#################################################### MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00350 Uniform title: pratyabhijñahṛdaya Text version Commentator : kṣemarāja Editor : Chatterji J C Description: E-text transcribed from volume 3 of the Kashmir Series of Texts and Studies. Notes: This e-text was transcribed by the staff of Muktabodha under the supervision of Mark S.G. Dyczkowski. Revision 0: June 26, 2016 Publisher : Research Department, Jammu and Kashmir State Publication year : 1911 Publication city : Srinagar Publication country : India #################################################### p. 1) oṃ namo maṅgalamūrtaye | atha pratyabhijñāhṛdayam | namaḥ śivāya satataṃ pañcakṛtyavidhāyine | cidānandaghanasvātmaparamarthāvabhāsine || 1 || śāṃkaropaniṣatsārapratyabhijñāmahodadheḥ | kṣemeṇoddhriyate sāraḥ saṃsāraviṣaśāntaye [k, kh, g: uddharāmi paraṃ sāraṃ saṃsāraviṣaśāntidam || iti pāṭhaḥ] || 2 || iha ye sukumāramatayo'kṛtatīkṣṇatarkaśāstrapariśramāḥ [g: kṛtatīkṣṇaśāstra iti pāṭhaḥ] śaktipātonmiṣita##- śaktipātavaśonmiṣatpārameśvareti pāṭhaḥ; g: samāveśābhilāṣāḥ iti pāṭhaḥ] katicit bhaktibhājaḥ teṣām īśvarapratyabhijñopadeśatattvaṃ [tattvaṃ hi cidānandaiṣaṇājñānakriyāṇāṃ susphuṭatvataḥ | śiva-śakti-sadīśāna-vidyākhyaṃ tattvapañcakam || iti pañcakatvena āmnātam | unmīlyate iti teṣāṃ kṛte saṃkṣipya prakaṭīkriyate iti vākyārthaḥ |] manāk unmīlyate | p. 2) tatra svātmadevatāyā eva sarvatra [kh, ṅ: sarvatra iti padaṃ nāsti] kāraṇatvaṃ sukhopāyaprāpyatvaṃ mahāphalatvaṃ ca abhivyaṅktumāha [k, g: mahāphalābhivyaktiṃ cāha iti pāṭhaḥ |] citiḥ svatantrā viśvasiddhihetuḥ || 1 || viśvasya - sadāśivādeḥ bhūmyantasya siddhau-niṣpattau prakāśane sthityātmani [kh, ṅ: sve cetyātmani iti pāṭhaḥ] parapramātṛviśrāntyātmani ca saṃhāre parāśaktirūpā citiḥ eva bhagavatī svatantrā - anuttaravimarśamayī [kh, ṅ: tantrānantavimarśamayī iti pāṭhaḥ] śivabhaṭṭārakābhinnā hetuḥ - kāraṇam | asyāṃ hi prasarantyāṃ jagat unmiṣati vyavatiṣṭhate ca nivṛttaprasarāyāṃ ca [kh, g: ca iti padaṃ nāsti] nimiṣati - iti svānubhava eva atra sākṣī | anyasya tu māyāprakṛtyādeḥ citprakāśabhinnasya aprakāśamānatvena [kh: aprakāśatvena iti pāṭhaḥ] asattvāt na kvacidapi hetutvam [ṅ: asattvādapi na kvacit hetutvam iti pāṭhaḥ] prakāśamānatve tu prakāśaikātmyāt prakāśarūpā citireva [kh, ṅ: cideva iti pāṭhaḥ] hetuḥ p. 3) na tvasau kaścit [g: na tvanyaḥ kaściditi pāṭhaḥ] | ata eva deśakālākārā [yaduktam deśakālākārabhedaḥ saṃvido nahi yujyate | tasmādekaiva pūrṇāhaṃ-vimarśātmā ciducyate || iti |] etatsṛṣṭā etadanuprāṇitāśca [k, g: etatprāṇitā iti pāṭhaḥ] naitatsvarūpaṃ bhettumalam - iti vyāpaka-nityodita-paripūrṇarūpā iyam [k: paripūrṇo'yam iti; g: paripūrṇeyam iti pāṭhaḥ] | - ityarthalabhyameva [k, g, ṅ: ityayatralabhyameva iti pāṭhaḥ] etat | nanu jagadapi cito bhinnaṃ naiva kiñcit abhede ca kathaṃ hetuhetumadbhāvaḥ [k: kathaṃ hetusadbhāva iti pāṭhaḥ] ? ucyate | cideva bhagavatī svacchasvatantrarūpā tattadanantajagadātmanā [k, g, ṅ: jagadātmanā viśvarūpeṇa iti pāṭhaḥ] sphurati- ityetāvatparamārtho'yaṃ kāryakāraṇabhāvaḥ | yataśca iyameva [k: ataśceyamiti; ṅ: yat ca iyameveti pāṭhaḥ] pramātṛ-pramāṇa-prameya-mayasya viśvasya siddhau-prakāśane hetuḥ tato'syāḥ svatantrāparicchinnasvaprakāśarūpāyāḥ [kh, ṅ: svatantrāvicchinneti pāṭhaḥ] p. 4) siddhau abhinavārthaprakāśanarūpaṃ [kh, g: siddhau prakāśane'bhinavārthaprakāśaneti; k: abhinavaprakāśarūpam iti pāṭhaḥ] na pramāṇavarākamupayuktam upapannaṃ vā [nahi sūryaprakāśane dīpāntaramupayujyate iti bhāvaḥ |] | taduktaṃ trikasāre svapadā svaśiraśchāyāṃ yadvallaṅghitumīhate | pādoddeśe śiro na syāttatheyaṃ baindavī kalā [yo laṅghitumīhate tasya yathā pādoddeśe śiro na syāt tathā iyamityatra saṃbandhaḥ |] || iti | yataśca iyaṃ viśvasya siddhau parādvayasāmarasyāpādanātmani ca saṃhāre hetuḥ tata eva [k, ṅ: ata eveti pāṭhaḥ] svatantrā | pratyabhijñātasvātantryā satī bhogamokṣasvarūpāṇāṃ [kh, ṅ: pratyabhijñātasvātantryā bhogamokṣasiddhīnāṃ hetuḥ iti pāṭhaḥ] viśvasiddhīnāṃ hetuḥ | - iti āvṛttyā vyākhyeyam | api ca viśvaṃ - nīla-sukha-deha-prāṇādi [nīlaṃ bahirindriyagamyam sukhamantarindriyagamyam prāṇādi jīvaceṣṭāgamyam |] tasya yā siddhiḥ - pramāṇopārohakrameṇa [k: pramāṇopahārakrameṇa iti; g: pramāṇopāharaṇakrameṇeti pāṭhaḥ] vimarśamayapramātrāveśaḥ [kh: vimarśamātrāveśa iti pāṭhaḥ] saiva [yathā dūrasthasya agneḥ anumitau dhūmaḥ sādhanaṃ tadvadityarthaḥ |] hetuḥ [kh, ṅ: sa eva heturiti pāṭhaḥ] - parijñāne upāyo yasyāḥ | p. 5) anena ca sukhopāyatvamuktam | yaduktaṃ śrīvijñānabhaṭṭārake grāhyagrāhakasaṃvittiḥ [k: grāhyagrāhakasaṃbandha iti pāṭhaḥ] sāmānyā sarvadehinām | yogināṃ tu viśeṣo'yaṃ saṃbandhe sāvadhānatā || iti | citiḥ - iti ekavacanaṃ deśakālādyanavacchinnatām abhidadhat [k: avacchinnatāmevābhidhat iti pāṭhaḥ] samastabhedavādānām avāstavatāṃ vyanakti | svatantra-śabdo brahmavādavailakṣaṇyam ācakṣāṇaḥ cito māheśvaryasāratāṃ brūte [k: māheśvaratāṃ brūte iti; kh, ṅ: māheśvarasāratām iti pāṭhaḥ] | viśva ityādipadam aśeṣaśaktitvaṃ [aśeṣaśaktimattvam iti pāṭhaḥ] sarvakāraṇatvaṃ sukhopāyatvaṃ mahāphalaṃ ca āha || 1 || nanu viśvasya yadi citiḥ hetuḥ tat asyā [ṅ: tadā asyā iti pāṭhaḥ] upādānādyapekṣāyāṃ bhedavādāparityāgaḥ syāt - ityāśaṅkya āha svecchayā svabhittau viśvamunmī layati || 2 || svecchayā na tu brahmādivat anyecchayā p. 6) tayaiva ca [k: tathaiva ceti pāṭhaḥ] na tu upādānādyapekṣayā - evaṃ hi prāguktasvātantryahānyā cittvameva [k:cittattvameva iti pāṭhaḥ] na ghaṭeta-svabhittau na tu anyatra kvāpi prāk nirṇītaṃ viśvaṃ darpaṇe nagaravat [k, g: darpaṇanagaravat iti samastaḥ pāṭhaḥ] abhinnamapi bhinnamiva unmīlayati | unmīlanaṃ ca avasthitasyaiva [k: unmīlayatītyanantaram avabhāsayati ityapyadhikaḥ pāṭhosti] prakaṭīkaraṇam | - ityanena jagataḥ prakāśaikātmyena avasthānam uktam || 2 || atha viśvasya svarūpaṃ vibhāgena pratipādayitumāha tannānā anurūpagrāhyagrāhaka- bhedāt || 3 || tat viśvaṃ nānā-anekaprakāram | kathaṃ ? anurūpāṇāṃ [kh: anaṇurūpāṇām iti pāṭhaḥ] - parasparaucityāvasthitīnāṃ grāhyāṇāṃ grāhakāṇāṃ [grāhakāḥ sapta pramātāraḥ te ca (1) śivaḥ (2) mantramaheśvarāḥ (3) mantreśvarāḥ (4) mantrāḥ (5) vijñānākalāḥ (6) pralayākalāḥ (7) sakalāḥ ityāgamaprasiddhāḥ |] ca bhedāt [k: grāhakatābhedāt iti pāṭhaḥ] ##- p. 7) sadāśivatattve ahantācchādita-asphuṭedantāmayaṃ [k: ahantācchādite'pi sphuṭe idantāmayam iti pāṭhaḥ] yādṛśaṃ parāpararūpaṃ viśvaṃ grāhyaṃ tādṛgeva śrīsadāśivabhaṭṭārakādhiṣṭhito mantramaheśvarākhyaḥ [kh: bhaṭṭārako mantramaheśvarākhya iti pāṭhaḥ] pramātṛvargaḥ parameśvarecchāvakalpitatathāvasthānaḥ | īśvaratattve sphuṭedantāhantāsāmānādhikaraṇyātma [k: samānādhikārātma iti; g: sāmānādhikaraṇyātmatayā iti pāṭhaḥ] yādṛk viśvaṃ grāhyaṃ tathāvidha eva īśvarabhaṭṭārakādhiṣṭhito mantreśvaravargaḥ | vidyāpade [g: vidyātattve iti; kh: vidyāpadeśa-śrīmat iti pāṭhaḥ] śrīmadanantabhaṭṭārakādhiṣṭhitā bahuśākhāvāntarabhedabhinnā [g: adhiṣṭhitānantabahuśākheti; k: bahuśākhā avāntara bhinnā iti; kh: adhiṣṭhitabahuśākheti pāṭhaḥ] yathābhūtā mantrāḥ pramātāraḥ tathābhūtameva bhedaikasāraṃ viśvamapi prameyam | māyordhve yādṛśā vijñānākalāḥ kartṛtāśūnyaśuddhabodhātmānaḥ [kh: kartṛtvaśūnyeti pāṭhaḥ] tādṛgeva tadabhedasāraṃ [kh: abhedasārasakaleti samastaḥ pāṭhaḥ] sakala-pralayākalātmaka-pūrvāvasthāparicitam eṣāṃ prameyam | māyāyāṃ śūnyapramātṝṇāṃ [k: māyāyāḥ pramātṝṇāmiti pāṭhaḥ] pralayakevalināṃ svo- p. 8) citaṃ pralīnakalpaṃ prameyam | kṣitiparyantāvasthitānāṃ [k: sthitiparyanteti pāṭhaḥ] tu sakalānāṃ sarvato bhinnānāṃ parimitānāṃ tathābhūtameva prameyam | taduttīrṇaśivabhaṭṭārakasya prakāśaikavapuṣaḥ prakāśaikarūpā eva bhāvāḥ | śrīmatparamaśivasya punaḥ viśvottīrṇa-viśvātmaka##- grāhakaṃ vā api tu śrīparamaśivabhaṭṭāraka eva itthaṃ nānāvaicitryasahasraiḥ [ṅ: itthamitthametaditi nānāvidhavaicitryeti pāṭhaḥ] sphurati | - ityabhihitaprāyam || 3 || yathā ca bhagavān viśvaśarīraḥ tathā [yathā ca ityā avataraṇikāvākyapāṭhaḥ kh, ṅ pustakābhyāmupanyasta] citisaṃkocātmā cetano'pi saṃkucitaviśvamayaḥ || 4 || śrīparamaśivaḥ svātmaikyena sthitaṃ viśvaṃ sadāśivādyucitena [g: sadāśivādyuditeneti; kh, ṅ: sadāśivābhyuditena iti pāṭhaḥ] rūpeṇa avabibhāsayiṣuḥ pūrvaṃ p. 9) cidaikyākhyātimayānāśritaśivaparyāya-śūnyātiśūnyātmatayā prakāśābhedena prakāśamānatayā sphurati tataḥ cidrasāśyānatārūpāśeṣatattvabhuvana [k, g: rasāśyānarūpaḥ aśe.ṣa0 iti pāṭhaḥ] -bhāva-tattatpramātrādyātmatayāpi prathate | yathā ca evaṃ bhagavān viśvaśarīraḥ tathā citisaṃkocātmā saṃkucitacidrūpaḥ [k: asaṃkucita iti pāṭhaḥ] cetano grāhako'pi vaṭadhānikāvat saṃkucitāśeṣaviśvarūpaḥ | tathā ca siddhāntavacanam vigraho vigrahī caiva sarvavigrahavigrahī | iti | triśiromate'pi sarvadevamayaḥ kāyastaṃ cedānīṃ [kh: kālastaccedānīm iti pāṭhaḥ] śṛṇu priye | pṛthivī kaṭhinatvena dravatve'mbhaḥ prakīrtitam || ityupakramya triśirobhairavaḥ sākṣādvyāpya viśvaṃ vyavasthitaḥ || ityantena granthena grāhakasya saṃkucitaviśvamayatvameva [kh, ṅ: grāhakeṇa saṃkuciteti0; g: grāhakeṇāsaṃkucita0 iti pāṭhaḥ] vyāharati | ayaṃ ca atrāśayaḥ - grāhako'pi ayaṃ prakāśai- p. 10) kātmyena uktāgamayuktyā ca viśvaśarīraśivaikarūpa eva kevalaṃ tanmāyāśaktyā anabhivyaktasvarūpatvāt [kh: kevalaṃ māyāśaktyanabhivyakteti pāṭhaḥ] saṃkucita iva [kh: eva iti pāṭhaḥ] ābhāti saṃkoco'pi vicāryamāṇaḥ cidaikātmyena prathamānatvāt cinmaya [yaduktaṃ nyāyabhūṣaṇe kartṛkarmādikārakalakṣaṇavicāre | saṃbhūya kārakāṇāṃ kriyājanakatve hi tulyavyāpāratvāt kaḥ sādhakatamārthaḥ svatantrārtho vā iti sārvapāriṣadaṃ vyākaraṇaṃ virudhyeta | ata eva jñātṛvyāpārasya pramāṇatvamāhuḥ sa ca jñātṛvyāpāraḥ cidrūpe jñātari tādātmyena sthitatvāt bodhātmakaḥ iti | tathā ca atraiva vivakṣātaḥ kārakāṇi bhavanti iti | yathā citiḥ viśvaṃ sādhayati citimāsādya viśvaṃ bhavati cityā viśvamīśvaraḥ karoti citeḥ viśvaṃ bhavati citeḥ vikāro viśvaṃ bhavati citau viśvaṃ sthitamiti |] eva anyathā tu na kiṃcit | - iti sarvo grāhako viśvaśarīraḥ śivabhaṭṭāraka eva [k: viśvaśarīraśivabhaṭṭāraka eveti pāṭhaḥ] | taduktaṃ mayaiva akhyātiryadi na khyāti khyātirevāvaśiṣyate | khyāti cet khyātirūpatvāt [k: khyātiḥ khyātireva iti; g: yadi khyātiścet khyātireva iti pāṭhaḥ] khyātirevāvaśiṣyate || iti | anenaiva āśayena śrīspandaśāstreṣu p. 11) yasmātsarvamayo jīvaḥ ......................... | ityupakramya tena śabdārthacintāsu [kh, ṅ: tasmācchabdārtheti; g: tasmātsarvārtha iti pāṭhaḥ] [anyathā taṭaḥ pipatiṣati ityādi-śabdārthacintāsu niścetanasya taṭasya kathamicchā ghaṭeta |] na sāvasthā na yaḥ śivaḥ || ityādinā śivajīvayorabheda eva uktaḥ [ṅ: jīvaśivayorabheda ukta iti pāṭhaḥ; ṅ: eva padaṃ nāsti] | etattattvaparijñānameva muktiḥ etattattvāparijñānameva ca bandhaḥ - iti bhaviṣyati eva etat || 4 || nanu grāhako'yaṃ vikalpamayaḥ vikalpanaṃ ca cittahetukaṃ sati ca citte kathamasya śivātmakatvam ? - iti śaṅkitvā cittameva nirṇetumāha citireva cetanapadādavarūḍhā cetya- saṃkocinī [kh, ṅ: cetyabhāvaiḥ saṃkocinī iti pāṭhaḥ] cittam || 5 || na cittaṃ nāma anyat kiṃcit api tu saiva [k: citireveti cittaṃ na cānyatkiṃcit iti; g: cittaṃ nānyat kiṃcit api tu saiva iti pāṭhaḥ] bhagavatī tat | tathā hi sā svaṃ svarūpaṃ p. 12) gopayitvā yadā saṃkocaṃ [k, g: saṃkocaṃ iti padaṃ nāsti] gṛhṇāti tadā dvayī gatiḥ kadācit ullasitamapi saṃkocaṃ guṇīkṛtya citprādhānyena sphurati kadācit saṃkocapradhānatayā | citprādhānyapakṣe sahaje prakāśamātrapradhānatve vijñānākalatā [g: pradhānavijñānākalatā iti pāṭhaḥ] prakāśaparāmarśapradhānatve tu vidyāpramātṛtā | tatrāpi krameṇa saṃkocasya tanutāyām [k: saṃkocāṃśatanutāyām iti; saṃkocatanutāyām iti pāṭhaḥ] īśa-sadāśivānāśritarūpatā | samādhiprayatnopārjite tu citpradhānatve [g: samādhiprayatnopārjitena citpradhānatvena iti pāṭhaḥ] śuddhādhvapramātṛtā kramātkramaṃ prakarṣavatī | saṃkocaprādhānye [k: saṃkocāṃśaprādhānyena iti pāṭhaḥ] tu śūnyādipramātṛtā | evamavasthite sati [ṅ: evameva sthite sati iti pāṭhaḥ] citireva saṃkucitagrāhakarūpā cetanapadāt avarūḍhā - arthagrahaṇonmukhī [k: asaṃkucitagrāhakarūpāccetanādavarūḍhārthagraheti pāṭhaḥ] satī cetyena-nīla-sukhādinā saṃkocinī ubhayasaṃkocasaṃkucitaiva cittam | tathā ca p. 13) svāṅgarūpeṣu bhāveṣu patyurjñānaṃ kriyā ca yā | māyātṛtīye te eva paśoḥ sattvaṃ rajastamaḥ || ityādinā svātantryātmā [g: iti pratyabhijñoktanītyā svātantryeti pāṭhaḥ] citiśaktireva jñānakriyā-māyāśaktirūpā paśudaśāyāṃ saṃkocaprakarṣāt [k: saṃkocaprakāśāt iti pāṭhaḥ] sattva##- [g: śrīpratyabhijñāyāmuktam iti vākyaṃ nāsti] | ata eva śrītattvagarbhastotre vikalpadaśāyāmapi tāttvikasvarūpasadbhāvāt tadanusaraṇābhiprāyeṇa [kh: tadanusāriṇā iti pāṭhaḥ] uktam ata eva tu ye kecitparamārthānusāriṇaḥ [k: ata eva tu keṣāṃcitparamārtheti pāṭhaḥ] | teṣāṃ tatra svarūpasya [g, ṅ: teṣāṃ tatrāpi rūpasya (tatrāpi vikalpadaśāyāmapi) iti paryāyopetaḥ pāṭhaḥ] svajyotiṣṭvaṃ na lupyate || iti || 5 || cittameva tu māyāpramātuḥ svarūpam - ityāha tanmayo māyāpramātā || 6 || dehaprāṇapadaṃ tāvat cittapradhānameva [ṅ: dehaprāṇapadāt tāvaccittaṃ pradhānameva iti pāṭhaḥ] śūnya- p. 14) bhūmirapi cittasaṃskāravatyeva anyathā tato vyutthitasya svakartavyānudhāvanābhāvaḥ syāt - iti cittamaya eva māyīyaḥ pramātā | amunaiva āśayena śivasūtreṣu vastuvṛttānusāreṇa [g: vastuvṛttyanusāreṇa iti pāṭhaḥ] caitanyamātmā [caitanyamātmā iti cetayate iti cetanaḥ sarveṣ jñāneṣu sarvāsu ca kriyāsu svatantraḥ tasya bhāvaḥ caitanyaṃ sarvajñānakriyāsaṃbandhamayaṃ paripūrṇaṃ svātantryaṃ tacca paramaśivasyaiva bhagavataḥ saṃbhavati nānyeṣāṃ tatparatantrāṇāmiti prathamasūtramuktvā punaḥ tṛtīyonmeṣe cittamātmā ityuktam | asyārthaḥ yadetat viṣayavāsanācchuritatvāt nityaṃ tadadhyavasāyādivyāpārabuddhyahaṃkṛnmanorūpaṃ cittaṃ tadeva atati cidātmakasvasvarūpākhyātyā sattvādivṛttyavalambanena yonīḥ saṃcarati iti ātmā aṇurityarthaḥ na tu cidekarūpasya asya atanamasti ata eva caitanyamātmā iti svabhāvabhūtatāttvikaitatsvarūpapratipādanāśayena pūrvamātmā lakṣitaḥ anena tu etadīyasaṃkocāvabhāsapradhānāṇavadaśaucityena iti na pūrvāparavaiṣamyam | ] (1-1) ityabhidhāya māyāpramātṛlakṣaṇāvasare punaḥ cittamātmā (3-1) ityuktam || 6 || asyaiva samyak svarūpajñānāt yato muktiḥ asamyak tu saṃsāraḥ tataḥ tilaśa etatsvarūpaṃ nirbhaṅktumāha [g: vibhaṅkum iti pāṭhaḥ] p. 15) sa caiko dvirūpastrimayaścaturātmā saptapañcakasvabhāvaḥ || 7 || nirṇītadṛśā cidātmā śivabhaṭṭāraka eva eka ātmā na tu anyaḥ kaścit prakāśasya deśakālādibhiḥ bhedāyogāt jaḍasya tu grāhakatvānupapatteḥ | prakāśa eva yataḥ [kh, g, ṅ: eva ca iti pāṭhaḥ] svātantryāt gṛhītaprāṇādisaṃkocaḥ saṃkucitārthagrāhakatāmaśnute tataḥ asau prakāśarūpatva-saṃkocāvabhāsavattvābhyāṃ dvirūpaḥ | āṇava [vāmadevena ca malatrayasvarūpamabhihitamasti | yathā gopitasvamahimno'sya saṃmohādvismṛtātmanaḥ | yaḥ saṃkocaḥ sa evāsminnāṇavo mala ucyate || 1 || ṣaṭkañcukavyāptivaśādvilopitanijasthiteḥ | bhūtadehasthitiryāsau māyīyo mala ucyate || 2 || yadantaḥkaraṇādhīnabuddhikarmendriyādibhiḥ | bahirvyāpriyate kārmaṃ malametasya tanmatam || 3 || tatra āṇavenaikena malena saṃyukto vijñānākalaḥ dvābhyāmāṇava##- māyīya-kārmamalāvṛtatvāt [g: māyīyāṇavakārmamalinatvāt iti pāṭhaḥ] trimayaḥ [k: malāntrimaya iti pāṭhaḥ] | śūnya##- p. 16) śarīrasvabhāvatvāt caturātmā | saptapañcakāni - śivādipṛthivyantāni [k: pañcakāni pṛthivyantāni iti śivādi padahīnaḥ pāṭhaḥ] pañcatriṃśattattvāni tatsvabhāvaḥ | tathā śivādi-sakalānta##- cidānandecchā-jñāna-kriyāśaktirūpatve'pi akhyātivaśāt kalā##- ca śivaikarūpatvena [kh, ṅ: śivaikatvena iti pāṭhaḥ] pañcatriṃśattattvamayatvena pramātṛsaptakasvabhāvatvena cidādiśaktipañcakātmakatvena ca ayaṃ pratyabhijñāyamāno muktidaḥ anyathā tu saṃsārahetuḥ || 7 || evaṃ ca tadbhūmikāḥ sarvadarśanastitayaḥ || 8 || sarveṣāṃ cārvākādidarśanānāṃ sthitayaḥ - siddhāntāḥ tasya etasya ātmano naṭasyeva svecchāvagṛhītāḥ kṛttrimā bhūmikāḥ [k, ṅ: kṛttrimabhūmaya iti pāṭhaḥ] | tathā ca caitanyaviśiṣṭaṃ śarīramātmā | iti cārvākāḥ | p. 17) naiyāyikādayo jñānādiguṇagaṇāśrayaṃ buddhitattvaprāyameva ātmānaṃ saṃsṛtau manyante apavarge tu taducchede śūnyaprāyam | ahaṃ-pratītipratyeyaḥ sukhaduḥkhādyupādhibhiḥ [k: ahaṃ-pratyayaḥ sukhaduḥkhetyādi pāṭhaḥ | g, kh: duḥkhādyupādhyabhibhūta ātmeti pāṭhaḥ] tiraskṛtaḥ ātmā-iti manvānā mīmāṃsakā api buddhāveva niviṣṭāḥ | jñānasaṃtāna eva tattvam - iti saugatā buddhivṛttiṣu eva paryavasitāḥ | prāṇa eva ātmā - iti kecit śrutyantavidaḥ [k: śūnyavādina iti pāṭhaḥ] | asadeva idamāsīt - ityabhāvabrahmavādinaḥ śūnyabhuvamavagāhya sthitāḥ | mādhyamikā api evameva | parā prakṛtiḥ bhagavān vāsudevaḥ [k: vāsudevapadaṃ nāsti] tadvisphuliṅgaprāyā eva jīvāḥ - iti pāñcarātrāḥ parasyāḥ prakṛteḥ pariṇāmābhyupagamāt avyakte eva abhiniviṣṭāḥ | p. 18) sāṃkhyādayastu vijñānākalaprāyāṃ bhūmim avalambante [kh, g: avatiṣṭhante iti pāṭhaḥ] | sadeva idamagra āsīt-iti īśvaratattvapadamāśritā apare śrutyantavidaḥ [k: śūnyāntavida iti pāṭhaḥ] | śabdabrahmamayaṃ paśyantīrūpam [k: mayaṃ rūpaṃ paśyati iti pāṭhaḥ] ātmatattvam - iti vaiyākaraṇāḥ śrīsadāśivapadamadhyāsitāḥ | evamanyadapi anumantavyam | etacca āgameṣu buddhitattve sthitā bauddhā guṇeṣvevārhatāḥ sthitāḥ | sthitā vedavidaḥ puṃsi avyakte pāñcarātrikāḥ || ityādinā nirūpitam | viśvottīrṇamātmatattvam - iti tāntrikāḥ | viśvamayam - iti kulādyāmnāyaniviṣṭāḥ | viśvottīrṇaṃ viśvamayaṃ ca - iti trikādidarśanavidaḥ [k, g: darśanavādina iti pāṭhaḥ] | evam ekasyaiva cidātmano bhagavataḥ svātantryāvabhāsitāḥ sarvā imā bhūmikāḥ svātantryapracchādanonmīlanatāratamyabheditāḥ ata eka p. 19) eva etāvadvyāptika [g: etadvyāptyā iti pāṭhaḥ] ātmā | mitadṛṣṭayastu aṃśāṃśikāsu tadicchayaiva abhimānaṃ grāhitāḥ yena dehādiṣu bhūmiṣu [kh, g: dehādibhūmiṣu iti samastaḥ pāṭhaḥ] pūrvapūrvapramātṛvyāptisāratāprathāyāmapi uktarūpāṃ mahāvyāptiṃ paraśaktipātaṃ vinā na labhante | yathoktam vaiṣṇavādyāstu ye kecidvidyārāgeṇa rañjitāḥ | na vidanti paraṃ devaṃ sarvajñaṃ jñānaśālinam [k: sarvajñaṃ jñānaśālinam iti ślokapādo nāsti] || iti | tathā bhramatyeva tānmāyā [k, g: tanmāyā iti pāṭhaḥ] hyamokṣe mokṣalipsayā | iti | ta ātmopāsakāḥ śaivaṃ [g: anātmopāsakā hyete iti pāṭhaḥ] na gacchanti paraṃ padam || iti ca | api ca sarveṣāṃ darśanānāṃ - samastānāṃ nīlasukhādijñānānāṃ yāḥ sthitayaḥ - antarmukharūpā viśrāntayaḥ tāḥ tadbhūmikāḥ - cidānandaghanasvātmasvarūpābhivyaktyupāyāḥ [g: cidānandātmarūpeti pāṭhaḥ] | tathā hi p. 20) yadā yadā bahirmukhaṃ rūpaṃ svarūpe viśrāmyati tadā tadā bāhyavastūpasaṃhāraḥ antaḥpraśāntapadāvasthitiḥ tattadudeṣyatsaṃvitsaṃtatyāsūtraṇam - iti sṛṣṭi-sthiti##- udvamantī saṃharantī ca sadā pūrṇā ca [kh, ṅ: saṃpūrṇā ceti pāṭhaḥ] kṛśā ca ubhaya rūpā ca anubhayātmā ca akramameva sphurantī [g: krameṇaiva sphurantī iti pāṭhaḥ] sthitā | uktaṃ ca śrīpratabhijñāṭīkāyām tāvadarthāvalehena [kh: arthāvahelena iti; ṅ: arthāvahelanā uttiṣṭhanti iti pāṭhaḥ | g: pūrṇā ca bhaviṣyati iti ca pāṭhaḥ] uttiṣṭhati pūrṇā ca bhavati iti | eṣā ca bhaṭṭārikā kramātkramam adhikamanuśīlyamānā svātmasātkarotyeva bhaktajanam || 8 || yadi evaṃbhūtasya ātmano vibhūtiḥ tat katham ayaṃ malāvṛtaḥ aṇuḥ kalādivalitaḥ saṃsārī abhidhīyate ? - ityāha p. 21) cidvattacchaktisaṃkocāt [kh: cidvibhuḥ śaktisaṃkoceti pāṭhaḥ] malāvṛtaḥ saṃsārī || 9 || yadā cidātmā parameśvaraḥ svasvātantryāt abhedavyāptiṃ [k, g: svātantryābhedavṛttivyāptim iti] nimajjya bhedavyāptim [ṅ: ahedaprāptim iti pāṭhaḥ] avalambate tadā tadīyā icchādiśaktayaḥ asaṃkucitā [k: śaktayaḥ saṃkucitā iti pāṭhaḥ] api saṃkocavatyo bhānti [g: bhavanti iti pāṭhaḥ] tadānīmeva ca ayaṃ malāvṛtaḥ saṃsārī bhavati | tathā ca apratihatasvātantryarūpā icchāśaktiḥ saṃkucitā satī apūrṇaṃmanyatārūpam āṇavaṃ malam jñānaśaktiḥ krameṇa [k: jñānaśaktikrameṇa iti pāṭhaḥ] saṃkocāt bhede sarvajñatvasya kiṃcijjñatvāpteḥ [kh, g: bhedasarvajñatvakiṃcijjñatvāntaḥkaraṇetyādi pāṭhaḥ] anaḥkaraṇa##- iti pāṭhaḥ] bhinnavedyaprathārūpaṃ māyīyaṃ malam kriyāśaktiḥ krameṇa [k: kriyāśaktikrameṇa iti pāṭhaḥ] bhede p. 22) sarvakartṛtvasya kiṃcitkartṛtvāpteḥ karmendriyarūpasaṃkocagrahaṇapūrvam [kh, g: bhedasarvakartṛtvakiṃcitkartṛtvakarmendriyetyādi pāṭhaḥ] atyantaṃ parimitatāṃ prāptā śubhāśubhānuṣṭhānamayaṃ kārmaṃ malam | tathā sarva-kartṛtva-sarvajñatva-pūrṇatva-nityatva##- saṃsārī ucyate svaśaktivikāse tu śiva eva || 9 || nanu saṃsāryavasthāyām asya kiṃcit śivatocitam abhijñānamasti [ṅ: śivatocitaṃ kiñcidabhijñānamasti ? iti pāṭhaḥ] yena śiva eva tathāvasthitaḥ ? - ityudghoṣyate [kh: yena tathāvasthānaḥ śiva evetyudghoṣyate iti pāṭhaḥ] | asti | ityāha tathāpi tadvat pañcakṛtyāni karoti || 10 || iha īśvarādvayadarśanasya brahmavādibhyaḥ ayameva viśeṣaḥ yat [k: yataḥ iti pāṭhaḥ] sṛṣṭisaṃhārakartāraṃ vilayasthitikārakam | anugrahakaraṃ devaṃ praṇatārtivināśanam || p. 23) iti śrīmatsvacchandādiśāsanoktanītyā sadā pañcavidhakṛtyakāritvaṃ cidātmano bhagavataḥ | yathā ca bhagavān śuddhetarādhvasphāraṇakrameṇa svarūpavikāsarūpāṇi sṛṣṭyādīni karoti tathā saṃkucitacicchaktitayā [ṅ: tathā tathā saṃkucacchaktitayā iti pāṭhaḥ] saṃsārabhūmikāyāmapi pañcakṛtyāni vidhatte | tathā hi tadevaṃ vyavahāre'pi prabhurdehādimāviśan | bhāntamevāntararthaughamicchayā bhāsayedbahiḥ || iti pratyabhijñākārikoktārthadṛṣṭyā [g: pratyabhijñākāroktadṛśā iti pāṭhaḥ] dehaprāṇādipadam āviśan cidrūpo maheśvaro [kh: cidrūpamaheśvara iti samastaḥ pāṭhaḥ] bahirmukhībhāvāvasare nīlādikamarthaṃ niyatadeśakālāditayā yadā ābhāsayati tadā niyatadeśakālādyābhāsāṃśe asya [kh, ṅ: asya padaṃ nāsti] sraṣṭṛtā anyadeśakālādyābhāsāṃśe asya saṃhartṛtā nīlādyābhāsāṃśe sthāpakatā bhedena ābhāsāṃśe [k: bhedanāṃśe iti; ṅ: bhedenābhedāṃśe iti pāṭhaḥ] vilayakāritā prakāśaikyena prakāśane anugrahītṛtā | yathā ca p. 24) sadā pañcavidhakṛtyakāritvaṃ bhagavataḥ tathā mayā vitatya spandasaṃdohe nirṇītam | evamidaṃ pañcavidhakṛtyakāritvam [kh, ṅ: pañcakṛtyeti pāṭhaḥ] ātmīyaṃ sadā dṛḍhapratipattyā pariśīlyamānaṃ māheśvaryam unmīlayatyeva [kh: māheśvaryamevonmīlayet iti pāṭhaḥ] bhaktibhājām | ata eva ye sadā etat [k: sadaiva tat iti; g: sadaivaitatpariśīlayanta iti pāṭhaḥ] pariśīlayanti te svarūpavikāsamayaṃ viśvaṃ jānānā jīvanmuktā##- baddhātmānaḥ || 10 || na ca ayameva prakāraḥ pañcavidhakṛtyakāritve [k, g, ṅ: pañcakṛtyakāritve iti pāṭhaḥ] yāvat anyo'pi kaścit rahasyarūpo'sti [k: anyadapi kiṃcidrahasyarūpamastīti pāṭhaḥ] | - ityāha ābhāsana [k: ābhāsamāna iti]-rakti-vimarśana##- pana-vilāpanatastāni [k, g, ṅ: bījāvasthānatadvilāpaneti pāṭhaḥ] || 11 || pañcavidhakṛtyāni [k, g, ṅ: pañcakṛtyāni iti] karoti - iti pūrvataḥ saṃbadhyate [k, g: pūrveṇa saṃbandha iti ca pāṭhaḥ] | p. 25) śrīmanmahārthadṛṣṭyā dṛgādidevīprasaraṇakrameṇa [k: mahādṛgādidevīprasaraṇakrameṇeti pāṭhaḥ] yat yat ābhāti tat tat sṛjyate tathā sṛṣṭe pade [ṅ: pade iti padaṃ nāsti] tatra yadā praśāntanimeṣaṃ kaṃcit kālaṃ rajyati tadā sthitidevyā tat sthāpyate camatkārāparaparyāyavimarśanasamaye [kh, ṅ: vimarśasamaye iti pāṭhaḥ] tu saṃhriyate | yathoktaṃ śrīrāmeṇa samādhivajreṇāpyanyairabhedyo bhedabhūdharaḥ | parāmṛṣṭaśca naṣṭaśca tvadbhaktibalaśālibhiḥ [k: bhaktibharaśālibhiriti pāṭhaḥ] || iti | yadā tu saṃhriyamāṇamapi etat antaḥ vicitrāśaṅkādisaṃskāram ādhatte tadā tat punaḥ udbhaviṣyatsaṃsārabījabhāvamāpannaṃ vilayapadam adhyāropitam | yadā punaḥ tat tathā antaḥ sthāpitam anyat vā [k: punastadantastathā sthāpitamanyadā iti pāṭhaḥ] anubhūyamānameva haṭhapākakrameṇa alaṃgrāsayuktyā cidagnisādbhāvam āpadyate tadā pūrṇatāpādanena anugṛhyate eva | īdṛśaṃ ca pañcavidhakṛtyakāritvaṃ [g: īdṛśapañcakṛtyakāritā sadā saṃnihitāpi iti pāṭhaḥ] sarvasya p. 8) sadā saṃnihitamapi sadgurūpadeśaṃ vinā na prakāśate iti sadgurusaparyaiva etatprathārtham anusartavyā [k: sadgurūpasattyaiveti anumantavyeti ca pāṭhaḥ] || 11 || yasya punaḥ sadgurūpadeśaṃ vinā etatparijñānaṃ nāsti tasya avacchāditasvasvarūpābhiḥ [k: tasya chāditasvarūpābhiḥ iti pāṭhaḥ; nijābhiḥ iti padaṃ ṅ pustakādupakṣiptam] nijābhiḥ śaktibhiḥ vyāmohitatvaṃ [g: śaktivyāmohitatvaṃ saṃsāritvamityāheti pāṭhaḥ] bhavati | ityāha tadaparijñāne svaśaktibhirvyāmohi- [kh: svaśaktivyāmohitatā iti; ṅ: śaktivyāmohitatvam iti pāṭhaḥ] tatā saṃsāritvam || 12 || tasya etasya sadā [k, g: tadā iti pāṭhaḥ] saṃbhavataḥ pañcavidhakṛtyakāritvasya aparijñāne - śaktipātahetukasvabalonmīlanābhāvāt aprakāśane svābhiḥ śaktibhiḥ vyāmohitatvaṃ - vividhalaukikaśāstrīyaśaṅkāśaṅkukīlitatvaṃ yat idameva saṃsāritvam | taduktaṃ śrīsarvavīrabhaṭṭārake p. 27) ajñānācchaṅkate lokastataḥ sṛṣṭiśca saṃhṛtiḥ || iti | mantrā varṇātmakāḥ sarve sarve varṇāḥ śivātmakāḥ [k, g: mantrāḥ śivātmakā iti pāṭhaḥ] || iti ca | tathā hi-citprakāśāt avyatiriktā nityoditamahāmantrarūpā [k, g: nityoditamantrarūpā iti pāṭhaḥ] pūrṇāhaṃvimarśamayī yā iyaṃ parā vākśaktiḥ ādi-kṣāntarūpāśeṣaśakticakragarbhiṇī [k: ādikṣāntaśeṣaśaktīti pāṭhaḥ] sā tāvat paśyantīmadhyamādikrameṇa [kh, ṅ: madhyamādigrāhaketi pāṭhaḥ] grāhakabhūmikāṃ bhāsayati | tatra ca parārūpatvena svarūpam aprathayantī [k: svarūpaṃ prathayantīti pāṭhaḥ] māyāpramātuḥ asphuṭāsādhāraṇārthāvabhāsarūpāṃ pratikṣaṇaṃ [k, g: arthābhāsāṃ pratikṣaṇe iti pāṭhaḥ] navanavāṃ vikalpakriyāmullāsayati śuddhāmapi ca avikalpabhūmiṃ tadācchāditāmeva darśayati | tatra ca brāhmyādidevatādiṣṭhitakakārādivicitraśaktibhiḥ vyāmohito [kh, ṅ: śaktivyāmohita iti pāṭhaḥ] dehaprāṇādimeva parimitam avaśam ātmānaṃ manyate mūḍhajanaḥ | brāhmyādidevyaḥ paśudaśāyāṃ bheda- p. 28) viṣaye sṛṣṭisthitī abhedaviṣaye ca saṃhāraṃ prathayantya [k: prayāntya iti pāṭhaḥ] parimitavikalpapātratāmeva saṃpādayanti patidaśāyāṃ tu bhede saṃhāram abhede ca sargasthitī prakaṭayantyaḥ kramātkramaṃ vikalpanirhrāsanena [k: vikalpahrāsena iti pāṭhaḥ] śrīmadbhairavamudrānupraveśamayīṃ mahatīm avikalpabhūmimeva unmīlayanti | sarvo [vijñānabhairavepi sarvajñaḥ sarvakartā ca vyāpakaḥ parameśvaraḥ | sa evāhaṃ śaivadharma iti dārḍhyācchivo bhavet || iti |] mamāyaṃ vibhava ityevaṃ parijānataḥ [k, g: ityevaṃ parītyādi-pādatrayahīnaḥ pāṭhaḥ] | viśvātmano vikalpānāṃ prasare'pi maheśatā || ityādirūpāṃ cidānandāveśamagnāṃ śuddhavikalpaśaktim [k, g: nandāveśasārām iti aśuddhāṃ vikalpaśaktimiti ca; kh: śuddhavikalpāṃ śaktim śuddhāmavikalpeti pāṭhāntarayuktaḥ pāṭhaḥ] ullāsayanti | tataḥ uktanītyā svaśaktivyāmohitataiva [k: śaktibhirvyāmohitatvam iti pāṭhaḥ] saṃsāritvam | kiṃca citiśaktireva bhagavatī viśvavamanāt [k: viśvāvasānanāt iti pāṭhaḥ] p. 29) saṃsāravāmācāratvācca vāmeśvaryākhyā satī khecarī-gocarī-dikcarī##- bahiṣkaraṇabhāvābhāvasyabhāvairiti pāṭhaḥ] parisphurantī paśubhūmikābhyāṃ śūnyapadaviśrāntā [k: viśrāntakiṃcit iti pāṭhaḥ] kiṃcitkartṛtvādyātmaka-kalādiśaktyātmanā khecarīcakreṇa [kh: khecarīkrameṇa iti; g: khecarītvakrameṇeti pāṭhaḥ] gopitapāramārthikacidgaganacarītvasvarūpeṇa [k: gaganacarītvakrameṇa iti pāṭhaḥ] cakāsti bhedaniścayābhimāna##- gopitābhedaniścayādyātmakapāramārthikasvarūpeṇa prakāśate bhedālocanādipradhānabahiṣkaraṇadevatātmanā [k, g: pradhānatābahiṣkaraṇeti pāṭhaḥ] ca dikcarīcakreṇa gopitābhedaprathātmakapāramārthikasvarūpeṇa sphurati sarvato vyavacchinnābhāsasvabhāvaprameyātmanā ca bhūcarīcakreṇa gopitasārvātmyasvarūpeṇa [kh: sarvātmasvarūpeṇeti pāṭhaḥ] paśuhṛdayavyāmohinā bhāti | patibhūmikāyāṃ tu sarva- p. 30) kartṛtvādiśaktyātmakacidgaganacarītvena abhedaniścayādyātmanā gocarītvena abhedālocanādyātmanā dikcarītvena svāṅgakalpādvayaprathāsāraprameyātmanā ca bhūcarītvena patihṛdayavikāsinā [k: patihṛdaye vikāsitā iti pāṭhaḥ] sphurati | tathā ca uktaṃ [tathā cetyārabhya muktibandhadā ityantaḥ pāṭhaḥ k, g pu0 nāsti upanyastaścātra kh, ṅ pustakābhyāṃ tatra ṅ pu0 pūrṇāvicchinnamātrāstu iti pāṭhaḥ] sahajacamatkāraparijanitākṛtakādareṇa bhaṭṭadāmodareṇa vimuktakeṣu pūrṇāvacchinnamātrantarbahiṣkaraṇabhāvagāḥ | vāmeśādyāḥ parijñānājñānātsyurmuktibandhadāḥ || iti | evaṃ ca nijaśaktivyāmohitataiva saṃsāritvam | api ca cidātmanaḥ parameśvarasya svā anapāyinī [k, g: sānapāyinīti pāṭhaḥ] ekaiva sphurattāsārakartṛtātmā aiśvaryāśaktiḥ [k: sphuraṇasārā kartṛtā ātmaiśvaryaśaktiriti pāṭhaḥ] | sā yadā svarūpaṃ gopayitvā [kh: gūhayitvā iti pāṭhaḥ] pāśave pade p. 31) prāṇāpāna-samāna-śaktidaśābhiḥ jāgratsvapna [ātmā manasā mana indriyeṇa indriyamarthena saṃyujyate iti catuṣṭayasaṃnikarṣaḥ jāgradavasthā | ātmā manasā mano viṣayeṇa iti tritayasaṃnikarṣaḥ svapnāvasthā | ātmā viṣayeṇa iti dvayoḥ saṃnikarṣaḥ suṣuptiḥ | kevalātmasaṃnikarṣaḥ turyā | nistaraṅgamahodadhikalpāvasthānaṃ tu turyātītāvasthā iti |] suṣuptabhūmibhiḥ deha-prāṇa-puryaṣṭakakalābhiśca vyāmohayati tadā tadvyāmohitatā saṃsāritvam [k: tadā vyāmohatā saṃsārīti pāṭhaḥ] yadā tu madhyamāmollāsām udānaśaktiṃ viśvavyāptisārāṃ ca vyānaśaktiṃ [k: dhāmollāsāt udānaśaktivyāptisārāṃ vyāneti; kh: udānaśaktiṃ vyāptīti viśvapadahīnaḥ pāṭhaḥ] turyadaśārūpāṃ turyātītadaśārūpāṃ ca cidānandaghanām unmīlayati tadā desādyavasthāyāmapi patidaśātmā jīvanmuktirbhavati | evaṃ tridhā svaśaktivyāmohitatā vyākhyātā | cidvat iti (9) sūtre citprakāśo gṛhītasaṃkocaḥ saṃsārī ityuktam iha tu svaśaktivyāmohitatvena asya saṃsāritvaṃ bhavati - iti bhaṅgyantareṇa uktam | evaṃ saṃkucitaśaktiḥ prāṇādimānapi yadā svaśaktivyāmohito na bhavati tadā ayam p. 32) ............................... śarīri parameśvaraḥ [k: parameśvara eveti eva padādhikaḥ pāṭhaḥ] | ityāmnāyasthityā śivabhaṭṭāraka eva - iti bhaṅgyā nirūpitaṃ bhavati | yadāgamaḥ manuṣyadehamāsthāya channāste parameśvarāḥ | iti | uktaṃ ca pratyabhijñāṭīkāyām śarīrameva ghaṭādyapi vā ye ṣaṭtriṃśattatvamayaṃ śivarūpatayā paśyanti te'pi sidhyanti [k: śarīrameva ye ṣaṭtriṃśattattvamayaṃ śivarūpatayā paśyanti arcayanti ca tepi sidhyanti ghaṭādikamapi tathābhiniviśanti tepi iti nāstyatra vivāda ityuktasūtrārtheti pāṭhaḥ] iti || 12 || uktasūtrārthaprātipakṣyeṇa tattvadṛṣṭiṃ darśayitumāha tatparijñāne cittameva antarmu- khībhāvena [k, g: antarmukhībhāve cetaneti pāṭhaḥ] cetanapadādhyāro- [kh: padādyāropāt iti pāṭhaḥ] hāt citiḥ || 13 || pūrvasūtravyākhyāprasaṅgena prameyadṛṣṭyā [k: dṛṣṭyā vitataprāyametat śabdasaṃgatyā vyākriyate iti pāṭhaḥ] vitatya p. 33) vyākhyāprāyametat sūtram śabdasaṃgatyā tu adhunā vyākhyāyate | tasya ātmīyasya pañcakṛtyakāritvasya parijñāne sati aparijñānalakṣaṇakāraṇāpagamāt [k, g: karaṇāpagamāditi pāṭhaḥ] svaśaktivyāmohitatānivṛttau svātantryalābhāt [k: svātantryālābhāditi pāṭhaḥ] prāk vyākhyātaṃ yat cittaṃ tadeva saṃkocinīṃ bahirmukhatāṃ [k: saṃkocinī bahirmukhatāiti pāṭhaḥ] jagat antarmukhībhāvena cetanapadādhyārohāt - grāhakabhūmikākramaṇakrameṇa saṃkocakalāyā api vigalanena [g: vigalane iti saptamīnirdiṣṭaḥ pāṭhaḥ] svarūpāpattyā citir bhavati svāṃ [tathā coktam sa punaḥ śāmbhavecchātaḥ śivābhedaṃ parāmṛśan | kramānmantreśa-tannetṛrūpo yāti śivātmatām || iti] cinmayīṃ parāṃ bhūmimāviśati [k: parābhūmim iti samastaḥ pāṭhaḥ] ityarthaḥ || 13 || nanu yadi pāramārthikaṃ cicchaktipadaṃ sakalabhedakavalanasvabhāvaṃ tat asya māyāpade'pi tathārūpeṇa bhavitavyaṃ yathā jaladācchādita- p. 34) syāpi bhānoḥ bhāvāvabhāsakatvam | ityāśaṅkya āha citivahniravarohapade channo'pi mātrayā meyendhanaṃ plu- ṣyati || 14 || citireva viśvagrasanaśīlatvāt vahniḥ asau eva avarohapade [k, g: citireva grasaneti viśvapadahīnaḥ asāvārohipade iti ca pāṭhaḥ] - māyāpramātṛtāyāṃ channo'pi - svātantryāt ācchāditasvabhāvo'pi bhūribhūticchannāgnivat mātrayā - aṃśena [kh, ṅ: mātrayāpyacetanayā nīleti; k: pītādimeyamevendhanamiti pāṭhaḥ] nīlapītādiprameyendhanaṃ pluṣyati - svātmasāt karoti | mātrāpadasya idam ākūtam - yat kavalayan api sārvātmyena na grasate api tu aṃśena saṃskārātmanā utthāpayati [g: sarvātmakatveneti pāṭhaḥ | k, g: saṃskārātmakaṃ tatsthāpayatīti ca pāṭhaḥ] | grāsakatvaṃ ca sarvapramātṝṇāṃ svānubhavata eva siddham | yaduktaṃ śrīmadutpaladevapādaiḥ nijastotreṣu p. 35) vartante jantavo'śeṣā api brahmendraviṣṇavaḥ | grasamānāstato vande deva viśvaṃ bhavanmayam || iti || 14 || yadā punaḥ karaṇeśvarīprasarasaṃkocaṃ saṃpādya sargasaṃhārakramapariśīlanayuktim [k: sarvasaṃhāreti pāṭhaḥ] āviśati tadā balalābhe viśvamātmasātka- roti || 15 || citireva dehaprāṇādyācchādananimajjanena svarūpam unmagnatvena sphārayantī balam yathoktaṃ tadākramya balaṃ mantrāḥ....................... | iti | evaṃ ca balalābhe - unmagnasvarūpāśrayaṇe [k: tanmajjanasvarūpāśrayeṇeti; g: śrayatveneti pāṭhaḥ] kṣityādi##- taduktaṃ [g: yathoktamiti pāṭhaḥ] pūrvagurubhiḥ svabhāṣāmayeṣu kramasūtreṣu yathā vahnirudbodhito dāhyaṃ dahati tathā viṣa- yapāśān bhakṣayet iti | p. 36) na caivaṃ vaktavyam - viśvātmasatkārarūpā [kh: viśvātmasākṣātkāreti pāṭhaḥ] samāveśabhūḥ kādācitkī katham upādeyā [k, ṅ: upādeyamiti; kh: upādeyā syāditi pāṭhaḥ] iyaṃ syāt iti yato dehādyunmajjananimajjanavaśena idam asyāḥ kādācitkatvam iva ābhāti | vastutastu citisvātantryāvabhāsitadehādyunmajjanāt [k, g: svātantryāvabhāsitaṃ dehetyādi pāṭhaḥ; kh: unmajjanādi eveti pāṭhaḥ] eva kādācitkatvam | eṣā tu sadaiva prakāśamānā anyathā tat dehādi api na prakāśeta | ata eva dehādipramātṛtābhimānanimajjanāya abhyāsaḥ [ṅ: nimajjanayā abhyāsa iti pāṭhaḥ] na tu sadā prathamānatāsārapramātṛtāprāptyartham [g: sāraparapramātṛtā iti pāṭhaḥ] iti śrīpratyabhijñākārāḥ || 15 || evaṃ ca cidānandalābhe dehādiṣu cetyamāne- [dehādiṣvapi cetyeti pāṭhaḥ] ṣvapi cidaikātmyapratipattidārḍhyaṃ jīvanmuktiḥ || 16 || viśvātmasātkārātmani samāveśarūpe cidānande labdhe vyutthānadaśāyāṃ dalakalpatayā dehaprāṇanīlasukhādiṣu ābhāsamāneṣu api p. 37) yatsamāveśasaṃskārabalāt pratipādayiṣyamāṇayuktikramopabṛṃhitāt [kh, ṅ: muktikrameṇeti pāṭhaḥ] cidaikātmyapratipattidārḍhyam ##- saiva jīvanmuktiḥ - jīvataḥ prāṇān api dhārayato muktiḥ pratyabhijñātanijasvarūpavidrāvitāśeṣapāśarāśitvāt [kh, ṅ: muktiḥ nijasvarūpavidrāviteti pāṭhaḥ | k: rūpe vidrāviteti pāṭhaḥ] | yathoktaṃ spandaśāstre iti vā yasya saṃvittiḥ krīḍātvenākhilaṃ jagat | sa paśyansatataṃ [k: saṃpaśyan iti pāṭhaḥ] yukto jīvanmukto na saṃśayaḥ || iti || 16 || atha kathaṃ cidānandalābho bhavati ? - ityāha madhyavikāsāccidānanda- lābhaḥ || 17 || sarvāntaratamatvena vartamānatvāt tadbhittilagnatāṃ vinā ca kasyacit api svarūpānupapatteḥ [g: svātmatvānupapatteḥ iti pāṭhaḥ] saṃvideva bhagavatī madhyam | sā tu māyādaśāyāṃ tathābhūtāpi svarūpaṃ [g: svātmasvarūpamiti pāṭhaḥ] gūhayitvā p. 38) prāk saṃvitprāṇe pariṇatā iti nītyā prāṇaśaktibhūmiṃ [yathā sarvavāhanasaṃpatsamṛddhopi rājā svecchayā padbhyāṃ gacchati tatheyaṃ saṃvidbhagavatyapi svecchayā parimitapramātrātmadehādibhūmiṃ svīkurute iti bhāvaḥ] svīkṛtya avarohakrameṇa buddhidehādibhuvam adhiśayānā nāḍīsahasrasaraṇim [kh: nānānāḍīti pāṭhaḥ] anusṛtā | tatrāpi ca palāśaparṇamadhyaśākhānyāyena ā brahmarandhrāt adhovaktraparyantaṃ prāṇaśaktibrahmāśrayamadhyamanāḍīrūpatayā [k: prāṇaśaktirbrahmāśrayamadhyanāḍīrūpatveneti; prāṇabrahmāśrayeṇa madhyamabrahmanāḍīrūpatayeti; g: brahmāśayeti pāṭhaḥ] prādhānyena sthitā tata eva sarvavṛttīnām [kh: sarvacittavṛttīnāmiti; ṅ: sarvavṛttīnāṃ pralayāt iti pāṭhaḥ] udayāt tatraiva ca viśrāmāt [k: viśramaṇāditi pāṭhaḥ] | evaṃbhūtāpi eṣā paśūnāṃ [paśavaḥ avijñātaparatattvāḥ | tathā ca avijñāte pare tattve yogābhyāso hi niṣphalaḥ | vijñāte ca pare tattve yogābhyāso hi niṣphalaḥ || iti] nimīlitasvarūpaiva sthitā [kh: svarūpāvasthiteti pāṭhaḥ] | p. 39) yadā tu uktayuktikrameṇa sarvāntaratamatve madhyabhūtā [kh, ṅ: tamatvena saṃbhūtā iti pāṭhaḥ] saṃvidbhagavatī vikasati yadi vā vakṣyamāṇakrameṇa madhyabhūta brahmanāḍī [kh: madhyā brahmanāḍīti pāṭhaḥ] vikasati tadā tadvikāsāt cidānandasya uktarūpasya lābhaḥ - prāptirbhavati | tataśca prāguktā jīvanmuktiḥ || 17 || madhyavikāse yuktimāha [kh, ṅ: vikāse jīvanmuktiyuktimiti pāṭhaḥ] vikalpakṣaya-śaktisaṃkocavikāsa- vāhacchedādyantakoṭinibhāla- nādaya ihopāyāḥ [kh: dayo hyupāyā iti; k: upāya ityekavacanāntaḥ pāṭhaḥ] || 18 || iha madhyaśaktivikāse vikalpakṣayādaya [kh: sūtrādanantaram prāṇāvārohārohacchedā vikalpakṣayādaya iti pāṭhaḥ] upāyāḥ | prāgupadiṣṭapañcavidhakṛtyakāritvādyanusaraṇena sarvamadhyabhūtāyāḥ saṃvido vikāso jāyate - iti abhihitaprāyam | upāyāntaram api tu ucyate - prāṇāyāma-mudrābandhādisama- p. 40) stayantraṇātantratroṭanena [kh: samastayantratroṭaneneti; kh: hṛdayanihiteti ca samastaḥ pāṭhaḥ] sukhopāyameva hṛdaye nihitacittaḥ [g: saṃnihiteti] uktayuktyā svasthitipratibandhakaṃ [k: pratibandhanāt iti ca pāṭhaḥ] vikalpam akiṃciccintakatvena praśamayan avikalpaparāmarśena dehādyakaluṣasvacitpramātṛtānibhālanapravaṇaḥ acirādeva unmiṣadvikāsāṃ turya-turyātītasamāveśadaśām āsādayati | yathoktam vikalpahānenaikāgryātkrameṇeśvaratāpadam | iti śrīpratyabhijñāyām | śrīspande'pi yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam || iti | śrījñānagarbhe'pi vihāya sakalāḥ kriyā janani mānasīḥ sarvato vimuktakaraṇakriyānusṛtipāratantryojjvalam | sthitaistvadanubhāvataḥ [kh: sthitastvadanubhāveti pāṭhaḥ] sapadi vedyate sā parā daśā nṛbhiratandritāsamasukhāmṛtasyandinī [kh: tandritā śamasukheti pāṭhaḥ] || iti | ayaṃ ca upāyo mūrdhanyatvāt [k: mūrdhatvāditi pāṭhaḥ] pratyabhijñāyāṃ p. 41) pratipāditatvāt ādau uktaḥ | śaktisaṃkocādayastu [kh: śaktisaṃkocaḥ pratipāditaḥ pradarśyate ityeteṣāmekavacanatvenaiva pāṭhaḥ] yadyapi pratyabhijñāyāṃ na pratipāditāḥ tathāpi āmnāyikatvāt asmābhiḥ prasaṅgāt pradarśyante bahuṣu [upāyeṣu |] hi pradarśiteṣu kaścit kenacit pravekṣyati [k: kena praviśet iti pāṭhaḥ] iti | śakteḥ saṃkoca - indriyadvāreṇa prasarantyā eva ākuñcanakrameṇa unmukhīkaraṇam | yathoktam ātharvaṇikopaniṣatsu kaṭhavallyāṃ caturthavalliprathamamantre parāñci khāni vyatṛṇatsvayaṃbhū- stasmātparāṅpaśyati nāntarātman | kaściddhiraḥ pratyagātmānamaikṣad āvṛttacakṣuramṛtatvamaśnan [k: kaściddhīmān iti vyāvṛttacakṣuriti ca pāṭhaḥ | sarveṣu mūlaupaniṣadapustakeṣu mudriteṣu amṛtatvamicchan iti pāṭhaḥ saṃdṛśyate |] || iti | prasṛtāyā api vā kūrmāṅgasaṃkocavat trāsasamaye hṛtpraveśavacca sarvato nivartanam | yathoktam p. 42) tadapoddhṛte nityoditasthitiḥ [k, g: nityasthitiriti pāṭhaḥ] | iti | śaktervikāsaḥ antarnigūḍhāyā akramameva [k: vikāsontarvimūḍhāyā api kramameva iti; g: vikāso mūḍhāyā iti pāṭhaḥ] sakalakaraṇacakravisphāraṇena antarlakṣyo bahidṛṣṭirnimeṣonmeṣavarjitaḥ | iti | bhairavīyamudrānupraveśayuktyā [bhairavīyamudrā khecarīmudrā | tallakṣaṇaṃ ca yathā manaḥ sthiraṃ yasya vināvalambanaṃ vāyuḥ sthiro yasya vināvarodhanam | dṛṣṭiḥ sthirā yasya vināvalokanaṃ syātsaiva mudrā vimalā ca khecarī || iti |] bahiḥ prasaraṇam | yathoktaṃ kakṣyāstotre sarvāḥ śaktīścetasā darśanādyāḥ sve sve vedye yaugapadyena viṣvak [kh, ṅ: samyak iti pāṭhaḥ] | kṣiptvā madhye hāṭakastambhabhūta- stiṣṭhanviśvādhāra [k, g: viśvākāra iti pāṭhaḥ] eko'vabhāsi || iti | śrībhaṭṭakallaṭenāpi uktam p. 43) rūpādiṣu pariṇāmāt tatsiddhiḥ | iti | śakteśca saṃkocavikāsau [k: vikāsa ityekavacanapāṭhaḥ] nāsāpuṭaspandanakramonmiṣatsūkṣmaprāṇaśaktyā bhrūbhedanena [kh: svābhedena krameti; g: bhrūbhedasamāsāditā iti pāṭhaḥ] kramāsāditordhvakuṇḍalinīpade prasaraviśrāntidaśāpariśīlanam adhaḥkuṇḍalinyāṃ ca ṣaṣṭhavaktrarūpāyāṃ [kh: ṣaṣṭhacakrarūpām iti; g: vakrarūpāyāmiti pāṭhaḥ] praguṇīkṛtya śaktiṃ tanmūla-tadagra##- vahnerviṣasya [ṣaṣṭhavaktrātmanaḥ śaktermūlabhūrvahniḥ saṃkocahetutvāt prasaraṇātmavyāptiheturviṣaṃ tayormadhye sṛṣṭigranthau madhyanāḍyātmani kevalamārohāvarohaviṣayasaṃbandharahitaṃ vāyupūrṇaṃ vā madhyanāḍīsthitākramoccārānackakalātmakaprāṇabharitam īdṛśaṃ sukhamayaṃ hlādātmakaṃ cittaṃ bhāvanayā kṣipet tataḥ smarānandena yukto bhavati sarvaviṣayavismārakāraṇatvātkāmānandasya ānandāntarebhyaḥ paratvāt iti |] madhye tu cittaṃ sukhamayaṃ kṣipet | kevalaṃ vāyupūrṇaṃ vā smarānandena yujyate || iti | atra vahniḥ anupraveśakrameṇa saṃkocabhūḥ viṣasthānam prasarayuktyā vikāsapadam [kh: prasarantyā vikāseti pāṭhaḥ] viṣḷ vyāptau iti arthānugamāt [kh: arthāvagamāt iti pāṭhaḥ] p. 44) vāhayoḥ - vāmadakṣiṇagatayoḥ [g: vāmadakṣiṇagatyoriti pāṭhaḥ] prāṇāpānayoḥ chedo - hṛdayaviśrāntipuraḥsaram antaḥ kakārahakārādiprāyānackavarṇoccāreṇa [k: prāyeṇānackoccāreṇeti; kh: anackavarṇoccāraṇe iti pāṭhaḥ] vicchedanam | yathoktaṃ jñānagarbhe anackakakṛtāyatiprasṛtapārśvanāḍīdvaya- cchido vidhṛtacetaso hṛdayapaṅkajasyodare | udeti tava dāritāndhatamasaḥ sa vidyāṅkuro ya eṣa parameśatāṃ janayituṃ paśorapyalam || iti | ādikoṭiḥ hṛdayam antakoṭiḥ dvādaśāntaḥ tayoḥ prāṇollāsaviśrāntyavasare nibhālanaṃ - cittaniveśanena [k: citiniveśaneneti pāṭhaḥ] pariśīlanam | yathoktaṃ vijñānabhairave hṛdyākāśe nilīnākṣaḥ padmasaṃpuṭamadhyagaḥ | ananyacetāḥ subhage paraṃ saubhāgyamāpnuyāt || iti | tathā yathā tathā yatra tatra dvādaśānte manaḥ kṣipet | pratikṣaṇaṃ kṣīṇavṛttervailakṣaṇyaṃ dinairbhavet [k: vailakṣyaṃ dinaśo bhavediti; kh: vailakṣaṇyaṃ kṣaṇairbhavet iti pāṭhaḥ] || p. 45) iti | ādipadāt unmeṣadaśāniṣevaṇam [kh, ṅ: daśāpariśīlanaṃ viśeṣeṇeti pāṭhaḥ] | yathoktam unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tamupalakṣayet || iti spande | tathā ramaṇīyaviṣayacarvaṇādayaśca saṃgṛhītāḥ | yathoktaṃ śrīvijñānabhairave eva jagdhipānakṛtollāsarasānandavijṛmbhaṇāt | bhāvayedbharitāvasthāṃ [kh, ṅ: bhairavāvasthām iti] mahānandamayo bhavet [k: sadānandastato bhavediti; mahānandodaya iti mūle tu mahāndastato bhavediti pāṭhaḥ] || gītādiviṣayāsvādāsamasaukhyaikatātmanaḥ [k: viṣayāsvādātsamasaukhyeti pāṭhaḥ] | yoginastanmayatvena manorūḍhestadātmatā [k, g: manorūḍhyā tadeti pāṭhaḥ] || yatra yatra manastuṣṭirmanastatraiva dhārayet [kh: tuṣṭistatra tatraiva dhārayediti pāṭhaḥ] | tatra tatra parānandasvarūpaṃ saṃprakāśate || iti | evamanyadapi ānandapūrṇasvātmabhāvanādikam anumantavyam | ityevamādayaḥ atra madhyavikāse upāyāḥ || 18 || madhyavikāsāccidānandalābhaḥ sa eva ca paramayoginaḥ samāveśasamāpattyādiparyāyaḥ samādhiḥ tasya nityoditatve yuktimāha p. 46) samādhisaṃskāravati vyutthāne bhūyo bhūyaścidaikyāmarśānnityodita- samādhilābhaḥ || 19 || āsāditasamāveśo yogivaro vyutthāne api samādhirasasaṃskāreṇa kṣīva iva sānandaṃ ghūrṇamāno bhāvarāśiṃ [k: samādhisaṃskāreti kṣīva iva cātmānaṃ pūryamāṇabhāveti ca pāṭhaḥ] śaradabhralavam iva cidgagana eva līyamānaṃ paśyan bhūyo bhūyaḥ antarmukhatām eva samavalambamāno nimīlanasamādhikrameṇa cidaikyameva vimṛśan vyutthānābhimatāvasare api samādhyekarasa eva bhavati | yathoktaṃ kramasūtreṣu kramamudrayā antaḥsvarūpayā bahirmukhaḥ samāviṣṭo [k: bahirmukhasamāviṣṭa iti samastaḥ pāṭhaḥ] bhavati sādhakaḥ | tatrādau [kh: tatra cetyasti | tatrādau iti vākyaṃ (ṅa0 pustakāt) upanyastam | ] bāhyāt antaḥ praveśaḥ ābhyantarāt bāhyasvarūpe praveśaḥ [k: bāhyānupraveśo'bhyantarāditi pāṭhaḥ] āveśavaśāt jāyate - iti sabāhyābhyantaro'yaṃ mudrākramaḥ iti | atrāyamarthaḥ sṛṣṭi-sthiti-saṃhṛtisaṃvicca- p. 47) krātmakaṃ kramaṃ mudrayati svādhiṣṭhitam ātmasāt karoti yeyaṃ [kh: yaiva iti pāṭhaḥ] turīyā citiśaktiḥ tayā kramamudrayā antariti - pūrṇāhantāsvarūpayā [k: antaritapūrṇāhantārūpayeti pāṭhaḥ] bahirmukha - iti viṣayeṣu vyāpṛtaḥ api samāviṣṭaḥ - sākṣātkṛtaparaśaktisphāraḥ sādhakaḥ - paramayogī bhavati | tatra ca bāhyād grasyamānāt viṣayagrāmāt antaḥ - parasyāṃ citi bhūmau grasanakrameṇaiva praveśaḥ - samāveśo bhavati | ābhyantarāt citiśaktisvarūpāt [g: abhyantarasthacitiśaktirūpāditi pāṭhaḥ] ca sākṣātkṛtāt āveśavaśāt - samāveśasāmarthyāt eva bāhyasvarūpe [k: sākṣātkṛtāveśasāmarthyādeva bāhyeti; ṅ: sākṣātkṛtātsamāveśasāmarthyādeva bāhyeti pāṭhaḥ] - idantānirbhāse viṣayagrāme vamanayuktyā [kh, ṅ: vamanetisthāne grasanayuktyā iti pāṭhaḥ] praveśaḥ - cidrasāśyānatāprathanātmā samāveśo jāyate - iti | sabāhyābhyantaraḥ ayaṃ nityoditasamāveśātmā mudo - harṣasya vitaraṇāt paramānandasvarūpatvāt pāśadrāvaṇāt viśvasya antaḥ p. 48) turīyasattāyāṃ [k: turīyadaśāyāḥ sattāyāmiti pāṭhaḥ] mudraṇāt ca mudrātmā kramaḥ api sṛṣṭyādikramābhāsakatvāt [k: sṛṣṭyādikramābhāsarūpatvāt ca krama iti pāṭhaḥ] tatkramābhāsarūpatvāt ca krama iti abhidhīyate iti || 19 || idānīm asya samādhilābhasya phalamāha tadā prakāśānandasāramahāmantravīryā- tmakapūrṇāhantāveśātsadā sarvasarga- saṃhārakārinijasaṃviddevatāca- kreśvaratāprāptirbhavatīti śivam || 20 || nityodite samādhau labdhe sati prakāśānandasārā - cidāhlādaikaghanā mahatī mantravīryātmikā - sarvamantrajīvitabhūtā pūrṇā parābhaṭṭārikārūpā yā iyam ahantā - akṛtrimaḥ svātmacamatkāraḥ tatra āveśāt sadā kālāgnyādeḥ [kh: sadāśivāntaṃ kālāgnyāderityādi; k: sadā kālāgnyādīśvarasatattvakalāntasyeti pāṭhaḥ] caramakalāparyantasya viśvasya yau sargasaṃhārau - vicitrau sṛṣṭipralayau tatkāri yat nijaṃ saṃvi- p. 49) ddevatācakraṃ tadaiśvaryasya prāptiḥ - āsādanaṃ bhavati prākaraṇikasya paramayogina [k: prākaraṇikayogina iti pāṭhaḥ] ityarthaḥ iti etat sarvaṃ śivasvarūpameva iti upasaṃhāraḥ - iti saṃgatiḥ | tatra yāvat idaṃ [k, g: yadidam iti pāṭhaḥ] kiṃcit saṃvedyate tasya saṃvedanameva svarūpaṃ tasyāpi antarmukhavimarśamayāḥ [kh: antarmukhamayā iti pāṭhaḥ] pramātāraḥ tattvam teṣāmapi vigalitadehādyupādhisaṃkocābhimānā [kh, ṅ: dehādisaṃkoceti upādhi padahīnaḥ pāṭhaḥ] aśeṣaśarīrā sadāśiveśvarataiva [k: sadāśiveśvaratā tatraiveti pāṭhaḥ] sāram asyā api prakāśaikasadbhāvāpāditāśeṣaviśvacamatkāramayaḥ śrīmān maheśvara eva paramārthaḥ [k: śrīmaheśaḥ paramārtha iti pāṭhaḥ] - nahi pāramārthikaprakāśāveśaṃ vinā kasyāpi prakāśamānatā ghaṭate - sa ca parameśvaraḥ svātantryasāratvāt ādi##- pāṭhaḥ] etatsvīkṛtasamastavācya [ṅ: tatsvīkṛteti pāṭhaḥ] ##- ānandamayasaṃbhavāpādāditi pāṭhaḥ] p. 50) paraṃ paripūrṇatvāt [ṅ: paripūrṇatveneti pāṭhaḥ] sarvākāṅkṣāśūnyatayā ānandaprasaranirbharaḥ ata eva anuttarākulasvarūpāt [k: anuttarākulasaṃbhavāpādanasvarūpāditi pāṭhaḥ] akārāt ārabhya śaktisphārarūpahakalāparyantaṃ [kh, ṅ: hakāraparyantam iti] [hakāro vyomaśaktirūpaḥ hakalā vyomakalā tataḥ paraṃ kimapi nāsti tatsarvatrāsti tatra na kiṃcidastīti bhāvaḥ |] yat viśvaṃ prasṛtaṃ kṣakārasya prasaraśamanarūpatvāt [g: kṣakārasyāpyaprasararūpatvāt akāreti; k: kṣakārasyāpiprasaraṇatvāttaditi ca pāṭhaḥ] tat akāra-hakārābhyāmeva saṃpuṭīkārayuktyā pratyāhāranyāyena antaḥ svīkṛtaṃ sat avibhāgavedanātmakabindurūpatayā sphuritam anuttara eva viśrāmyati - iti śabdarāśisvarūpa eva ayam akṛtako vimarśaḥ | yathoktaṃ prakāśasyātmaviśrāntirahaṃ-bhāvo hi kīrtitaḥ | uktā ca saiva viśrāntiḥ sarvāpekṣānirodhataḥ || svātantryamatha kartṛtvaṃ mukhyamīśvaratāpi ca | iti | eṣaiva ca ahantā sarvamantrāṇām udayavi- p. 51) śrāntisthānatvāt etadbalenaiva ca tattadarthakriyākāritvāt mahatī vīryabhūmiḥ [k: mahatī vīryabhūmiḥ iti vākyaṃ nāsti] | taduktam tadākramya balaṃ mantrā.......................... | ityādi ....................ṭa ete śivadharmiṇaḥ || ityantam śrīspande | śivasūtreṣu api mahāhradānusaṃdhānānmantravīryānubhavaḥ [śabdarāśisphārātmakaparāhantāvimarśo yasya tasya mantravīryasyānubhavaḥ svātmatayā sphuraṇaṃ bhavatītyarthaḥ |] (1u0 22sū0) iti | tadatra mahāmantravīryātmikāyāṃ pūrṇāhantāyām āveśo - dehaprāṇādinimajjanāt tatpadāvāptyavaṣṭambhena dehādīnāṃ [k: dehādīnāmapi vā tadrasetyādi pāṭhaḥ] nīlādīnāmapi tadrasāplāvanena tanmayīkaraṇam | tathā hi - dehasukhanīlādi yat kiṃcit prathate adhyavasīyate [kh: vyavasīyate iti pāṭhaḥ] smaryate saṃkalpyate vā tatra sarvatraiva bhagavatī citiśaktimayī prathā bhittibhūtaiva sphurati - tadasphuraṇe kasyāpi asphuraṇāt iti uktatvāt | kevalaṃ tathā sphurantyapi sā tanmāyāśaktyā p. 52) avabhāsitadehanīlādyuparāgadatābhimānavaśāt [k, g: uparāgedantābhimāneti pāṭhaḥ] bhinnabhinnasvabhāvā iva bhāntī jñānasaṃkalpādhyavasāyādirūpatayā māyāpramātṛbhiḥ [k, g: rūpatāpramātṛbhiriti pāthaḥ] abhimanyate vastutastu ekaiva asau citiśaktiḥ | yathoktam yā caiṣā pratibhā tattatpadārthakramarūṣitā | akramānantacidrūpaḥ pramātā sa maheśvaraḥ [k: pramātā parameśvara iti pāṭhaḥ] || iti | tathā māyāśaktyā vibhoḥ saiva bhinnasaṃvedyagocarā | kathitā jñānasaṃkalpādhyavasāyādināmabhiḥ || iti | evam eṣā sarvadaśāsu ekaiva citiśaktiḥ vijṛmbhamāṇā yadi tadanupraveśa-tadavaṣṭambhayuktyā samāsādyate tat tadāveśāt pūrvoktayuktyā karaṇonmīlananimīlanakrameṇa sarvasya sarvamayatvāt tattatsaṃhārādau [g: tatsamādhāviti pāṭhaḥ] api sadā sarvasargasaṃhārakāri yat sahajasaṃvittidevatācakram [kh, ṅ: yannijaṃ saṃviddeveti pāṭhaḥ] - amāyīyāntarbahiṣkaraṇamarīcipuñjaḥ tatra īśvaratā [k: īśvaratvasāmrājyaparabhairavātmā iti pāṭhaḥ] - p. 53) sāmrājyaṃ parabhairavātmatā tatprāptiḥ bhavati paramayoginaḥ | yathoktam - yadā tvekatra saṃrūḍhastadā tasya layodbhavau | niyacchanbhoktṛtāmeti tataścakreśvaro [kh: tadā cakreśvara iti pāṭhaḥ] bhavet || iti | atra ekatra iti ekatrāropayetsarvam ............................. | iti | citsāmānyaspandabhūḥ [ṅ: itivatsāmānyeti; k: sāmānyabhūrunmeṣeti pāṭhaḥ] unmeṣātmā vyākhyātavyā [kh: vyākhyātā iti pāṭhaḥ] | tasya iti anena puryaṣṭakena saṃruddha............................. | iti | upakrāntaṃ puryaṣṭakam eva parāmraṣṭavyam na tu yathā vivaraṇakṛtaḥ ekatra sūkṣme sthūle śarīre vā iti vyākṛtavantaḥ | stutaṃ ca mayā svatantraściticakrāṇāṃ cakravartī maheśvaraḥ | saṃvittidevatācakrajuṣṭaḥ ko'pi jayatyasau || iti | itiśabda upasaṃhāre yat etāvat uktaprakaraṇaśarīraṃ tat sarvaṃ śivam - śivaprāptihetu- p. 54) tvāt śivāt prasṛtatvāt [g: śivātmasatattvāt iti pāṭhaḥ] śivasvarūpābhinnatvāt ca śivamayameva iti śivam || dehaprāṇasukhādibhiḥ pratikilaṃ saṃrudhyamāno janaḥ pūrṇānandaghanāmimāṃ na cinute māheśvarīṃ svāṃ citim | madhyebodhasudhabdhi viśvamabhitastatphenapiṇḍopamaṃ [ṅ: viśvamakhilamiti pāṭhaḥ] yaḥ paśyedupadeśatastu [ṅ: yaḥ paśyatyupadeśata iti pāṭhaḥ] kathitaḥ sākṣātsa ekaḥ śivaḥ || yeṣāṃ vṛttaḥ śāṃkaraḥ śaktipāto ye'nabhyāsāttīkṣṇayuktiṣvayogyāḥ [k, g: yuktiṣvatīkṣṇā iti pāṭhaḥ] | śaktā jñātuṃ neśvarapratyabhijñā- muktasteṣāmeva tattvopadeśaḥ || samāptamidaṃ pratyabhijñāhṛdayam || kṛtistatrabhavanmahāmāheśvarācāryavaryaśrīmadabhi##- śubhamastu || ########### END OF FILE #######