṣaye'ṣṭākṣarasyāntaryāmine haraye namaḥ | aṣṭākṣaramahāmantravarṇasaṃkhyābhimāninīm [saṃkhyābhidyāyinīm ka kha ṅ ca jha] || chandaśca devīṃ gāyatrīṃ śirasā praṇamāmaham | mantraśaktiḥ sthitā yasminnāśriteṣṭārthadāyini [iṣṭārthasādhini kha ga; iṣṭārthadāyinī ca] || padaṃ nārāyaṇāyeti śaktiṃ tāṃ praṇato'smyaham [praṇamāmyaham mudritakārikāpāṭhaḥ] | akārādutthitaṃ bījaṃ vāsudevābhivāyinaḥ [vāsudevabhidhayinam ṅ cha] || tadbījamasya prabhavaṃ praṇavaṃ praṇato'smyaham | [mantrasya devatāṃ ityārabhya śirasā harim iti yāvat mantra śaktiḥ iti ślokāt pūrvaṃ ka kha ga ca jha kośeṣu paṭhyate] mantrasya devatāṃ āpi paramātmānamavyayam || nārāyaṇaṃ paraṃ brahma nato'smi śirasā harim | praṇamya caivaṃ gurādīn gandhādyairabhipūjya ca || aniśaṃ bhagavadbimbamāpīṭhādavalokayan [avalokayet ka kha ga ca jha] | japedaṣṭākṣaraṃ mantraṃ tadarthamanucintayan || aṣṭottarasahasraṃ vā śataṃ vā daśa votsukaḥ | japānte manasā dhyātvā yathoktākṛtimacyutam || saptnīkaṃ sanuyātraṃ sadvārapagaṇeśvaram | kṛtvaivaṃ manasā yogaṃ suciraṃ hṛṣṭamānasaḥ || utthāya ca tato yogād daṇḍavat praṇipatya ca | stutvā ca bahubhiḥ stotraiḥ dṛtvā cāpi pradakṣiṇam || stitvāgre devadevasya kṛtvā mūrdhniṃ svamañjalim [svama~jnalim ityanantaraṃ jitanta iti mantreṇa taṃ devaṃ śaraṇaṃ vrajet iti mudritakārikāyāṃ ślokārdham adhikaṃ dṛśyate] | tataḥ svasmai prapannāya [tasmai prasannaya ka kha ga ṅ ca cha jha; svasmai prasannāya gha] datte tenābhaye sati || nirbhayaḥ sarvabhūtebhyo bhavennirvṛtamānasaḥ | karmaṇyavasite tasmin turlabhe duṣkare'pi ca || arghyaṃ dattvā yathāpurvaṃ svamātmānaṃ[svaṃ cātmānaṃ ka kha ga gha ṅ ca jha] nivedya ca | svanivedanamantreṇa dāsaśiṣyātmajātmanaḥ || sādaraḥ svena [svodakaṃ svena ka kha ca jha; sodakaṃ svena ga ṅ cha] parātmane | nidadhyāt svaṃ ca kartṛtvaṃ tasminneva parātmani || kṣāmayeccāparādhān svān jñānājñānopapāditān | asaṃkhyānaviṣahyāṃśca [asahyānaviṣahyāṃśca ka kha gha ca jha; asaṅkhyānapi saṃṅkhyāṃśca ga] kriyamāṇānaharniśam || ajñānato'pyaśaktyā vāpyāyasyād duṣṭabhāvataḥ | kṛtāparādhaṃ kṛpayā kṣantumarhasi māṃ vibho || ajñānādathavā jñānādaśubhaṃ yat kṛtaṃ mayā | kṣantavyaṃ tadaśeṣeṇa dāsyena ca gṛhāṇa mām || upacārāpadeśena kṛtānaharaharmayā | apacārānimān sarvān kṣamasva puruṣottama || śirasā prārthitenaivaṃ prasannena parātmanā | kṣāntasarvāpacāreṇa karuṇāmṛtavarṣiṇā || vātsalyaudāryasauśīlyādyanantaguṇarāśinā [guṇaśālinā gha ṅ cha] || aśaraṇyaśaraṇyena kṛpayā parayā svayā | sasmitālokamadhuramāhūyādbhutayā girā || dattaṃ tatpadayoryugmaṃ svayameva svamūrdhani | vahaṃstaccaraṇasparśanihatāśeṣakalmaṣaḥ || āsitvā suciraṃ tasya purataḥ parayā mudā | samutthāya tatastasmai bhūyo bhūyaḥ praṇamya ca || smārayitvā svakaṃ dhāma tadyānāya praṇamya ca | dattvātha pādukāyugmaṃ tatra devaṃ samānayet [samāpayet gha ṅ cha] || saptnīkaṃ sānuyātraṃ sadvārapagaṇeśvaram | tatastadarhavinyāsaṃ sūpadhānaṃ svalaṃkṛtam || anantabhogaśayanamadhirū.ghe parātmani | āsīnayostathā [tadā ka kha ga ca jha] devyordevapārśve yathāyatham || āsīneṣu yathābhāgaṃ senānyādiṣu sarvataḥ | athārghyapādyācamanatāmbūlādi yathocitam || devāya devīyuktāya sānugāya nivedya ca | praṇamya daṇḍavadbhūmyāṃ bhūyo bhūyaḥ puro hareḥ || anuyāgādikaṃ cātha cikīrṣanāhnikaṃ vidhim | dattanujñaḥ pareṇāpi gamanāyātmano bahiḥ || nirgandukāmo nikṣipya devaṃ dauvārikādiṣu | samayaḥ sanutāpaśca caṇḍādīna dārapālakān || kumudādīn gaṇeśāṃśca cakrādīnyāyudhānyapi | garuḍaṃ ca viśeṣeṇa śeṣaṃ śeṣāśanaṃ tathā || praṇamya smārayeddevaṃ sasnehādarasādhvasam [sādhvasaḥ ka kha ca jha] | nikṣipan jīvitamiva nyasyanniva mahānidhim || nidhitsanniva cakṣuḥ svamarpayanniva kalpakam | sarve bhavantaḥ sagaṇāḥ saṃnaddhaḥ sarvadikṣvapi || sāvadhānāśca tiṣṭhantu nikṣipāmi bhavatsvaham | mama nāthaṃ mama guruṃ pitaraṃ mātaraṃ ca me || hariṃ śriyaṃ bhuvaṃ cāpi tān pālayata sarvataḥ | yathānikṣiptarūpaṃ me saṃdarśayata sarvadā || bhavataḥ śaraṇaṃ gatvā vrajāmi gatasadvasaḥ | iti vijñāpya tān paścāt prārthayet hariṃ girā || nanu deva tvamevaikaḥ sasthāvaracaraṃ jagat | brahmādisthāvarāntaṃ ca paripāsi bibharṣi ca || saṃhariśyasi cāpyante rūpaiḥ svaiḥ svairyathepsitaiḥ | kena tvaṃ pālyase deva kena vā tvaṃ vihiṃsyase [vihanyase ka ca jha] || atstvameva tvāṃ devayu canḍādīna pālakānapi | māṃ ca māmakamapyetat sarvaṃ gṛhamaśeṣataḥ || pālayitvā svasaṃkalpamātreṇa madhusūdana | tvāṃ mayā tvayi nikṣiptaṃ viśvastenārthikalpaka || āgatāya yathākālaṃ sarvaṃ me dātumarhasi | iti vijñāpya purato daṇḍavat praṇipatya ca || homaṃ pitṛkriyāṃ paśādanuyāgādikaṃ ca yat | sarvamāvedya tenaiva niyuktastaccikīrṣayā || vīkṣamāṇastamevaikaṃ cakṣuṣā snigdhapakṣmaṇā | murdhni nyastāñjalipuṭo viniṣkramya śanaiḥ śanaiḥ || baddhvā kavāṭayugalaṃ rakṣāṃ kṛtvā praṇamya ca | homādyamanuyāgāntaṃ vaidhaṃ karma smācaret || iti | evamaṣṭāṅgayajanamadhye svādhyāyayogayoḥ samāhṛtyopadeśāt tattaddeśakālāvasthābhedena yathākramānuṣṭhānāśaktau ijyāderapi yathocitakālāntare samāharaṇaṃ rahasyāmnāyādiṣu prapañcitamihāviruddhamiti sūcitam | svādhyāyayogayośca yathāvasaraṃ mātrayā sarvatrānupraveśaḥ prāgeva darśita iti vyākhyātaḥ svādhyāyaḥ | iti svādhyāyaḥ yogaḥ atha yogaṃ vyākhyāsyāmaḥ | tatra ananyaprayojanādhikartavyo yogaviṣeṣaḥ īdṛśaḥ paramātmāyam ityādinā śrīśāṇḍilyasmṛtyuktaḥ prāgeva darśitaḥ | śrīsāttvatādyupadiṣṭayogaprakārāṇāmavirodhaśca samyak samarthitaḥ | tatra bhagavān parāśarastvevamāha [tatra parāśarastvevamāha bhagavān ka kha ga jha]- ātmaprayatnasāpekṣā viśiṣtā yā manogatiḥ | tasyā brahmaṇi saṃyogo yoga ityabhidhīyate || iti | ayameva tvananyaprayojanasya yogaḥ | kṣudrayogāntarāṇi tu siddhyantarārthānyeva yogaśāstreṣu paṭhyante | yadyapi ananyaprayojanasyāpi tatra tatroktanyāsavidyābhedāt svaniṣṭhāviṣayatattatsaṃhitoktaprakriyābhedācca anusaṃdheyarūpaguṇavibhūtyādikaṃ nānā bhavati tathāpi svarūpanirūpakānandatvādipañcakanirūpitasvarūpai sarvaśeṣiṇi parasmina brahmaṇi śrīmati puruṣottame tattadvidyoditarūpādiviśeṣaviśiṣṭe manovṛttinairantaryarūpatvaṃ yogasyāviśiṣṭam | ata eva pṛthagbhūteṣu dṛṣṭeṣu caturṣvāśramakarmasu | samādhau yogamevaikaṃ śāṇḍilyaḥ samamuktavān || iti mahābhāratavacanaṃ susaṃgataṃ [vacanamapi saṃgataṃ cha] bhavati | yoge anusaṃdheyā viṣayāḥ atra tu bhāṣyakārādyuktanityagadyastotrādiṣu yathānusaṃdhānamuktaṃ tathaiva tatsaṃpradāyaniṣṭhairanusaṃdheyam | śrīvaikuṇṭhagadye [tu śabdaḥ gha kośe'dhikaḥ paṭhyate] ananyagateḥ prapattimevāpavargopāyaṃ vidhāya tasyaiva kṣudhitasyārogasya kṣīrānnabhojanādivat [kṣīrānnabhojanavat ka kha ga ṅ ca jha] svayaṃprayojanatayaiva dhyānayogaviśeṣaḥ tadanubandhyanusaṃdhānaviśeṣāśca prapa"ñcitāḥ | tathahi svādhīnatrividhacetanācetanasvarūpasthitipravṛttibhedam ityārabhya svāmitvena suhṛttvena gurutvena ca parigṛhya ityantena prāpyaprāpakabhūtaśaraṇyādhyavasāyamuktvā anantaram eiāntikātyantikaparicaryaikamanorathaḥ iti puruṣārthaviśeṣalipsāyā ananyaprayojanatāṃ pratipādya tatprāptaye ca tatpādāmbujadvayaprapatteranyanna me kalpakoṭisahasreṇāpi sādhanamastīti manvānaḥ ityananyopāyatānusaṃdhānamabhidāya tasyaiva bhagavataḥ ityādinā mahāvibhūteḥ śrīmataḥ ityantena śaraṇyatvādyupayuktākārānabhidāya caraṇāravindayugalamananyātmasaṃjīvanena tadgatasarvabhāvena śaraṇamanuvrajet iti śaraṇavaraṇameva mokṣopāyatvena [mokṣopāyatvenāpi gha] vidhāya tataśca pratyahamātmjjīvanāyaivamanusmaret iti svatantraprapattiniṣṭhasyaiva pratyahaṃ [prāṇarakṣaṇārthaṃ iti ghakośādanyatra pāthaḥ] prāṇarakṣaṇārthabhojanādinyāyena ātmojjivanārthamanusmaraṇaviśeṣaṃ vidhāya vistareṇa prāpyāntargataṃ paramapadaṃ varṇayitvā mahati divyayogaparyaṅke'nantabhogini śrīmadvaiśvaryādidivyalokamātmakāntyā viśvamāpyāyayantyā śeṣaśeṣāśanādikaṃ sarvaṃ parijanaṃ bhagavatastattadavasthocitaparicaryāyāmājñāpayantyā śīlarūpaguṇavilāsādibhirātmānurūpayā śriyā sahāsīnam ityādinā bhagavantaṃ nārāyaṇaṃ dhyānayogena dṛṣṭvā ityantena paripurṇadhyānamuktvā punaḥ bhagavataḥ ityārabhya bhagavatparicaryāyāmāśāṃ vardhayitvā ityantena māṃ nayedyadi kākutsthastat tasya sadṛśaṃ bhavet kadā drakṣyati māṃ patiḥ itādivat puruṣārthaprāptimanorathaprakārān pratipādya tayaivāśayā tatprasādopabṛṃhitayā bhagavadabhigamanaṃ dūrāt saparivārasya bhagavato nārāyaṇasya samastaparivārāya ityādinā mantreṇapraṇamya utthāya punaḥ punaḥ praṇāmaṃ cābhidyāya [anantarameva ka jha] anantaramevamanusaṃdhānamuktam atyantasādhvasavinayāvanato bhūtvā bhagavarpārṣadagaṇanāyakairdvārapālakaiḥ kṛpayā snehagarbhayā dṛśāvalokitaḥ samyagabhivanditatastaistairevānumato bhagavantamupetya śrīmatā mūlamtreṇa māmaikāntikātyantikapricaryākaraṇāya parigṛhṇīpṣva iti yācamānaḥ praṇamya ātmānaṃ bhagavate nivedayet | tato bhagavatā amaryādaśīlavatā [amaryādāśīlavatā ka kha ga ca cha jha] atipremānvitenāvalokanena sarvadeśasarvakālasarvāvasthocitāntyaśeṣabhāvāya svīkṛto'nujñātaśca atyantasādhvasavinayāvanataḥ kiṃkurvāṇaḥ kṛtāñjalipuṭo bhagavantaupāsīta | tataścānubhūyamānabhāvaviśeṣo niratiśayaprītyā anyat kiṃcit kartuṃ draṣṭuṃ smartumaśaktaḥ punarapi śeṣabhāvameva yācamāno bhagavantamevāvicchinnasrotorūpeṇāvalokanenāvalokayannasīta | tato bhagavatā svayamevātmasaṃjīvanenāvalokanenāvalokya sasmitamāhūya samastak.eśāpahaṃ niratiśayasukhhavahamātmīyaṃ śrīmatpādāravindayugalaṃ śirasi kṛtaṃ dhyātvā amṛtasāgarāntarimagnasarvāvayavaḥ sukhamāsīta iti | yoge gadyatrayasya pratyekamupayogaviśeṣaḥ api cātra dvayavyākhyānarūpe gadyatraye nirvedabhūyastayā kaiṃkaryatvarātiśayācca prābhātike'bhigamane mitagadyānusaṃdhānamucitam | bṛhadgadyaṃ tu samārādhanakāle viśeṣato'nusaṃdheyānāṃ svarūparūpaguṇavibhūtidevībhuṣaṇāyudhaparijanaparicchadadvārapālapārṣadādī nāṃ yathāvadanusaṃdhānahetutayā [anusaṃdheyatayā ka kha ga jha] yathavasthitasvarūparūpaguṇavibhūtililopakaraṇavistāramanusaṃdhāya tameva śaraṇamupagacchet akhiletyādinā iti samārādhanasyādau [samārādhanādau iti gha kośādanyatra pāṭhaḥ] ante ca bhāṣyakāraireva viniyuktam | śrīvaikuṇṭhagadyaṃ tu yāmunāryasudhāmbhodhimavagāhya yathāmati | ādāya bhaktiyogākhyaṃ ratnaṃ saṃdarśayāmyaham || iti prārambhāt paścādapi dhyānayogena dṛṣṭvā ityabhidhānāt phalarūpavilakṣaṇānusaṃdhānabhedānāṃ vidhānāt avicchinnasrotorūpeṇāvalokanenāvalokayannasīta iti kaṇṭhokteśca yogārthakalpite kāle [yogārthasaṃkalpakāle ka kha ga ca jha] viśeṣato'nusaṃdheyamiti bhāṣyakārāśayaḥ pratīyate | na ca bhaktiyogākhyaṃ ratnam iti prārambhāt mupāyabhūtabhaktiviṣayo'yaṃ prabandha iti bhramitavyam ananyagatikasya prapatteravātropāyatvenopadeśāt; upāyabhūte phalabhūte cānusaṃdhānaviśeṣe bhaktiyogaśabdapravṛttyavirodhācca | tataḥ siddhopāyairapyayaṃ yogaḥ svakāle niveśanīyaḥ | yogakālāniyamādaikāgryānurūpai kālāntare'pi [anurūpakālāntare ka kha ga ca jha] kadācidbhavati | yāminyāṃ bhavaddhyānasya tu pāvanatvātiśayaḥ smaryate - prapannanāmapi yogānuṣṭhānasyam upapātakayukto'pi mahāpātakavānapi | yāminyāḥ pādamekaṃ tu brahmadhyānaṃ samācaret || iti | yogasya pañcaprakārabhagavadrūpaviṣayatvam tataśca parasmin vyūhākhye vibhavanivahe'rcāvataraṇe [tathāpyantaryantaryajahat ka kha ga jha] tathāntaryantaryapyajahadadhikārādiniyamāḥ | nirudhya svaṃ cittaṃ niravadhimahānantajaladhau nirastānyāpekṣā nayata saphalaṃ kālamakhilam || eṣu ca [cakāraḥ ka kha ga jha kiśeṣu nāsti] paravyūhaprabhṛtiṣu cittalambaneṣu prapattyekaniṣṭhā nāthamuniprabhutayaḥ sulabhatamatvena paripūrṇatvāviśeṣācca samāhitacitānāmapyanusaṃdheyamarcāvatārameva cetasaḥ śubhāśrayamālambanta | tatra yadyapi śīghrasākṣātkārahetubhūto mantraviśeṣa ucchinnasaṃpradāya iti vṛddhā vidāmāsuḥ tathāpi svāvagatairmantraviśeṣairamantrakaṃ vā yathāsaṃbhavaṃ yathāsaṃpradāyaṃ tadanusaṃdhānamasyāpyavarjanīyameva [tadanusaṃdhānamapyavarjanīyameva ka ṅ ca cha jha; tathānusaṃdhānamapyavarjanīyameva kha] | sarvātiśāyi ṣāḍguṇyaṃ saṃsthitaṃ mantrabimbayoḥ ityādinā tasya pūrṇatvaṃ siddham | śrīvaikhānase'pi tadanusaṃdhānasyaiva mukhyatvaṃ pratipāditam | yathoktaṃ kriyādhikāre mānasī homapūjā ca berapūjeti sā tridhā ityupakramya [iti prakramya gha ṅ cha]- yoge prapannasya arcāvatārānusaṃdhānaṃ mukhyam yathopayogaśakyatvāt kartuṃ puṣpādipūjanam | cakṣuṣaḥ prītikaraṇānmanaso'pi tathaiva ca [manaso hṛdayasya ca iti gha kośādanyatra pāṭhaḥ] || prītyā saṃjāyate bhaktirbhaktasya sulabho hariḥ | tasmāt trayāṇāmeteṣāṃ berapūjā viśiṣyate || iti | āha ca bhagavān śaunakaḥ surūpāṃ pratimāṃ viṣṇoḥ prasannavadanekṣaṇām | dṛtvātmanaḥ prītikarīṃ suvarṇarajatādibhiḥ || tāmarcayet tāṃ praṇamet vā yajet tāṃ vicintayet | viśatyapāstadoṣastu tāmeva brahmarūpiṇīm || iti | ato yatra dvacit bhagavadrūpe yathāśakti [yathāśakti ka kha ga jha kośeṣu nāsti; ataḥ dvacit bhagavadrūpanirantarānusaṃdhānaṃ kha] nirantarānusaṃdhānaṃ nādhamuniprabhṛtivat siddhopāyairapi nirveśanīyam [niveśanīyam ka kha ga jha] | evaṃ tu sāttvatokdaḥ saṃdhyādinidrāntakarmasaṃgrahaḥ - sāttvatādyuktaṃ sāyaṃsaṃdhyādikam prāpte'tha saṃdhyāsamaye snātvā vā jaghanāvadhi [snātvā ca jaghanāvadhi kha] | kṣālayitvā tataḥ kuryādvāsasāṃ parivartanam || [arcayitvārdhyapūjādhaiḥ ka kha ga jha] arcayitvārghyapuṣpādyairdevamagniṃ yajettathā | yathāśakti japaṃ kuryādāsādya śayanaṃ tataḥ || samādhāya bahirdevaṃ nirālambapade sthitam [sthitaḥ ṅ ca cha] | apramattena [aprayatnena ga gha ṅ cha] vai tāvadaniruddhena cetasā || saha tenaiva vai nidrā yādavabhyeti sāṃpratam || iti | pādme tvevamuktam- tataḥ paścimasaṃdhyāyāṃ prāptāyāṃ tatra coditam | japahomādikaṃ sarvaṃ kṛtvā paramapuruṣam || arcayitvā yathānyāyaṃ yathāpūrvamaśeṣataḥ | bhuktvā saṃviśya śayane samutthāya mahāniśi || ācamya prayato bhūtvā dhyātvā paramapūruṣam | yogāsane samāsīno yuñjītātmānamātmani || yathoktena prakāreṇa yathāśakti caturmukha | saṃhārakramamāśritya tattvānyātmani saṃharet || ātmānaṃ cāpi hṛtpadme paramātmani viṣṭhite | saṃharedutthito yogāt svāpaṃ kleśāpahaṃ vrajet || ityeṣa kathito brahman yogakālaśca pañcamaḥ || yogasya yathāśaktyanuṣṭheyatvam iti | na caitannirantarabhagavadanusaṃdhānaṃ sanakādisādhyamasmadādibhirdu'śakamiti matvodāsitavyam yathārogyaṃ bhojanavat yathāśakti tadāsvādasyāparityājyatvāt | uktaṃ va [ca śabdo gha kośe nāsti] śrīmatprahlādena - āyāsaḥ smaraṇe ko'sya smṛto yacchati śobhanam | pāpakṣayaśca bhavati smaratāṃ tamaharniśam || iti | ato yathā vā [vā śabdaḥ gha ṅ cha kośeṣu nāsti] - draṣṭumicchāmi te rūpamaiśvaraṃ parameśvara | manyase yadi tacchakyaṃ mayā draṣṭumiti prabho | yogeśvara tato me tvaṃ darśayātmānamavyayam || bhagavatkaiṃkaryarūpanidrānubhavaprakāraḥ ityetāvadvādino'rjunasya bhagavān viśvarūpaṃ svātmānaṃ darśayāmāsa evamatrāpi svānubhavasāpekṣān [svānubhavatāpekṣāṇāṃ ṅ ca cha; gha kośo'tra śithilaḥ] yathāmanorathaṃ paramodāro bhagavāneva svātmānamanubhāvayati | ato niryatnalabdhena bhagavadanubhavānandasaṃdohena kṛtārtho'smīti manyamānaḥ karaṇakalebarānuguṇyāvadhi sukhamāsīno vividhavyāpārāyastasya [vyāpārāyattasya ka kha ṅ ca cha jha; vyāpārāyāsitasya ga] kariṣyamāṇayogopakaraṇabhūtasya karaṇavargasya viśrāntaye svayamupanamantīṃ nidrāṃ na nivārayet yuktasvapnāvabodhasya iti smaraṇāt | nidraiva tadā kaiṃkaryam | suṣuptau ca tadbhāvo nāḍīṣu tacchruterātmani ca iti śārīrakasutroktena prāsādakhaṭvāparyaṅkaynāyena [prāsādakhaṭvāṅgaparyaṅkanyāyena ga] nāḍīpurītadbrahmasu [brahmaṇi kha ga gha ṅ cha] svātmanaḥ śayanamanusaṃdhāya lakṣmīpariṣvaṅgavyañjakena mādhavaśabdena bhagavantaṃ saṃkīrtayan yathā priyayā saṃpariṣvaktaḥ ityārabhya prājñātmanā saṃpariṣvakto na bāhyaṃ kiṃcana veda nāntaram ityāmnātaprakriyayā [ityādiprakriyayā ka kha ga ca jha] [paramātmani parisvaṅga iti gha kośādanyatra pāṭhaḥ] paramātmapariṣvaṅgaviśeṣaṃ ca parāmṛśya yat karoṣi ityādiprasthānena nidrāmapi samārādhanatvena manyamānaḥ saṃśuddhaśuskapādaḥ śāstroktaprakāreṇa samucite sthāne śāstrīye śayanīye coditadikchirāḥ śuddhatvānagnatvādiniyamayuktaḥ [śuddhatvādiniyamayuktaḥ gha] śrīśāṇḍilyasmṛtyādyuktaprakāreṇa svārādhyasya bhagavataścaraṇāravindayorvinyastaśiraskaḥ śayanāsanayānādau ityādividhānāt tameva mādhavaṃ hṛdaye [hṛdaye'pi gha] dhyāyan tameva kīrtayan sukhaṃ śayīta | yadā yadā ca [ca śabdaḥ gha kośādanyatra nāsti] nidrāvicchedastadā tadā tameva dhyāyet | saṃkortayecca tāni nāmāni punarā nidrāgamāt | so'yaṃ pradoṣaprabhṛti brāhmamuhūrtāvadhi [muhūrtaparyantaṃ ṅ cha] sārasvatasrotasa [srota iva ka kha ca jha] iva viśramāntaritasya yogasyāvasaraḥ avasarāntare'pyaikāgryasaṃbhave karmāntarasaṃkocena svīkārya iti [svīkāryamiti kha ga gha ṅ cha] prāgevoktam || iti yogaḥ pañcakālaparasya sarvo vyāpāraḥ kaiṃkaryarūpaḥ evaṃ vartamānasya sarvaḥ kālo'pyabandhyo bhavati sarve vyāpārāḥ kaiṃkaryarūpā bhavanti sarvo'pyānuṣaṅgiko bhogaḥ krīḍāśukakṣīrāsvādanyāyena svāmibhogaśeṣabhūto bhavatīti bhagavatkaiṃkaryakarateḥ paramaikāntino'nādimāyāniśāvasāne'nantamokṣāvasaraprāmbhe ca pratyuṣavadāsthito'yamāyuḥśeṣakāla iti | sa cāyamautsargikaḥ krama uktaḥ | apavāde tu vyutkramavilopādipravṛttiḥ | tathāhi- upavāsadivaseṣvekadaśyādiṣu anuyāgasya lopo bhavati | saptāṅgameva ca [ca kāraḥ ka ga ṅ ca jha kośeṣu nāsti] tadānīṃ yajanam | pañcakālānuṣṭhānakramasya kvacit apavādaḥ ata eva cānuyāgasyāniyatatvavyañjanāya bhāṣyakārāṇāṃ tadanuktiḥ | tadarthakālaśca [tadarthaḥ kālaśca gha ṅ cha] tasmin divase svādhyāyayogādiṣvanyatamena yathocitaṃ yāpanīyaḥ | kadācit dvādaśyādiṣu prabhāte pāraṇaṃ bhavati | tadarthaṃ pūrvaṃ yajane [pūrvayajane ka kha gha jha] kṛte'pi svakālaprāptaṃ madhyaṃdinayajanaṃ saptāṅgaṃ tiṣṭhati | vaiśeṣikārcaneṣu bahuṣu ekadivase kramāt saṃbhavastu aṅgaguṇavirodhe ca tādarthyāt iti nyāyena upādānādipravṛttirleśataḥ pratirudhyate | tatra pūrvadivasārjitairdravyaiḥ paropanītairvā tattatkriyāniṣpattiḥ | yajanaṃ ca sarvasmin kāle'bhyanujñātam | khinnavṛtteranyaparasyāturasya kalahādyupadrutasya ca bhojanāt pūrvaṃ yadākadācillabdhe'vasare [labdhāvasare ka kha ga ca jha] bhavati | atyantāśaktau tu ṛtvikputraśiṣyādibhiḥ svasamairanyaiḥ kāryate | tatra tvayamapavādaḥ samryate - vidhuro brahmacārī ca vānaprastho'tha bhiṣukaḥ | parārthaṃ karma kurvāṇāḥ pātayanti patanti ca || iti | īṣacchaktau tu saṃkucitayajanam ekopacāramārabhya tattacchaktyātyanusāreṇa sahasropacārāntavidhānāt | viṣuvāyanadvitayapañcadaśī ityādinā pratiṣiddhe.vavasaresu vedābhyāsarūpasvādhyāyo lupyate | tadā tatkālamapyananyaparasya paradhānatamo yogaḥ samāskandanti | trayoda"īniśāmukhe ca tasyāpyapavādaṃ kecidichanti | tadāpi sarvakriyāntaranirodhapūrvakaṃ maunavratamanuṣṭhīyamānaṃ sāttvikatyāgaprakriyayā svakīyena mayā svaprītyarthaṃ bhagavataiva kāryate ityanusaṃdheyam | tasmāt āloḍya sarvaśāstrāṇi ityārabhya dheyo nārāyaṇaḥ sadā ityādibhiruktaṃ bhagavadanusmaraṇaṃ sarvatra sāvakāśam | avichinnasmṛtisaṃtatirūpatvādikaṃ tu mātrayā bhajyate | āśaucādiṣvapi bhagavatsaṃkīrtanādi kāryam evaṃ mṛtakasūtakādyaprāyatyakāleṣvapi prayatakartavyaśāstrīyasarvakarmavilopaḥ | tadānīṃ tu [vilopavattadānīṃ kha; vilopāttadānīṃ ga] maunāvasaravyatiriktaḥ kālaḥ saṃkīrtanena smaraṇena ca yāpanīyaḥ satataṃ kīrtayanto mām tasmāt sarveṣu kāleṣu māmanusmara ityādestadānīṃ nirapavādatvāt | pratyuta - cakrāyudhasya nāmāni sadā sarvatra kīrtayet | nāśaucaṃ kīrtanaṃ tasya pavitraṃ bhagavān hariḥ | nāśaucaṃ kīrtane tasya smaraṇe vāpi vidyate || [apavitraḥ pavitro vā iti viṣṇudharme pāṭhaḥ] aśuciścāpyanācāraḥ sarvāvasthāṃ gato'pi [sarvāvasthāgato'pi gha ṅ cha] vā | yaḥ smaret puṇḍarīkākṣaṃ sa bāhyābhyantaraḥ śuciḥ || ityādibhiḥ kīrtanasmaraṇayorāśaucakāle'pi anuṣṭheyatcokteḥ | kiṃca [kiṃca iti śabdo gha kośe nāsti] saṃkīrtayejjagannathaṃ vedaṃ vāpi samīrayet | dhyāyan kṛte yajan yajñaistretāyāṃ dvāpare'rcayan | yadāpnoti tadāpnoti kalau saṃkīrtya keśavam || ityādibhiḥ deśakālāvasthādhikāryādyaviśeṣeṇa [adhikāryādiviśeṣeṇa gha; adhikāryādiviśeṣeṇa vihitavedābhyāsa kha ga; adhikāryādyaviśeṣeṇa vihitaṃ vedābhyāsa ka jha] vedābhyāsadhyānayajanārcanasthāne [dhyānajapārcanasthāne ka kha ga gha ca] tulyaphalatayā saṃkīrtanasya vihitatvāt prapannābhimatabhagavatprīteśca tāvataiva sulabhatvācca sarvadeśasarvakālādhikāryadyanuguṇaṃ saṃkīrtanameva karmāntaralopakāle samucitam | viśeṣataḥ kalidharmatvācca [kāladharmatvācca ka kha ga] | kalau yuge prayatasyāpi hyanyāśaktasya tadeva yuktam | yathāha bhagavān śaunakaḥ kīrtanādiva kṛṣṇasya muktabandhaḥ paraṃ vrajet iti | ata evābhigamanasya n kadācidapi lopaḥ aprayatasyāpi dūrāvasthitasya[dūrādavasthitasya gha ṅ cha] saṃkīrtanapraṇāmāñjalibandhabhāṣāstotralaukikavākyamātrapūrvakaprapadanaira pi tatsvarūpaniṣpatteḥ | nanu [bhāgavatasadācārya ka kha cha jha; bhāgavatasya gha] bhāgavatasya sadācāryasakāśāt samyagadhigatavedāntasya brahmavittvena sadyaḥśaucavidhānādanuvṛttaśaucāsiddheḥ kathaṃ karmavilopaḥ maivam rahasyāmnāyaniṣṭhānāmeva tacchākhāgṛhyoktaprakriyayā tadabhāvāt | mantrasiddhāntādiniṣṭhānāṃ tu dīkṣitānāmapi prakrāntamahotsavādhikāriṣveva tanniṣedhaḥ | yadyapi brahmavittvameteṣāmaviśiṣṭam [brahmavittvaṃ teṣāmapyaviśiṣṭaṃ ka kha ga ca jha; brahmavitvameva teṣāmaviśiṣṭaṃ ṅ cha] tathāpi kṛtādiṣu triṣu [triṣu śabdaḥ gha ca kośayoḥ nāsti] yugeṣu teṣāmapi sadyaḥśaucam vṛttasvādhyāyasaṃpannasyāvasaṃkocanaṃ tathā iti [ghaṭikā vyavasthā gha ṅ] vyavasthāvacanena kaliyuge vṛttadinimittaghasaṃkocapratiṣedhāt | na ca vācyam - ekāhācchudhyate vipro yo'gnivedasamanvitaḥ | vyahāt kevalavedastu nirguṇo daśabhirdinaiḥ || ityādiṣuktasyāgnivedādinimittasyāghasaṃkocasyāyaṃ pratiṣedhaḥ na tu brahmavittvanimittasyeti [iti śabdaḥ gh ca kośayoḥ nāsti] | maivam yathoktabrahmavidāmapi vṛttaguṇaśabdena grahaṇasaṃbhave saṃkocakābhāvat | na ca brahmaviccabdena pravrajitagrahaṇaṃ brahmavidāṃ pravrajitānāṃ ca sadyaḥśaucārhatvena [sadyaḥśaucānarhatvena gha ṅ cha] pṛthagupādānāt [pṛthugupādānāt | yathoktam ..... maivam | brahmavedanādīnāmapi ṅ cha; brahmavādināmapi gha; pṛthagupādānāditi yathoktabrahmavidāmapi ca atra kośāḥ pāṭhato bahudhā bhidyante | asmin sthale kha ga gha ṅ kośeṣu yathokta ityasyānantaraṃ maivamityasya pūrvaṃ ca paṅktilopasūcakāni cihnāni ca dṛśyate] | tarhi satrivratibrahmacāridātṛbrahmavidāṃ tathā iti sahapaṭhitānāṃ satriprabhṛtīnāmapi satravratabrahmacaryadānādiguṇa[guṇa iti padaṃ ka kha ga jha kośeṣu nāsti]nimittamaghasaṃkocanamiti teṣāmapetadantimayuge na syāditi cenna [na iti padaṃ ka kha ga ca jha kośeṣu nāsti] anuṣṭhānatastadvyavasthāpanāt | adyāpi hi sadyaḥ śaucaṃ vratyādiṣu śiṣṭairanuṣṭhīyate | na [śārīrādhigama iti gha kośādanyatra pāṭhaḥ] śārīrakādhigamasiddhabrahmavedanavatāmapi gṛhasthānāṃ kvacit tadhānuṣṭhānaṃ [tadanuṣṭhānaṃ ka kha ga ca jha] dṛśyate | anantabāhyakudṛṣṭisiddhantavyākulatattvādhyavasāye rāgādidoṣāndhakārabahule bahulaniśīthakhadyotakalpaguṇalave'pi [api śabdaḥ ka kha ga ca jha dośeṣu na dṛśyate] kaliviluptasvadharmavarge'smin kāle brahmavidāmasaṃbhavādeva [tadanuṣṭhānadarśanaṃ ka kha ga ṅ ca jha] tathānuṣṭhānādarśanamiti cet tarhi kasyedānīṃ brahmavidaḥ sadyaḥśaucena karmalopaṃ parijihīrṣasi kalau kṛtayugaṃ tasya kalistasya kṛte yuge | yasya cetasi govindo gṛdaye yasya nācyutaḥ || iti nyāyena yaḥ kaścidyatra kvacid brahmavidathāpi [brhmavidapi ka kha ga ca jha] saṃbhavatīti cet satyam sa tāvat vyāsāgastyabṛgupativibhīṣaṇaprabhṛtibhistvayāpyadṛṣṭe kvacit pradeśe vartamānaḥ svāntarātmasākṣikaṃ tathānutiṣṭhatu nām tadanyeṣāṃ [anyeṣāṃ ka kha ga ca jha] tu bhāgavatamaryādāṃ praviṣṭānāṃ paripūrṇabrahmavittvābhāve'pi [hi śabdaḥ gha ṅ cha kośeṣu nāsti] hyupanītāvasthatvamātreṇa dvijatvavat [saṃskāraviśeṣādiyoga ka ṅ ca cha jha] saṃskāraveṣādiyogamātreṇa bhāgavatatvamātraṃ siddhamiti tāvanmātravaiśiṣṭya[vaiśiṣṭya gha kośādanyatra nāsti]śālināṃ tannibandhanādhasaṃkoce pramāṇaṃ kvacinna paśyāmaḥ | ata eva hi [hiśabdaḥ gha kośe nāsti] teṣāmapi pauṣkarādiṣu āśaucamanumatam | yattu tatratyasaṃskāraviśeṣavataḥ kasyacit āśauchakāle'pi mānasayāgamātramanumanyate tat gāyatrīsmaraṇapūrvakajalāñjaliprakṣepnyāyena netavyam | viṣṇvarcanamapi hi [hi śabdaḥ ka a jha kośeṣu nāsti] pratyakṣaśrutisiddhaṃ nityaṃ ceti prāgevoktam | mānasayāgamātrābhyanujñānena [mātrānujñānena ka a jha] śeṣaniṣedhaśca tatrāpi diddha iti | tadevaṃ svataḥ prāptimapavādaprakārāṃśca [apavādaprakāraṃ ca ka kha; prāptānapavādaprakārāṃśra ga; svataḥ prāpatamapavādaprakāraṃ ca ca] yathāvadadhigamyāyaṃ dharmo'nuṣṭheyaḥ | dharmānuṣṭhānaprakārasya durūhatvam ekaṃ yadi bhavecchāstraṃ jñānaṃ niḥsaṃśayaṃ bhavet | bahutvādiha śāstrāṇāṃ jñānatattvaṃ sudarlabham || ityādibhiryāthārthyena ativitatagahanagambhīravividhavikalpabahutaraśāstrasaṃkṣobhajanitadiṅmohaśānt aye sarvaiḥ saṃkalanamātraṃ [śāntaye kalāmātraṃ ṅ ca cha; śāntaye sarvaiḥ saṃkalana iti paṅktiḥ gha kośe upanītāvatthatvamātreṇa iti pūrvanirdiṣṭavākyasyānantaraṃ pramādavaśāllikhitā pratibhāti] tviha kṛtam | anenaiva prasthānena praśamitadiṅamohaiḥ samarthaiḥ ā pramātāt anuṣṭheyāni sarvāṇi karmāṇi pratyekaṃ bahutaretikartavyatāmukhyānukalpavikalpāpavādādividhāyakatattacchāstreṣu yathāvadadhigamyānuṣṭheyāni | hanta tarhi durjñāne duṣkare'smin prasthāne ko nām [adya iti śabdaḥ ka ga ca jha kośeṣu nāsti] adyādhikāri syāditi cet maivaṃ bhetavyam bhagavatpūjanasya nityatvasukaratvādikam na viṣṇvārādhanāt puṇyaṃ vidyate karma vaidikam | sarveṣāmeva dharmāṇāmuttamo vaiṣṇavo vidhiḥ || nityaṃ viṣṇvarcanaṃ param ityādibhiḥ sarvottaratvena ca [ca śabdaḥ ka kha ga ca jha kośeṣu nāsti] nityatvena ca śrute'smin dharme aṣṭavarṣasya brahmacaryadharma iva yathākathaṃcidanupraveśasyāpi [api śabdaḥ ka kha ga ca jha kośeṣu nāsti] yuktatvāt svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt | na hi kalyāṇakṛt kaścid durgatiṃ tāt gacchati | jijñāsurapi yogasya śabdabrahmātivartate | ityādinyāyena [iti nyāyena ka kha ca jha] bhagavataivāśritavatsalena śeṣapūraṇāt | smaranti ca- sakṛduccaritaṃ [sakṛduccāritaṃ gha ṅ cha] yena harirityakṣaradvayam | baddhaḥ parikarastena mokṣāya gamanaṃ prati || sāṃketyaṃ pārihāsyaṃ vā stobhaṃ helanameva vā | vaikuṇṭhanāmagrahaṇamaśeṣāghavināśanam || sakṛt smṛto'i govindo nṛṇāṃ janmaśataiścitam | pāparāśiṃ dahatyāśu tūlarāśimivānalaḥ || harirharati pāpāni duṣṭacittairapi smṛtaḥ | anicchayāpi saṃspṛṣṭo dahatyeva hi pāvakaḥ || durgasaṃsārakāntāramapāramabhidhāvatām | ekaḥ kṛṣṇanamaskāro muktitīrasya deśikaḥ || eko'pi kṛṣṇe sukṛtapraṇāmo daśāścamedhāvabhṛthena tulyaḥ | daśāśvamedhī punareti janma kṛṣṇapraṇāmī na punarbhavāya || upoṣitaḥ poṣito vā dṛṣṭo vā [duṣṭo vā cha] praṇato'pi vā | prasahya harate pāpaṃ ko na seveddhariṃ tataḥ || ko hi bhāro [ko'tibhāraḥ ka kha ga ṅ ca cha jha] harernāmni jihvāyāḥ [jihvayā ka kha jha] parikīrtane | āyāsaḥ smaraṇe ko'sya smṛto yacchati śobhanam | pāpakṣayaśca bhavati smaratāṃ tamaharniśam || kiṃ tvayā nārcito devaḥ keśavaḥ kleśanāśanaḥ | udakenāpyalābhe tu dravyāṇāṃ pūjitaḥ prabhuḥ || anyat pūrṇādapāṃ kumbādanyat pādāvanejanāt | anyat kuśalasaṃpraśnānna cecchati janārdanaḥ || patreṣu puṣpeṣu phaleṣu toyeṣvakrītalabhyeṣu sadaiva satsu | bhavatyekalabhye puruṣe purāṇe muktyai kimarthaṃ kriyate na yatnaḥ || patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati | tadahaṃ bhakdyupahṛtamaśnāmi prayatātmanaḥ || aṇvapyupahṛtaṃ bhaktairmama toṣāya [bhogāya kha ga gha] kalpate || ityādi | uktaṃ ca nāradīye śrimataṣṭākṣarabrahmavidyāyāṃ ṣoḍaśopacāroktyanantaram- evvamaṣṭākṣareṇaiva sarvatrārcanakarmaṇi | upacārānimān kurvan bhaktiyuktena cetasā || tulasīpadmapālāśasuvarṇakusumaiḥ śubhaiḥ | pūjayitvā jagannathaṃ phalamānantyamaśnute || gandhaiḥ puṣpaiḥ phalairmūlaiḥ pagrairvāribhireva [phalaiḥ patrairdhūpairvāribhiḥ ka ca jha] vā | nityaṃ bhagavataḥ pūjāṃ yathāsaṃbhavamācaret || samastalokanāthasya devadevasya śārṅgiṇaḥ | sākṣādbhagavato viṣṇoḥ pūjanaṃ janmanaḥ phalam || iti | etena bhagavatpūjanasya nityatvaṃ sukaratvaṃ svayaṃprayojanatvaṃ ca vyaktamuktam | yat punaridaṃ vikalasamārāthanādau pratyavāyādikamucyate- nityārcane vaikalye'pi doṣābhāvaḥ sarpaṃ dṛṣṭvā dhyānaṃ yathā kāyaṃ [dṛṣṭvā naraḥ kāyaṃ kha ga ṅ cha; dṛṣṭvā mahākāvyaṃ gha] kampate ca muhurmuhuḥ | amantramarcakaṃ dṛṣṭvā tathā bhīto [mahābhītaḥ gha] janārdanaḥ || gandhahīne bhayotpattiḥ puṣpahīne tu saṃkulam | naivedyahīne [nivedyahīne kha ga gha ṅ cha] durbhikṣaṃ maraṇaṃ mantrahīnake || amantramavidhiṃ caivamakālaṃ caiva pūjanam | nityaṃ rāṣṭrabhayaṃ kuryāt tadgrāmaṃ [grāmastu iti cet sādhuḥ] tu vinaśyati || amantraiṇaiva yatpūjyaṃ piśācāsuravarthnam | vyādhitaskaradoṣau ca annavṛṣṭirmahadbhayam || ityādi tadetat sarvaṃ rājarāṣṭrādisamṛddhyartha[samṛddhyarthaṃ ka kha ga ca jha]kāmyārādhaneṣu anyeṣvapi pūrṇānuṣṭhānaśaktasya saṃpūrṇadravyasya lobhādibhistattaddhānau mukhyakalapsamarthasyānukalpena vṛttau ca [pravṛttau ca ka kha ga ca jha] doṣamāha na tu nitye karmaṇi [nityakarmaṇi ka ca jha] niṣkāmasya yathāśaktikaraṇe | smaranti ca manvādahaḥ - vedoditaṃ svakaṃ karma nityaṃ kuryādatandritaḥ | taddhi kurvan yathāśakti prāpnoti paramāṃ gatim || ityādi | asti cānyo bhagavaddharmasya viśeṣaḥ yamadhikṛtyāyaṃ sāttvatasaṃgrahaḥ - sakṛt tryahaṃ ca saptāhaṃ pakṣaṃ māsamadhāpi vā | yo yajedvidhinānena bhaktiśraddhasamanvitaḥ || so'pi yāyāt paraṃ sthānaṃ kiṃ punaryo'tra [yoga ka kha jha] saṃsthitaḥ | yāvajjīvāvadhiṃ kālaṃ baddhakakṣo mahāmatiḥ || iti | etadeva saṃkṣiptaṃ nārāyaṇamunibhiḥ - dinamekamapi prīto yaḥ kuryānmadimānnaraḥ | sukṛtī kiṃ punaryāvajjivamevaṃ samācaret || iti | uktaṃ cāhirbudhnyena - samārādhayastvevamekāhamapi nārada | muktiḥ kare sthitā [karasthitā ka kha ga ca jha] tasya sarve kāmāśca kiṃ punaḥ || iti | tadidaṃ phalārthiviṣayam | anyeṣāṃ tu svayaṃprayojanatvaṃ prāgeva sthāpitam | tadabhiprāyeṇoktaṃ vaṅgivaṃśeśvaraiḥ - evamekadinaṃ vātha [yāvat ka kha ga ca jha] dvidinaṃ tridinaṃ tu vā | māsaṃ vā vatsaraṃ vāpi yāvajjīvitameva vā || varteta bhaktyā parayā vaiṣṇavaḥ suciraṃ sukham | prārabdhe madhyato virghnairvicchinne'pyatra karmaṇi || nānartho na ca naiṣphalyaṃ na kṛtāṃśasya saṃkṣayaḥ | prārabdheṣvasamāpteṣu vicchinnaṣvanyakarmasu || bhavatyevaitadakhilaṃ vaidikeṣvitareṣvapi | kṛtaḥ svalpāṃśako'pyasya sthitvā suciramakṣayam || trāyetaiva svakartāraṃ svaśaktyā bhavabhītitaḥ | śraddhāvānadhikāryasminnukte [yukte mudritakārikāpāṭhaḥ] karmaṇi vaiṣṇave || nāparaḥ kulavṛttādiguṇaḥ karturviśeṣataḥ [kartuṃ viśeṣataḥ ka jha; kaścidviśeṣataḥ gha; kartṛviśeṣataḥ ca] | yena kenacideṣitrā bhāvyamasmiṃstu karmaṇi || tasmin sudurlabhe labdhe [kriyaiva gha ṅ ca cha] kṛpaivānantarakriyā | jñānakramatapoyogayuktānapyadhikāriṇaḥ || śraddhāhāniḥ paro doṣaścyāvayedadhikārataḥ | svoktāsūpaniṣatsvevamuktavānuttamaḥ pumān || śraddhaśraddhe samuddiśya tasmācchraddha paro guṇaḥ | neha kālakriyākartṛdravyadigdeśasaṃśritā [saṃsthitā ka kha ga jha] || eṣitāraṃ tadicchāṃ vā vihāyāsti niyantraṇā | niṣedhāviṣayībhāvādṛte naivāparo guṇaḥ || prītihetuḥ pareśasya svārcanāṅgeṣu vastuṣu | ata evārcanāṅgāni dravyāṇi gaṇayan svayam || prāha patrādimātrāṇi jātivarṇādibhirvinā | aho hariṃ bruvannevaṃ muktimetyapyaho aho || aho aho sulabhatā kṛpā ceyamaho aho | astyeva nirmalaṃ toyamayatnasulabhaṃ bhuvi || dṛśyante ca śubhā dūrvāḥ sulabhāḥ sarvadikṣvapi | asti jihvā hariṃ [vaktuṃ ṅ cha] stotumātmīyaivāsyamadhyagā || svakarāvapi karmīṇau dhyātumastyeva mānasam | ato na hānirmantrāṇāṃ [yoga ṅ ca cha] yāgavighnakarī hareḥ || sāmagryeṣā hi saṃpūrṇā [vaktrādiḥ mudritakārikāpāṭhaḥ] patrādyekaikameva tu | ajñānādathavā jñānādaparādheṣu satsvapi || prāyaścittaṃ kṣamasveti prārthanaikaiva kevalam | satyasaṃkalpasaṃyukte sarvajñe sarvaśaktike || nityanirdoṣaniḥsīmamahāvibhavayogini [mahāmahimayogini ṅ cha] | svādhīnatrividhāśeṣacidacidvastuśeṣiṇi || nirmalānantvijñānanidhavudadhiśāyini | svasaṃkalpakṛtāśeṣajagajjanmalayasthitau || arcanādiṣvanarhatvānna kaścinnāparādhyati | ato'naṅgikṛtāśeṣakartṛdoṣavimarśayā || kṛpayaivāsya devasya sarvo'pyarhati tatrkriyām || iti | atra tatkriyām iti sāmānyanirdeśāt yathādhikāraṃ sākṣāt samārādhanam paraistatpravartanam samārāvanāpekṣitapradānena śuśrūṣaṇam ityādikaṃ sarvaṃ saṃgṛhītam | uktanyāyena ynūnādhikopacārādikamapi srvamupapāditaṃ mantavyam | api ca aprayatnalabhyairāntarapuṣpādibhirapi bhagavadupāsanaṃ smaryate - bhagavadārādhane āntarapuṣpādīnāṃ mukhyatvam ahiṃsā prathamaṃ puṣpaṃ puṣpamindriyanigrahaḥ | sarvabhūtadayā puṣpaṃ kṣamā puṣpaṃ viśeṣataḥ [tathaiva ca gha] || jñānaṃ puṣpaṃ tapaḥ puṣpaṃ dyānaṃ puṣpaṃ tu saptamam | satyamevāsṭamaṃ puṣpaṃ tena tuṣyati deśavaḥ || iti | āha ca bhagavān śaunakaḥ - rāgādyapetaṃ hṛdayaṃ vāgaduṣṭānṛtādinā | hiṃsādirahitaḥ kāyaḥ keśavārādhanaṃ trayam || iti | pūrṇānuṣṭhatuḥ samāhṛtyānuṣṭhātuśca tulyaphalatvam pratyekaṃ saṃpūrṇasamārādhanamityarthaḥ | ato yathādhikāraṃ yathāśakyamatra śraddadhānaiḥ daryārdrahṛdayadeśikopadeśapūrvakamanupraviśya deśakāladaśādyānuguṇyenācchidraṃ yathākramaṃ samāhṛtya vānutiṣṭhadbhiḥ ananyaprayojanaiḥ paramaikāntibhiḥ anavadhikaparamapuruṣacaraṇaparicaraṇarūpam [paricaryārūpam ka kha ga ca jha] apavargaiścaryaṃ yathārogyaṃ yathāyogyaṃ cātraiva bhoitavyamiti siddham | granthopasaṃhāraḥ [savyaṃ pādaṃ prasārya śritaduritaharaṃ dakṣiṇaṃ kuñjayitvā jānunyādhāya savyetarabhujamaparaṃ [savyetaramitarabhuja ka kha ga ṅ ca jha; savyetarabhujamitaraṃ ṅ cha] nāgabhoge nidhāya | paścādbhāhudvayena pratibhaṭaśamane [pradibhayaśamane gha] dhārayan śaṅkhacakre devībhūṣādijuṣṭo jayanatu [vitaratu ṅ cha] jagatāṃ śamaṃ vaikuṇṭhanāthaḥ [navajaladanibhaḥ pātu divyaḥ paro na - ityasminneva granthe ijyārambhe dṛśyamānaḥ pāṭhaḥ (137 puṭe)] || viditanigamasīmnā veṅkaṭeśena tatta- dbahusamayasamakṣaṃ baddhajaitradhvajena | pratipadamavadhānaṃ puṣyatāṃ sāttvatānāṃ praṣadi vihiteyaṃ pañcakālasya rakṣā || kaṇḍulāḥ [kila ca]kalikajjalāviladhiyaḥ kecijjaḍā niṣphalaṃ vikrośantu viyaccaraiḥ saha balivyatyāsavitrāsibhiḥ | moghāśāpi tathāvidheṣvavitatheṣvāryeṣvamoghā [ārgeṣvamoghā ka ca jha] bhṛ.śaṃ muktariśvaryamahāphalodgamadhiyā caryeyamācaryatām || tyaktaṃ śāstramalepakaprabhṛtibhiḥ kiṃ tena tasyāgataṃ pradviṣṭaṃ jagadekacakṣuṣi divābhītaistatastasya kim | dugdhaṃ pittahatairjugupsitamatastasyāpi kiṃ durjanai- styaktaṃ cedapi matkṛtaṃ suruciraṃ kiṃ deśikaistyajyate || iti śrīkavitārkikasiṃhasya sarvatantrasvatantrasya śrīmadveṅkaṭanāthasya vedāntācāryasya kṛtiṣu śrīpāñcarātrarakṣāyāṃ nityavyākhyānākhyaḥ tṛtīyo'dhikāraḥ śrīpāñcarātrarakṣāṃ saṃpūrṇā ########### END OF FILE #######