#################################################### MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00227 Uniform title: sarvajñānottaravṛttiḥ Author : aghoraśivācārya Manuscript : IFP/EFEO transcript T0985 Description: Notes: Copied from IFP/EFEO transcript T00985 by the staff of Muktabodha under the supervision of Mark S. G. Dyczkowski. Revision 0: revision 0 february 13, 2009 Internet publisher : Muktabodha Indological Research Institute Publication year : Publication city : Publication country : India #################################################### śrīḥ yogaprakaraṇam sarvajñānottaravṛttiḥ ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yogaṃ yogasyārabdakāryākṣiptamalādikṣapaṇopāyatvātpadārthasaṃbandhaḥ patipadārthatayā pāṭalikaḥ saṃbandhaḥ | * dvihetutvāt śuciśabdena sūcitaḥ prakaraṇasaṃbandho yogakāṇḍatayā sūtrasaṃbandhaḥ samuccayapadenaiva vākyātmako'pi yogi yogātmakān guṇāni * bhirvākyaiḥ | ataścaryākāṇḍādanantaraṃ yogaṃ saṃkṣepataḥ prakarṣādvakṣyāmi | kasyāyaṃ yogasaṃskāra ata-āha- ekākinastu śāntasya yatacittasya virāgiṇaḥ nispṛhasya | uktāhāravihārasya uktaceṣṭasya karmasu | uktasvapnovabodhasya tattvataḥ śṛṇu ṣaṇmukha | puruṣasyaivāyaṃ saṃskārako na * * taṃ jalānāmivacittasyetyarthaḥ | śivayogasya sarvajñatvādi prakāśakāt | kīdṛśasya ekākinaḥ sarvasaṅgaparityāgādaparigrahasya saṃnyāsāśramaḥ śāntasya hiṃsādirahitasya yamaniyamayuktasyetyarthaḥ | cittasaṃyamo hi yamo niyamaśceṃdriyasaṃyamaḥ | yadāha patañjaliḥ - ahisāṃ satyamasteyaṃ brahmacaryāparigrahaḥ yamāḥ | śaucasaṃtoṣasvādhyāyeśvara praṇidhānāni niyamā iti || ata eva yatacittasya prāṇāyāmapratyāhārābhyāṃ vaśīkṛta * * * palakṣitasarvajñaḥ yasya śaktipādavaśāt virāgiṇaḥ p. 2) saṃsāravairāgyayuktasya nispṛhasya vaihikā bhogavimukhasya yuktāhāravihārasya yadu * manmṛgendremilaṃ jīrṇāśanasvasthetyādi | kiṃ ca | sarvakarmasu yuktaceṣṭasya ucitakaraṇa iti yāvat | uktasvapnāvabodhaścoktakālānati * mayasya? tasya taṃ yoga dhyeya dhyātṛ saṃbandhātmakastvataḥ śṛṇu | na tu patañjalāderiva samādhirūpaṃ tasya yogāṅgatvena śrute yaduktaṃ śrīmanmataṅge - prāṇāyāmastathā dhyānaṃ pratyāhāro'ya dhāraṇam | narkaścaiva samādhiśca ṣaḍaṅgo yoga ucyate iti || ata eva yujin yoga eva ityasmāddhātoryogaśabdona tu yuja samādhāviti | etadeva sūcayan jñānina eva yogādhikāra ityāha yodhyo yaccata dhyānaṃ tadvai dhyānaprayojanam | sarvāṇyetāni yo sayogaṃ yoktumarhati | ca śabdā dhyeyaṃ cetyarthaḥ | yadāha - ātmā dhyātā mano dhyānaṃ dhyeyaḥ sūkṣmo maheśvaraḥ | yatparaṃ paramaiśvaryametadhyāna prayoja * nanaṃ manaḥ | yathāvadhyeya vastusvarūpālocanaṃ cintetyarthaḥ | tato dhyānamucyete | yacchrūyate tadrūpacintanaṃ dhyānamiti nanu manaścittamiti vyā * yaṃ tasya yogāṅgatvenāprasiddheḥ | upalakṣaṇaṃ caitat anyānyapi yāgāṅgānyaṃ ginaṃ ca yogaṃ jñātvā yogābhyāsaḥ kāryaḥ | p. 3) kiṃ ca | mānāmānau samau kṛtvā sukhaduḥkhe same tathā | harṣaṃ bhayaṃ viṣādaṃ ca saṃtyajya yogamabhyaset || yadāhuḥ - na hṛṣyatyupakāreṇa nāpakāreṇa kupyati | yaḥ samaḥ sarvabhūteṣu jīvanmu * * * ma iṣyata iti || atha yogasthānam- śūnyāgāre maṭhe ramye devatāyatane śubhe | nadītīre vivikte vā gṛhe ghoravane'pi vā || pracchanne ca vivikte ca niḥ * tanavarjite | yogadoṣavinirmukte nirvikalpe nirātape || yogadoṣā pipīlikādayaḥ | nirvikalpa iti parakīyatvādi vikalparahite || yogābhyāsopakramaḥ | snātvā śucirūpaspṛśya praṇamya śirasā śivam | yogācāryaṃ namaskṛtya yogaṃ yuñjīta mānavaḥ || yogāsanānyāha - padmasvastikaṃ vāpi upasthāyāñjaliṃ tathā | pīṭhārthamardhacandraṃ vā sarvatobhadrameva ca || āsanaṃ rucitaṃ badhvā padmādyāsanalakṣaṇam | saṃhitāntaro devadha * || athakaraṇamāha - p. 4) ūrdhvakāyaḥ samaśirāḥ | sarvasaṃgānparityajya ātmasaṃsthamanoguhaḥ | kuryādityadhyāhāraḥ? | tataśca sarvasaṃgānparityajya ātmasaṃsthaṃ manaḥ kuryāditi viṣayebhyaḥ samastendriyādhiṣṭhāturmanasaḥ pratyāharaṇaṃ kuryāditi yāvat | anena pratyāhārākhyaṃ yogāṅgaṃ saṃkṣepāt jñeyam | kiṃ ca tadānīṃ na daṃtaiḥ saṃsparśeddantān sṛkvaṇyau ca na jihvayā, kiṃcitkuñcitanetrastu śivaṃ samyak nadoccaret | pratyāhārakāle vibījātmakamūla * * manasā smaredityarthaḥ | athataduccāraprayojanam | sodgāsayati tatvāni tanmātrādyāni dehinām | ayamabhiprāyaḥ | chāṃdaso | visarjanīyalopāt * ti śivamantro śvakṣyamāṇavat | sagarbhaprāṇāyāmapūrvaṃ śivādhiṣṭhitatatvādyanenoccāryamāṇaḥ | samādhilābhakrameṇa tattvāni tāvatprakāśayati | mana * trānusaṃdhānena śivādhiṣṭhitābhimatatvayojanā || tattatsākṣātkāro bhavatīti yāvat tanmātrā mādyāni yāni pṛthivyādīni bhūtāni tanmā vādyā eṣāmindriyādīnāṃ tāni sarvāṇitattvāni śrīmanmataṅgādyuktavatprakāśayatīti veditavyam | tāni ca tattvāni | tasyaiva ca śāstrasyānusaṃ(dhānā)t bandhakatvānnivartata ityāha- punarvināśakaścaiva asaṃyuktaḥ ṣaḍānanaḥ | teṣāmiti śeṣaḥ | p. 5) tadānīṃ cāṅgānāmapi tadudbhūtatvāt pṛthaguccāraṇayogītyāha | na pṛthak hṛdayaṃ tasya śiro na śikhā guha | carmāstra netrasahitaṃ tasmādeva pravartate | atha prāṇāyāmasyāpi sagarbhatāṃ praya * nu kuṃbhaka prāṇāyāmapūrvakaṃ dhyānaṃ kāryamityāha | prāṇāpānau samau kṛtvā suṣumnāntaracāriṇau | tayorvṛttiṃ nirudhyātmā śivaṃ dhyāyedvi * gaḥ || prāṇāyāmasya sagarbhatoktāṃ śrīmanmṛgendre'pi | so'pi dhyānajapopetaḥ sagarbhau nyastadujjhita iti || atha dhyānasyaiva prakarṣāvasthātmakaṃ samā * * * ha avinābhāvasaṃyukto jyotīrūpaṃ sunirmalam | susūkṣmavyāpakaṃ nityaṃ nirvikalpaṃ sadā budhaḥ || nirvikalpamiti dhyeyākārasphuṭībhāvena dhyātrādi * * gerahitamityarthaḥ | yadāha patañjaliḥ | pratyayai tānatā dhyānaṃ tadeva svarūpaśūnyameva samādhiriti | itthaṃ sagarbhanigarbhabhedena prāṇāyāmānāṃ dvaividhye * nyathā traividhyamāha | uttamāmadhyamāmandāḥ sagarbhāstrividhāḥ smṛtāḥ | sagarbhā ityupalakṣaṇam | agarbhāṇāmapyuttamādi bhedaṃ cānantarameva vakṣyati | * * rāṃtareṇāpi traividhyamāha | prāṇāyāmāṃśca tān kuryāt pūrakakumbhakarecakān | sagarbhāṇāṃ prāṇāyāmādīnāṃ samādhilābhakrameṇa tattvajayasyokta * * * p. 6) agarbhāṇāṃ phalamāha - prāṇāyāmairbahirdoṣān dhāraṇābhistu kilviṣam | pratyāhāreṇa saṃsṛjya dhyānenānaśvarānguṇān || yāvaccharīrabhāvi * * ṇi mādīn guṇānityarthaḥ | anaśvaraḥ aśūnyaḥ śarīraḥ sthairyamapi jāyata iti siddham | atha pūrakādilakṣaṇamāha - udaraṃ pūrayitvā tu vāyunā yā * * psitam | prāṇāyāmo bhavedeva pūrako dehapūrakaḥ vidhāya sarvadvārāṇi niśvāsocchvāsavarjitaḥ | saṃpūrṇakumbhavattiṣṭhetprāṇāyāmaḥ sa kumbhakaḥ | tado * recayedvāyuṃ mṛduniśvāsasaṃyutam | recakastveṣavikhyātaḥ prāṇasaṃśayakārakaḥ | pūrakarecakauvāmadakṣiṇanāḍībhyāṃ kāryāvityuktaṃ prāṇasaṃśayakāraka ityutkrāntidaśāyāṃ granthichedapūrvaṃ recakasya prāṇaviyogahetutvāducyate | teṣāmeva kālabhedāduttamādi bhedamāha | prasāryaṃ cāgrahastaṃ tu jānu kṛtvā pradakṣiṇam || choṭikāṃ tu tato dadyānmātraiṣā tvabhidhīyate | mātrādvādaśavijñeyaḥ pramāṇaṃ tālasaṃjñakam | tāladvādaśakaṃ jñeyaṃ prāṇāyāmastu kasyasaḥ | madhyamastu caturviṃśat jyeṣṭho dviguṇo bhavet || teṣāṃ cānuṣṭhānavidhiḥ | p. 7) ekaikānvardhayenmātrāṃ pratyahaṃ yogavittamaḥ | satvareṇa vilambena krameṇaiva vivardhayet || idānīṃ hṛdayādisthāneṣu dhyeyasvarūpaviṣaye nibaddhasya manaso dhāraṇādikālamāha | prāṇāyāmottamo yattadviguṇā dhāraṇāmatā | dhāraṇādviguṇo yogo yogo'pi dviguṇī kṛtaḥ | yogasiddhiriti jñeyā śivena paramātmanā || atra yogaśabdena dhyeyasvarūpacintanamapi | dhyātrā saha dhyeyastha saṃbandha iti kṛtvādhyānamucyate | yogasiddhiśabdena tu samādhi | dhāraṇādhyānasamādhīnāṃ yogāṅgānāṃ krameṇa prāpte śravaṇāt | nanu śrīmanmṛgendre dhāraṇādīnāṃ kālādhikyaṃ śrūyate uktaṃ hi tatra - ayamarkaguṇaḥ kālaḥ kṛtacittavyavasthitiḥ | prāpnoti dhāraṇāśabdo dhāraṇā siddhidānataḥ || dhāraṇā dvādaśa dhyāna divyālokapravṛttitaḥ | samādhimaṇimādīnāṃ dvādaśaitāni kāraṇamiti || satyaṃ kriyābhedasya tantrabhedahetutvādavirodhaḥ aṅgī tu yogo dhyeyavastusākṣātkārātmako viśeṣasaṃbandha ityāha | tadānu paśyate sūkṣmaṃ gandhatanmātramātmani | rasaṃ tejaśca sparśaṃ ca 'sabdatanmātrameva ca | paśyate kramayogena varṇabhāvaiḥ pṛthagvidhaiḥ || p. 8) ahaṃkāraṃ manobuddhiguṇamavyaktapūruṣam | abhivyaktāni jānīyāt svadharmaguṇalakṣaṇam || vidyāṃ kalāṃ tataḥ kālamāyāṃ vidyāṃ tataḥ param | dṛṣṭvānukramaśaḥ sarvān punarastreṇa bhedayet || vidyeśvaraṃ tatastatvaṃ tatassādāśivaṃ param | hitvārkaṃ tu kṣurikāstreṇa tataḥ sūkṣmaṃ śivaṃ viśet || atra ca bhūtānāṃ sthūlānāmasya pratyakṣeṇāpi vijñātuṃ śakyatvāt kevalayogasākṣātkāryāṇi tanmātrādīnyucyante paramārthataḥ pṛthivyādisvarūpamapi sūkṣmayogena sākṣātkartavyamityuktaṃ śrīmanmataṅgādau | tataśca pṛthivyādīni śivāntāni tattvānyevaṃ sākṣātkṛtya prāguktavanmūlayuktena kṣūrikāstreṇa bhedayejjayet | bandhakatvānnivartayedityarthaḥ | uktaṃ hi prāk sodgāsayati tattvāni tanmātrādyāni dehinām punarvināśakaścaiva astrayuktaḥ ṣaḍānaneti | evametāni sālambanena yogena niṣkale śive svātmānaṃ yujyādityarthaḥ | atra ca tatvajayopayogitvena śāstrāntaroktaṃ tarkākhyamapi yogāṅgamarthasiddhimeva yacchrūyate-ūho'ntaraṅgo yogasyeti | atha yogaphalaṃ darśayati | amṛtātmā śivaḥ sākṣāt tasminviṣṭhastu yogavit | sarvajñaḥ sarvagaḥ sūkṣmaḥ sarveśaḥ sarvakṛdbhavet | nanu | yadyevaṃ yogenaiva muktisiddherdīkṣāyā apyānarthakyaprasaṅgaḥ | p.9) tanna evaṃ vidhasya śivayogasya dīkṣāyā vinānuṣṭhānāsiddherārabdhakāryakarmakṣiptamalādinivartana eva caritārthatvādanadhikāriṇāṃ śivaśāstraṃ vinā samastatattvaviṣayajñānādyabhāvācca | ata eva mātraprasaṅgāt jñeyaṃ vastudarśayati | sarveṣveva śāstreṣu jñeyaṃ vastucatuṣṭayam | paśuḥ pāśaḥ patiścaiva śivaśceti yathākramam | patiradhikārāvasthaṃ śiva evātaśca patipadārthaḥ saiva sopādhikā nirūpādhikābhyāṃ bhedadvayamupacārāducyata iti vakṣyāmaḥ | tataśca jñānasyāpi dīkṣādyaṅgatvānmokṣahetutvaṃ paraṃparayā siddhamityāha | jñātvā tu tattvasadbhāvaṃ tatrasāraṃ tu durlabham | sarvathāvartamāno'pi gṛhṇāti na punastanum || iti lakṣadvayādhyāpaka śrīmadaghoraśivācāryaviracitāyāṃ śīmatsarvajñānottaravṛttau yogaprakaraṇam || ########### END OF FILE #######