#################################################### MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00042 Uniform title: parātrīśikālaghuvṛtti Commentator : abhinavagupta Editor : śāstrī j z Description: E-text transcribed from the Kashmir Series of Texts and Studies Volume 68 . Notes: The e-text was transcribed by the staff of Muktabodha under the direction of Mark S. G. Dyczkowski . Revision 0: April 13, 2007 Publisher : Research Departement Jammu and Kashmir State Publication year : 1947 Publication city : Shrinigar Publication country : India #################################################### parātrīśikālaghuvṛttiḥ | mahāmāheśvarācāryavarya - śrīmadabhinavaguptaracitā | yatra tejasi tejāṃsi tamāṃsi ca tamasyalam | tejāṃsi ca tamāṃsyetadvande jyotiranuttaram || 1 || sadāgamapravāheṣu bahudhā vyākṛtaṃ trikam | śrīmadutpaladevīyaṃ tantrasāraṃ tu varṇyate || 2 || sadābhinavaguptaṃ yatpurāṇaṃ ca prasiddhimat | hṛdayaṃ tatparollāsaiḥ svayaṃ sphūrjatyanuttaram || 3 || tatra svātmadevataiva prabuddhyamānāvasthāyāṃ svātmānaṃ parāmarśośenāvatarantaṃ pṛcchatiṃ | tata ucyate śrīdevyuvāca iti | kiṃ pṛcchati ? tadāha - anuttaraṃ kathaṃ deva svataḥ kaulikasiddhidam | yena vijñātamātreṇa khecarīsamatāṃ vrajet || 1 || he svātmarūpa deva sarvatra jñāne karaṇe ca prathamamabhimukhībhūta, tava tāvadanuttaraṃ rūpam uttaram utkṛṣṭamuparivarti, tacca jaḍāpekṣayā grāhakarūpam | tasya tu cidātmanaḥ svaprakāśasya na grāhakāntaramastīti anuttaratvam | (p. 2) tena anuttaraṃ saṃvidrūpaṃ sadā sarvatrāvabhāsitaṃ pūrvāparadeśakālavihīnamanapahnavanīyam, kiṃ tatrocyatām | idaṃ tu tatrocyate tatkila kathaṃ kena prakāreṇa kaulikasya kulasamūhasya dehākṣabhuvanādeḥ apūrvarūpasya svataḥ svatantrataḥ siddhiṃ ubhayendriyasaṃvedyatayā abhivyaktiṃ dadāti, dā dāne do'vakhaṇḍane iti ca dhātugatyā sṛjati saṃharati cetyarthaḥ | anuttaraṃ cidekarūpaṃ sat kathaṃ navanavena ata eva paryanuyojyena vedyavedanavedakādibhedena bhātītyarthaḥ | nanu kimetena | jñātenānena prakāreṇa jñātamātreṇa khecarī bodhabhūmisaṃcāriṇī satī iyaṃ saṃvicchaktiḥ 1samatām avikalpatvaṃ pūrṇatvamātmano vrajet gacchejjānīyāt | 2tatprakārāparijñāne tu na khecarī abodharūpe vedyāṃśe saṃcaraṇāt | tata eva vedyaiḥ nīlādibhirniyantriteti na pūrṇaśaktiḥ | kiṃca dhāraṇādikrameṇa prāṇayogādikṛtāḥ siddhayaḥ santi anuttaraṃ saṃvinmātrarūpamakramaṃ kathaṃ kaulikasiddhiṃ sakramāṃ dadāti yena jñātamātreṇa devīrūpatvaṃ vrajet || 1 || etad guhyaṃ mahāguhyaṃ kathaya sva mama prabho | hṛdayasthā tu yā śaktiḥ kaulinī kulanāyikā || 2 || tāṃ me kathaya deveśa yena tṛptiṃ vrajāmyaham | etadaprakaṭamatiśayena mahat utkṛṣṭamaguhyaṃ svaprakāśaṃ yathā bhavati tathā kṛtvā prabho 3ācchādane svarūpasya prakaṭane ca prabhavanaśīla he sva svātman mama pṛcchantyāḥ saṃvidaḥ ______________ 1tatsamatāmiti pāṭhāntaram | 2tatprakāre'parijñāte tu iti pāṭhāntaram | 3nijasvarūpasyācchādakaprakaṭananocchādanaikarūpa, prakaṭanena ca pramātṛrūpatvātprabhavanaśīleti pāṭhāntaram | (p. 3) kathaya vimarśapadavīṃ 1vākyaprabandhaparyantatāmānaya | nanu grāhakarūpaṃ sarvasya hṛdaye sphurati tatra kiṃ praśnena | 2satyaṃ, sphuritamapi na tattvato hṛdayaṅgamībhūtam | hṛdayaṅgamībhāvena vinā bhātamapyabhātameva rathyāgamane tṛṇaparṇādivat | hṛdayaṅgamatāvagamanasādhyā hi tṛptirjīvanmuktatā, tatsamāveśasādhyā hi tṛptirvibhūtirūpeti dvividhā tṛptiḥ parāmarśena vinā na bhavatīti yukta eva praśnaḥ | tadeva darśayati hṛdayasthā hṛdaye saṃvidrūpe sthitā yā svātantryalakṣaṇā śaktiryasyāḥ kulaṃ grāhyagrāhakagrahaṇacakraṃ nirmeyatvena prayojanaṃ tata eva kaulinī | tasya nirmitasya kulasya nāyikā sā adhiṣṭhātrī, tadvedanena tadavabhāsanakartrī ca tatsvarūpasaṃhartrī ca | tāṃ me kathaya parāmarśapadavīṃ naya | yena parāmṛśyatānayanena tṛptiṃ bhuktimuktirūpāṃ vrajāmyahamiti saṃvedanarūpāṃ kathayeti ṇicau | evaṃ prabuddhyamānarūpā saṃvit yadā praśnaṃ nirbhṛtāvabhāsamānaparamārthasvarūpaṃ karoti tadā prabuddhāvasthāpratipattau saiva pūrṇarūpā bhairavadevatātmikā prativacanadātrī saṃpadyate | naca 3atra aidaṃprāthamikatvaṃ kadācit apitu purātanameva tatparamāvartamānaṃ kālabhedakalpanayā bhātīti bhūtatvena vyavahriyate || 2 || 5divyarūpatvena pratyakṣābhāvātparokṣeṇa tadetaducyate śrībhairava uvāca | śṛṇu devi mahābhāge uttarasyāpyanuttaram || 3 || kathayāmi na sandehaḥ sadyaḥ kaulikasiddhidam | __________________ 1vākyajanyaparyantatāmiti pāṭhāntaram | 2satyaṃ sphuratīti pāṭhāntaram | 3na cātrecchāṃ prāthamikīṃ kācidityapi pāṭhaḥ | 4vedyatvena cetyapi pāṭhaḥ | (p. 4) kauliko'yaṃ vidhirdevi mama hṛdvyomnyavasthitaḥ || 4 || 1mahān bhāgaḥ prabuddhatvāvasthāyāmujjigamiṣālakṣaṇā yasyāḥ sā tvamevaṃbhūtā śṛṇu sphuṭamavadhāraya | 2ahamuttarasyāpi grāhakasyāpi yadanuttaraṃ rūpam | apiśabdād grāhyagrahaṇāderapi | kaulikasiddhidaṃ 3viśvāvabhāsanādibhogāpavargatṛptiprayojanaṃ | tatkathayāmi tacca hṛdayaṅgamatāṃ nayāmi | yathā sadya eva avadhāraṇamātre saṃpanne eva punaratra sandeho na bhavati | yasmāt ayamiti bhāsamāno yaḥ kauliko vidhiḥ sa mama hṛdayākāśe hṛdayatvena sadā viditaḥ san cidātmatayā tāvadāste | sadeva saumyedamagra .... ekamevādvitīyaṃ .... tadaikṣata ityādiśruteḥ || 4 || tataśca athādyāstithayaḥ sarvāḥ svarā bindvavasānakāḥ | tadantaḥ kālayogena somasūryau prakīrtitau || 5 || pṛthivyādīni tattvāni puruṣāntāni pañcasu | kramātkādiṣu vargeṣu makārānteṣu suvrate || 6 || vāyvagnisalilendrāṇāṃ dhāraṇānāṃ catuṣṭayam | tadūrdhve śādi vikhyātaṃ purastād brahmapañcakam || 7 || amūlā tatkramā jñeyā kṣāntā sṛṣṭirudāhṛtā | sarveṣāṃ caiva mantrāṇāṃ vidyānāṃ ca yaśasvini || 8 || ____________ 1mahānubhavaikaprabuddheti pāṭhāntaram | 2yato'hamukrasyeti pāṭhāntaram | 3viśvāvabhāsakādibhogeti pāṭhāntaram | (p. 5) iyaṃ yoniḥ samākhyātā sarvatantreṣu sarvadā | iha padārthaprakāśanameva tāvat saṃvedanaṃ prasiddham, padārthaśca jñātṛjñeyasvabhāvaḥ, tatra jñātṛtā nāma unmeṣanimeṣalakṣaṇena saṃkocavikāsātmajñānakriyālakṣaṇena svabhāvena svaparispandanasārā natu pariniṣṭhitā | paricchinnajaḍarūpaghaṭāditulyasya ca saṃkocavikāsayogaḥ katham | trikoṇaṃ hṛdayaspandanādiṣu yathāyathā sphuṭībhavati tathātathā jñātṛtvamutkṛṣyate | 1yā bahiriva saṃvidi yathāyathā nyūnībhavati, tathātathā tannikṛṣyate | yāvajjaḍapāṣāṇādau svayaṃ saṃkocavikāsalakṣaṇo visargaḥ svātantryātmā bhagavato'nuttarasya śaktiḥ | tena bhairavasaṃghaṭṭaviśramaṇodayaparamārthaśivaśaktisvarūpaṃ rudrayāmalamucyate | saṃkocavikāsayoge eva madhye anuttaraḥ, ānandaḥ, icchā, īśanā, unmeṣaḥ, ūnatā, iccheśanayorasphuṭasphuṭavedyollāsaḥ ṛ ṝ ḷ ḹ bhavati, tayoriccheśanayoranuttarānanvābhyāṃ sandhiyamānatvāt e ai, unmeṣonatayostābhyāmeva tathākṛtatvāt o au iti bhavati, tadanantaraṃ vedyajātasya vedakātmakabindusvarūpasaṃskāraśeṣatvabhityanena rūpeṇa paripūrṇaṃ2 bhavati, ityevaṃ pūrṇānandacidrūpa3visargaśaktimayaṃ parabhairavayāmalam | tatra visargarūpatā sāmānyākārā viśeṣeṣu pañcadaśasviti pṛthag gaṇanārhā na bhavati | evaṃ kauliko vidhirmama tāvad hṛdi saṃvidrūpatādātmyenāvasthitaḥ | athānantara 4midaṃparāmarśamahimnā prasaranti ye akārādyā binduparyantāḥ ____________________ 1jñātṛtetyarthaḥ | 2pūrṇo bhavatityapi pāṭhaḥ | 3visargaśaktimayaparabhairaveti pāṭhāntaram | 4idamiti padaṃ nāsti ka. pustake | (p. 6) svarāḥ, ta eva paramānandarūpasya sthitiṃ pūrayantīti tithaya uktāḥ | evaṃ sā bodhacandrasya prakāśānandamayasyānuttarasya vimarśaśaktiḥ pañcadaśabhistithibhiḥ pūryate | te caite sarve svarāḥ śabdanasvarūpāḥ 1paramārthātmāno jagadapekṣayā svayaṃ rājantaḥ svaprakāśāḥ teṣāmantaḥ somasūryau saṃkocavikāsau tadātmā teṣāṃ tadantaḥ teṣāmantaḥ bindudvayātmā visarga iti yāvat | tataḥ sarveṣveteṣu kālena saṃkalanātmanā parāmarśanayogaḥ | tato hetoḥ | parāmarśo hi spandanātmaiva, natu pariniṣṭhitācalajaḍarūpaḥ | bahirapi ca somasūryau rātridivasasaṃkocavikāsarūpeṇa tithipañcadaśakasya antaḥ 2carataḥ iti | iyaṃ sā bhagavatī parāmarśaśaktiḥ | yaśca asāvicchāyāmīśane ca vedyollāsaḥ sa eva pṛthagbhavan sthūlatayā bhūtapañcakātmā sūkṣmatvena ca tanmātrapañcakātmeti daśa tattvāni, pṛthivī jalaṃ tejovāyurākāśaḥ gandho raso rūpaṃ sparśaḥ śabda iti | sa eva vedyollāsaḥ karaṇatayā sṛjyamānānīndriyāṇi tattatkriyāśaktipradhānāni upasthapāyupādapāṇivāgādīni karmendriyāṇi 3jñānaśaktipradhānāni buddhindriyāṇi ghrāṇarasanācakṣustvakśrotramiti | tato vedyatāyāḥ krameṇa saṃsāre vedanābhasasyollāse mano'haṃkāraḥ buddhiḥ pradhānaṃ purusaḥ | tathā pṛthivyādīni puruṣāntāni kādiṣu māntaṣviti | puruṣasya ca 4saṃvedyarūpasyaivopari māntasya vedyarāśau gaṇanam | tena hi vinā pṛthivyādi vedyaṃ kathaṃ bhavet | 5tena vedyābhāsasyaiveyadrūpaṃ yadvedyarāśereva atyaktavedyabhāvasya bhinna - ____________ 1paramārthātmano iti pāṭhāntaram | 2tithipañcadaśakasyāntaḥ carantaḥ iti pāṭhāntaram | 3jñānaśaktiprādhānyānīti pāṭhāntaram | 4 saṃvedyarūpasyaivoparimaṇasyetyapi pāṭhaḥ | 5na vedyābhāsasyaivedaṃ rūpamiti pāṭhāntaram | (p. 7) vedyavedakaikīkaraṇam | tadvyāvṛttāni tattvāni | kalāḥ vāyurūpā kiṃcit kartṛtvena prerikā | aśuddhavidyā tejorūpā kiṃcijjñatvena prakāśikā ca | māyā salilarūpā abhiṣvaṅgarūpanimajjanātmakastambhanasvabhāvā | indropalakṣitā pṛthivīrūpā rāgaśaktiḥ | tā etāścatasraḥ śaktayaḥ puruṣaṃ dhārayanti madhye triśaṅkuvada1viśramayanti, anyathā pāṣāṇādivat jaḍabhumimevāpatetparameśvaravadvā saṃvidgaganamevāpatet | ubhayathāpi māyāpramātṛtābhāve vedyamapi na kiṃciditi, saṃkocavikāsāvapi na kaucit, saṃkocena vinā 2vikāsasyāpyayogāt | tadvisargarūpeṇa saṃkocavikāsātmanā idaṃ sarvamākṣiptaṃ | yat 3vedyasṛṣṭiḥ samuci(di)tavedakasṛṣṭiśceti | ākāśaśaktayā4 tu nātra māyāpramātṛtādhāne prayojanamasti | sā hi antarlīnā puruṣasya 5vedyaśūnyatayā vedyāvakāśasahiṣṇutayā ca 6pramātṛtvāt tadīyā nityā vimarśaśaktiḥ | yadā tu vedyatāyāḥ krameṇa prachādanaṃ saṃvidrūpasya ca prathanaṃ tatra tāvat dhṛtiḥ, tadrūpasyaiva āpyāyanaṃ tatprakāśayogaḥ | tatraiva paramasvātantryalābhātmakaṃ spandanaṃ sarvatra tenaiva rūpeṇa vyāptam | ityetad bṛṃhakaṃ svarūpasya pūrakaṃ vyāpakaṃ pañcakaṃ śādīnāṃ vidyeśvarasadāśivaśaktiśivalakṣaṇaṃ sūkṣmapṛthivyaptejovāyvākāśarūpaṃ, sadyojātavāmadevāghoratatpuruṣeśānarūpaṃ brahmapañcakaśabdenākhyātamiti | evamasau 7parāpararūpā 8visargaśaktiḥ | tathābhūtañca 9pañcakarūpaṃ punarapyanuttaraviśrāntam | tadevaṃ 10visargaśaktireva athādyā ______________________ 1viśrāmayantīti pāṭhāntaram | 2vikāsasyāpyabhāvāditi pāṭhāntaram | 3vedyasṛṣṭiśceti iti pāṭhāntaram | 4ākāśaśaktyātmeti pāṭhāntaram | 5vedyatveti pāṭhāntaram | 6pramātṛrūpatvāditi pāṭhāntaram | 7śrīparāpararūpeti pāṭhāntaram | 8vimarśaśaktiḥ iti pāṭhāntaram | 9bhūtapañcakarūpamiti pāṭhāntaram | 10tathaiva vimarśaśaktimayamityapi pāṭhaḥ | (p. 8) ityādinā brahmapañcakam ityantenaiva vapuṣā vikasatīti | tadidaṃ śakticakramavicchinnaprabandhaṃ bhagavato bhairavanāthasya | anuttarecchonmeṣatrikoṇa1visargaśaktayaḥ eva hi pañcabhedavatya2ścidānandecchājñānakriyāśaktayo vācyabhūtapañcakaśaktimayyaḥ iti | tataśca sarvametadavibhāgaparāmarśarūpaṃ prathamataḥ tato vibhāgaparāmarśātmanā pañcāśadvimarśarūpaṃ parāmṛśyarūpeṇa tu 3karmatāṃ prāptaṃ bahistattvajālaṃ jāyate | tasya parāmarśātmataiva jīvitam | sā ca mātṛkārūpā | ata eva sarveṣāṃ mantrāṇāṃ guptārthabhājāṃ 4bījapiṇḍātmanāṃ catuṣkalanavātmādīnāṃ puruṣarūpavācyādhyavasitānāñca vidyānāṃ saṃvedyamānasphuṭārtharūpāṇāṃ namaḥśivāya ityādimālāmantrāṇāṃ strīrupavācyādhyavasitānāṃ ca sarveṣāmiyaṃ yoniḥ avibhāgaparāmarśatārūpaṃ kāraṇaṃ | sarveṣu śivarudrādirahasyatantreṣu yatkiṃciducyate tatsarvaṃ ita evodeti | 5yatkila parāvara6siddhidaṃ rūpaṃ tatsarvaṃ tattvaṣaṭtriṃśatyāṃ7 labhyate | tasyāśca parāmṛśyaṃ yajjaḍarūpaṃ śarīrasthānīyaṃ tasya parāmarśatā jīvitaṃ, sā ca asyāṃ bhagavatyāmiti ithameva sarvaṃ dadāti | ata eveha bhagavatyāḥ praṣṭurūpatvam | anayaiva hṛdayaṅgamatayā yaśasvini iti 8prasiddham | iyatā viśvātmarūpeṇa prasiddhā jāteti yaśasvinītyāmantraṇam | eṣā ca sā trividhā sṛṣṭirakāramūlā kṣakāraparyantā anuttararūpā 9prasūtiḥ punarapi śivātmanyeva10 viśrāntidvāreṇa ______________________ 1vimarśaśaktaya iti pāṭhāntaram | 2paṃcabhedavata iti pāṭhāntaram | 3tūttaratāṃ prāptamiti pāṭhāntaram | 4bījātmagatānāmiti pāṭhāntaram | 5yatkiṃciditi pāṭhāntaram | 6parāsiddhirūpamiti pāṭhāntaram | 7triṃśatyetipāṭhāntaram | 8prasiddhamiti iti pāṭhāntaram | 9anuttararūpātprabhṛti iti pāṭhāntaram | 10śivātmanyevānuttaradhāmni iti pāṭhāntaram | (p. 9) tatraivānuttaradhāmni viśramaṇaṃ yasyāḥ sā tathābhūtā udāhṛtā jñeyā satī | anayābhijñātayā tadanuttaraspandasvarūpaṃ suṣṭhu jñātaṃ bhavatīti yatkila tadanuttaramiti yāvat | evaṃ hṛdayasthā pūrvamavibhāgaparāmarśarūpā 1śaktiḥ vibhāgaparāmarśatāṃ kaulikasiddhirūpatāmanenaivānuttararūpasvātaṃtryeṇa pratipadyate iti nirṇītaṃ śivarudrarahasyāditantreṣu || 8 || nanvavibhāgaparā2marśe pṛthagvibhāgaparāmarśamūlabhūte hṛdayasvarūpe 3sati na nivṛttaḥ sandehaḥ ? ityāśaṅkyādiśati caturdaśayutaṃ bhadre tithīśāntasamanvitam | tṛtīyaṃ brahma suśroṇi hṛdayaṃ bhairavātmanaḥ || 9 || caturdaśena svareṇa paripūrṇānuttarānandaśālinā saṃpūrṇakriyāśaktiśarīronmeṣonatvasaṃpadā kriyāśaktidvārānta4rlīnecchājñānayugalena yutaṃ satataṃ miśrībhūtaṃ yadidaṃ tṛtīyaṃ brahmasadāśivatattvā5tmakaṃ grāhyarāśivilakṣaṇaṃ sadrūpaṃ viśvaṃ tat tithīśānāṃ - pañcadaśānāṃ svarāṇāṃ 6yo'ntaḥ paryantasthitibhūto visargaḥ tasmin samyak aviyogena anvitaṃ viśrāntaṃ sat bhairavātmano bhagavataḥ śabdarāśeḥ viśvaśarīrasya hṛdayaṃ sārabhūtam | yathā hi sarvatattvamayaśarīrasya vibhaktatvagādisantānatantritasya7 tadavibhāgaprakāśavimarśaviśrāntidhāma hṛdayapadamucyate, tathaiva bhagavato bhairavanāthasya tadidaṃ vibhaktatattvabhuvanādimayaṃ viśvarūpaṃ parāmarśasāraṃ pañcāśadvarṇamayaṃ śarīraṃ ___________________ 1śaktiḥ, sā vibhāgeti pāṭhāntaram | 2parāmarśasyatyepi pāṭhaḥ | 3satīti padaṃ nāsti ka. pustake | 4taduktaṃ [asmiṃścaturdaśe dhāmni sphuṭībhūtatriśaktike | triśūlatvamataḥ prāhaśāstā śrīpūrvaśāsane || taṃ lo. |] 5sadāśivatattvātmakamaghoraprakāśasvarūpamasphuṭībhūtedantātmakagrāhya rāśilakṣaṇamiti pāṭhāntaram | 6yato niścaya iti pāṭhāntaram | 7yaṃtritasyeti pāṭhāntaram | (p. 10) tasya tadavibhāgaparāmarśasāramidaṃ hṛdayam | bho bhagavati suśroṇi! viśrāntaparamānandamayadhāmaśaktitrayagatānavaratasaṅkocavikāsarūpatriko. naparispandanarūpametad hṛdayaṃ bhairavātmano bhairavasya ātmabhūtāyāstadavibhāgavatyāḥ śrīparādevyāḥ 1tattvaṃ bhavati | anuttararūpā saṃvit tāvat, bījātmano 2prathamasvarakoṭyoḥ svarūpaviśrāntisatattvayoḥ parispandena tatspandaprabhāvādeva madhyakoṭau vibhaktaparāmarśātmanā sṛṣṭirūpeṇa samastatattvama3yīti | ata eva vakṣyate sṛṣṭiṃ tu saṃpuṭīkṛtya iti || 9 || etannāyoginījāto nārudro labhate sphuṭam | hṛdayaṃ devadevasya sadyo yogavimokṣadam || 10 || etat bījaṃ yo labhate sa lābhakāla eva na paśuḥ, yato'smin labdhe etat hṛdayaṃ 4jāyate | etadahṛdayataiva bhairavatvam | 5tato rudrayoginīyāmalena 6yāvat na jātaṃ śaktisvarūponmīlanaṃ tāvad etad hṛdayaṃ7 kathamasyonmīlati | asminnunmīlite satya'nena hṛdayena sahayogaḥ | etad hṛdayalābhaḥ śrībhairavayāmalasamāveśalakṣaṇo jīvata eva vimokṣada iti unmīlanamātre jīvanmuktatālakṣaṇā parā kaulikī siddhiranuttare saṃvinmātrarūpe yathā vidhīyate, tathā darśitam || 10 || adhunā yena prakāreṇa aparā api siddhayo vibhūtilakṣaṇāḥ saṃvitparispandaparāmarśabalāt prāṇanāḍikālavelāmantravidyācaryādiviḍambananirapekṣāt bhavanti, taṃ prakāramupakra- ______________ 1etattattvaṃ bhavati ka. pāṭhaḥ | 2spandena prathameti pāṭhāntaram | 3mayyaiveti pāṭhāntaram | 4jñāyate iti pāṭhāntaram | 5atheti pāṭhāntaram | 6yojanata iti pāṭhāntaram | 7hṛdayaprakāśamunmīlanaṃ mīlayatīti pāṭhāntaram | (p. 11) mapūrvaṃ darśayati - asyoccāre kṛte samyaṅ mantramudrāgaṇo mahān | sadyaḥ sanmukhatāmeti svadehāveśalakṣaṇam || 11 || muhūrtaṃ smarate yastu cumbake nābhimudritaḥ | sa badhnāti tadā dehaṃ mantramudrāgaṇaṃ naraḥ || 12 || atītānāgatānarthān pṛṣṭo'sau kathayatyapi | praharādyadabhipretaṃ devatārūpamuccaran || 13 || sākṣāt paśyatyasandigdhamākṛṣṭaṃ rudraśaktibhiḥ | praharadvayamātreṇa vyomastho jāyate smaran || 14 || trayeṇa mātaraḥ sarvā yogeśvaryo mahābalāḥ | vīrā vīreśvarāḥ siddhā balavān śākinīgaṇaḥ || 15 || āgatya samayaṃ dattvā bhairaveṇa pracoditāḥ | yacchanti paramāṃ siddhiṃ phalaṃ yadvā samīhitam || 16 || etat saṃvittattvaṃ hṛdayatāṃ cet pratipannaṃ tadā jīvanmuktateti uktam | yadā tu 1tadeva prāṇabuddhibhūmiṣu siddharasavidhyamānadhātunyāyena samāveśakrameṇaitadhṛdayātmakaparāmarśapātratāpādanayā prāṇabuddhyādijaḍimanykkāriṇyā 2prasaradrūpamabhyāsadaśāṃ saṃpādyate, tadāsya svavimarśāveśābhyāsādeva nāḍīprāṇajayādiśāstrāntarīyayoganirapekṣā eva aparā api siddhayo vibhūtirūpāḥ kaulikasya siddhayo jāyante iti tātparyam | asya bījasyoccāre prāṇarūpatāyāṃ samāveśena tāvatkṛtamātra eva jñānakriyāśaktiśarīrā mantramudrāḥ sadya eva ________________ 1paraśarīrasyeti pāṭhāntaram | 2praharadvayamiti pāṭhāntaram | (p. 12) saṃmukhatāmuccārayiturābhimukhyaṃ pratipadyante | katham svadehāveśalakṣaṇaṃ kṛtvā | tena hi prāṇena svadeho'pyāviśyate | tataśca saṃpūrṇajñānakriyātmaka1hṛdayarūpāntarlīnīkṛtena prāṇanāḍyadhiṣṭhito deho'pi tadhṛdayarūpatāsamāviṣṭajñānakriyātmikābhirmantramudrābhirāviśyate tāvattāvadupakramo vibhūtīnāṃ mantramudrāyattatvāditi | atha tathāveśo nirantaraṃ yadi ghaṭikādvayamabhyasyati cumbake vaktre samastabāhyasadrūpabhāvarāśiniṣṭhacumbanātmani nigiraṇapravṛtte kākacañcupuṭākāre sadvṛttirūpasomasvabhāvaparamaśītalarasāsvādakāriṇi sati nābhimudritaṃ nābhisthānāvadhiṃ kṛtvā 2pūrṇakumbhakasamāveśābhyāsena, tadā mantramudrāsamūhaḥ dehe vāgrūpe kālarūpe ca 3pareśasyaivābhivyajyate buddhirūpe ca pratyagātmani prakāśate, jñānakriyāveśādyathā 4praśne kṛte jhaṭiti pratibhāsate, atītānāgatavartamānaṃ tatsarvamavitathameva bhavati | 5tathābhūtatejaśca sāmānyākāramantramudrāveśābhyāse dṛḍhībhūte tamevābhyāsaṃ nirantaraṃ madhye vicchedaśūnyamekarasaṃ sakṛdvibhātaṃ praharaparyanta tāṃ yadi nayati, yāṃ kāṃcinmantradevatāṃ mudrādevatāṃ vā hṛdaye saṃdhīyate, tadā 6tāmeva rudraśaktibhirnirantarasamāveśāvaṣṭambhanavīryarūpābhirākṛṣṭā- mānītāṃ7 sākṣādrūpeṇa svaśarīratādātmyena pratipannāmākṛtitaḥ8 paśyati | 9tathā prāpte'pi yadi samāveśaṃ na tyajati tadā praharadvayaṃ nirantaraṃ samāviṣṭo deha ______________________ 1hṛdayarūpasyāntarlīnasya kṛte iti pāṭhāntaram | 2pūrakakumbhaketi pāṭhāntaram | 3paravaśasyeveti pāṭhāntaram | 4prakaṭane kṛte ityapi pāṭhaḥ | 5tathā bhūte ceti pāṭhāntaram | 6tamevaṃ rūpaśaktibhiḥ iti pāṭhāntaram | 7āsāditāmiti pāṭhāntaram | 8ākṛtitaḥ kālataśceti pāṭhāntaram | 9tathā svīkāre prāpte ityapi pāṭhaḥ | (p. 13) prāṇādikaṃ svakaṃ na kiṃcit paśyati 1nirāvaraṇaṃ cidrūpaghanameva sakalamavalokayati | tathā etasmin sarvadā yāvadatiparikṣīṇena dehena anyaśarīrakalpena avicchede punarapi yadā samāveśābhyāsaṃ na parityajati, yadā praharatrayaṃ nirantaraṃ sakṛdvibhātavibhedavandhyasvarūpe samāveśaśālini tiṣṭhati, tadā mātaro brāhmyādikāḥ, yogeśvaryaśca taccakrābhyāsasiddhāḥ vīrāśca aghorādayaḥ, vīreśvarāḥ navātmadevatāprabhṛtayaḥ samunmīlayanti | taccakrābhyāsa2jātavibhūtayaśca siddhā jāyante | ete mahatā bhairavabalena yuktāḥ | yaśca śākinīnāṃ śaktīnāṃ khecaryādibhedabhinnānāṃ saṃbandhī gaṇo vargaḥ bhairavabalena balavān | ete sarve paramāṃ siddhiṃ dharaṇyādiśivāntādhvaviṣayāṃ anenaiva dehena 3svatantratāṃ dadati | yataḥ ete sarve 4mātṛprabhṛtayo devatāviśeṣāḥ samayaṃ dattveti maryādāpūrvakaṃ bhairaveṇa bhagavatā svarūpāvibhedena svarūpāvabhāsanena bhairavacakrānujīvitatvena prakarṣeṇa 5coditāḥ | sarve ete devatācakreśvarā6stadāviṣṭaprāṇā 7bhairavabhūtā eva, atastadanugāminyo bhavanti | taduktaṃ āgatyeti | viśiṣṭaṃ kiñcidekatamaṃ uttamamadhyamādhamaphalarāśimadhyāt khaḍgagorocanoddiṣṭapātālādiphalaṃ hṛdaye'bhisaṃhitaṃ bhavati, tadā tadapi prayacchanti || 16 || yathā anyeṣāṃ prāṇanāḍijayaprabhṛtīnāṃ yogānāṃ viśiṣṭacaryāsāmagryādibāhyāpekṣāvaśāt kālavelādisaṃkocaḥ ___________________________ 1nirāvaraṇeti pāṭhāntaram | 2vīreśvarā navātmadevatāprabhṛtayaḥ tacca krābhāseti adhikaḥ | 3svātaṃtryamiti pāṭhāntaram | 4mātrā iti pāṭhāntaram | 5bhāviteti pāṭhāntaram | 6tadāviṣṭaprāṇādiśceti pāṭhaḥ | 7bhairavabhūta eveti pāṭhāntaram | (p. 14) yathoktaṃ kulabījakamasyāntarbhogaḥ kaulaṃ kṛṣādiṣu | iti | tathā atra na kaścidavacchada iti samādiśati - anena siddhaḥ setsyanti sādhayanti ca mantriṇaḥ || 17 || ayaṃ triṣvapi kāleṣu aviśiṣṭa ityarthaḥ || 17 || nanu kiṃ tat sādhayanti1 anenetyāha yatkiṃcidbhairave tantre sarvamasmāt prasiddhyati | mantravīryasamāveśaprabhāvānna niyantraṇā* || 18 || yadanyaśāstreṣu kicitsādhyamuktaṃ tatsarvamanenaiva siddhyatīti kā a2trāsādhyagaṇaneti yāvat | nanu kena vidhānenāyaṃ mantro grāhya ityāśaṅkyottaramāh - asminnaye na kadācinniyantraṇā | eta3tprāptimātrameva sādhyaṃ, natvatra vidyāvratādi kiṃcitsahakāribhāvenopayogi kevalaṃ parikṣīṇaśaṅkātaṅkatvamatra upayogi śaṅkāyāḥ sandehavipratipattisāratayā ekarasatadvimarśātmakasamāveśavighnabhūtatvāditi sphuṭīkriyate || 18 || adṛṣṭamaṇḍalo'pyevaṃ yaḥ kaścidvetti tattvataḥ | sa siddhibhāgbhavennityaṃ sa yogī sa ca dīkṣitaḥ || 19 || anena jñātamātreṇa jñāyate sarvaśaktibhiḥ | śākinīkulasāmānyo bhavedyogaṃ vināpi hi || 20 || avidhijño vidhānajño jāyate yajanaṃ prati | āsatāṃ tāvadanye vidhayaḥ4, maṇḍaladarśanopalakṣitamadhivāsanādi hātṛvadhiparyantaṃ mantrārpaṇavidhijātamapi na kiñci- __________________ 1sādhayatyaneneti pāṭhāntaram | 2sādhyānāmiti pāṭhāntaram | 3etatprāptireva sādhyeti pāṭhāntaram | *mantravīryasamāveśe na kadācinniyantraṇā iti pāṭhāntaram | 4anyo vidhiḥ iti pāṭhāntaram | (p. 15) datropayogī | evamiti uktaṃ vakṣyamāṇaṃ ca yastattvatā niḥśaṅkatayā vetti, sa bhuktimuktirūpasiddhibhāgī | sa eva paramārthato yogena samāveśalakṣaṇena yuktaḥ | sa eva satyataḥ śivatādānabhedapāśakṣapaṇalakṣaṇāṃ dīkṣāṃ prāptaḥ | etajjñānamātrādeva sarvaśaktyupalakṣito'sau saṃpūrṇasvarūpo 1jñāyate 2siddho bhavatītyarthaḥ | 3etatsamāveśābhyāsādyogaṃ vināpi* śākinīkulena devatācakreṇa sāmānyastulyo bhavati anena jñātamātreṇa sarvasya vastunaḥ pūraṇāt | yajane yat vidhānamitikartavyatā, tāmavidvānapi vidvāneva bhavati pūrṇatatphalalābhāt | 4yastu laukikavaidikaśaivavāmadakṣiṇakulādiprasiddhān* 5vidhīnvidhitvena na jānāti, sa eva 6atra yajane vidhijño jāyate anuttaravidhiṃ yato jānāti | anuttarasaṃvinmātrarūpe sarvamanyat bahiraṅgaṃ bhavati || 20 || nanu caturdaśayutaṃ ityanena yat bījamuktaṃ, tat kathaṃ viśvāvibhāgisaṃpūrṇaśaktikasvātmarūpaparadevatāparāmarśa7mayaṃ bhavatīti nirūpayati - kālāgnimāditaḥ kṛtvā māyāntaṃ brahmadehagam || 21 || _____________________ 1jāyate ityapi pāṭhaḥ | 2prasiddhi iti pāṭhāntaram | 3yataḥ samāveśābhyāsalakṣaṇaṃ yogaṃ iti pāṭhāntaram | 4yaśceti pāṭhāntaram | 5vidhitvena niyaṃtraṇātveneti pāṭhāntaram | 6sa evātra yajane iti pāṭhāntaram | 7rūpamityapi pāṭhaḥ | *vināpi-ityanantaramayaṃ pāṭho'dhiko dṛśyate :- śākinīkulaṃ śakticakreśvaramekaṃ yāsyanti niścinvati | bhagavatyo devatāstāsāṃ mānanīyaḥ taccakreśvaratāyogyatvalābhāt [yogabalādbhavati] iti | *prasiddhānityanantamayamadhikaḥ pāṭhaḥ - śaṅkāsaṅkocakāryakāraṇābhāvavṛttividhīn - iti | (p. 16) śivo viśvādyanantāntaḥ paraṃ śaktitrayaṃ matam | tadantarvarti yatkiṃcicchuddhamārge vyavasthitam || 22 || aṇurviśuddhamacirādaiśvaraṃ jñānamaśnute | taccodakaḥ śivo jñeyaḥ sarvajñaḥ parameśvaraḥ || 23 || sarvago nirmalaḥ svacchastṛptaḥ svāyatanaḥ śuciḥ | yathā nyagrodhabījasthaḥ śaktirūpo mahādrumaḥ || 24 || tathā hṛdayabījasthaṃ jagadetaccarācaram | *yathā ghaṭaśarāvaprabhṛtiprapañcavarjane mṛṇmātrameva satyaṃ, mṛdrūpatātmakaprapañcavarjanenāpi gandha ityeva satyaṃ gandharūpatāviśeṣāparāmarśe ahamityeva satyaṃ, tathābhūtabhedabhaṅge'pi sukhaduḥkhamoharūpatā sāram, sukhādivaicitryakartane vedyavedakamātrarūpatā, 1paryante vedyavedakarūpabhedavigalane sadityeva avaśiṣyate, tatrāpi varṇatrayaparāmarśaviśīrṇatākaraṇe ādyavarṇa2mātraviśrāntiḥ, tathā jalatattvāderapi māyātattvaparyantasya vedyarūpasyāśuddhādhvamadhyapātinaḥ sarvasyaivāntyaviśrāntikāle sarvamekaghanamamṛtamātmabhūtam, 3saiva brahmatāpattiḥ brahmavādināṃ viśrāntiḥ tannirmathanapravṛttyā 4tu bhairavo'pi, viśvasṛṣṭikārī | gītaṃ ca mama yonirmahadbrahma tasmingarbhaṃ dadhāmyaham | saṃbhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata || (bha0gī0 14|3) iti | tasyāpi 5yadā 6sanmātraviśrāntidhāmnaḥ svarūpabhedavi - _____________________ 1pāryantikīti pāṭhāntaram | 2varṇamanuttaramātretyapi pāṭhaḥ | 3saiveti padaṃ nāsti ka. pāṭhaḥ | 4atreti pāṭhāntaram | 5yatheti pāṭhāntaram | 6saṃvinmātretyapi pāṭhaḥ | *gandharūpatāviśeṣaḥ parāmarśataḥ ghaṭa ityeva satyaṃ tathābhūtaṃ jagadetaccarācaramityadhiko pāṭho dṛśyate | (p. 17) galanena rūpaṃ parāmṛśyate, tadā prakāśavimarśanaśaktirūpe'nupraviṣṭasya tasyāvabhāsanamiti tacchaktisvarūpāttadabhinnaṃ paramārthata iti śaktisvarūpamevāvaśiṣyate iti | tacca icchā vā kriyā vā jñānaṃ vā yataḥ sarvaṃ vastu icchāmi karomi jānāmi vā ityevaṃbhūtavimarśaśaktiviśrāntyā vinā na jātucidavabhāti | icchāmītyatra ca śaktitrayānuvedhanamevaṃ jānāmi karomītyatrāviyuktatvādāstām | tena śaktitrayātmakasvarūpaviśrāntaṃ tadavabhāsamānaṃ bhavati | tasyāpi śaktitrayasya ekameva 1svatantraṃ svarūpaṃ svātaṃtryādeva | atha adha ūrddhvagranthirūpaṃ bindudvayamayaṃ saṃvidātmakaṃ parabhairavadevatātmakaṃ tāttvikaṃ vapuḥ | tadetadvedyavedanavedakaviśrāntitrayamayaṃ 2varṇatrayasvarūpaṃ tattrayam | tatra yāṃ viśrāntiṃ pradhānīkaroti tadantamevoccāraṇaṃ 3tridhā saṃpadyate | 4tat trayopabhoge bhuktimuktiriti krameṇa siddhayaḥ 5yatra tadekaghana6 eva ekaḥ parāmarśo 7viśrāntisthānamakramaṃ sarvaṃ sadrūpamicchādidvāreṇa 8parabhairave visṛjyate kṣipyate, 8parabhairave cābhedena 9tadicchādidvāreṇa vedyatayā bahirvisṛjyate iti naisargikasadrūpaṃ vedyaṃ bhairavātmakavedakasvarūpamityubhayaspa10rśanācchaktirūpateti cāturdaśī vedakavedanarūpāvaroheṇa vedyābhinnasāmānyarūpatā brāhmī viśrāṃtiḥ, - ityevaṃbhūtaviśrāṃtitrayamaya11śāntoditatadubhayalakṣaṇatrayaikarasatākāri paraṃ visargatattvaṃ saṃvidbhairavanātha eveti tātparyārthaḥ | yojanā tu - kālāgniṃ ______________________ 1svatantraṃ rūpamiti pāṭhāntaram | 2caraṇatrayeti pāṭhāntaram | 3iti tridheti pāṭhāntaram | 4tatra bhoga ubhayabhuktiriti pāṭhāntaram | 5yasya tu | 6tadekaghaṭa iti pāṭhāntaram | 7viśrāṃtisthānakramamityapi pāṭhaḥ | 8parabhairavecchābhedenetyapi pāṭhaḥ | 9tadiccheti pāṭhāntaram | 10vimarśanāditi pāṭhaḥ | 11śāntādi iti pāṭhāntaram | (p. 18) pṛthvītattvaṃ saprathamabhuvanamāditaḥ 1kṛtvā māyātattvaparyantaṃ 2tṛtīyabrahmaṇi 3viśrāntam | viśvetyādikrameṇa yat bhairavadevatācakraṃ parabhairavīyaṃ śaktitrayarūpaṃ śakticakraṃ, tadanantasya visargasyāntarvidyate | 4tasya ca yaścodakaḥ - prāṇena vinā sargacodanānupapatteścaturdaśaḥ prāṇarūpaḥ, sa eva śuddhādhvani vidyātattvādike 5śivatattvānte vyāpakaḥ | yato'tra sa parameśvaro vedyabhūtadehādisaṅkocavigamāt sanmātrapramātṛsvabhāvatvāt bhinnasya bhinnābhinnasya ca sarvasya jñātā kartā ca | parameśvaro vidyeśvaravargātprabhṛti māyāsaṅkaṭāntaḥ 6pātitābhāvātsarvagaḥ, pāśairāgantukairviyogānnirmalaḥ, sahajāṇavamala7vaikalyāsaṃbhavāt svacchaḥ, krameṇa vedyarāśeridamityevaṃbhūtasyāhamityevācchādanena vyatiriktavedyākāṅchāviyogāt tṛptaḥ, svāyatanaḥ svātmanyeva yatamānaḥ prabuddhānandaḥ tata eva bhedalakṣaṇāśuddhitirodhānāt śuciḥ | evaṃ bodhaka8svarūpamayatvāt yo'ṇu9staccodakaviśrāṃtisamāveśābhyāsaniṣṭhaḥ, so'cirādeva tadantarvartiśuddhavidyādiśivāntatattvāntargata10śuddhādhvāvasthitamīśva- rasya saṃbandhi jñānaṃ tadākṣiptaṃ ca kartṛtvaṃ viśuddhaṃ parāpararūpamaśnute prāpnoti | 11etacca viśrāntitrayābhyāse 12tattatphalalābhopalākṣitaturīyaparaviśrāntau sarvamabhedaikarasenāste | yathāhi 13nyagrodhadhānāyāṃ mahāvṛkṣastadātmakasvarūpaśaktyabhinna eva bhavati, tathā hṛdayātmani bīje caraṃ śuddhaṃ, acaramaśuddhaṃ, carañca pramātṛ, acaraṃ ____________________ 1chitvetyapi pāṭhaḥ | 2tṛtīyaṃ brahmaṇorūpe iti pāṭhāntaram | 3viśrāntaṃ paraṃ prāṇamityapi pāṭhaḥ | 4tasyāgre'yamadhiko pāṭhaḥ - ataḥ (antaḥ) paro yadapekṣayeti | 5śivānte iti pāṭhāntaram | 6patitvābhāvāditi pāṭhāntaram | 7vaikalpasaṃbhāvanādanyaḥ iti ca | 8codakasyevaṃbhūtarūpamayatvādityapi pāṭhaḥ | 9etaccodakaviśrāṃtiḥ samāveśo'bhyāseti pāṭhāntaram | 10śuddhāśuddheti ca ka. pāṭhaḥ | 11etadviśrāṃtibhāse iti pāṭhāntaram | 12tattatphalalābhopalakṣaṇaṃ caturthyantaparamiti ca pāṭhaḥ | 13nyagrodhanāmā iti pāṭhāntaram | (p. 19) prameyamiti sarvaṃ hṛdgataśakti1kalāyā avibhāgenaiva 1mātīti || 24 || tadatra sadyo yogavimokṣadam iti yat pūrvaṃ sūcitaṃparabhairavasamāveśaphalaṃ, tadupasaṃhāradvāreṇa prakaṭayati evaṃ yo vetti2 tattvena tasya nirvāṇagāminī || 25 || dīkṣā bhavatyasandigdhā tilājyāhutivarjitā | evamiti - uktaprakāreṇa hṛdayaṃ 4tattvena niścayena niḥśaṅka tayā yo vetti tasya 5dīkṣā tattvena 6paramārthena 7nirvāṇaṃ phalatvena gamyate yayā sā asaṃdigdhā svapratyayenaiva etad hṛdayasvarūpalābha8yuktā bhavati | bhairavadevatābhirhṛdayāntargatābhiḥ svarūpanimīlanātmakaprapañcaspandaparivarjanena svarūponmīlanātmakaparispandapravaṇābhirdattametad hṛdayalakṣaṇaṃ paraṃ jñānaṃ 9kṣapitaśca saṃkocātmakamūlapāśa iti jānātyeva | tena 10dānakṣapaṇalakṣaṇāṃ 11dīkṣāṃ 12svaprakāśaṃ nayet | na atra tilādīnāmupayogaḥ | etāvatā jīvanmuktyātmakaparamasiddhipariniṣṭhitadhiyaṃ13 prati 14anyalābhādikaṃ na kiṃcidupayujyate ityuktam || 25 || adhunā tu samāveśābhyāsopayogī pūjāvidhirvaktavyo yato vakṣyate kṛtapūjāvidhiḥ samyak (33 ślo0) _______________________ 1kalāyāḥ iti ca pāṭhaḥ | 2bhavatī pāṭhāntaram | 3vedeti pāṭhāntaram | 4tattvo - iti pāṭhāntaram | 5dīkṣeti padamanyatra nāsti | 6paramārthena bhavatīti pāṭhāntaram | 7nirvāṇaphalatvena gacchati yasya sā asaṃdigdheti pāṭhāntaram | 8lābho bhavatītyapi pāṭhaḥ | 9kṣapitasaṃkocātmamūlapāśa ityapi pāṭhaḥ | 10dānakṣapaṇalakṣaṇā iti ca pāṭhaḥ | 11dīkṣeti ca pāṭhaḥ | 12svaprakāśaṃ (svapratīti) iti pāṭhāntarāṇi | 13hṛdayamityapi pāṭhaḥ | 14hṛdayalābheti pāṭhāntaram | (p. 20) iti | tadatra dehaprāṇabhuvi buddhipade ca samāveśābhyāsa iti | tatra hṛdayamātmasātkartuṃ nyāsaṃ darśayati mūrdhni vaktre ca hṛdaye guhye mūrtau tathaiva ca || 26 || nyāsaṃ kṛtvā śikhāṃ baddhvā saptaviṃśatimantritām | ekaikena diśāṃ bandhaṃ daśānāmapi kārayet || 27 || tālatrayaṃ purā dattvā saśabdaṃ vighnaśāntaye | śikhāsaṃkhyābhijaptena toyenābhyukṣayettataḥ || 28 || puṣpādikaṃ kramātsarvaṃ liṅgaṃ vā sthaṇḍilañca vā | purā pūrvaṃ tālatrayaṃ 1hṛdbījakalātrayaviśrāntitrayarūpaṃ vaikharīśabdaparyantaṃ svātmano dadyāt | tatsvīkārakaṃ svātmānaṃ vighnānāṃ caturaṇḍagatabhedābhimānasaṅkalpānāṃ śāntaye 2bahirantaśca pādapāṇihastamukhaśabdakrameṇa pātālabhūmyantarikṣagatabhedavighnaśamanāya kuryāt | evaṃ kṛtvā mūrdhādisthānatādātmyāpattibhāji hṛdayasthāne eva daṇḍabhaṅgibhāji hṛdayabījena pañcakṛtva uccāritena janmacārapravāhalayavicchittilakṣaṇacidānandecchājñānakriyālakṣaṇaspanda- pañcakabhāṅ nyāsaṃ śarīre kuryāt | śikhāyāśca taddehagatamūrdhādipañcaśaktikabrahmapañcakāvibhāgabhūmibhājaḥ prāṇabuddhirūpāyāḥ pañcakasya pratyekaṃ pañcakabhedātprathamacaramakoṭidvayabhedasparśācca saptaviṃśatikṛtva uccāritena hṛdayabījena hṛdayarūpatāviśramaṇarūpaṃ niyantraṇātmakaṃ bandhaṃ kuryāt | tataśca 3sthānabījarūpahṛdayamayīkartuṃ daśa diśaḥ sakṛtsakṛ4duccāryamāṇena hṛdayabījena badhnīyāt hṛdayarūpānuttaraparāmarśaśeṣā eva kuryāt | etyevaṃ kṛtvā puṣpādike _______________________ 1hṛdayabījeti pāṭhāntaram | 2bahiḥ svapāṇihasteti pāṭhāntaram | 3sthānarūpīti pāṭhāntaram | 4uccāriteneti pāṭhāntaram | (p. 21) pūjopakaraṇe'pi arghyapātraviśrāntaparamānandarasasya saptaviṃśatikṛtoccāritena hṛdayabījena hṛdayatādātmyaṃ kṛtvā tadrasābhyukṣaṇadvāreṇa hṛdayatādātmyaṃ kuryāt | anantaraṃ pūjādhārasya liṅgasthaṇḍilādeḥ | evaṃ sāmānyena bhedaṃ vilāpya 1dehaprāṇādhiṣṭhitamapāsya tadupāsyayāgagṛhe'pyapohya pūjopakaraṇeṣu parākṛtya pūjādhāre'pi nirākuryāditi tātparyam || 28 || evaṃ kṛte sati paścāttatra 2pūjādhāre bāhyābhyantarādi bahubhedaśatānyatama3rūpe yathāruci yathāsaṃbhavaparigṛhīte4 liṅgasthaṇḍilamaṇḍalādike pūjyaparikalpanāpūrvakaṃ 5pūjāsvarūpamāha caturdaśābhijaptena puṣpeṇāsanakalpanā || 29 || tatra sṛṣṭiṃ yajed vīraḥ punarevāsanaṃ tataḥ | sṛṣṭiṃ tu saṃpuṭīkṛtya paścādyajanamārabhet || 30 || sarvatattvasusaṃpūrṇā sarvāvayavaśobhitām | yajed devīṃ mahābhāgāṃ saptaviṃśatimantritām || 31 || tataḥ sugandhipuṣpaiśca yathāśaktyā samarcayet | pūjayet parayā bhaktyā svātmānaṃ ca nivedayet || 32 || caturdaśeti - jāgradādituryāvasthāntadaśācatuṣṭayavyāptiśāli yadetadaukārāntaṃ bījasya vapuḥ, tāvatyāṃ vyāptāvāsanaṃ kalpanīyam | tathābhūtaukāraviśrāntā6 ādikṣāntā sṛṣṭirvisargaśaktisvīkṛtā uparivartinī bhāvanīyā | sarvābhedaghanatu - _________________ 1dehaprāṇādiṣviti pāṭhāntaram | 2pūjādhāreṣvapīti ka. pāṭhaḥ | 3rūpeṇeti pāṭhāntaram | 4parigṛhīteti pāṭhāntaram | 5pūjāsvarūpāvagamāditi pāṭhāntaram | 6viśrāntā ityanantaraṃ sarvairvā - iti padamasti | (p. 22) ryātītavṛttiviśrāntyāṃ tasyāṃ yat viśramaṇaṃ visargaḥ, sa eva yāgaḥ | tasyāmapi ca turyātītavṛttau visargakalāyāṃ svīkṛtasakalasṛṣṭikāryāyāṃ tadeva jāgradādidaśācatuṣkakroḍīkārakamaukārāntaṃ rūpaṃ prakṣipya yajet 1yanmadhyavartivisarga ubhayakoṭi2gatasadvṛttisparśī, visargā3tmarūpāmata eva sarvatattvamayīṃ sarvaiśca avayavāyamānairbhāvarāśibhiryuktāṃ maheśānasya parabhairavasya abhedena vartamānāṃ śrīparādevatāmanuttarasvarūpāṃ svīkaroti | etaduktaṃ bhavati | hṛdayasya mūlabhāge 4sadvṛttirūpe vedyāṃśe jāgratsvapnasuṣuptātmakātisphuṭasphuṭāsphuṭāsphuṭabhedatrayaśālini sarvadā sanmātraprathamakalāvapuṣi viśramyāvṛttau anuttararūpāyāṃ śaktiśivatattvāntaṃ krameṇa turīyapadaparyantaṃ viśrāntena kramābhinnasamastatattvasvīkaraṇādāsanavyāptiḥ pradarśitā bhavati | tato visargātmikā ṣoḍaśī bhairavātmikā kalā yāvat sarvottīrṇā spṛśyate, tāvat tasyāṃ sarvamabhedena āste iti samastābhedarūpā saptadaśī yāsau kalā, saiva anuttararūpā yājyā | tasyāṃ 5tathā pravartitā viśrāntiḥ | sa eva paramārthato yāgaḥ | tadrūpatāsiddhyarthameva tu sugandhibhirayatnata eva hṛdayānupraveśaśālibhiḥ puṣpair6hṛdayāntaḥsvarūpasamarpaṇādeva hṛdayasya poṣakairbāhyābhyantaraiḥ sarvairdravyairyathāśaktitayā, asvīkṛtaśaktisvarūpasya saṅkucitavṛtteryāgaṃ pratyayogyatvāt śaktyā svarūpavikāsarūpayā tadupayoginyāpi bāhyayā ānandinyā snānavilepanadhūpatāmbū- _________________________ 1yeneti pāṭhāntaram | 2gatasvarasadvṛtti-iti pāṭhāntaram | 3sarvātītarūpāmityapi pāṭhaḥ | 4sadvyāptirūpavedyāṃśe iti pāṭhāntaram | 5tathā ityanantaramayaṃ pāṭho'dhiko dṛśyate - tathā pūraṇā (pūrṇā) at eva saptaviṃśatikṛtvaḥ (kṛtva) pravartiteti | 6hṛdayānteti pāṭhāntaram | (p. 23) lāsavādisaṃbhārasubhagayā bāhyadravyaśaktyā samyagarcayet | katham, parayā bhaktyā parimitasya dehaprāṇapuryaṣṭakāderapradhānatākareṇana tadrūpatānimajjanātmakaprahvībhāvasaṃpādanapuraḥsareṇa taduktarūpayājyadevatātmakaparasaṃvidrūpapradhānatvāpādanalakṣaṇena bhajanena 1śraddhātiśayena samāveśadāyinetyarthaḥ | parā cāsau bhaktiḥ | puṣpāderyāgopakaraṇasya svātmahṛdayahaṭhānupraveśasundaro yo bhāgo ramaṇīyaḥ parimalaḥ tena pūryamāṇamātmānaṃ sarvābheda2rūpavṛttiniścayātmanā niyamena 3vedayet | saptaviṃśatikṛtvaḥ4 uccāraṇāvasare tat tat puṣpādibāhyābhyantarabhāvarāśi5saṃpūryamāṇābhinnasvarūpaṃ śrīparādevatāmayamātmānaṃ yathā vetti, tathā punaḥpunarātmasvarūpaṃ parāmṛśediti yāvat | eṣā 6tāvatsphuraṇarūpā pūjā | tataśca jaṭharīkṛtasamastabhogyasvabhāvatattvaprasarasya bhokturbhagavato bhairavasya uddīpanātmanā homena tadantaḥkṛtasaṃskāraśeṣabhogyasvabhāvavilāpanadahana sāmarthyāt parāmarśaḥ kartavyo yena jīrṇanyāyena saṃskārasya bījarūpatayā 7suṣuptyavasthāvat punarutthānalakṣaṇasaṃskārātmakamūlabhedaprasavamahāvyādhiśaṅkā śāmyatīti || 32 || anenābhiprāyeṇa yajanamupasaṃharan homaṃ sūcayati | evaṃ yajanamākhyātamagnikārye'pyayaṃ vidhiḥ | tatrāpi tilādīnāṃ śikhāsaṃkhyābhijaptena toyena abhyukṣaṇaṃ sruksruvādīnāṃ vahnau caturdaśābhijaptena puṣpeṇāsanakalpanā ityādisaṃpuṭīkaraṇaparyantaṃ yājyadevatāsamarpaṇam | tatasti- ____________________ 1sadya atiśayeneti pāṭhāntaram | 2rūpāṃ vṛttimiti pāṭhāntaram | 3niyamayet iti pāṭhāntaram | 4kṛtvoccāraṇāvasare iti pāṭhāntaram | 5saṃpūryamāṇaṃ nijasvarūpamiti pāṭhāntaram | 6tāvatpūraṇarūpeti pāṭhāntaram | 7suṣuptyavasthādṛṣṭāntena (suṣuptāvṛttānteneti) pāṭhāntaram | (p. 24) lājyādihavanaṃ saṃpūrṇarūpatayā ātmānaṃ ca nivedayet iti vyākhyātena krameṇa pūrṇāhutyārpaṇamiti agnikāryavidhiḥ | evaṃ yāgahomomaya1melanātmakaṃ pūrṇaṃ hi pūjāyāḥ svarūpam || iyatā ca svātmarūpā śrībhagavatī parā devī samyak pūjitā bhavati | yato'2ntarmalasya 3vigalanaṃ 4 yāvanna jātaṃ tāvat sphuṭasaṃvidātmakatvaṃ pūritaṃ na bhavati, tato pūjaiveyamityābhyantarasaṃkalpanivṛttyā bāhyadravyasaṃharaṇenaitadāha kṛtapūjāvidhiḥ samyak smaran bījaṃ prasiddhyati || 33 || ādyantarahitaṃ bījaṃ vikasattithimadhyagam | hṛtpadmāntargataṃ dhyāyet somāṃśuṃ nityamabhyaset || 34 || samyagiti uktaprakāreṇa kṛtapūjāvidhiḥ, samyagiti ca uktavakṣyamāṇopadeśadiśā bījaṃ smaran parāmṛśan samyak prasiddhyati parabhairavadevatāvadanenaiva dehena samastavibhūtibhājanaṃ bhavati | asya hṛdayaparāmarśasyābhinavābhinavarūpatayā bhāsamānasya pūrvapūrvatarādeḥ samyaganavabhāsamānatvāt kālabhedayogāpahastanādavabhāsanīyasya vastunaḥ sarvathā 5ābhyantarasyaiva sataḥ prakāśanāt smaraṇarūpasādṛśyāt smaraṇatvena vyapadeśāt śatṛpratyayena ca bhūtābhinnaṃ vartamānaṃ darśayitvā idaṃ sūcitaṃ bhavati | tathā ayaṃ parāmarśaḥ svīkartavyaḥ, yathā vicchedaśūnyaḥ sakṛdvibhātasvabhāvo'kālakalitaḥ saṃpadyate | samyaksmaranniti (yat) uktaṃ tat samyaktvaṃ yadyapi pūrvaṃ darśitaṃ ______________________ 1melanātmakādipūrṇaṃ hi iti pāṭhāntaram | 2antarlīnasyeti ka. pāṭhaḥ | 3vigalitamiti ka. pāṭhāntaram | 4yāvatsvātmarūpaṃ neti pāṭhāntaram | 5sarvadābhyantare rahasya iveti pāṭhāntaram | 6vibhedaśūnya iti pāṭhāntaram | (p. 25) kālāgnimāditaḥ kṛtvā ............................................. | (21 ślo) ityanena vistṛtagranthena tathāpi sphuṭena rūpeṇa nirṇītaṃ nirūpayati ādyantarahitamiti | bījaṃ vācakarūpaṃ hṛdayaṃ tasya vācyaṃ somāṃśaṃ saśaktikasya bhagavato bhairavanāthasya yāmalaṃ saṃghaṭṭaprabhāpuñjastaṃ vācyavācakābhedakrameṇa abhyasediti upadeśaḥ | somāṃśamiti pāṭhe tu paripūrṇajñānacandrātmakaṃ prakāśānandaparamārthaṃ | 1tata eva jvalanagalanavṛttisārasaṃkocavikāsaśaktipradarśitaviśvonmeṣanimeṣaśata- saṃpādanāpratihatasāmarthyamūlena uttarottareṇa sakāra aukāra - aḥkāralakṣaṇena bhāgatrayeṇa āviṣṭamanuttaraṃ trikoṇātmakaṃ mahāhṛdayam | tasya ca trayo bhāgā aṃśāḥ | somaśca aṃśaśceti samāhāre dvandvaḥ | tadetat catuṣkamābhimukhyena svasaṃvidrūpahṛdayaviśrāntaṃ sat buddhiprāṇadehabhūmiparyantasvīkārātmanā samāveśaparyantaṃ kṣipet tadrūpaparāmarśapradhānaṃ vigalitajaḍabhāvaṃ tadavaṣṭambhaikasāraṃ buddhiprāṇadehendriyādikaṃ samastaṃ kulaṃ tatraiva tadrūpaprakāśanavikāsavaśāt prakāśakulatāmāyāntaṃ kuryāditi visargacatuṣkasamāeśo'nena darśitaḥ | tatra mukhyameva tāvat pūrṇahṛdayasvarūpamāha ādyantābhyāmutpattivināśābhyo rahitaṃ yat 2viśvasya bījaṃ, tata eva bījatvāt viśvātmanā vikasat anavarataṃ vikāsaṃ gacchat viśvasya kālarūpāṇāṃ tithīnāṃ madhyagaṃ sāmānyarūpatayā avibhāgaparāmarśarūpaṃ svasminhṛdaye saṃvillakṣaṇe saṃkocavikāsalīlāyogātkamalarūpe'ntargataṃ tāṃ saṃvidaṃ praviśya saṅkocahaṭhāpasaraṇakāritayā vikāsayat dhyāyet nityam | ataśca pūrṇabhairavatāsiddhiḥ | utthānāpekṣayā pāṭhāpekṣayā ca | ādyantau svaravyañjanarūpau | tadrahitaṃ yat bījaṃ ______________________ 1tadeveti pāṭhāntaram | 2vihṛhyeti pāṭhāntaram | (p. 26) visargātmakaṃ yataśca anyā pañcadaśa tithayo vikasanti, tacca sarvatithīnāṃ1 madhyagatam | tat hṛdayapadme pūrvavat dhyāyet | *etadbījāpekṣayā ādyantābhyāṃ vyañjanavisargābhyāṃ rahitaṃ triśūlavṛttimātrarūpaṃ, vikasat tithiṣu prāṇāpānakalāsu madhyagataṃ tatprāṇarūpasamāveśakāri taddvāreṇa dehaṃ samāviśat bījarūpeṇa hṛdi dhyāyet | avarge sthitā varṇāḥ | ādayaḥ svarāḥ, anta iti yaḥ tadantaḥ kālayogena ityatra visarga uktaḥ, tena svaravisargābhyāṃ rahitamanackasadvṛttirūpaṃ bījaṃ tathaiva 2vikāsinīṣu prāṇāpānakalāsu madhyagataṃ dehe hṛdi dhyāyet || 34 || 3atra phalamāha - yānyān kāmayate kāmāṃstāntāñchīghramavāpnuyāt | ajñaḥ pratyakṣatāmeti4 sarvajñatvaṃ na saṃśayaḥ || 35 || evaṃ mantraphalāvāptirityetadrūdrayāmalam | etadbhyasyataḥ siddhiḥ sarvajñatvamavāpnuyāt || 36 || etāśca siddhaya uktā eva, eṣu kālāgnimāditaḥ 0 iti atra śīghramiti muhūrtaṃ smarate yastu iti asmāt pratyakṣatāmeti sarvajñatvaṃ iti ca praharatrayamātreṇa siddhiruktā | praharacatuṣkavibhedena samāveśe tu sarvasminneva prakāśamaye dinarūpatāṃ gate śarvari saṅkoce kṣīṇe anenaiva dehena bhairavavat sarvajño bhavati | etadupasaṃharati - evamiti evaṃ sarveṣāṃ ______________________ 1bījānāmiti pāṭhāntaram | 2vikasatsu iti pāṭhāntaram | 3tatra ka. pāṭhaḥ | 4yātīti pāṭhāntaram | 5muhūrtādīnāmiti pāṭhāntaram | 6agneḥ pratyakṣatāmiti pāṭhāntaram | *ayaṃ pāṭho'dhiko dṛśyate - iha viśeṣabhogyasvabhāvavilāpanadahanaparāmarśaḥ kartavyaḥ visargāṃśasamāveśaḥ | (p. 27) mantraphalānāṃ 2parāparasiddhirūpāṇāṃ yasmādita eva anuttarabījādavāptiḥ, ato hetoretadeva sapādakoṭirudrayāmalaphalasaṃpādakatvāt rudrayāmalaṃ śivaśaktyoratra nityasaṃghaṭṭāt | ata eva etadbhyasyataḥ saṃkṣepataḥ phalaṃ sarvajñatvasarvakartṛtvalakṣaṇabhairavarūpatālābha ityāha etadabhyasyataḥ ........................................ iti | abhyāsena vināpi tu jīvanmuktatā paramā kaulikīsiddhiriti śivam || 36 || ************ yadālūnaviśīrṇaṃ sadgopitaṃ tantrabhāṣayā | atrābhinavaguptena bhāsitaṃ tadanuttaram || 1 || etadvivekaniṣṭhāstu mā bhūta bhramabhājanam4 | sacchiṣyāḥ prāpnutādyaiva5 bhairavībhāvasaṃpadam || 2 || saṃpūrṇānuttarānandayogakṣemādi6 jānatām | trilokīkavalīkārasamāveśaviśāradāḥ || 3 || yasyāṃ sadātmanā pūrṇamicchājñānakriyātmanā | visṛjyate yataścaimāṃ vande'nuttarasaṃvidam || 4 || ___________________ 1mantrakalānāmiti pāṭhāntaram | 2parāparāṇāṃ kaulikīsiddhi ityapi pāṭhaḥ | 3bhāṣitamityapi pāṭhaḥ | 4bhājanāḥ iti pāṭhāntaram | 5prāpnuyādeva ityapi pāṭhaḥ | 6bhijāyatāmiti pāṭhāntaram | (p. 28) abhinavarūpāśakti- stadgupto yo maheśvaro devaḥ | tadubhayayāmalarūpa- mabhinavaguptaṃ śivaṃ vande || 5 || *********** samāptā iyamanuttaratattvavimarśinī parātrīśikālaghuvṛtti - trinayanacaraṇasaroruhācintanalabdhaprasiddhināma- bhinavaguptapādānāṃ kṛtiriti śivam || *********** ########### END OF FILE #######