#################################################### MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00220 Uniform title: somaśambhupaddhativyākhyā Manuscript : IFP transcript T0170 Description: Notes: Data entered by the staff of Muktabodha under the direction of Mark S. G. Dyczkowski from IFP transcript T0170 Revision 0: Sept. 18, 2010 Internet publisher : Muktabodha Indological Research Institute Publication year : Publication city : Publication country : India #################################################### * * * * * * * * prathitoścolamaṇḍale | lebhe sekottarāṃ dīkṣāṃ asmādasmatpitāmahaḥ || nāmnā sadāśivo loke sabhāpatiriti śrutaḥ | sa mahābhāgyayogena mahādevamajījanat || so'pi labdhādhikāro'smāt abhūtsiddhāntapāragaḥ | īśānaśiva ityanyaddīkṣāyāmapi bhakti yaḥ || vidvatsandehanāśāya nirvicāraḥ pravartate | sarvādhvordhvapade sthitaṃ paraśivaṃ bhaktiṃ gate śaṃ guru nnatvā somaśivoktapaddhati paraṃ durbodhako'dhośakaḥ | jñātvā sadgurutaśca śāstrasamayā jñātaprasaṅgakramā - dāmardāśramadeśikānvayabhava śrīnetraśambhusphuṭam || tatra tāvadāmardācāryaḥ prārabdhopsitaprabandhasyāpi vighnaparisamāptyarthaṃ vakṣyamāṇakarmakalāpodayamūlabhūtaṃ paramādyena namaskṛtya dvitīyena tatpratibandhapratipādyaṃ nityādikaṃ prtijānīte - viśvabodhavidhātāramityādi viśveṣāṃ cidacitāṃ bhūtānāñca bodho viśvabodhaḥ | tatra citāṃ bodha dvividhaḥ | karmanibandhanaḥ pākanibandhanaśceti | ādyo mogalakṣyaḥ | taduktaṃ śrīmatsvāyambhuve - karmatassarvamevedaṃ sukhaduḥkhātmakaṃ phalam || iti | bhogo'sya vedanā puṃsassukhaduḥkhātmalakṣaṇā || ceti | p. 2) śrīmṛgendre - iti buddhiprakāśo'yaṃ bhāvapratyayalakṣaṇaḥ | bodha ityucyate bodhavyaktibhūmi tathā paśoḥ || iti | tathā'nyatrāpi - buddhibodhaḥ pra * * * māyādi ca tadarthataḥ | atha mokṣalakṣaṇaḥ asya sarvajñānavyaktilakṣaṇaḥ | taduktaṃ śrīmanmṛgendre - tataśśaktyadhikārasya nivṛttestatparicyutau | vyana * * * * nantu jagadbandhuraṇośśivaḥ || mokṣakārikāyāmapi - malādipāśavicchittiḥ sarvajñānakriyodbhavaḥ | mokṣastatkāraṇaṃ śambhuṃriti || tathā vā citāṃ malamāyādīnāṃ bodha udbodha uttejanamiti yāvat tadekaprakāraṃ tatra malasyodbodhaka khaṇāñca kramau | saṃsāramāyāyāśca udbodhakāreṇa śaktirūpeṇa sthitānāṃ sṛṣṭau svavyāpārasamarthādhārāñca | etadeva hi sarvānugrahalakṣaṇamityuktaṃ bhojadevena - bhuktimuktimaṇu * * * * * * padane samarthādhārā jaḍavargasya vidhatte sarvānugrāhakaśśambhuriti | evaṃ vidhasya bodhsya vidhātāramanekakartṛtvamuktaṃ syāt | sarva kiṃ rūpa ityāha - p. 3) jñānaṃ viśvajñānaṃ viśvaṃ viśeṣeṇa jñāyate'neneti jñānam | karaṇaṃ rūpasāmarthyaṃ | tathā cādiṣṭam - karaṇañca na śaktyanyacchaktinnācetanā citaḥ | iti | tadvigraho yasya sa tathoktaṃ bhavati | tattaccharīra - kāryakaraṇopādhi bhedabhinnā cidrūpāśśaktaya evāsya śarīram na tu mantreśvarādivadbaindavādikaṃ | tathā ca śrutiḥ - itthaṃ śaktiḥ kurvandehābhāvāducyate dehaśabdaiḥ iti | avadhūtadevenāpyuktaṃ - gauṇagrāhanikagranthamamalaṃ vigrahaṃ vinā | śaktidehoparassvakta svādhikārakarā iti || evaṃ vidhassa kiṃ paramāṇu ityāha - viśvarūpamiti | śivādikṣityantasarvatatvajātaṃ nityādhiṣṭheyatvādrūpamiva rūpaṃ yasya sa tathoktaṃ | taduktaṃ śrīmanmṛgendre - rūpe vā rūpake yatnā sarvādhiṣṭhānayoginaḥ | sarvadā sarvabhūtānāṃ sarvākāropakāriṇaḥ || tathā'nyatrā'pi - na sā bhāvā kalā kācit santānadvayavartinī | vyāpti * śivakaṃ * svāmadhiṣṭhātrī na vidyate || iti kiṃ viśvasamānadehatvavāsanetyāha - rarimiti | p. 4) p. 4) paramā kāraṇātparaṃ sarvātiśāyinam | bindvādīnapi vyāpakatvāt svasvavyāpārarahitācca | taduktaṃ ratnatraye - vyāpako bhuvanādīnāmabhivyāptissa bindunā | binduśaktyā śivenaiṣā nānyena vyāpyate śivaḥ || iti | evaṃvidhaṃ muktātmanāmamuktātmanāmapyastīti tadvyāvartaryā viśveṣāñcidacidātmanāṃ īśaṃ tasyaiva hi visveśatvamupapannam | muktānāmapi tatprasāda eva svarūpalābhādityuktama evaṃ vidhañcāsya svarūpaṃ | kāraṇeśvaravat bindvādi vā kadāci ...... yavannetyāha - avyayamiti | taduktaṃ śrīmatsvāyambhuve - avyayaṃ paripūrṇatvāditi | tadvyaktāvapi yadyadi tadvyayavat bhavetkadāciduktamapyupalabhyateti | śrīmadviśati kālottare'pi | tatparaṃ śāntamavyayam iti | etatpañcikāyāmapi | vyayo bhinnā vināśaḥ pracyutiṃ vyaktānāṃ śaktyātmanāmavasthā prasiddhānāṃ yatra | taduktamabhi yu......ṇuriktatā vā sakalaguṇopayogāt tattvāntarāṇāṃ saṃbhāvyate | na tu śivatatvasyeti | evaṃ vidhaḥ kiṃ vidhāna ityāha - śivamiti | śivaśabdenābhinimitta pareti | peṣā maheśvara evaṃ saṃjñātvena prasiddhā | nānyatra | taduktamabhiyuktaiḥ - lokopete ca nimittapeṣāditi | prasiddho'pi śivastvamekaḥ | śivaloke śivomātu paraprasiddhā phalāddṛte'nyacchi prasiddhyati | p. 5) na saṃjñāyā'nyasya śivaṃkarasya śabdena bhāvyaṃ | śivatāvakena saṃjñābhi saṃjñāntaramantareṇa bhavati | śabdāssadaḥ saṃjñāyānye dīśaḥ praṇaśyanti | bhīmāvṛtāsu na bhāsvatā candramasā babhūve || tavā'stu jāto maṇineṣu bhāsvān bhāsantamīkṣya sa vadanti hīttham || iti ca | nimittasukhaduḥkhābhāvātmahetutvaṃ lokavedaprasiddham tathā ca śrutiḥ - śiva eko dhyeyaśśiva ka iti pāvako'smabhyaṃ śivo bhaveti | aghora cakṣurapadidvye'dhiśśivā'pa ibhyassumanā iti | śāstraprasiddhā tu tridhātmakatvaviśuddha taduktaṃ śivadharmaśāstre - ajñānaṃ śivatatvaṃ syāt sarvatatvālayaṃ yataḥ | svabhāvāttadavāptaṃ hi tasmādrudraḥ paraśśivaḥ || iti | śrīmatpauṣkare'pi - śivattvamatiśuddhaṃ syāt paśuttvamiti sāmalam iti ca | jñānakriye śivaḥ proktaḥ sarvārthe nirmale pare iti ca | evaṃ vidhaṃ śivaṃ natvā kāyavāṅmanobhiḥ tasmin prahvībhuyaḥ p. 6) sarvajñatādimahimā svabhāvakaiḥ ṣaḍbhiḥ hṛdādiraṅgaiḥ viśiṣṭamaṅginaṃ śivaṃ natveti vyākhyeyaṃ | tathā coktaṃ vivāhavārtike - sarvajñatādimahimasvabhāvairhṛdayādibhiḥ | ṣaḍbhiraṅginamantrāneva na mantavyaṃ śivamūcire || iti viśvabodhavidhātāramiti padaṃ sarvajñatāṃ pratipādayati yathā viśvaviṣayo bodho vibodhaḥ | hṛdaye smṛtāhyasya citikriyāmapi | kriyākartṛtā tṛptiṃ rūpaṃ śiraḥ pūrṇarūpatāpratipādakaṃ viśeṣeṇa paraṃ yattu vṛte tenoyamīśvaraḥ | viśvavijñānadehatvaṃ śikhāmuparivartinaṃ | anādibodhatāṃ varti viśveśamityataḥ padam || * * * svatantratāmāha durbhedāṃ kavacātmikām | anantaśaktitāṃ netramayīmabhidadhāti ca || viśeṣaṇaṃ viśvarūpamiti śāmbhavaśāsane | svaśaktipracayo vibhumasyetyevaṃ pragīyate || aluptaśaktitāmastrasvabhāvañcāsya gīyate | padamavyayamityetannetrāstre pātravāstutaḥ || ityādi | tatra viśvabodhavidhātāramiti padaṃ sarvajñatāṃ pratipādayati | yathā viśvaviṣayo bodho viśvabodhaḥ | tasya viśeṣeṇa dhātāraṃ paramiti padaṃ prapālanaṃ pūraṇayoriti dhātau niṣpannatvena pūrṇavācikatvāttṛptiṃ lakṣayati | p. 7) viśvavijñānavigrahamiti padaṃ viśve vijñānaṃ viśeṣeṇānāditvādgṛhṇātīti vyutpattyā anādibodhatāṃ śaktiviveśamiti padena śuddhāśudhātmanaḥ sarvasya kartṛtāpratipādakatvāt svatantratā prakāśyate | avyayamiti padaṃ akṣīṇaśaktitvenāluptaśaktitāṃ pratipādayati | viśvarūpapadamanantabhedabhinnaṃ viśvarūpamayamiti vyutpatyā anantaśaktitāṃ pratipādayati | ete sarvajñatādayo guṇā yathākramaṃ hṛdādyaṅgarūpā ityāgamavidaḥ ṣaḍaṅgena saṅkīrṇaṃ bindu rūpaṃ paraṃ śiva iti vakṣyamāṇatvādeṣā vyākhyā yuktaiveti guravaḥ kecidetatpadaṣaṭkaṃ anekaprakāreṇa yojayanti | tatprakārataḥ kriñcitkriyate | tadyathā - viśvabodhavidhātāraṃ viśveṣāṃ kāmikādīnāṃ jñānānāṃ kartāraṃ yadvā viśvasya prapañcasya svāyambhuvādau bodhyenātaḥ puruṣajñānavyañjakaḥ tasya sraṣṭāraṃ | yadvā viśvasya prapañcasya cakṣurādirūpādi kartāraṃ | yadvā - viśvabodhaśca tadviṣayajñānaṃ tayorvidhātāraṃ viśvavijñānavigrahaṃ viśvavijñānaṃ sarvajñatvaṃ vigraho rūpaṃ yasya taṃ | yadvā - viśvāni jñānāni kāmikādīni mūrdhādivigraho yasya taṃ kāmikarmā jñānavigrahamityarthaḥ | tathoktaṃ ṣaṭsahasrikāyāṃ - stanāśyāṃ candrabhāsākhyāñca bhedaṃ nirgataṃ vibhoḥ | hṛdgrīvā karavīrabhadrākhyaṃ tadvibhedaṃ pracakṣate | āgneyaṃ vātulākhyañca * * rodekabhāgikaṃ || p. 8 ) * * * * nābhideśāt bhedaikena samanvitam | visaraṃ pārśvayorjātaṃ nābhedaṃ śivakāyataḥ || rauravaṃ pṛṣṭhadeśoktaṃ bhedaikena vyavasthitam | makuṭaṃ kaṭito jātaṃ tribhedaṃ tacca śāṅkarī || ekabhedantu kiraṇaṃ * punā tu vinirgataṃ | ūruyugmā tu lalitaṃ tadbhavettadvibhedajam || dvibhedaṃ saurabheyañca jānubhyāṃ parameṣṭhinaḥ | aṣṭādaśaite vijñeyāḥ pradhānāttrināyakāḥ || iti ca | śāntyatīteḥ kāmikākhyaṃ śāntervai yogajaṃ vibhoḥ | acintyaṃ viddhi vighātaḥ pratiṣṭhā kāraṇātmakam || nivṛtterajitannāma śivasya vadanāni tu | dīptaṃ śivasya hṛdayaṃ sūkṣmākhyantu śirastathā || sahasrantu śikhāṃ śambhoḥ aṃśumān syāttanuttṛkam | suprabhaṃ locanaṃ jñeyaṃ somasūryāgnisannibham || iti | mūrdhnito vijayaṃ jātaṃ lalāṭātparameśvaram | netrebhyaścaiva niśvāsaṃ mukhasannirgataṃ purā || śravaṇābhyāmathodgītaṃ dvikhaṇḍaṃ (ka) bhuktimuktaye | triṃśatprakāraṃ vijñeyaṃ mukhācca mukhabimbakam || p. 9) triskandhau (*?) tathā siddhaṃ grīvāṃsābhyāṃ samutthitam | dvikhaṇḍañcaiva santānaṃ kukṣideśādvinirgatam || yadvā - viśveṣāmātmanāṃ vijñānaṃ yena tadviśvaṃ jñānaṃ āṇavamala iti yāvat | tasya vigraho vīro yo yasya taṃ viśvarūpaṃ viśvaṃ prapañcalakṣaṇaṃ vyāpyatayā svarūpaṃ yasya taṃ | yadvā viśvaṃ ṣaḍvidhodhvā tattadvyayatayā rūpaṃ śarīraṃ yasya sa tayā ṣaḍvidhavigrahamiti yāvat | tathoktaṃ - śāntyatītakalā mūrdhā śāntirvaktasaroruham | vidyāvitayavakṣoṅgaṃ pratiṣṭhā guhyamaṇḍalam || nivṛttijānujaṅghāṅghribhuvanādhvā tanūruham | varṇaṃ tvaḍmantrarudhiraṃ padaṃ māsavirācitam || tatvāsthimajjāśukrādi dhātusadbhogamokṣadam | śivāntatatvagarbhādhvavyāpinaṃ sarvadā śivam || iti | taduktaṃ - dhyāyedadhvāntagaṃ devamiti | viśveśaṃ sṛṣṭisthitisaṃhārādibhiḥ viśvaṃ jagadyaṣṭaviśveśaṃ śivaṃ śāntamiti | taduktaṃ - śāntatvātsarvakartṛtvabhāvātparamakāraṇāt | śiva ukto mantre * * bhedo vidbhiḥ sadāśivaḥ || iti | p. 10) tannatveti sambandhaḥ | saṃvīkṣyeti | śivaśāstrāṇi saṃvīkṣaparyālocya | nanu śāstrāṇīti bahuvacanamanupapannaṃ kriyādi bhedena tantrabhedo yatasmṛtaḥ | tasmāttantraṃ yathavoktaṃ kartavyaṃ nānyatantrata iti niyamāttanna | ekī śāstrasyaiva mūlattve | śabdasāmarthyādibhissiddhānāṃ kriyādīnāmanyato vigrāhyat taduktaṃ - śabdasāmarthyalabhyaṃ yadadhvasāmarthyato'pi vā | yastu śaktyā'thavā prāptaṃ tadgrāhyaṃ * * * * * || saṃhitāntarādibhiḥ kathaṃ sarvajñavākyaṃ vivakṣituṃ śakyamityata āha - sadācāryopadeśata iti | āparameśvarādavicchinnasaṃpradāyakavadācāropadeśata ityarthaḥ | kramabodhavivṛddhaye śrutyarthaṃ prathamapravṛttikāṇḍamukhyalakṣaṇaṃ nidhāyannijaṃ svānuṣṭhānamārgatvāditi jñeyaṃ | tathā'bhidhāsyamāneṣu prathamaṃ karaṇīyamāha - prātarityarthena | prātarniśāyāḥ paścimabhāge śivāyamaṅgalāya asya kālasya lakṣaṇa~ca vakṣyati | prātastārakite'mbara iti śivaṃ śāntaṃ layāvathamiti yāvat ata evāhamakṣaramiti svābhāvikau vā'tha akṣayādidoṣarahi niṣkalamiti yāvat | yadvā akṣaraṃ nādātmakaṃ tathoktaṃ niśvāsakārikāyām - akṣarātkṣaritaṃ nityaṃ varṇādyaṃ naiva tatkṣaram | iti | p. 11) svayamuccarate dehe avyaktadhvanirakṣaraḥ || mamātīyamidaṃ sūkṣmaṃ śarīraṃ nādakaṃ paśoḥ | pāśāpanodāya prakāśīkṛtamadbhutaṃ || iti ca | śivaṃ bhogāvasyaṃ sadāśivasaṃjñaṃ saṃjñasakalaniṣkalamiti yāvattaduktaṃ - adhikārī sa bhogī ca layākhyādyupacārataḥ | iti | tathā - īśassadāśivaśśāntaḥ kṛtyabhedādvibhidyate | iti | yadvā - akṣaraṃ akṣaviśiṣṭaṃ pañcavaktādyākāraṃ rātira ādāne gṛhṇāti yaḥ mataṃ adhikārāvasthitaṃ sadāśivādhiṣṭhātṛtvāt | sadāśivaparyāyamīśvarasaṃjñaṃ sakalarūpamiti yāvat | taduktaṃ śrīmanmataṅge - īśaśśabde bhagavān kīrtitassadāśivaḥ | iti | etadavasthātrayaṃ vakṣyamāṇasandhyā yāvadadhikārabhedena kartvyatvādupapannamiti guravaḥ | tathoktaṃ - paravyomamayaṃ śambhuṃ deśālambanavarjitaṃ | yadvā brahmabile nādaṃ jyotirliṅgamanāhatam || hṛdambhoruhasaṃsthaṃ vā jyotīrūpaṃ parāparam | aṅguṣṭhamātraṃ vā sthularūpaṃ sadāśivam || iti | p. 12) yadvā - akṣararūpaṃ pūrvoktāvasthātrayaviśiṣṭaśivavācakatvāt śivaṃ prāsādamiti yāvat | taduktaṃ śrīmatkālottare - prāsādaṃ nādamutthāpya stantu japediti | tathā sārdha - triśatike'pi - eṣa mantreśvaraḥ putra prāsādaḥ kathito mayā'yaṃ viditvā vimucyante | saptajanmakṛtairathairiti | niśvāsakārikāyāmapi - mantrapūrtiṃ paraṃ jñātvā bhuktimuktimavāpnuyāt | iti | anena dhyānasāmarthyaracitāṃ tadvācikacintādināpi tatphalasiddhiḥ sūcyate | atra paramārthsya śivasya tadārādhānopāyabhūtasya tadvācakamantrasya padā upadeśakṛto avadheyaḥ | atha malotsarjana śaucādividhivadityantena malamūtrādityādi śabdena | dṛkśrotranāsyanakhapādāṅgagatānāṃ malasarāntarāpaneyānāṃ malānāmapyuddeśaḥ kriyate | taduktaṃ śivadharmottare - malairdvādaśabhiḥ kiṭṭā bhinnadehādvahirvrajet | karṇākṣanāsikā jihvā dantaśiśnagudannakhaḥ || malāśrayā kaphasvedau viṇmūtre dvādaśa smṛtaṃ | iti | tatra malamutrādivisarjanayogyadeśaṃ gatvā | ato yogyadeśagamanaṃ p. 13) tanniṣedhassūcyate | tathoktaṃ brahmaśambhupādaiḥ - nadībhasmagartāṃbuśaṣphagomayavartmasu | kṛṣṭaikavṛkṣaśṛṅgāṭa śmaśānodyānakādiṣu || iti | etadvyatiriktadeśaṃ gatvetyarthaḥ | divā sandhyāstvitya divā śabdena sandhyāvyatiriktāhaḥ kathyate | sarvadā anvahaṃ nāsāgranthastalocanaḥ | nāsāgre nyastaṃ locanaṃ yasya saḥ | tathā nāsikāgraikāhitalocana iti bhāvaḥ | evaṃ manaso vyāpārāntaraniṣedhāya | ata evāha - ekacitta iti | ekasyāṃ prastutāyāṃ kriyāyāṃ citraṃ yasya tathā | anyathā - vikṣiptamanayormalassukhaṃ na nissaredyataḥ saccinnamūrdhā iti | mūrdhāgrahaṇamuka ..... dhvakāyasya tadaṅge durgandhapātādisparśaniṣādhai tat | tṛṇacchnnamahītala iti | bhūdevatā - pakāraniṣedhāyaivamuktaṃ | dvijātīnāmasaṃmukha iti | ādigrahaṇāt sūryādīnāmapi | tathoktaṃ brahmaśambhupaddhatau - govipraliṅgināṃ strīṇāṃ sammukhaṃ candrasūryayoḥ | mahābhūtavikārāṇāṃ śanairevotsṛjenmalaṃ || iti | sāntarayā karaśuddhyarthāntaramṛttikayā sahitayā | p. 14) taduktaṃ ṣaṭsahasra kālottare - tisrastisro'ntareṇa pāṇāviti | bhāvaśuddhiparyantamiti | manaśśuddhiḥ sā ca bībhatsāni vṛttireva | uktasaṃkhyayā adhikaraṇa eva tātparyaṇ na tu hrāse | tathā sati saṃkhyāvidhānā narthakyaprasaṅgāt | vidhivadvīkṣyamāṇācamanaprakāravat | atha dantadhāvanavidhiḥ || śudha iti vidhāyetyantena ācamyetyukte'pi punaśśuddhagrahaṇamaśuddhadaśāyāmetanniṣedhāya | ciri bilvaḥ ..... prakīrya ciri bilvaḥ karajaḥ raktamālāḥ karaṃ jasyāditi karajaḥ | śairīṣaṃ * * * khādiraṃ arjunaṃ plakṣaḥ kakumaḥ | bubhukṣorapi grāhyatvenārjuna eva kakubhaśabdenokta iti cet apare tu śuklaraktakusumabhedābheda iti vadanti atimuktā mādhavī śudrāntyajātiṣu śudra evāntyajātiḥ | yadvā - varṇacatuṣṭayotpatti samanantaratvādanuloma iti kecit | nattvantyo jana iti vyākhyeyaṃ | teṣāmatrānuṣṭhānā darśanāt | daśāṅgulasamuddiṣṭaṃ kramādekaikahrāsanāt | iti | atra viprādīnāṃ sarveṣāṃ viśeṣaṇa ekaikahrāsasya pratītau sarveṣāṃ navāṣṭādikrameṇa dantadhāvanamuddiṣṭam iti kecit p. 15) selyaṃ śleṣmātakaḥ na ca * * *? dhātri * * * *? dhavaḥ * * *? - parasaḥ * * * *? kṣīrarījalādanaḥ * * * * * * * *? nimbaḥ prasiddhaḥ | ākulī - āvire | śimarunvāte | vānīraṃ vañci | paiśācaṃ * * *? tti | kāśaḥ bāṇaḥ * * * *? atha vāruṇasnānavidhiḥ | snānamityādi śuddhaya ityantena sindhusaṃgamaḥ nadyossaṅgamaḥ nadīsamudrasaṅgamaśca kāsāraḥ - mahāsaraḥ taṭākaḥ padmākaratvāyogena jalāśayaḥ | brahmakhāto jalādhāra iti kecit | nadaḥ paścimapravāho nadīviśeṣaḥ | hṛdo aśuṣyajjalo nadīmadhyagastoyāśayaḥ | palvalaṃ nimnapradeśavartulasaraḥ | plavanaṃ nirjharaḥ | nālakajjalanigamapaddhatiḥ | * * * puskariṇī padmā * * kathito mayā | yaṃ viditvā vimucyante saptajanmakṛtairaghaiḥ || niśvāsakārikāyāmapi - mantramūrtiṃ paraṃ jñātvā bhuktimuktimavāpnuyāt | iti | anena dhyānasāmarthyaracitānāṃ tadvācakacintādi tatphalasiddhissūcayati | atra paramārthāparamārthasya śivasya tadārādha pāyabhutasya tadvācakamantrasya pādā upadeśaḥ kṛto'vadheyaḥ p.16) atha malotsarjana śaucādividhivadityantena malamutrādi ādiśabdena dṛkśrotranāsā - * padāṅgagatānāṃ malasnānāntarāpanayāno malānāmapyuddeśaḥ kriyate | taduktaṃ śivadharmottaṃ malairdvādaśabhiḥ kiṭṭaṃ bhinnadehādbahirvrajet | karṇākṣināsikā jihvā dantaśiśnagudannakhaḥ || kaphasvedau viṇmutre dvādaśa smṛtāḥ || iti | tatra malamutrādivisarjanayogyadeśaṃ gatvā | ato yogyadeśagamanaṃ tanniṣedhaḥ sūcyate | tathoktaṃ brahmaśambhvādayaḥ vāpī dīrghikā | kuṇḍaścatuṣkoṇo bṛhatkūpaḥ | udapānaṃ sannidhau kūpoddhṛtodakādhāraḥ | tataḥ paraṃ asmātparaṃ ardhaliptāyāṃ bhuvi dīkṣitaiḥ | iti | paramuttamaṃ nāsti tadanuttamam | gṛhasnānaprakāra uktaḥ | śrīmatpauṣkare - navāṣṭapañcabhiḥ kumbhaiśśivamantraprakalpitaiḥ | snānaṃ gṛhe'pi kartavyaṃ liptāyāṃ bhuvi dīkṣitaiḥ || ānābhiṃ nābhimārabhya astrasandhyāṃ astramuddiśya yā sandhya śa sāstrasandhyā prakīrtiteti | śivāstreṇārghyaṃ datvā japtavā nivedayet | kecittu tadgāyatryeti sārasvatāditīrthā nāmiti ādhyātikānāṃ sārasvatīti | gaṅgāyamunādīnāṃ p. 17) ekadhyāmiti | padamekayetyatra ekatra mamuddhyādene niṣpannam | atra saṃhāramudrālakṣaṇaṃ bhojadevenoktaṃ - sā hi kaniṣṭhāditarjanyantānāṃ aṅgulīnāṃ kramāt saṅkocanenāṅguṣṭhamūlacālanāt | saṃhāramudreti ṣṇmukheneti karaṇeneti cakṣuśśrotranāsikāpidhānaṃ vivakṣitaṃ | candrārka karayugmeneti | candrārkatayā bhāvitena karayugmena ṣaḍaṅgena mūlasahitāṅgapañcakena | taduktaṃ dviśatikālottare - prathamaṃ hṛdayaṃ vidyāddvitīyantu śirassmṛtaṃ | tṛtīyantu śikhādevī caturthaṃ kavacaṃ bhavet || pañcamantu śivaṃ vidyāt ṣaṣṭhamastraṃ vinirgatam | ṣaḍaṅgametatkathitaṃ śivena paramātmanā || cakravartyupacāreṇa śaṅkhatūryādinā rājopacāreṇa | evamukte'pi asya gandhāmalakādibhiriti vacanamāmalakā dekhaśyaṃ bhāvittvaṃ vidhisnānena samanantarakaraṇīyañca darśayati | tathoktaṃ śrīmanmṛgendre vidhisnānasamanantaraṃ - tathodvartanakaiḥ paścāt sugandhāmalakairapi | gāyatryā mantritairmantrī snāyācchivamanusmaran || iti | sugandhāmalakādibhiriti - gṛhasnānaprakāraḥ kathyata iti kecit | tadayuktaṃ | sugandhāmalakādibhi snātvottīryetyuddhāraṇavidhānāt | p. 18) gṛhasnānasya tadanupapatteḥ kiñca sugandhādi padasya brahnāṅgavācakatvamiti | lākṣaṇikatvādetaissādhitaiḥ kumbhaiḥ ityadhyāhāryatvāccānupapannamiti nyāyavidaḥ | natvevañcet gṛhasnānamanuktamityuddiṣṭasya gṛhasnānasya prakāraḥ kuto labhyata ityucyate | tadabhimatavyākhyāna - svīkāre'pi śāstrāntarādapekṣaṇīyā | tatvāttasmāddevaṃ sarvaṃ labhyata iti | kapotaḥ * * * * * *? ātatāyījalakākaḥ | kaṅkaḥ * * *? gṛdhraḥ tadudbhutāṅgavaikṛtai prāguktakapoti saṃbhūtāṅgavikāraiḥ pakṣātuṇḍaromakhurāsthibhi bhojakairiti kṣatragolakaiḥ | taduktaṃ - bhojaḥ kṣatragolakā iti bauddhārhatādibhiḥ | atha bhasmasnānavidhiḥ | athāta ityādi pratītyantena athāta iti asmādvāruṇasnānādāntara bhasmasnānamācarediti sambandhaḥ | anyathā bhasmasnānepyānadhikāro yataḥ | yathoktaṃ śrīmanmataḥ evaṃ sakṛdyathā śaktiḥ snātoṃbhasi dine dine | bhasmasnānedhikārī syānnānyathā munipuṅgava || iti | atra hi caturvidho bhasmabhedaḥ | taduktaṃ brahmaśambhupaddhatau - p. 19) āgneyaṃ bhasmanā kuryāt bhuktidaṃ muktidannṛṇām | vastuta na viddhena tacca bhasma caturvidham || kalpaṃ tadanukalpākhyamupakalpamakalpakam | pūrvaṃ pūrvaṃ guṇotkṛṣṭameṣāṃ lakṣaṇamucyate || ityādi | śrīmatpauṣkare - abhūtalanisṛṣṭena kapilā gomayena tu | sadyojātagṛhītena sitasya vṛṣasya vā || sthāpitenāntarikṣe tu vāmadevena dhīmatā | śuṣkena sāñcitenātha vidhivadbahurūpiṇā || śivānalapradīptena vaktreṇa tu yathāvidhi | nivāte śvadagdhantu īśānena saptā * * * || iti | kapilā vṛṣabhā'bhāvāt āraṇyantu samāharet | śucīnaphalakān śuṣkān sadyojātena mantravit || saṃsthāpya vāmadevena cihnīyādbahurūpiṇā | vaktreṇa nirdahetprājñaṃ īśānena samācaret || ityanukalpam | agnidagdheṣvaraṇyeṣu govāṭeṣu gṛheṣu vā | āpake sviṣṭakānāntu ............................|| p. 20 ) gomūtrāttantu tadbhasma vāmadevena kārayet || cihnīyādbahurūpeṇa nirdahetpuruṣeṇa tu | īśānena tu saṃgṛhya parikalpya śivena vā || iti | upakalpam | akalpalakṣaṇamityuktaṃ | brahmaśambhupaddhatau - jātisaṅkarasaṃsparśakarmabhāvaparigrahaiḥ | adṛṣṭaṃ kīrtitaṃ śeṣametadeva vicakṣaṇaiḥ || iti | śeṣamakalpamityarthaḥ | atra akalpāditrayāṇāṃ avāntarabhedānādareṇa vidhi siddhatvāviśeṣādvidhisiddhentyetyekarūpeṇa saṃgrahaḥ | nivṛtyādiviśuddhenetyakalpakasya turīyasya saṃgrahaḥ | tasyaiva sotpattikaśuddhyayogānnivṛtyādibhiḥ śuddhirābhāvyetiḥ saṃhitāmantritenetyubhayatra sādhāraṇaṃ saṃhitā śabdaḥ | dviśatikālottare - dṛśā mūlādyastrāntamantraṣaṭkavācakaḥ | sārddhatriśatikā tu dṛśā tu brahmāṅgavācakaḥ | asyāstu paddhateḥ dviśati - kālottaramūlatvāttaduktaiva saṃghātā grāhyā | ata aupattikaśuddhayoginā trividhena bhasmanā itareṇa ca snāyāditi | ata ekaikenāpi snānasya niṣpattestulyārthatvāditareṣāṃ bādhaḥ | yadāhuḥ - p. 21) arthā tulyārthatāṃ prāpya bādho godohādivat | iti | tatrā'pi pūrvaṃ pūrvaṃ guṇotkṛṣṭaṃ ityuktā mukhyasannidhau gauṇasya bādhaḥ | uddhūlayediti etadvṛttiviṣyameva | taduktaṃ - yatiruddhūlayedaṅgaṃ tripuṇḍrādyaiḥ gṛhāśramī | iti | caryā bhikṣācaryā striyaṃ svasvajātīyāṃ napuṃsakamapi | tadvat śūdraḥ sacchūdraḥ ācāryānadhiṣṭhitamiti yāvat | anyān kṛkalāsādīn | āmahendrasnānamāha - sūryetyādibhiścaturbhiḥ pāvanaṃ vāyavyaṃ mūlamantroccāritākṣobhitakuṭilāśakti parisṛtāmṛtadhārābhirmānasasnānamācaret | tathoktaṃ - mūlamantraparikṣibdha śaktipīyūṣadhārayā | sabāhyābhyantarassekān mānasasnānamācaret || iti | sarvatreti | sarveṣu snāneṣu eteṣu vāruṇamāgneyañca nityaṃ | itarāṇi naimittikānītyuktaṃ | brahmaśambhupaddhatau - māhendrādicatuṣkaṃ yattannaimittikamiti smṛtaṃ | nimittañccasmābhiḥ vistareṇa tadṭīkāyāṃ nirūpitaṃ | p. 22 ) tata etadavadheyaṃ | athācamanaprakāramāha - saṃprakṣālyetyādi spṛśetyantena | brahmatīrthenetyaṅguṣṭhamūlena vakṣyati caitadbrahmamaṅguṣṭhamūlasthamiti śambarairmantraiḥ madhyamābhiraṅgulībhiriti śeṣaḥ | muhurjalairiti muhuḥ pratisparśajalaissahetyādi karaṇīyaṃ | talena karatalena vakṣasspṛśet | atha sandhyā dhyānārthaṃ pūrvakaraṇīyamāha - sakalīkaraṇamiti | dvābhyāṃ vidhāya śrotravandanamiti | amantrakamanupratyāmnārthaṃ pūrvaṃ śrotravandanaṃ vidhāya paścātsamantraka ācamye'nvayaḥ | atha samayādyadhikāribhedena sandhyādhyānaṃ vaktibrahmāṇīmityādi ucyata ityantaṃ | atra brahmādi upādhibhedabhinnā tadupādhikṛtavarṇavāhanāyudhavigrahā śivaśaktireva sandhi jñeyā | taduktaṃ brahmaśambhupaddhatau - brahmāṇī vaiṣṇavī raudrī bhedādbhinnā vibhāti sā | sākṣiṇī karmaṇāṃ śambhoḥ śaktiḥ sandhyeti gamyate || iti tatprabhāmaṇḍalābhogapratiṣṭhaṃ tāsāṃ pramāṇāṃ maṇḍalaṃ samūhastasyābhogo vistāraḥ tatpraviṣṭāṃ jñānināṃ nirvāṇa dīkṣitānāṃ yadvakṣayati iti malamāyādi pāśānāṃ viśeṣaḥ kriyate | yayā jñānañca janyate | śiṣye sā dīkṣitetyabhidhīyate iti | p. 23) uktañcāni ......... yāstu kriyādibhiśśākhyāśśaktayaśśuddhavartamani | etāḥ kālavaśātproktāḥ sandhyāstisraḥ parāparāḥ || nirvāṇadīkṣitairdhyeyāḥ hṛtphālakavileṣu ca | parākhyā'tha samākhyātā sā turyonmanā tathā || iti | pare parasmin dvādaśānte satvādisaṃyuktā ityatra prātarādisandhyānāṃ brahmādyadhidaivatatvādādyena krameṇa tattanniyata rajassatvatamassaṃyoga iti kecit vyācakṣate | anye tu pūrvādi - sandhyānāṃ satvādivṛttitvenoktaprakāśapravṛttiniyamahetukramavaśāt pādyakrama eva krama iti vyācakṣitatvāt | sūryacandramasoḥ ūrdhvādhaḥ prāṇarūpayoḥ tathoktaṃ - ūrdhvaprāṇo dineśasyādadhaḥ prāṇastu candramāḥ | iti | iḍā piṅgalā nāḍyoḥ candrasūryā saṃjñā | taduktaṃ dhanyo'bhiṣekaḥ | induḥ sauraḥ kharvā vahniḥ sandhāne dhyānādyo viṣuvat | iti | atha etadupādheruparatau prāṇayogināṃ haṃsayogināṃ | taduktaṃ - hakārastu smṛtaḥ prāṇasvavṛtau halākṛtiḥ iti | p. 24) paraśivabodhaḥ sūryopādhividuraḥ dvādaśāntasya paraśivasaṃvidanubhavaḥ | tatrātmaśivayossandhidhyānaṃ tatsāmarasyaṃ tadbhavā sandhyā uktābhyassarvābhyaḥ paramā śivabodhaparā dhātu seti vā pāṭhāntaraṃ | atra avyayamevārthaḥ | atra samayināṃ sandhyā sthūlā | nirvāṇadīkṣitānāṃ sūkṣmā | teṣvapi yogināṃ parajñānināntu parā | tebhya adhikārabhedena ca tasya sandhyā vihitā jñeyāḥ | vakṣyamāṇatarpaṇārthaṃ karasthāni tīrthāni darśayati | brahmamiti sārdhena | atha sandhyāvandanaṃ brūte | tata ityādi vidhi - pūrvata ityantena | śivātmakaiḥ śivatadaṅgavācakaiḥ vāmayā iḍayā piṅgalayā ārecya recayitvā..... ṣṭinā astreṇa śivasūryabimbasthāya taduktaṃ śrīmanmṛgendre - tatastīkṣṇāṃśubimbasthaṃ dhyātvā devaṃ sadāśivaṃ | vinā jalāñjalirmantraṃ vinā cetasā smaran || athasūryapūjārthaṃ taddānavidhiḥ | samācamyetyekena | mantrītyatra matvarthayornityayoge | bhūminindāpraśaṃsāsu nityayoge'tiśāyine || saṃsarge sa vivakṣāyāṃ bhavanti tu paṭīyavacanāt | atassamayasaṃskārasamanantaraṃ nityādhiṣṭheyatvenopadiṣṭaṃ | p. 25 ) yogamantrayogināṃ samayādideśikāntānāṃ sarveṣāmapyanenābhidhānamiti jñeyaṃ | tatra sidhaye mantrasādhyaprayojanasiddhyarthaṃ sūryapūjāvidhimāha - atha ityādi arcanāvidhirityantena | etatsūryapūjākāmanāviṣayaṃ mumukṣurakartavyeti kecit | sa tu nityaṃ pūjayet | śrīmat ṣat sahasrakādāvuktatvāt | mumukṣūṇāmapi kartavyeti | gurudevendrānalayormadhye raviṃ nityaṃ pūjayet iti vacanāt tasmin sthāne prapūjayet | tatrāpi - īśānaścaiva parjanyo jayantaśca mahendrakaḥ | ādityaḥ sarvasatyaśca iti vacanāt vāstu - pūjānte sa eva ādityapūjanamiti | punaḥ lalāṭākṛṣṭa - bindunā lalāṭādākṛṣṭāmṛtabindunā toyenetyadhyāhāryaṃ | tathā ca vakṣyati śivārghyakaraṇe - binduprasṛtapīyuṣarūpatoyākṣatādinā | hṛdāpūryeti || kartṛkāmadhyeti karṇikeśānabhāge tu sākṣānmadhye tatra sūryasthite vakṣyamāṇatvāt | visphurāmiti etanmudrālakṣaṇamuktaṃ bhojadevena - sammukhahastāku~citāṅgulyagre paryaṅguṣṭhadvayacālanāt | visphureti āvāhinyādi lakṣaṇañca tatraivoktaṃ | hastābhyāmañjaliṃ kṛtvā p. 26) anāmikāpūrvāṃguṣṭhasaṃyojanenāvāhini iyamevādhomukhi sthāpinī | saṃlagnā muṣṭyārcitāṅguṣṭhau karau kṛtvā madhyeṅguṣṭhau karṇikārau vinyase iti | padmamudrā padmamudraiva prasāritāṅguṭhasaṃlagnamadhyamāṃguṣṭhā bimbamudreti ekatvamaṅgāṅgino na pṛthagbhāvaḥ | khaṣolkinā oṃ hāṃ khaṣolkāya nama iti tatprayogaḥ | bhānunetrābhyāṃ nama iti | madhye tadagre dhenumudrādilakṣaṇamapi bhojadevenoktaṃ - anyonyagrathitāṅgulī kaniṣṭhā'nāmikayormadhyamātarjanyayośca saṃyojanena gostanākāraśca saṃyojanena gostanākārayormudrābaddhamuṣṭerdakṣiṇahastasya madhyamātarjanyorvisphureti ca | prasāraṇena goviṣāṇābaddhamuṣṭirdakṣiṇahastasya prasāritatarjanyā vāmahastatala tāḍaneti trāsinīti | saṃlagnau dakṣiṇāṅguṣṭhākrānta vāmāṅguṣṭhau namaskāramudreti ca | rājāvartaḥ kṛṣṇavarṇaḥ puṣpaviśeṣaḥ parāṅmukhārghyaṃ visarjanārthaṃ deyam | taduktaṃ sarvajñānottare - visarjane tu gāṅgeyaṃ deyamarghyaṃ parāṅmukham | iti | arṇa saṃsthā iti | tanmantrasaṃghātaṃ śivasūrye vyavahitavyāptiruktā...... kāṣṭhāpratiṣthāyāṃ īśānadiśi yā p. 27) pratiṣṭhā sthitiryasya sa tathā tasmai | atha śivapūjārthaṃ dvārapūjāvarti | athetyādi vāmaśākhāyamityantaṃ | pūrvokta saurabhāvanāni pratyarthaṃ etadācamanānantaraṃ sakalīkaraṇaṃ kartavyamiti pūrvamevoktavidhānena pātraprakṣālanapūjanapūraṇābhimantraṇapraṇavārghyakarāmbujaḥ | praṇavakṛtārghyapātrahastaḥ | atra dakṣiṇavāmabhāgaḥ pūjakāpekṣayā mantavyaṃ | taduktaṃ bhojadevena - nandigaṅge mahākālayamune cātmanordakṣiṇavāmaśākhyoḥ iti | etaddvrārapālānāṃ dhyānamuktaṃ pañcāvaraṇastave madgurubhiḥ - ūrdhvodumbaramukhadakṣiṇe niviṣṭaṃ iyāmāṅgaṃ gaṇapatimāśraye dadhānaṃ | vāme laḍḍukaparaśukarābjayugme dadhatañca svakamaparatra cākṣamālam || ūrdhvodumbaramukhavāmato niviṣṭāṃ vande'ham | dhavalaruciṃ sarasvatīñca vāme pustakaṃ atha dakṣiṇe mālāṃ mudrāṇāṃ karayugale varābhaye ca tanmadhyataḥ kamalamadhyasukhopaviṣṭāṃ hastidvayoddhṛtaghaṭāṃ kṛtābhiṣekāṃ savye varābjasahitāṃ mahatīñca lakṣmīṃ vāme tu bilvaphalapadmadhārāṃ supītāṃ śūlākṣamāleti dadhataṃ karābhyāṃ vāmetarābhyāṃ jaṭilaṃ triṇetraṃ dvāradakṣiṇasthaṃ samavāpya śākhāṃ raktaṃ sthitaṃ nandinamāśrayāmi p. 28) taduttare tatra niviṣṭau mūrtiṃ gaṅgāñca śuklaṃ makarādhirūḍhāṃ hastadvaye dakṣiṇavāmasaṃsthe nīlotpalaṃ pūrvaghaṭaṃ vahantīṃ tadvāmaśākhāsthitakṛṣṇamūrtiṃ nāgopavītaṃ jaṭilaṃ sudaṃṣṭraṃ kapālaśūlānvitavāmasavyakaraṃ mahākālaṃ prapadye | yamunāṃ dakṣiṇe tasya śyāmāṃ kūrmasthitāṃ bhaje | vāmadakṣiṇahastasya pūrṇakumbhāsitotpalām || atha vighnoccāṭanaṃ divyeti | tābhyāṃ divyadṛṣṭyā nyastamūladṛṣṭyā'tra abhighātairityatra pāśupatāstreṇeti guravaḥ | śivadhāmapraveśanaṃ tadanantarakaraṇīyamāha - dehalimityādi dadyādityantena vāmaśākhāṃ samāśrayan | dakṣiṇaśākhena praviśye tat śākhāgataṃ devānusaraṇārthaṃ jñeyaṃ | astrasya vāstupateśca dhyānamuktaṃ pañcāvaraṇastave - kalpāntāgniprabhañcāstramayodumbaragaṃ bhaje | divyāntarikṣa bhumiṣṭhavighnasaṅghanivārakaṃ || haṃsābjasthaṃ tundilaṃ lambakūrcaṃ gauraḥ | vande yuktamāsyaiścaturbhiḥ hastadvandve kuṇḍikāṃ sṛk samavetāṃ vāme anyasmin sākṣāṃ mālāṃ sravaśca taṃ vāstupatiriti koṇagatamiti | atha śivasnānajalāharaṇaprakāraḥ nirikṣaṇādibhiriti dvayena pavitrāṅgaprajaptena pavitraiḥ brahmabhiraṅgaiḥ hṛdayādibhiḥ p. 29) prajaptena bhutaśudhyupakramaḥ gaḍḍuketyādi saṃplāvyetyantena kimatra bhūtaśuddhyādinā kriyata iti cet ucyate | samayināṃ tāvat sarvamantraprasiddhānāṃ yā sthitā vyaktiśaktayaḥ - vighnarūpā hi no dhānyanyastā sannirodho vā tadā - smṛtaḥ iti | nirvāṇadīkṣitānāntu anekabhavikaṃ karma daṇḍabījamivāṇubhiḥ bhaviṣyadapi saṃrūḍhaṃ yenedaṃ taddhi bhogāta iti | dīkṣāyāmapi tasya prārabdhakāryasya karmaṇaḥ pratyahaṃ upabhogena kṣīyamāṇasyāpi vāsanāt | yā saṃbhavā tasyāstadanurodhena sitasya bhoktṛtvaviṣayāsaktijanakasya malāṃśakasya tatsādhanaśarīrendriyajanakasya māyāṃśakasya pratyahamaṃśāṃśikayā pacayaḥ kriyate | ityuktaṃ śrīmatsūkṣmasvāyambhuvavṛttau devadakṣiṇadigbhāge devesyādhyasya yāmyadigbhāgāvasthitasya devānukūlyena devasyānupapatteḥ uttarasyāmeva rudradevatyatvāt tadārādhakasya tadābhimukhyenaiva vāstavyamiti bhāvaḥ | tathā cābhiyuktaiḥ duṣṭaḥ paramādadīpaḥ paśyehyeto dakṣiṇato mukhāsyaṃ purāṇañcātra bhavati | ajātamivamevaikatvaṃ matvā janmani bhīravaḥ | rudrasyā'sya prapadyante rakṣārthaṃ dakṣiṇaṃ mukham || iti | evaṃ hi śrutiḥ eṣā vai rudrasya dṛgityādi ajāta ityevaṃ p. 30) bhīruprabhedya rudra yatte dakṣiṇaṃ mukhaṃ tena māṃ pāhi nityamiti ca evaṃ sthite ūrdhvavaktasya sādhakābhimatadigābhimukhyamiti tatpuruṣādimukhānāntu svasvadigavyabhicāritva śruteḥ | sākṣitvena likhitaṃ devasya prasādo bhavati | yayā kāṣṭhaṃ yadi karaṃ tatpuruṣādimukhāni tu na jahāti | pūjādidik saṃsthaṃ liṅgaṃ vā pratimāṃ vā'pi kriyate | te'nyadvā kartṛbhā tasyāṃ tasyāṃ yajvā yajyeta | śivamuttaramukhamiti | sukhāsane mṛdusparśe kṛṣṇājinādau sanniviṣṭassamyak | śāstrīyeṇa padmakasvastyādinā niviṣṭaḥ vinītaḥ | indriyārthebhya āhata ātmā mano lakṣaṇo yena saḥ tathā coktaṃ - ātmaśabdaśarīre ca sadbhirmanasi ceṣyate iti | mūrtimantreṇa śivamūrtimantritayā uddhṛtena ātmānamiti nirdeśāścaturthyantayuktātmā śabdāvasāneneti guravaḥ | bhogyakarmopabhogārthaṃ vartamānadehabhogyatvena dīkṣāyāmakṣapitasya karmaṇo bhogārthaṃ punarapyādāya na tu svecchotkāntivadapunarādyatraya iti bhāvaḥ | vidhānajñaḥ hṛdayādyādhārasthānābhividhānajñaḥ | etaddhyānaṃ pauṣkarādavadheyañcāsmābhiḥ brahmaśambhuṭīkāyāṃ | dvādaśāntaniveśanaṃ nirvāṇadīkṣite yāmeveti kecit | p. 31) pāṇikacchapikālakṣaṇamuktaṃ jñānaratnāvalyām - sarvahastatalaṃ vāme * * * * * * * * | aṅgulībhirathānyonyaṃ ka pṛṣthaṃ nirudhya ca || haṅkāraṃ tadupari hṛdayasaṃpuṭamātmamantrañcoccārya tasyopari punaśca tāṃ huṃkāramuccarediti huṃkāraṃ tārakākāramiti pāthārthaḥ hṛdayasaṃpuṭaṃ huṃkāraṃ tāṭakākāraṃ nakṣatrasamānarūpaṃ jīvavācakatvājjīvaḥ | pūrakāhṛtacaitanyaṃ huṃ śikhopari huṃkārasaśikhopari vinyaset | haṃkāraṃ mūrdhni vinyasediti pāṭhe'pi pūrakāhṛtacaitanyaṃ hṛdayasaṃpuṭantaṃ vācyaśakti śaktimadhyasaṃśritajīvamātmānaṃ haṃkāraṃ ūrdhvavācakamūrdhni vinyasya tadārūḍhaṃ tadadhiṣṭhitaṃ kṛtvā tādṛgrūpaṃ pūrvavat huṃ śikhopari vinyasediti yojanīyam | kumbhakaṃ kṛtvā saṃśuddhānmāyīyasūkṣmadehādirahitaṃ kathaṃ tadrahitaṃ tasyonnayanamiti | ata āha bindubhūtaṃ bindukāryanādaśaktyadhiṣṭhitatatvāttanmayaṃ nādasya puryaṣṭakavirahemyavinābhāvaṃ | yadāhuḥ - svarūpajjyotirevāntassūkṣmavāganapāyinī | puruṣe bodhakāle tāmāhuḥ amṛtāhvayām || iti | ekodghātena vāyorekodyakṛtenordhvenodghātena ūrdhvavāheneti yāvat | p. 32 ) taduktaṃ - sannirodhe kṛte samyagūrdhvaṃ vāyuḥ pravartate | sa udghāta iti khyāto svecchayā tu kanīyasaḥ || śive dvādaśāntasthe yojayet | atra hṛdayapānikacchavikayoryojanaprakārasya kathanaṃ sukaratvāditi kecit | anantaraṃ bījavṛtyā pūrvoktaprakāreṇa śive līnaḥ | vyāptirūpeṇa tattulyatāṃ gataḥ | yacchrūyate - layastu turyayoginā iti | pratilomaṃ saṃhārakrameṇa sveṣu kāraṇeṣu tatvādi pṛthivyādīni ṣaṭtriṃśatsaṃkhyāni | binduparyantaṃ śaktitatvordhvasthitabindusaṃjñakuṭilā | śaktiparyantaṃ layakramaścokto'smadgurubhiḥ gandhe bhūssalilaṃ rase hutavaho rūpo marutsparśane śabde syātkhamahaṃkṛtau punarimāstanmātramāstāmase | karmākṣāṇi ca rājase saha mano buddhīndriyaissātvike buddhau tacca guṇeṣu sā guṇagaṇo vyakto layaṃ gacchati || tadrāgavidhe ca kalāṃ prayānti puṃstvañca kālo niyatiḥ kalā ca | māyāṃ suvidyeśamasau sa deśaṃ sa śaktimeṣā śivameṣabindum || iti p.33 ) atra śivaśabdena śaktitattvamastakasthaṃ bindubhuvanamucyate iti jñeyaṃ | evaṃ sūkṣmadehaṃ śodhayitvā sthūladehaśuddhaye tadārambhakāṇi bhūtāni śodhayet | avirodheneti arthāditareṣāṃ taṃ śodhyaśodhakāntarayoḥ parasparatvaṃ siddhyamiti gamyate | havāmityanena bījena dhyānenoccāritena vā nivṛttikalāmayaṃ nivṛttikalādhiṣṭhitaṃ tanmātrasahitoccārasahito'rdharecakāṇāmudghatānāṃ pañcakena pṛthivyāḥ pañcaguṇanāśāya pañcodghatāḥ proktāḥ | anyeṣāntu svasvaguṇanāśāya svasvaguṇasaṃkhyātā udghātāḥ krameṇa jñātavyāḥ vāmamantreṇa keśavādhiṣṭhātṛvāmadeva brahmaṇā puruṣāntaṃ kāraṇamiti pāṭhāntaraṃ | puruṣāntaṃ puruṣatatvāntavyāptikametat pratiṣṭhākalādhiṣṭhātatvādadhiṣṭhātrā'dhiṣṭheyattvena bhedopacāreṇoktaṃ akāraṇaṃ viṣṇukāraṇaṃ | akāro viṣṇurādityo vāsudevo mahābalaḥ | ityekākṣarasya viṣṇudaivatyavacanādetat kāraṇeśasya viṣṇostadadhināyakasya vāmadevasya cādhiṣṭhānayuktatvābhidhānaṃ anuktānāṃ pṛthivyādīnāṃ kāraṇeśānāṃ brahmādīnāṃ tadadhināyakānāṃ sadyojātādīnāñca upalakṣaṇaṃ jñeyaṃ | ghoreṇa parigrahasya ghoratvādaghorātrirūpacārata iti śruteḥ | nāgo bhūtaṃ bindumayaṃ iti | p. 34) ākāśasyāmūrtatvena svato dhyeyākārāsaṃbhavāt | tatkāryāvaśatvena dhyeyatatvāttasya ca dyāvāpṛthivyāntarālavartino nakṣatrādyādhārattvāttadaupādhikānekabindumayatatvaṃ atastadbhedādgaganamapi bindumayamiti kecidāhuḥ | tathā hi - nirguṇaṃ sāñjanātītaṃ grahanakṣatravarjitaṃ | śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ paramavyoma cintayet || iti | niśvāsakārikāvacanāt paravyomnaḥ grahanakṣatrasaṃyuktaṃ sāñjanatrayatvañca siddhaṃ | ata evoktaṃ ratnatraye - kiñcātiśāyikaṃ prāhustamaṃbaramanaśvaraṃ | śivanāma samaiśvaryabhājāṃ bhogādhikārayoḥ || jyotirgaṇanāmākāśamiva bhūtādikāraṇaṃ | anye tu - bindukṣubdhastadicchātaśśabdarāśirabhūttataḥ | iti śruteḥ | binduśabdenopacārāt kāryaśabdo vivakṣitaḥ | ato bindumayaṃ śabdaguṇamiti vyācakṣate | binduprasaradvibhūṣitaṃ kuṭilāśaktyadhiṣṭhitaṃ | etacchuddhasphaṭikanirmalamityasmāt anantarasaṃbandhanīyaṃ vyomākāraṃ laukikānāṃ vyomakatvena prasidhāvakāśākāramamūrtadravya bhāvātmakaśūnyākāramiti yāvat | ata eva hyākāśa dhāraṇāya janyāṅkitatvaṃ p. 35) capalatvañca śāstreṣu śrūyate | evaṃ parasparaviruddhāni pṛthivyādīni śāstrabījena bhramapīṭhānte nivṛtyādikalāmantrā svasvaguṇasaṃkhyātairudghātaiśca prati svīkāraguṇānutsārya svaviruddhabhūtānāṃ tanmayī kuryādaviruddhantu gobhūtaṃ svakīyena mantreṇa ekodghātenotsāritaśabdaguṇaṃ śuddhasphaṭikanirmalaṃ paraṃ vyomādhiṣṭhitaṃ bhāvayediti bāhyadehamapi śodhayitvā tadā?nantaraṃ mutasāritabhūta doṣaṃ sarvaśarīramāplāvayet | kena mantreṇa kiṃ bhūtenetyāha | amṛtavarṣiṇā nādāntoccāritakuṭilā śaktiḥ prasṛtāmṛtavarṣayuktena sṛṣṭikramādāgate | sarvatrāpyanayanasyādanāntarīkatvañca prasiddhestadapyatra kāryamiti kecit | yathoktamātrameva kāryamityanyendriyakriyāśaktimayīṃ sūkṣmamūrtiṃ | taduktaṃ śrīmanmṛgendre - nirdahetpāśamūrtiñca sadāśivapadaspṛhām | tadbhasmavāyunā śāke nācanīyāvalokayet || dinakṛnmaṇḍalākāraṃ dṛkkriyāmaṇḍalāñcitaṃ | tadeva vapurasyetadavyaktāṅgamiṣyate ? || iti | tasyā mūrtau śivamayaṃ śivādhiṣṭhitatvāt | ata eva tasyāvāhānaṃ śivamantreṇa | tathoktaṃ brahmaśambhupādaiḥ - p.36) āviṣkuryātprasādena tasyāṃ rūpaṃ parāparaṃ iti athānantaraṃ tāṃ mūrtiṃ śivamantreṇa caturthyantaśāktaśabdayuktena mūlamantreṇa divyāmṛtena niṣkalaśakti prasṛtena | taduktaṃ - niṣkalaśaktikṣobhāt sṛtabalāmṛtasya salilasya madhye plavana | sa haṃsaḥ punarāgacchan tatodhyeya * * * * || iti | sakalīkaraṇaṃ kūrvīteti pādena atha tallakṣaṇaṃ | hṛdayādīnyekena hṛdayādikarānteṣu hṛdayaśiraśśikhāstanāntarahastataleṣu kaniṣṭhādyaṅgulīṣu kaniṣṭhāyāḥ ādi hastatalaṃ kaniṣṭhādyaśca aṅgulayaśceti kaniṣṭhādyaṅgulayaḥ | tāsu hṛdi mantravinyāsaṃ hṛdayasyādadho hṛdayaḥ | hṛdayamādi yeṣāmiti vigrahadvayena hṛdādiśabdenāsanamūlamantreṇa hṛdādyastāntamantrāśca vivakṣitā iti guruvaḥ | atra karanyāse karatala evāsanamūrtimūlānāṃ nyāsa iti guravaḥ | aṅganyāse hṛdaye(ne)veti hṛdyāsanamidaṃ datvā tadante ca pūrvamevoktatvāt | kecittu - nābhāve tatkaranyāsaṃ kurvannikṣipedityādi sārddhaślokadvayasthānaśuddhiparamiti kecit | p. 37) prākārañca tanutrāṇetyādi darśanāt | apare tu sakalīkaraṇāṅgamiti darśayitvā mahāmudrāmiti tadaṅgadarśanāt | taduktaṃ bhojadevena sakalīkaraṇavidhāne - astraṃ datvā paramīkaraṇaṃ kṛtvā mahāmudrayā prarocyati | ubhayaliṅgadarśanādubhayaparameveti guravaḥ | tālatrayapurassaramiti | etallakṣaṇamuktaṃ śrīmanmṛgendre - tālastrirāhutiḥ pāṇyossāṭṭahāso'ntarāyanaṃ | iti | athāntaryajanahavanadhyānānyāha - bhāveti | sārdhadvayena pīyuṣahaviṣā svatassidha ityetat | kuṇḍena lelubdhayorapi saṃbandhanīyaṃ | etena kuṇḍāgnisaṃskārayorakaraṇīyatvaṃ darśayati | taṃ hṛdayapūjitaṃ śivaṃ tarpayet | prīṇayet | nirbhartsitaśaraccandrabindurūpamiti - nirbhartsitaḥ ati prasannena saumyetareṇa tejasā'bhibhūtaśaraccandro yena sa tathā | nirbhartsitaśaraccandraścāsau binduśceti karmadhārayaḥ | sa adhiṣṭheyattvādrūpamiva rūpaṃ yasya tamiti tathā lalāṭapaṭṭamadhyasthaṃ p. 38) bhrūmadhyayugalāntaraparyāyabindusthānagataṃ vigrahaṃ mantrāṣṭaśuddhivigrahaṃ sakalarūpamiti yāvat | atrāyamanvayaḥ | śubhravigrahaṃ maheśvaraṃ lalāṭapaṭṭaṃ madhyasthaṃ nirbhartsitaśaraccandrabindurūpaṃ cintayediti | ayamāśayaḥ | hṛtpadme ca śivānale'rpitaṃ sakalarūpaṃ taṃ maheśaṃ pūrvoktamantrātmakāvayavibhāgarahitaṃ niṣakalaśivaṃ bindvadhiṣṭhānaṃ taṃ bindurūpaṃ cintayediti | atha śivārghyakaraṇaṃ vakti ekamiti sārdhadvayena | aṣṭāṅgaṃ aṣṭāṅgādīnyaṅgāni yasyā taduktaṃ - āpakṣīrakuśāgrāṇi taṇḍulāssumanāstilāḥ | arghyoṣṭāṅga iti prokto yavaissidhārthakaissaha || (iti) arghyakṛtairāntarakaraṇīyamāha - abhiṣiñcedityarddhena | atha dravyaśuddhiḥ tatretyādinā mudrāmityantena | piṇḍaiḥ brahmabhiḥ atha kena kiṃ dravyamālabhanīyamityāśaṅkāyāṃ tattaddravyopayogādbhāvā yava vācakena brahmaṇā tattaddravyamālabhanīyaṃ | śeṣantu hṛdayeneti niyamam | taduktaṃ śambhupādaiḥ - p. 39) hṛdayena pavitrairvetyupakramya - vilepanamajātena vastraṃ vāmadevena cālabhet | rūpiṇā bharaṇādyātānnaivedyaṃ puruṣeṇa tu || īśānena tu puṣpāṇi ityādi | athātmapūjāṃ puṣpaṃ datvetyādi yojayedityantena vidhāya tilakamityatra lalāṭa ityadhyāhārthaḥ | atra prasaṅgātsnānādiṣu mānaṃ kāryamityāha - snāna ikena yāgastatra dīkṣā lakṣanaṃ | atha mantraśuddhiḥ - nādeti śodhayitvetyantaṃ atra śabdena tatsūkṣmarūpatvena vakṣyamāṇaśaktyādyunmanyantakalākalāpo vivakṣitaḥ | mantraśśivavācakaḥ | tata eva aṅgānāmudbhavāt tadabhāvena teṣāṃ śuddhiriti bhāvaḥ | śodhayitvā māyīyaśabdavyaṅgyatvajanitasparśalakṣaṇadoṣaṃ paritatvasamāśrayaḥ kṣapayitvā tathoktaṃ - mantraśuddhirbhavedevaṃ śuddhatatvasamāśraye | iti || atha liṅgaśuddhiḥ puretyādi śodhayedityantena | p. 40) atra sāmānyārghyopakaraṇaṃ gāyatrīti kecit | sa hṛdā mūlenetyanye | brahmapañckamāvartyeti | etatsadyādiśirasparśanakrameṇeti mantavyaṃ | sadyojātādibhiḥ pūtairāvartyeti brahmaśambhuvacanāt nivedayediti | tatpūjākāle nivedayiṣyāmīti pīṭhikādau kalpayet | tathoktaṃ arghyajalaiḥ brahmaśambhupādaiḥ - īśānyāṃ pīṭhike sthāpya caṇḍeśāya prakalpayet | iti oṃ hāṃ caṇḍeśāyedaṃ nirmālyaṃ ityaiśā diśi sthāpyetyarthaḥ | arghyapātrāmbunā sāmānyārghyajalaiḥ paścādabhiṣiñceta mantramiti vacanāt | evaṃ pañcaśuddhyakaraṇe śivapūjanaṃ na kāryamityāha itthamityekena | tatretyādinā gaṇapatigurupūjā | etatprayojanamuktaṃ śrīmatpauṣakare - avighnārthantu yajanaṃ gaṇendrasya puro bhavet | iti p. 41) śrīmṛgendre - gaṇanāthāmbikāṃ svāmin pādukāyāṃ jagadgurum | yajantamanujānītha yathā sampannakāraṇam || iti pīṭhasya vāyavyāmaiśānyāṃ iti ca tadvayameva kā na brāhmaṇaḥ | prācyāṃ ṣaṭpadāyāṃ marīcirayamiti vyākhyeyaṃ | atha śivamuktaprakāreṇa paramagurośśivasya svagurośca pṛthageva | sadāśivamanantañca śrīkaṇṭhaṃ punarambikām | guhaṃ kṛṣṇañca dhātāraṃ gurūn sapta smaran yajet || iti atha śivāsanapūjā tata ityādi śivāsanāya nama ityantena | kūrmaśilāsīnāṃ kūrmaśilādhārabhūtaśilā | kṣirodasitavigrahāmityatra keciddvādaśaśabdamityāhṛtya - candrāṃśunirmalā saumya caturvaktā caturbhujā | ityādiśāstrāntaroktaśarīramiti vyācakṣate | p. 42) apare kṣīrodasitasvarūpāmiti varṇavidhiparatvena bījāṅkurākṛterviśeṣaṇatayā vyācakṣate | bījāṅkurākārāṃ bījāṅkurāṇāmākāra iva ākāro yasyāssa tathoktā kuṭilātmaketi yāvat | tasyā evāṅkuropamāna śravaṇa tathā hi śrūyate śrīkālottare - candrāgniravisaṃyuktā ādyā kuṇḍalinī tu yā | hṛtpradeśe tu sā jñeyā aṅkurākāravātsthitā || iti asyāhyaśuddhānāṃ jagadaṅkurāṇāmādhāratayā śuddhānāṃ upādānatayā ca jagadadhiṣṭhānatastadākāratvopamānamupapannam | seyamādhāraśaktiḥ śivaśaktiradhiṣṭhitā kuṭileti vistareṇāsmābhiḥ brahmaśambhuṭīkāyāṃ sādhitam | payojamukulākṛtiṃ padmamukulākṛtiṃ brahmaśilārūḍhaṃ ādhāraśilārūḍham | anantaṃ vakṣyamāṇapaṅkajarūpasthānaṃ tasyedamanantāsanaṃ tadadhiṣṭheyo śuddhādhvā yataḥ taduktaṃ śrīmatkiraṇe- p. 43) śuddhe'dhvani śivaḥ kartā prokto'nanto sito prabhuḥ | iti | ata eva tanmukulākṛtitvañca śūddhādhvāpekṣayā | māyī yasya kiñcittjñatvādi hetuttvānmohakatvācca | vicitrakesariprakhyān vicitrasihmanibhān anyonyaṃ pṛṣṭhayitāraḥ | na tu draṣṭāraḥ | eṣāṃ kṛtatretadvāparakaliyugarūpatvayugacatuṣṭayanibandhanamiti śrīmatpauṣkarādāvavadheyaṃ | ete dharmādayo'nantasamārthyaviśeṣā ityuktaṃ | śrīmatparākhye - tasya bhāvi diśo .............. dā gātrakāṇi diśo matā | iti tasyetyanantasya bhāḥ tejasaḥ | vidiśāmadhiṣṭhāyakāśśaktayaḥ | pādā diśāmadhiṣṭhāyakā gātrakāṇi tadvṛttau kathitaṃ | eṣāṃ dharmādisaṃjñā ca | dharmādyadhiṣṭhānāddhāraṇādi vyāpārahetutvāt vijñeyaṃ | p. 44) tadeveti | yasyāsanatayā'dhvā patho mukulākṛtitvena pūrvaṃ pūjitaṃ tadanantapaṅkajamevā'dhunā pūjayediti sambandhaḥ | atrānanto vidyeśānāṃ prathamaḥ | tasya śarīraṃ karmajattvācchuddhakāraṇamayaṃ | taduktaṃ śrīmatparākhye - śuddhayonimayaṃ tasya vapuruttamakarmajaṃ iti | atastadavayavairapi tavāvasthāviśeṣātmakaiśśudhaiḥ pṛthivyādibhiḥ bhāvyaṃ | śivāsanapaṅkajasya śuddhavidyā ca śobhitaṃ iti śruteḥ | śuddhavidyāmayatvaṃ tadavayavabhūtānāṃ nālādīnāmapi śuddhavidyāvasthātmakaśuddhapṛthivyādyādhārasthitaṃ | athaḥ padmāvayavabhūtānāmanantaśarīrāvayavabhūtānāñca pṛthivyādīnāṃ etaccharīraśarīriṇoravyatirekatvāccharīriṇaḥ prādhānyāccānanta eva paṅkajarūpeṇa sthita ityuktaṃ | atra anyeṣāmapi saptānāṃ vidyeśānāmevaṃ vidhatvaṃ p. 45) anantasya tatprabhuttvādupalakṣaṇattvācca tadgrahaṇātteṣāmapi saṅgrahaṇaṃ | ata evoktaṃ aṣṭadalamiti | śrīmatkiraṇe'pi - vidyeśvaradalākrāntāt ityuktaṃ | utpalatvamapi sitatvañcāsya vidyāmayatvameva dyotayatastasya sarvajñattvādihetuttvena vikāsakatvaṃ śuddhatvañca yataḥ pañcāśadvījagarbhamityatra pañcāśadbījāni pañcāśadvarṇa evoktaṃ śrīmatpauṣkare | tathā hi - pañcāśadbījāni karṇikāyāṃ kakārādīni makārāntāni pa~caviṃśatiḥ | kakārādi visargāntā ṣoḍaśa yakārādi yakārādi ṣakārāntāni naveti | śrīmatkiraṇe - karṇikābījāni śivaśuddhātmakamityuktaṃ śivaśakte dvayārabdhakarṇikābījarāhityamiti | kesarāṇāṃ catuṣṣaṣṭhyeti | makārāhita kakārādi pañca vargaḥ | antasthopakaraṇaśca ādyakaraṇādikrameṇa pratyekaṃ makārabinduyuktā dviruccārata eva kesarāṇāñca catuṣṣaṣṭhyetyuktaṃ | p. 46) śrīmatpauṣkare - kṣityādiśuddhavidyāntatatvavyāpakamāsanaṃ iti | nirdeśā vyāpakāsana eva pūjā | etadvyāpakānāmanuktānāṃ gātrādyavayavānāṃ sūryādimaṇḍalānāñca pūjā kṛtaiva syāditi bhāvaḥ | atra śuddhavidyā kuṭilā śaktiḥ | parā vāgī'svarī vidyā māyā'vidyā parasmṛtā | iti śruteḥ | śaktyādi śaktiparyantamāsanamiti pratiṣṭhāyāṃ vakṣyamāṇatvāt | pīṭhamevaṃ vidhaṃ saṅkalpaviśeṣādhvā vinirmitaṃ iti śruteśca | śaktitatvañca paryāyāntare satyapi śuddhavidyātatvāntimaṃ tatvānāṃ māyeya śuddhavidyātattvagrahaṃ bubhukṣorviṣaye śivāsanasya tadā jñāpanamitiṃ kecit | arghyāṃbu...........ṣakṛdvubhukṣuviṣayabhedena karmaṇāṃ vidhānamubhayamapyācāryasyānumatameva | atha mūrttyāvāhanaṃ | p. 47) atretyādi anenaivetyantena dvāviṃśallakṣaṇopamamiti | pañca dīrghaṃ caturhrasvaṃ pañca sūkṣmaṃ ṣaḍunnataṃ | sapta ratnamṛgaṃ gīraṃ dvivistīrṇaṃ praśasyate || ityādi sāmudrikālakṣaṇe'vadhāryaṃ | sadāśivamiti sakalavigrahaṃ vidyādehamiti yāvat | kathametaditi cet - asmin śāstre parameśvarasya jñānakriyātmikaṃ svaśaktireva mūrttiḥ sā ca taṃ | abhedanibandha pañcabrahmātmikā | tathā copadeśaḥ - mūlādyasaṃbhavāt śāntavapurnetādṛśaṃ vibhoḥ | tadvapuḥ pañcabhirmantraiḥ pañcakṛtyopayogibhiḥ | īśatatpuruṣāghoravāmajairmastakādikaṃ | iti | itthaṃ śaktiḥ kurvatī dehakṛtyaṃ dehābhāvāducyate dehaśabdaiḥ | iti ca | śrīmanmataṅge - mantrāṅgo nu hotsāha iti | p. 48) tattaddṛkkriyārūpeti ca | śrīmatparākhye - āsanaṃ kāraṇāntantu mūrtiṃ śaktisvarūpiṇīm | iti | icchāśaktimayīmūrtiṃ kalpayetkāraṇasya ca | iti mohaśūrottare | mūrtirasyopacāreṇa * mantramayī śiveti | pañcamantratanurdevassakalaḥ paripaṭhyate || iti śrīmanmataṅge | sakalābhiḥ pañcamantrāvāntarabhedarūpābhiḥ vivartitaḥ iti tadvṛttau ca | tato devasya sākalyanibandhanabhedānāṃ kṛtyattvācca tasya cādhiṣṭheya bhedanibandhanatvādadhiṣṭheyasya vidhetvādhvani | niṣkalaśivādadhastāt sthitasya tasya sadāśivaśabdavācyatvaṃ | tadadhiṣṭhānanibandhanañca sākalyaṃ | taduktaṃ śrīmanmṛgendre - īśānātītya śāntāntaṃ tatvasādāśivaṃ smṛtaṃ | p. 49) bhuvanānyapi nādādikalā nānyaḥ padāśśivāt | ityupakramya iti sādāśivaṃ tatvaṃ vyākhyātaṃ leśatastava | śaktyāpyevamityeṣassakalaḥ kṛtyayogataḥ || kṛtyantādiviṣayaṃ niṣkalo'nyatra sarvadā | iti | atassākalyanibandhanatritatvasamudāyavācikayā sadāśivasaṃjñayā vidyādehāparaparyāyasakalavigraho vivakṣita iti sādhūktaṃ | evamevoktaṃ ratnatraye - yā tasya vimalā śaktiḥ śivasya samavāyinī | saivamūrtiṃ kriyābhedāṃ sādākhyaṃ tatvamucyate || iti | mūrtimiti | mūrtimityanena vyaktobhayātmakamūrtidvayaṃ tantreṇocyate iti guravaḥ | tata etanmantraprayogopyeka iti śaktyantagocarāmiti | āsanā śivenoktāyāḥ śakterantaṃ śivatatvāparaparyāyatvaṃ parabindutatvaṃ tadgocarā viṣayo vyāpyatvena yasyāstāmata evoktarītyā sadāśivaśabdavācyeṣu tatvatrayeṣu śivatatvameva mumukṣubhiḥ p. 50) śivamūrttyupādhitayā bhāvanīyaṃ guravaḥ | tatrāsanamūrttyāvāhanānāṃ vyāptisvarūpādinirūpaṇamasmābhiḥ brahmaśambhuṭīkāyām vistareṇa kṛtaṃ | atha śivāvāhanaṃ sarvajñamityādi āvāhyetyanena | bodhānandamayamityatrānandaśabdaṃ paripūrtivācakabodhaśabdastaṃ | tasya jaḍarūpatānirāsaparaḥ | brahmādikāraṇatyāgāt | brahmādi vācakākārādi vācakārādi kalāsthānahṛtkarṇādisthānatyāgāt | śivāspadaṃ śivasthānaṃ dvādaśāntaḥ - dvādaśānte pare tatve paramānandalakṣaṇā | iti ca vakṣyamāṇatvāt | tataḥ ityasmāt hṛdi krameṇa lalāṭamadhyasthaṃ dhyātvā etadatrāpi sambadhyate | ṣaḍaṅgena sarvajñatādirūpeṇa hṛdayādinā niṣkalaṅkā ṣaṭkoṇasarvajñatādīnāṃ hṛdayādyaṅgarūpatvaṃ prathamameva nirūpitaṃ | tathoktaṃ - sarvajñatā tṛptiracanādibodhaḥ svatantratā nityamaluptaśaktiḥ p. 51) anantaśaktiśca vibhorvijijñā ṣaḍāhuraṅgāni maheśvarasya iti | samākīrṇaṃ sametaṃ bindurūpaṃ tadadhiṣṭhānāttadrūpaṃ tataḥ pravahannāḍīmārgeṇa puṣpāñjalimataṃ etadāvāhanasaṃpradāyaḥ tatvasārādavadheyaṃ | āvāhanaṃ bindāviti kecit | taduktaṃ - lakṣyamūrtau niveśayediti gaṇāṇāṃ tathoktaṃ - vyaktaṃ kuryādviśeṣeṇa niṣkalaṃ sakalātmani | parāvāhanamevoktaṃ śivamantraniyantraṇāt || iti | atha sthāpanādividhiḥ | sthāpanetyādi avakuṇṭhayedityantaṃ | āsthāpyetyatra āgrahaṇaṃ lyabarthaṃ asamāse lyabo anupapatterantikaṃ antikasthasannihitamiti yāvat | āvāhanādi mudrāḥ pūrvameva darśitāḥ | kālakarṇikā liṅgamudrayorlakṣaṇaṃ bhojadevenoktaṃ - baddhamuṣṭyoḥ karayoḥ saṃlagnasammukhāṅguṣṭhayoḥ p. 52) kālakarṇikā | vāmāṅguṣṭhamadhomukulīdakṣiṇahastamuṣṭiprakṣiptavāmahastaṃ tarjanyaṅguṣṭhayormadhye dakṣiṇāṅguṣṭhapadmagataṃ kṛtvā vāmahastāṅgulībhiḥ dakṣiṇahastaveṣṭanena liṅgamudrā | muṣṭinā astreṇa avakuṇṭhanamaṅgasakalīkaraṇam iti brahmaśambhupañcikāyāmuktaṃ | kavacaveṣṭanamityeke | āvāhanādistatvakathanaṃ sādaramiti caturbhiḥ saṃmukhī bhāvaḥ | abhimukhībhāvaḥ pūjāyāmanujñāpanamiti yāvat taduktaṃ śrīmanmṛgendre - āvāhanaṃ na sānnidhyairpūjā na japtayenvahaṃ | iti | tatreti | karmakāṇḍe niveśanaṃ | tatkarmānuguṇyena sthitiḥ | sannidhā sannibāddhyate kena prakṛtitatvavibhuttvena na bādha iti pāṭhe'pi tatvaṃ vibhuttvamiti vyākhyeyaṃ | atra sammukhyārghyaṃ nirodhārghyañceti yamiti kecit | taduktaṃ sarvajñānottare - ūrdhvavaktre tu dātavyaṃ sammukhañca parāṅmukham | p.53) āgatasya * te vasya sammukhaṃ parikalpayet | visarjane tu gāṅgeyadeyamarghyaṃ parāṅmukhaṃ || iti | śrīmanmṛgendre ca - nirodhānte visarge ca rodhārghyamupayujyate iti | atha sammukhīkaraṇādau mantranyāsāya tatprayojanañcāha - saṅkalīkaraṇamiti dvābhyāṃ | tatrātha śabdo api śabdārthaḥ | yathāyogaṃ ṣaḍbhirmatraiḥ sakalīkaraṇamekārthamapi kṛtvā'mṛtīkṛtiṃ vidaddhyādityanvayaḥ | ṣaṭsu mantreṣu hṛdādyaṅgapañcakena sakalīkaraṇama ṅgavācakena | kecittu ekārthaṃ dhenumudrayā'mṛtīkaraṇamiti ityādyādhārajñānādi vidhānajñaṃ | etaddhyānaṃ pauṣkarādāvavadheyaṃ | taduktaṃ - avibhinnasvabhāvānāṃ yadabhinnaṃ prayojanaṃ | aṅgānāmaṅginā sārddhamamṛtīkaraṇaṃ hi tat || asmin pakṣe atha śabdaḥ pādapūraṇārthameva | p. 54) atha hṛdayādistatvakathanaṃ hṛdayāmiti dvayena | atraiśvaryāṣṭavidhatvamaṇimādipravṛttatvādaupacārikaṃ | nattvetadrūpatayā | tasya śarīrendriya dharmatvena tadrahitasya śivasya tadasaṃbhavāt | taduktaṃ śrīmanmataṅge - tritayaṃ kāryatāssiddhamaiśvaryamaṇimādikaṃ | prāptyādayoḥ guṇāḥ pañca te coktāḥ kāraṇātmikā || iti | ata eva dṛkkriyātmakamaiśvaryamityuktaṃ | śrīmatparākhye - dṛkkriyātmakamaiśvaryaṃ yasya taddhātṛpūrvakaṃ | īśvarassota mantavyaḥ iti || atha pādyādividdhiḥ || nama iti dvābhyām | atra viśeṣārghyeṇaiva pādyādīnī dadyāmityuktaṃ | śrīmanmṛgendre - śivābhidhānaṃ pādyānte pādyāvācamanīyakaṃ | iti | p. 55) evamāvāhanādi saṃskārapūjanaṃ kāryamityāha - evamityekena | evamuktairdaśabhiḥ āvāhanādyaiḥ puṣpapradānāntena | tathācoktaṃ - āvāhanasthāpanañca sānnidhyaṃ sannirodhanaṃ | sakalīkaraṇamekatvaṃ pādyamācamanārghyakaṃ || puṣpadānamitīmāni pūjākāle śivasya tu | iti | pañcabhūtopacāreṇa pārthivaṃ gandhapuṣpādyaṃ kandamūlaphalādikam | āpyaṃ vāripayovastraṃ dadhigomūtrakādikam || āgneyaṃ hemaratnādi dīpamābharaṇādikam | pādyaṃ cāmaraṃ dhūpaṃ vyajanaṃ vātakāraṇam || nādasaṅgeyavādyādyaṃ ghaṇṭānādasvanādikam | ete pañcopacārāstu kathitā śāstravedibhiḥ || iti | atha snānaṃ | p. 56) abhyajyeti | pañcabhirājikā sarṣapaḥ | ato na bandhamuktaye mudrayāmiti | stanadvayādadho mudrāṃ na bandhayet | taduktaṃ - stanadvayādadhaḥ kṛtvā karamudrāṃ na bandhayet | mudrādāne tataśśambhoḥ hṛddeśe tannivedayet || iti | tathārghyadānādāvapi devasyopari karaṃ na bhrāmayet | taduktaṃ - arghyaṃ savyāpasavyena dadyātpañcasu mūrdhasu | iti | atha snapanānantarakaraṇīyānvidhatte - candreti | tribhiḥ candraśabdaṃ karpūraḥ kāśmīravacanaṃ kuṅkumavāci | ārātrikoktaprakāreṇānvite veditavyaḥ | athoktaṃ - ārādikajjaloddīpairnavapañcāṣṭabhiryutaṃ | sauvarṇaṃ rājataṃ vā'pi dadhidūrvākṣatārcitaṃ || p. 57 ) ata ūrdhvakrameṇeśasannidhau tāṃ śanaiśśanaiḥ | trivāraṃ tamanubhrāmya śītāmbuculukatrayaṃ || iti | atha pūjāṅgavidhiḥ | praṇamyetyādi nivedyetyantaṃ daṃṣṭrākarālaṃ daṃṣṭrābhayaṅkaraṃ | pādyācamanārghyañceti cakārāt āvāhanādi saṃskārāntānapi sūcayati | taduktaṃ brahmaśambhupādaiḥ - āvāhanādinaitāni svamantraiḥ kramaśo'rcayet | nāvakuṇṭhanameteṣāṃ amṛtīkaraṇaṃ tathā || saṃskārāṣṭakamevaiṣāṃ pratyekaṃ vihitaṃ budhaiḥ | snapanaṃ dīpapakvañca na pṛthak cāṅgabhāvataḥ || bhojanantu prabhoḥ pārśve teṣāṃ tasya ca kīrtitaṃ | iti | p.58) athāvaraṇapūjānantaraṃ karaṇīyānāha - dhūpeti | saṃsārddhena parivārāyeti | parivārā hṛdādyaissaṃhitāyā ekapātre sāṅgāya śivāya nivedayet | tathoktaṃ brahmaśambhupādaiḥ - tadardhasya naivedyaṃ pṛthak pātreṣu saṃbhavet | pūjiteṣvitarandekasmin iti | tantrastnāvalyāmapi - bhogāṅgānāṃ pṛthagdeyamabhāvādekato bhavet | iti | atha pavitrāropaṇaṃ śirasītyekena | etadakaraṇe pūjāyāstāmasatvamityukaṃ mohaśūrottare - pavitreṇa vinā pūjā tāmasī parikīrtitā | iti | atha japataddānayorvidhiḥ | mānasetyādi nivedya cetyantena mānasādilakṣaṇamuktaṃ | p. 59) anyatra yathā - mānasaṃ manasā kāryaṃ prāṇapratinirodhitaḥ | oṣṭhaspandanamātreṇa upāṃśuḥ parikīrtitaḥ | pareṣāṃ śṛṇvatāṃ bhāṣyo yaśśabdajanakasmṛtaḥ || mānasaṃ sātvikaṃ vidyāt rājasañca dvitīyakaṃ | vispaṣṭaḥ tamasaḥ proktaḥ tāmasaḥ krūrakarmaṇi || rājasaṃ puṣṭivaśyādau sātvikaṃ divyaśuddhaye | saptaviṃśatibhiścākṣaiḥ pañcavaktaiḥ sa karṇakai || meru ūrdhvamukhaḥ kāryaḥ pratyakṣaṃ nāgapāśakaṃ | aṅguṣṭhadarśanībhyāntu madhyamāyāṃ vyavasthitaṃ || mantramuccārayannakṣamekaikaṃ karṣayecchanaiḥ | tato mervāsanantu nagendraṃ parivarjayet || śatamaṣṭottaraṃ japyaṃ sahasraṃ vā'rddhameva vā | na saṃkhyanna paribhrāntaṃ na drutaṃ na vilambitaṃ || guhyeti | guhyādīni śudhavidyādīni | p. 60) teṣāṃ goptāttvameva | ataḥ sarvagoṇtṛtvādasmatkṛtaṃ japaṃ gṛhāṇa | yena yasmādasminjape tvayyeva vyavasthite sati tvatprasādādasmākaṃ bhuktimuktilakṣaṇasiddhirbhavati | nānyathā tasmādgṛhāṇeti | bhogī bhautikadīkṣayā dīkṣitaḥ svabhogānantaraṃ mokṣabhāk | taduktaṃ śrīmadraurave - dīkṣā pūtā gaṇapati gurormaṇḍale janmavantaḥ siddhā mantraistaruṇadinakṛnmaṇḍalodbhāsi dehāḥ | bhuktvā bhogān sucira mama .... strīnikāyairūpetā ? srastotkaṇṭhāśśivapadaparaiśvaryabhājo bhavanti || he deva sukṛtaduṣkṛtaṃ yāvat kiñcinme karmāsti śivapadasthasya śivasyāvasāyena sthitasya padaṃ vyavasyati | tṛṇāvasthānalakṣmāṅghrivastuṣu ityamaraḥ | tatkarma bhuṅkṣve mokṣāntarāyāpaharaṇāya sukṛtarūpaṃ pālaya | apālanavṛtterapi bhujerātmapara eva parameśvara tvāt soḍhavyam | duṣkṛtarūpaṃ kṣapaya nāśaya | p. 61) atra bhuṅkṣva iti pāṭhāntaraṃ tattu karmadvayanāśakaṃ | bījadvayarūpaṃ mantrāntaraṃ | śivo dātā śodhayitā śivo bhoktā pālayitā śivassarvamidaṃ jagat īṣṭa iti śeṣaḥ | adhitiṣṭhati vā | yaddīkṣayā śiva'sśuddho bhutvā sarvatra deśeṣvadhikaraṇeṣu yajati | śodhayitṛtvādiviśiṣṭaṃ paramaśivaṃ pūjayati | ārādhakaśśivo'hameva tvañca ārādhyaśśiva iti | ityanena pūjyapūjakayoḥ jagannātha tavāsmiti yat svīkāropadarśanamiti prāguktaṃ | svasvāmisaṃbandhapradarśanamupapādayati | ata evaitadātmanivedanamiti | brahmaśambhubhiruktaṃ nivedyaivaṃ sadātmānaṃ japaṃ pūjāñca bhaktitaḥ | iti | japanivedanānantaraṃ karaṇīyānvidhatte arghyeti sārddhena | athopasaṃhāraḥ samādhineti dvayena | atra samādhiḥ dhyātṛddhyānāvabhāsā vidhuraṃ dhyāpaikanirbhāsalakṣaṇañca caramayogāṅgam | taduktaṃ - p. 62) tadarthamātranirbhāsaṃ svarūpaṃ śūnyamiva samādhiriti prāṇāyāmastapastattva tri prāṇāyāmaḥ parantapa iti śruteḥ | pratyāhārasyāpi indriyanigrāhakatvaṃ taporūpamiti kecit | ddhyānaṃ pratyaikatānatā lakṣaṇaṃ | uktañca - tatra pratyekatānatā dhyānamiti dhāraṇahṛdādideśacittasambandhanaṃ | taduktaṃ - deśabandhasya cittasya dhāraṇā iti | bhāvanā mānaso vyāpāraḥ japastu dhyeyasammukhīkaraṇārthaṃ tadvācakamantrabhāṣaṇaṃ | taduktaṃ śrīmanmṛgendre - japastadbhāṣaṇadhyeyasaṃmukhīkaraṇam iti | tathā anyatrāpi - japena devatā nityasūryamānā prasīdati | prasannā vipulān bhogān dadyānmūrtiñca śāśvatīm || iti | p. 63) etaissādhanabhutairvakṣyamāṇādhikaraṇabhedena bahudhā yajanaṃ yathābhiṣṭamudāhṛtamityanvayaḥ | atra prāṇāyāmapratyāhāra dhāraṇānāṃ bhūtaśuddhyādāprayogaṃ dhyānasamādhyorantaryāge bahiryāge ca japasyāpi ubhayatra bhāvanayātmanaḥ śivabhāvanāya puṣpādi dravyāṇāṃ śaktimatāpādane citrādyākāreṇānucitānāṃ copacārāṇāṃ karaṇe ca upayoga spaṣṭa eva pustake vidyāpīṭhe | taduktaṃ - vidyāpīṭhe vimatvevaṃ ekoccāreṇa pūjayet | iti | vidyāpīṭhaṃ koṭimātraṃ pūjyedvāsya saṃhitāṃ | iti | salile kuṃbhasye arghyapātrasthe cālane śivāgnau citrādau ārdragrahaṇāllipye anantavijayādimaṇḍale calaliṅge atyantamuttamaṃ | taduktaṃ ṣaṭ sahasrikāyāṃ - sarvatra saṃsthitaḥ pūjyaḥ sarvathā sarvadā * * | p. 64) tatrāpi liṅge bhagavān pūjāgrān gṛhnāti dhūrjaṭiḥ | asaṃpūrṇā kṛtā pūjā mantradravyaprayogataḥ || tathāpi liṅgapūrṇā tu pūjā bhavati ṣaṇmukha | na ca nyūnādhikā karyā pūjā vai sthaṇḍile suta || nyūnādhikā tu yā pūjā phalahīnā prakīrtitā | etasmātkāraṇādvatsa liṅgārādhanamārabhet || iti atra nijamūrtyādyanalāntātpañcādhikaraṇapūjā liṅgāt adhikaraṇapūjāyā aṅgabhūtāḥ kvacit | pradhānastu tā vicitrādyadhikaraṇapūjā pradhānabhūto vaikalpyeti | kecidvibhāgaḥ | evamuktāyāḥ śivapūjāyāḥ visarjanavidhānavidhau agnikāryādhikāriṇā tatsamāptyanantarameva kāryamiti jñāpanāyātheti | athāgnikāryārthaṃ tatsthānagamanavidhiḥ | atheti dvayena atrādhikāriṇo vakṣyati | evaṃ samayadīkṣāyāṃ viśiṣṭāyāṃ viśeṣaḥ - vahnihomāgamajñānayogyassañjāyate śiśuḥ | p. 65) agniketanaṃ kuṇḍaṃ āgneyyāṃ diśyavasthitaṃ || iti | tadā layamiti kecit | taduktaṃ brahmaśambhupādaiḥ - prārthayedanalāśrayaṃ prāsādamānamāgneyyā..........ṭi dūre - * * * * * * * * * * * * tadatra hi | maṇṭapāntare vāsarandhrakaiścidiṣyate ? iti | saṃ saṃbhāraṃ sopakaraṇaṃ kriyā viśeṣaṇametat | yogopakaraṇaṃ vāmasavyabhāgayo sthitaṃ | yadvakṣyati - niviṣṭo vidhinā tasmin navyagandhaghṛtādikaṃ | vāme savye tu vinyasya samadarbhatilādikaṃ || iti | atha kuṇḍasaṃskāravidhiḥ || nirīkṣaṇamiti sārddhaiścaturbhiḥ | nirīkṣaṇantu divyadṛṣṭi nipātenetyuktaṃ | pate ca cakṣuṣā sa prasādeneti prokṣaṇaṃ | sārghyajalenottānapādena patākākāreṇa hastatalena p. 66) abhyukṣaṇaṃ adhomukhena tena kuśairapi prokṣaṇābhyukṣaṇayorapi sambandhanīyaṃ | pūraṇaṃ samatāmapītyapi śabdena khaḍgena kecittu sarvātmanā samādāya punastenaiva pūrayediti snānaprakaraṇabaddhṛdayeneti | taduktaṃ jñānaratnāvalyāṃ - huṃphaḍantāstreṇa khananoddhāraṇe hṛdayena pūraṇe samīkaraṇe | iti trisūtrīparidhānañca paridhānañca varmaṇetyatra cakārassaṃmārjanasamālepane samuccinoti | tathoktamatra kavacena saṃmārjanopalepaneti | kalārūpaprakalpanantu samākhyābalaṃ nivṛtyādibhiriti siddhaṃ | tāsāṃ viparyayaḥ tāsāṃ rekhāṇāṃ viparyāsaḥ prāṅmukhāḥ tisro rekhāḥ uttarānana caiketi yāvat | etatpūrvānana - kuṇḍaviṣaya iti kecit | vajrīkaraṇamastreṇa hṛdā darbhaiścatuṣpathamiti | atra vajrīkaraṇamubhayatra triśūlā - kṛtinā darbhatrayeṇa | catuṣpathantu pūrvottarāgrāvasthita darbhadvayena vidaddhyāt iti guravaḥ | evaṃ saṃskṛte kuṇḍe akṣapāṭanavinyāsapūrvaṃ vāgīśvarītyāvāhanaṃ vidadhāti | p. 67) akṣapāṭanamiti sārddhena akṣapāṭastiraskaraṇī | sā tatrāpi darbhairityanuvartate | akṣapāṭaṃ kuśaiḥ kaṇṭha iti | viṣṭaraṃ āsaṃ darbhakḷptaṃ | atha vahnivinyāsaḥ vahnimityādi kṣityādityantena | samāśrayānītaṃ samaścāsāvāśrayaśceti samānāśrayaścaitacca vivakṣādvayenāraṇīsūryakāntādvijagṛhādīnāṃ svīkāraḥ | tathoktaṃ - araṇe sūryakāntā dvā dvijātervā gṛhādatha | ityādi | kravyādāṃśatyāgo nai-ṛta diśi huṃphaḍantāstreṇa kāryaḥ iti jñānarātnāvalyām | vahnitrayaikīkaraṇe tu audaryaṃ vaindavaṃ bhautamiti ukta eva | krama iti kecit | vakṣyamāṇakrama iti anye | dvayorapi sṛṣṭisaṃhārarūpaprakarabhedatvādanyatareṇa kāryamiti guravaḥ | dhenumudrākṛtamityetat kavacenāvakuṇṭhitamitthasmādanantaraṃ saṃbandhanīyam | vahnivinyāsādāntarakaraṇīyānvā tata iti dvābhyāṃ saṃprati samācchādanaṃ paridhānasya vastrasya p. 68) tadānuṣaṅgikagarbhādhānādisaṃskāravidhiḥ | garbhādhānāyetyādi śivāgnistvaṃ hutāśanetyantena | sadyojātenetyatra tadrūpaśivasmaraṇapūrvakaṃ pūjanaṃ kāryamityuktaṃ ṣaṭsahasrikāyāṃ - yonau tu bījānnikṣipya sadyomantraṃ śivasmaran | sadyojātena tu hṛdā dadyādāhuti pañcakaṃ || garbhādānaṃ bhavedevaṃ iti | evaṃ puṃsavanādiṣvapi | vāmadevādirūpaśivasmaraṇapūrvakaṃ pūjanaṃ kāryamiti tatraivoktamanusandheyaṃ | ambukaṇadāne tu jīvābhisandhānaṃ kāryamityuktaṃ | śrīman mṛgendre - kintu puṃsavane bindumapādarbheṇa nikṣipet | jīvamityanusandhāya juhuyādbhāvayetpumān || iti | vaktodghāṭanamāsyarandhrāt bheda niṣkṛtiḥ | niśśeṣakaraṇaṃ śodhanamiti kecit | taduktaṃ śrīmanmṛgendre - p. 69) jātakarmaṇi niṣpanne vaktrodghāṭanaśodhane | vidhāyeti | svarṇakaṅkaṇamityatra darbhakaṅkaṇamocakapūrvaṃ kāryamityuktaṃ tatraiva | muktvā kaṅkaṇaṃ kaṅkārādityatra pūrvādikasambandhamātraviṣayā brahmaśaṅkarādikramo darśitaḥ | arcāyāñcārdhena krameṇa pūrvapaścimadakṣiṇottaradikṣu brahmaviṣṇvādīn pūjayet | tathoktaṃ śrīmanmṛgendre - tataśśureśavaruṇapretanakṣatrabhartṛṣu | mekhalāṃśeṣu rakṣāyai brahmādīn kramaśo yajet || iti | sṛksruvāviti | etallakṣaṇaṃ pratiṣṭhāyāṃ vakṣyati | darbhamūlamadhyāgrakai spṛśedityatra mūlamadhyāgrakādityeva gamyate | tāpayitvā tāpanākhyasaṃskāraṃ kṛtvā adhiśravaṇākhyasaṃskārabaddhṛdayāṇunā ājyabinduṃ brahmaṇe juhuyāt | nādau dhṛtvetyudvāsanaṃ saṃskāre viśikhāyāḥ rudrāyājyabinduṃ dadyāditi guravaḥ | tathoktaṃ - svakāṃ brahmamayīṃ mūrtiṃ dhyātvādāya kuśāgrataḥ | brahmaṇe juhuyādbinduṃ svāhānte hṛdayāṇunā || p. 70) tāpanantu samākhyātaṃ punarviṣṇumayaṃ svayaṃ | īśakoṇe ghṛtaṃ dhyātvā viṣṇave juhuyāttathā || ityadhiśrayaṇaṃ khyātaṃ nābhau ghṛtvā tathā ghṛtam | rudrau rudrāya taddadyādudvāsanamitīritaṃ || kvacidetatrayaṃ proktaṃ hṛcciraśculukāṇubhiḥ | iti | pavitrīkaraṇādisādhanabhūtāṃ darbhāṃ tattatkriyātaḥ paścāt vahnau kṣipet | etaddarbhadvayaṃ granthimucya vahnau kṣipediti guravaḥ | prādeśamātraṃ darbhābhyāmityatra madhyagranthiyutābhyāmiti śeṣaḥ | upaplavanamācaredityatra tridheti guravaḥ | taduktamagnimagnijvālena mukhaṃ tredhodīraṇaṃ hṛdā labdhadagdhadarbhaśāstrakṣepāt | hṛnmantrasya dagdhasya śāstramantreṇa yaḥ prakṣepaḥ | tena tadājyaṃ pavitrīkuryāt | pakṣadvayamityeta svadakṣiṇavāmakrameṇa bhāvyaṃ | aihitadbhāga ityājya tadbhāgaḥ | kṛṣṇapakṣe tu vimalo mato juhuyāditi guravaḥ | p. 71) śuklapakṣe vidhihyevaṃ kṛṣṇapakṣe vilomataḥ | somāya vahnaye tābhyāṃ vahnivāmetarodhyataḥ || ityabhimantryetyādāyārtha eva kramaḥ kecit | vaktrābhidhāro vaktradīpanaṃ | tathoktaṃ ṣaṭsahasrikāyāṃ - ityamīśānavaktraikīkaraṇavat anyeṣu vadaneṣvapi paścime śiṣyasaṃskāra naimityau homau samācaredityādau vakṣyamāṇakṛtyānuguṇe vadane anyavaktrāṇāmekatvakāryaṃ | tathoktaṃ dhyātvā vaktrāṇi pañcāgneyena yatkarma vāñcchitaṃ tanmukhamūrdhve kurvīta | tatsthāne cordhvagaṃ mukhaṃ | antarbhāvyāni vaktrāṇi | tacca kuṇḍapramāṇakamiti | atha tatra prayogaḥ | īśānādibījānyuccaryaṃ | īśa tatpuruṣāghoravāmasadyojāte svāhā | atrāntare prasaṅgāt ekaikā hutidānena dīpanamācarediti kecidvistararucayaḥ | dvirephāvantimau ... vau rephaṣaṣṭhasvarānvitau | indubinduśikhāyuktau jihvābījānyanukramāt || p. 72) athāgnisaṃskārakaraṇīyāni hṛdekenātra devīṃ santarpya saṃhṛtyeti śruterāhutidānamiti kartavyamiti kecit | vidhipūraṇīmiti kecit | tathoktaṃ jñānaratnāvalyāṃ - śeṣasaṃskārasiddhyai ca paścātpūrṇāṃ pradāpayet | niṣkrāmaṇānnapradeśañca ... vrataṃ dhanameve ca || cūḍā godānaparyanta vratāntaṃ pūrṇayā kṛtaṃ | iti | athāgnau śivayajanapūrvaṃ homavidhiḥ | tata ityādinā dhārayetyantena | atrāgni hṛdi praveśanaṃ pūrvametatkāryamityuktaṃ | śrīmanmṛgendre - tatastadvigrahaṃ nāḍyā praviśya hṛdi śaṅkaram | iṣṭvā sandhāyeti | karṣaka iti karṣaḥ phalasya turyāṃśaḥ | samāṣaiḥ vrīhayaḥ te | tathoktaṃ - māṣo daśārddhakaṃ ja ṣoḍaśamāṣo nigadyate | karṣa iti śaktiḥ | prasṛtyarddhā bhavecchaktiḥ aṅgulībhiḥ sumuddhṛtā | iti | p. 73) tadvidaḥ | prasṛtiśca vidhṛtāṅguliḥ pāṇiḥ vakṣyā | harītakī sūkṣmāṇi tilādīni kalā yaḥ | hāṭakī * * * *? badāsthibadarībījaṃ brahmabījapadaiḥ brahmaṇāmīśānādīnāṃ vācakatvenoddhṛtabījaiḥ sāntārūḍhaiḥ hrasvaiḥ | taduktaṃ - hrasvā brahmāṇi vijñeyāniti pādaiḥ īśānamūrdhādityādi - vyomavyāpi madhyapaṭhitaiḥ | ata eva brahmaṇāṃ yoge bījapadamantrasamuccayaḥ kārya iti guravaḥ | pūrṇānantaraṃ karaṇīyānāha - ācāmamityekena prabhṛti gṛhāṇāṃ mukhavāsādi | athavāsya śivavisarjanaṃ | tata iti dvayena vahniṃ vahnisthaṃ śivamabhyarcyāṣṭapuṣpaṃ datvā śambarān vakṣyamāṇavanmūrtimantreṇāhṛtya mūrtau saṃyojya kṣamasvetyabhidhāyātīye hṛdayāmbuje sthāpayediti vyavahitena sambandhaḥ | atra hi mantrāṇāṃ vaktralayau jñānaśaktiḥ pare līnāyā hṛdyegnau vyavasthitā tasmātprajāyate | mantrastatraiva pravilīyate iti śruteḥ | abhidhānāya cetyatra cakārādvakṣyamāṇasaṃkṣiptāgnikāryāvasānarūpavyāhṛti vyāhṛti homānantaraṃ vahnimapi visṛjet | p. 74) paridhisthāṃśceti cakārāt viṣṭarasthāṃścoktvā(va)dutthāpya sva hṛdi sthāpayet | atha balividhānaṃ || sarvetyādi niveśayedityantena | atha saṃkṣiptāgnikāryavidhiḥ | atha ityādi matamityantena | sthaṇḍilevetyadvistārapakṣe'pi tulyaṃ | taduktaṃ viśvasārottare - sthaṇḍilaṃ tadabhāve tu dvidhā gomayamaṇḍalaṃ | saṃpādyālokyeti vīkṣyetyatra kuṇḍasthamiti śeṣaḥ | kuṇḍasthāpake nyasyeti vakṣyamāṇatvāt | uttānaśithila śithilamuṣṭiḥ | vahnyādi prakṣepa udbhavamudreti bhojadevaḥ - dhṛvādyena praṇavādyenātra brahmādīnāṃ pūjākramaḥ | pūrvapīṭhe draṣṭavyārghyasyetatsaṃjñayā athāgnikāryānantarakaraṇīyā - nyāha tata ityādi uktenetyantena | arghyaṃ parāṅmukhaṃ visarjanasamaye sadyojātādikrameṇa deyaṃ syāt | tathoktaṃ - visarjane tu dātavyaṃ sadyojātasivāvadhi | p. 75) astrāddhṛdayaparyantaṃ gandhapuṣpasṛgādibhiḥ || iti | ubhayatarjanyaṅguṣṭhāgrataḥ puṣpakṣepaṇaṃ nārā ca mudrayā | saṃsaktānāmikāṅguṣṭhāgrayorāt paritābhimukhabhrāmaṇena saṃyojanaṃ mūrtimantreṇa saṃyojayediti sāpekṣavisarjanaṃ | sāpekṣavisarjane tu sthaṇḍila eveti sthaṇḍiletveti | atha caṇḍapūjanamāha - vidaddhyādityādi | vidhirantena garbhasya īśānarudrāgniriti | rudravāyuḥ radrāgniḥ | yadvā rudrasthāgniḥ | krodhanañca saṃkrodhādvinirgatamiti śrutitaḥ | tasmātprabhavaṃ prakṛṣṭo bhavo janma yasyeti | sarvametaditi vijñāpanena śivārādhakānāṃ sarveṣāṃ caṇḍapūjā kāryā | anyathā pūjāparipūrtiḥ na yujyata iti guravaḥ | atra kecit | bāṇaliṅge cale rohā itītyādi pratiṣṭhāprakaraṇe | anantaraṃ kapilārcanamāha - athetyādi iti kapilārcanamityantena | gāvaḥ śivapurātpañca kṣitiṃ prāptāḥ śivecchayā | p. 76) pañcagāvaḥ samutpannāssarvalokasya mātaraḥ | nandā sududrā surabhiḥ suśīlā sumanā yataḥ || kapilaṃ kṛṣṇa śvetañca dhūrmaṃ raktaṃ tathaiva ca | iti | nandādīnāmavatāro lokahitāya | uktañca tathā - sarvalokopakārārthaṃ devānāṃ tarpaṇāya ca | gomātaraḥ sthitā bhūmau snānārthantu śivasya tu || iti | saurabhāya surabherapatyāya | atha vidyā gurupūjā | athetyekena vidyāṃ vidyābhiyutaṃ | taduktaṃ śrīman mṛgendre - vidyāpīṭhe'pi mātrevamekoccāreṇa pūjayet | sṛggandhadhūpanaivedyaiḥ samāsarucirīśvaraṃ || iti | gurupūjāprakāraśca kiraṇe proktaṃ - prāguktaṃ yogapīṭhantu kṛtvā prāgarthitaṃ guruṃ | p. 77) caturthyantaṃ nyasenmūrtiṃ sakalīkṛtya pūrvavat | śivamāvāhya tatsthāne nyasedaṅgāni noktavat || gandhapuṣpādibhiḥ pūjya hṛdā guruparaṃ khaga | iti | atha śāstrādhyayanavidhiḥ | madhyāhnetyarthena īpsita - gurorabhimatena tu svasya gurupādasevanāt prabhṛti sarvatra guruvākyādeva pravartitavyaṃ nānyata iti gaṇanāt | śrutā - dhyayanayoḥ pūrvamadhi vijñāpayet | gurumākhyāt yattacchṛṇuyādadhītaśca paṇḍitaḥ iti śruteśca | atha mādhyāhnikavidhiḥ | arcayediti sārddhena | athā'nantarakaraṇīyānyāha - vidhimiti tribhiḥ | tataścchullikāhomaṃ baliñcāha - viśodhyetyādi dattvetyantena vidhinā catussaṃskāreṇa culli sā vahniṃ ...... kāristhānavidhikramāt | tadadhiṣṭhātṛvācakasadyojātādyudbhavākārādisthānatyāgakramādityarthaḥ | tathoktaṃ brahmaśambhupādaiḥ - p. 78) tadbījena kramātsadya vāmāghoranirīśvarāt | nītvā niveśayedbhūyāśśivāgniradhicchullikaḥ || iti | atha śarīrasthityarthaṃ bhojanopakramaḥ | dhautetyādi bhojanavidhirityantena | pūrvakaṃ ramyo bhojanamandira iti prāguktaṃ śuddhaśaivaḥ sroto'ntamelanārahitaiḥ asaṃkīrṇaiḥ tṛṇādivyavadhānaspṛśarahitaiḥ | anākulaḥ kāryāntarākāravaśyarahitaiḥ antarmanāḥ tadekacittaṃ yathākramamagre parihṛtamiti | ācāryādhikrameṇa catustridvirekarūpayā bhasmarekhayā kṛtvā | taduktaṃ śrīmatkiraṇe - caturbhistribhirdvābhyāṃ ekarekhākhyayā kramāt | bāhye ca kramanatkuryāttaṃ mukhaṃ yogapīṭhavat || iti | caturdigānana iti | atrāpyācāryassādhakaḥ putrassamayī ca yathākramamityanuvartate | taduktaṃ - pūrvābhimukho gurusthitvā putrakaḥ paścimānanaḥ | p. 79) sādhako dakṣiṇāsyaśca samayīcottarāmukhī || pātrābhāve ācāryādikramoktasauvarṇādipātrāṇāmabhāve ca caturṇāmapi bhoktavyattvena vihitatvāt sādhāraṇe | tāmraje pātre muñjīta | athavā tasyāpyabhāve saptadhā bhasmaśodhite | saptadhāreṇa mantrite kāṃsye vā bhuñjīta | nanvatra palāśapatrādiṣu bhojanavidhirayuktaṃ | smṛtiṣu niṣedhāt | tanna | tasyāpi gṛhasthaviṣayatvāttasya | tathā ca smṛtiḥ - gṛhī bhuktevaṃ caret iti | atrā'pi muniriti nirdeśāttapasvinaḥ tadbhuktau na ca gṛhasthasyāpi saṃskāraśeṣādatra niṣedha iti kecit | anyaiścānanditairiti aniṣiddhaiśśāstrāntaroktaiḥ | tathā coktaṃ śrīmatkiraṇe - śarāvaṃ padminīpatraṃ śākajaṃ brahmavṛkṣakam | rājānotpalarambhorthamāmrakaṃ bhītarudbhavaṃ || pātraṃ saṃgṛhya bhoktavyamekameva yatho * yet | iti | p. 80) aninditairityavihitāpratiṣiddhairiti kecit | tulyajātibhirityanena vijātīyapatrasahasratithairna bhoktavyamiti darśayati | vātāri eraṇḍaḥ sajjaḥ sālaṃ bhallātakaṃ campakaṃ | baddhavīrāsana iti lakṣaṇamuktaṃ | śrīmatkiraṇe - * * * * * * * * vīrākhyaṃ tacchṛṇuṣvetat | dakṣiṇañcordhvatasthitvā vāmapādatalasthitaṃ || dviguṇaṃ varṇitañcātra vīramiti | maunītyetat ācāryavyatiriktaviṣayaḥ | tathoktaṃ tatraiva - maunamāsthāya bhoktavyaṃ sādhakāditrayeṇa tu | bhoktavyaṃ praguṇā yadvadācāryoyaṃ yathecchayā || iti | pūrvavaditi mṛtyuñjayena | kavakaṃ chatrākaṃ madhukṣaudraṃ śiśuśvetanālaṃ palaṇḍu laśunaṃ krañjanaṃ raktanālaṃ syāt | iti nighaṇḍuḥ | hastadattañceti cakārādvyañjanānyapi | prabhuñjāna iti p. 81) nirdeśādbhukteḥ pūrvameva lakṣaṇādi grāhyamiti darśayati | mūrdhā pidhānaṃ mastakasya pidhānaṃ ācchādanamautkuṭyaṃ utkuṭībhāvaṃ utkuṭisnānaṃ kartavyamiti | jṛmbhaṇaṃ gātramoṭanaṃ | kṣāli hastena spṛṣṭabhasmanā sahādbhiḥ prokṣetyanvayaḥ | pādasya dakṣiṇamaṅguṣṭhaṃ dakṣiṇapādasyāṅguṣṭhamiti yāvat | ātmetyādi paṭhitvā siñcet | parighāhvayāmīti | etallakṣaṇamuktaṃ - āropya vāmahastasya kaniṣṭhānnābhimaṇḍale | tāmeva dakṣahastasya vāmāṅguṣṭhe niyojayet || vitatau ca karau kṛtvā dakṣāṅguṣṭhe nyasenmukhe | parigheyaṃ samākhyātā duṣṭāhāravināśinī || iti | parighāmiti bhojanasyoktatvāt | śrīmatkiraṇe - patrapā vāma ityekena hastena mudrābandhavidhānācca | dakṣiṇenaikena hastena parighāṃ badhnīyāditi kecit | sāntānikabhikṣālakṣaṇamuktaṃ brahmaśambhupaddhatau - p. 82) śiṣyādisantatirmeva visantā tanniveditāt | ? dravyaṃ yatsurasevādibhikṣā sāntānikī smṛtā || iti | atha yācitabhikṣālakṣaṇamuktaṃ ānīyetyādi parivarjayedityantaṃ | dharmo ninīṣayā dharmo nayanecchayā | yamāśayaḥ - ityetāmāhṛtāṃ bhikṣāṃ purastādapracoditāṃ | bhojyānmene prajāpatirapi duṣkṛtakāriṇaḥ || na tasya pitaro'śnanti daśavarṣāṇi pañca ca | na ca havyaṃ vahatyagniḥ yastāmabhyadhimanyataḥ || iti | ayācitaparityāge pitṛdevoddeśena tu tasya dharmasya hāneruktatvāt taddharmonnayanecchayā vipatitādibhya yācitāṃ iti somavadādeyā somalatāvadeyāḥ | ayamāśayaḥ atha sā yājñikairvihitakālakrameṇadīyamānā pāvanā bhavati | nattvanyathā | evametā api bhikṣā vihitena p.83) krameṇa vihitamātrayā devāḥ | anyathā apāvanā iti | atra etā iti āsāmiti ca bahuvacanasāmarthyādayācitapadena śrīmatpauṣkarādyuktau svayaṃ dattākhyābhikṣopalakṣitā mādhūkarīpadena niṣparigrahā ceti pratīya iti guravaḥ | tathoktaṃ śrīmatpauṣkare - bhaikṣaṃ caturvidhaṃ proktaṃ sādhakānāṃ mahātmanāṃ | mādhūkaraṃ svayaṃ dattaṃ sāntānikamayācitam || gṛhādgṛhaṃ paryaṭato bhaikṣaṃ mādhūkaraṃ smṛtaṃ | svayaṃ dattaṃ sādhakasya bhaikṣaṃ pātrasya pūraṇam || iti | svayaṃ dattā yā niṣparigrahā | tasyāśca lakṣaṇaṃ | brahmaśambhupaddhatāvapyuktaṃ - bhikṣāyai saṃpraviṣṭāyā bhramate svayameva vā | upanītā svadattā sā bhikṣāta niṣparigrahā || iti | etadarthanirupaṇamasmābhiḥ vistareṇa taṭṭīkāyāmuktatvāt | neha prapañcyate | p. 84) sadaikānnantu varjayedityatra sadā grahaṇāt | kādācitkaṃ tadbhojanamanumatam | prārthanādyuparodhata iti | ādiśabdavat | bālakasvātmanāpareṇa ca pravṛttatvāttathoktaṃ | tatra svātmanā vā pareṇa veti | atha bhikṣācaraṇaprakāraḥ | bhikṣārthamityādi ātmana ityantena | pātralakṣaṇamuktaṃ - dvādaśāṅgulavistīrṇāmucchrāyādaṅgulāṣṭakaṃ | bhikṣāpātraṃ prakartavyaṃ tāmraṃ vā pātrakalpitam || iti | tuṃvakādijaṃ kalabdādijaṃ śuddhaveśmasu sadācāravatāṃ gṛheṣu niṣṭhīvaṃ āsyamalodgiraṇaṃ sparśaṃ yasya kasyāpi sparśaṃ unmārgasarpaṇaṃ avagamanaṃ caturṇāṃ śuddhavarṇānāmiti | taduktaṃ brahmaśambhupaddhatau - brahmakṣatriyaviśāṃ bhikṣāṃ abhiśabdābhivarjitām | amadyapāstu ye śūdrāḥ śaucācārasamanvitāḥ || teṣāmeva caredbhikṣā nānyeṣāntu kadācana | iti | p. 85) vṛṣāṇi māsi gurvīṇi bhikṣāṭanānantaraṃ karaṇīyaṃ bhikṣāmātrāmiti tribhiḥ tryakṣareṇa mṛtyuñjayena | atha bhukteranantaraṃ karaṇīyaṃ | athetyarthena yāvadastamayaṃ svādhyāyādhyāyaṃ kāryamityarthaḥ | atha sāyantanavidhiḥ | snānamityarthena tataśśayanaviddha iti dvayena | akṣarātmānaṃ prātarityādāvṛttarūpaṃ | athārdharātravidhiḥ | tata ityekena niśīthe ardharātre yathā pureti | brahmaśambhupādaiḥ - ardharātre tu saṃprāpte kuryātsāyantanaṃ vidhiḥ | ācamyoddhūlayan * * śvapetpūrvavadīśvaram || iti | ata eva niśīthapūjāyāmaśaktasya dhyānaṃ kuryāditi guravaḥ | tadanantarakaraṇīpunariti pādena yathoddiṣṭaṃ kriyākāṇḍaṃ pratyahaṃ karaṇīyamityādiśati prātariti ācaredityantena | upasaṃhāraḥ paretyekeneti | śubhaṃ | iti trilocanaśivācāryaviracitāyāṃ kriyākāṇḍakramāvalīṭīkāyāṃ nityakarmavidhiḥ samāptaḥ || pavitrārohaṇam evamanudinamanuṣṭheyaṃ nityakarmavidhikramamabhidhāyādhunā pratyabdamanu nityaṃ bhagavata [ā: bhagavatasya pa] pavitrārohaṇākhyasya karmaṇo'pi kramamabhidhātuṃ tasyāvaśyakartavyatāmupapādayati | sarvetyekena | sarveṣāṃ nijamūrttyadhikārabhedena [ā: mūrtādyadhikārabhedena] bahuvidhatvena prākpratipāditānāṃ naimittikakāmyabhedabhinnānāṃ [ā: nimittakkāmya] pavitrārohaṇakālāt pūrvamanuṣṭhitānāṃ sāṅgopāṅgānāṃ pūjāvidhinā [ā: pūjāvidhinā cchi] chidrāṇyantarāyadvārāṇi asaṃpūrṇakaraṇādilakṣaṇa........ ṣṭādisaṃjñātvena vakṣyamāṇāpūraṇāya kartavyakatvena [ā: kartavyakena] samaryādi [ā: samāryādi] deśikāntena mantriṇā | tathā ca śrutiḥ - sarvacchidraharaścānyo vidhireṣā [ā: vidhireṣāṃ] nigadyate | yaḥ prāptastapasā daive...... rā [ā: devai.......ṝā] sva vidhipuṣṭayaḥ || iti | vārṣikamucyate kṛtya iti | viplavaraṇavidheriti | p. 87) uktavaikalyato ghorāt [ā: ghorāt punātīt pavitrakamiti |] pavitrakamiti | kānanasthai guhāyāṃ vā rudrārādhanatatparaiḥ | gṛhasthairdeśikādyaiśca bhuktimuktiphalārthibhiḥ || iti | naitatkāryaṃ [ā: naitatkāryā na] na keti ca | anyatheti tadakaraṇe mantrīti padaṃ yadā yadā samācāmedityatra deśikāntavācakamiti prāgeva nirūpitaṃ | siddhirbhṛśaṃ | bhogamokṣalakṣaṇāyāḥ siddherbhṛśaṃ taduktaṃ śrīmanmataṅge [ā: śrīmanmaye ...ṭra].........ṭra viṣaye - prāyaścittamakurvāṇo mantrī vidhivilaṅghane [ā: valaṅghane] | siddhirbhṛśamavāpnoti [ā: siddhibhraṃśa] deśiko rogabhāk [ā: rodhabhāk] bhavet || iti athaitatkālavidhiḥ | āṣāḍheti tribhiḥ | āṣāḍhassoradṛśo [ā: āṣāḍharssora] uttarāyaṇāntimamāso mithunarāśiḥ | taduktaṃ niśvāsakārikāyāṃ - mādyamāsāditaḥ kṛtvā āṣāḍhāntena śobhane | vijñeyaṃ laukikaṃ [ā: laukikaṃ kāladakṣiṇāyanamuttamam](jñeyaṃ) kālaṃ dakṣiṇānayanamuttamam || iti | p. 88) māghādimāsānāṃ [ā: madhādimāsānāṃ] makārādi [ā: makarādi] saṃjñā ca tatraivoktā | yasmin [yāsminnṛśo sthito bhānurmadhamādi karoti saḥ | makaraḥ kumbhamīnau ca meṣaḷṣabhastathā ||] rāśye ṣaṇmāsādi kīrtitā | karkaṭassiṃhakanye ca kalāvṛścika eva [ā: mithatāḥ kathitaṣṣśco rāutha ṣṇmāsi kīrtidā |] ca | dhanuścaiva samākhyāto dakṣiṇe bhāskarāśrayaḥ || iti | tathā'yurvedavidbhirapi - māsairdve [ā: māsai.......khairmadhādyai] saṃkhyairmāghādyaiḥ kramāt | ṣaḍṛtatinaipaṇḍukairapi [ā: ṣaḍratati] - dvau dvau māghādimāsau syāddṛtutairayanantribhiḥ [ā: dṛtustaiśyanaṃ tribhiḥ] | ayane dve gatirudak dakṣiṇāsya [ā: dakṣiṇārkasya] vatsara || iti | cāndradṛśā tu śuklapratipadādika āṣāḍhanakṣatrayugapratipaurṇamāsi [ā: nakṣa.........yu.......yaurṇamāsi] madhye amāvāsyāṃ | taduktaṃ - puṣyayuktā paurṇamāsī pauṣī māseva yatra sā | nāmnā sa pauṣo māghadyāścaivamekādaśāḥ pare || iti | p. 89) amaraṃ - dattadarśāvadhi māsamaśānticāndraṃ sauraṃ tathā bhāskararāśī ca marādidhītaḥ [ā: dīdhītaḥ] | sa śekhare - meṣādisthe savitari yo yo darśaḥ pravartate | cāndro māsastadantaḥ sa caitrādika iti smṛtaḥ || iti | jyotiṣasaṅgrahe - ataścāndrāṣāḍhaḥ karkaṭasaurāṣāḍhastu mithunarāśiḥ | iti | parvamevopapāditaṃ | rāśimāsañca [ā: māsaṃ ca sauraṃ ca] saurañca dvau vijñeyau viśeṣataḥ | cāndreṇa vyavahārārthaṃ saureṇa śubhakarmasu || iti jyotirvidānaniyamāt | rogādivṛddhisaṃyuktaḥ pravāsī rājapīḍitā [ā: rājapīḍā tā] | uktamāse traye kuryāt sūtrārohaṇaṃ...........? || asau kanyāgate bhānau ja evā dakṣāṇunā yutaṃ | kuryātpavitrakaṃ śambhoḥ tulāyāṃ na kathañcana || iti | p. 90) śrīkālottare - uttamamadhyamattvenoktasyāṣāḍhādi māsatrayasya [ā: māsatrathasya ............pūrvatva] kāle pūrvattvakathanāttasmāt prāyaścittakaraṇavidhānācca saurāṣāḍhayoḥ pavitrārambhaṃ guravaḥ | tata āṣāḍhasaṃbandhinī āṣāḍhī saivādi caturdaśītyāṣāḍhacaturdaśyāṃ [ā: caturdaśī 'suklacaturdaśītyāṣāḍha] | atrātheti śabdārambhārthe vikalpārambhamaṅgalamiti kecit | atha śabdasyānantaryamabhipretyakāṣāḍhamāse śuklacaturdaśyanantaraṃ [ā: caturdaśyānantaraṃ] kṛtvā aṣṭamī saṃbhavettasyāḥ pavitrānnārambhaṇīyamityāhuḥ | tadayuktaṃ | āṣāḍhāditrayeṣveveti niyamatrayasya vakṣyamāṇatvāt | anyathā taccatuṣṭayaṃ syāt | kṛṣṇāṣṭamyāmapi pavitraṃ na(na)karaṇīyaṃ | tathoktaṃ vimalāvatyāṃ - āṣāḍhādyaṃ jyeṣṭhaṃ madhyamādhamaṃ kāryaṃ dvipakṣataḥ iti | bhojarājīye'pi - āṣāḍhaśravaṇabhādrapadānyatamamāsi sitāsitapakṣayoḥ ekasmin iti | p. 91) etena sauratvena śrutiṣu mithunakarkaṭasihmarāśiṣu āśāḍhādi trayeṣveveti niyamāt | tadardhamāsapavitrakaraṇaṃ niṣedhavidhiḥ niṣedha iti | bhadrādūrdhvaṃ [ā: ta........... ṣṭhita sidhānte] tadanuṣṭhitasiddhānte doṣabhāgbhavet - iti śruteḥ | ata eva kanyārāśau prāyaścitta pūrvameva karaṇīyaṃ pavitraṃ | tulāyāñca [ā: kalāyāṃ] na kathañcaneti | ṣaṭsahasrikāyāmuktaṃ - supta eva janārdana [ā: janārdana iti janārdanasvāyātmāktarakākaraṇaniṣedhāt] iti prāk tatkaraṇaniṣedhāt | tathā coktaṃ mohaśūrottare - mohādajñānato vā'pi aprasupte janārdane | pavitraṃ kārayedyastu sa pāpī pāpamohitaḥ || (iti) pāñcarātraṃ nirāhāro japet pañcāyutaṃ hara iti | tatsvāpakāsvadhimāsarahite vatsare mithunagatarāśau śukladvādaśī tadaśakte tu karkaṭakastaiḥ taduktaṃ syāt paraṃ gurubhiḥ | p. 92) dvādaśyeva stāraveṇa(ravau) mithunage nidrāṃ vidhatte hareḥ(riḥ) [ā: harestāṃ sāṃsyaiva karoti] tāṃ sāṃsyai karoti karkaṭakaravau meṣādi ṣaḍrāśiṣu | ekā'pi adhimāsatā [ā: adhimāsitia yadi haraṇasupte] yadi harau supte pavitrakriyā prāyaścittamathonyatheti viditaṃ śrīmanmohaśūrottare || iti | tathā - darśadvayaṃ bhavedyatra ravisaṅkrāntivarjitaṃ | adhimāsassa vijñeyo viṣṇusvapati karkaṭe [ā: karkaṭaka iti] || iti | śrīmohaśūrottare tathā - mithunastho yadā bhānuḥ amāvāsyā dvayaṃ spṛśet | dvirāṣāḍhassavijñeyo viṣṇusvapati karkaṭe || iti | darśadvayamatītyeva [ā: matīddhyeva] yadā saṅkramite ravim [ā: raviḥ] | malamāsassa vijñeyaḥ sarvakarmabahiṣkṛtaḥ || mādhavādiṣu ṣaṭsvekamāsī darśadvayaṃ yadā | dvirāṣāḍhaḥ sa vijñeyaśśete ca śrāvaṇe'cyutaḥ || iti ca p. 93) jyotiśśāstre [ā: jyotiśśāstre - pavitraṃ] ca | pavitraṃ vidadhītaiveti niyamastasyāḥ [ā: niyamastasyāvaśyakartavyatāṃ darśayati] āvāśyakartavyatā darśayati | tathoktaṃ śrīmatkiraṇe - niyamo'pi kriyāṅgatvāt kāryo doṣo'nyathā bhavet | iti | śrīmatpauṣkare - āpatvapi ca kartavyaṃ pañcarātraṃ trirātrikaṃ [ā: trirātrika iti] | iti | atrāpi vakṣyati - āṣāḍhāditraye daivādavidhāya pavitrakaṃ | lakṣadvayamarorasya [ā: maghorasya] japtvā cāndrāyaṇañcaret || iti śāstre śaivāgame | nanvatra trayeti [ā: tridheti] vaktavyaṃ niyamāntarasyāpi saṃbhavāt | tathoktaṃ mohaśūrottare - dīkṣādisthāpanañcaiva [ā: sthāpanaṃ caiva] pavitrādi śatakratoḥ ?| adhimāse na kurvīta yadicchecchubhamātmanaḥ || iti | tanna - vidhirūpaniyamāpekṣayā tridhetyuktaṃ na tu niṣedharūpaniyamāpekṣayā iti virodhaḥ | p. 94) ata evāṣāḍhādiṣvanyatamasminnadhimāsasaṃbhave āṣāḍhamāsādhimāse [ā: āṣāḍhamāsyadhimāse ca pavitrān] ca pavitraṃ nārambhaṇīya iti guravaḥ | etatsarvaṃ pavitrakanirṇaye'smadgurubhiḥ [ā: gurubhirvistareṇa] vistareṇa sādhitaṃ | atha pavitrasya nityanaimittikakāmyaprāyaścittākhyeṣu karmasu [ā: karmasu ka.... masmin] katamasminnantarbhāva iti nirūpayati | pratyahamiti - caturbhiḥ viṣṇusvāpādiniyatakālanimittayogataḥ kartavyatvānnaimittikaṃ [ā: naimittikantu niyata] nanu niyatakālatvānnaimittikamanupapannaṃ [ā: naimittikamityetadanupapannam] | avyāpterativyāpteśca [ā: avyāpteriti vyāpyaiśca] | tathāhi - aniyatakālasya dīkṣāderapi naimittikaśravaṇāt lakṣaṇasya | vyāptiśca - dīkṣā caiva pratiṣṭhā ca naimittikamiti dvidhā | iti | tathā prātarādiniyatakālakartavyānāṃ sandhyāvandanādīnāmapi naimittikatvaprasaṅgāt [ā: prasaṅgādativyāpti] | ativyāptiruddiṣṭaḥ | eta bodyamanavadhṛtāṃ(tāmabhi) hi prāyāṇāṃ nānyeṣāṃ tathā'pi sūtrāropaṇasya [ā: sūtrāropaṇasyā pratyabdamanu] pratyabdamanuṣṭheyatve'pi pratyahamanuṣṭhitāddaivasikādvā [ā: pratyahamanuṣṭheyatvādevasyakādvā] nityādvailakṣaṇyaṃ | sarvacchidraharattve'pi niyatakālatvāt | p. 95) niyatakālakartavyatvāt prāyaścittādvailakṣaṇyañcāsti | iti jñāpayituṃ naimittikamityucyate | na tu naimittikalakṣaṇayogāt [ā: naimittikalakṣaṇayogāt] naimittikamidaṃ [ā: naimitikamidanvidadheti dīkṣā] viṣayeti dīkṣāpratiṣṭhayoreva naimittikattva - niyamāt | tathā [ā: tathā ca vighnā] vighnāpahārapūrtyā ityanenāpi prāyaścittādasya [ā: prāyaścittādāsyā kāla] kāla iva phalato'pi vailakṣiṇyaṃ [ā: valakṣaṇaṃ] jñāpyate | taddhi vihitetarānācaraṇarūpasya [ā: vihitetarānacaraṇarupasya] karmaṇo'naṅkuraprasavatāmātrajanakama nattvetatpūrakaṃ [ā: nattvatattpūrakaṃ |] | idantu tadubhayajanakaṃ [ā: tadubhayajanakavārṣikānmucyate] vārṣikamucyate | kṛtyaviplavātpūraṇavidhe rityādiśravaṇāttataḥ prāyaścittādvailakṣaṇyameva kāmanānadhīnatvāt na kāmyamiti spaṣṭamevetyatra tad parāmarśaḥ | tataśca tato nityāṅgameva tadāhuḥ - pavitrāropaṇantu [ā: rohaṇaṃ tu] yat iti śrīkālottare - śrutervārṣikanityāṅgatve'pi pavitrasya nityādi sarvakarmacchidraharatvanibandhanapradhānajñāpanārthaṃ naimittikoktiḥ | na tu naimittikalakṣaṇayogāt | ata eva naimittikaśabdasya svārthakapratyayāntaṃ nimittatvameva naimittikāntatatvaṃ [ā: naimittikāntatatvaṃ] vārṣikanityāṅgānāṃ snānādīnāṃ [ā: svānādīnāṃ] madhye pritrasya prādhānyāt | p. 96) śambhoḥ pavitramāsādya pūrayedvārṣikaṃ vidhim [ā: vidhimmiti] | nidhanā(ma)parasso'pi niyamo [ā: nidhanāmaparasso'pi] guhyakāśrayaḥ || iti śrūteśca | eṣo'rtho asmadgurubhiḥ śrīmanmohaśūrottaravrataḥ | pavitrasvarūpanirūpaṇalakṣaṇañcāsmat [ā: cāsmat (tat iti vārṣikāṃ) ? devasi pavitreti tato vā veyaḥ ? |] pavitreti tato'vadheyaḥ | tataśca nityañceṣṭa sarveṣāṃ svakīya tīthyābhāve [ā: tithyābhāve] aṣṭamyāṃ caturdaśyāṃ vā pavitramāropaṇīyaṃ | tathoktaṃ ṣaṭsahasre - caturdaśyāṃ tathāṣṭamyāṃ [ā: athaṣṭhamūḍhāṃ sarva] sarvasādhāraṇaṃ hi tat | vārṣikāṃ devasikākhyabhedāt [ā: kaśyabhedā jñāpate] jñāpite | ataḥ pavitraṃ nityāṅgameva | tat dvividhaṃ daivasikaṃ vārṣikañceti daivasikāpekṣayā vārṣikaṃ pradhānañceti sidhaṃ | atha prasaṅgāt svātantryeṇa vahyadyādhārāṇāṃ pavitrāropaṇamiti niyamaḥ | patidvayena prasaṅgāt | kṛtādi yugacatuṣṭaye'pi pavitrasya prakṛtidravyaniyamaḥ | sauvarṇa nitya | anena vā śabdāt kaliyuge kārpāsajasyāsaṃbhave paṭādikamavagrāhyamiti sūcayati | p. 97) devarudraviṣaye muñjādikramata eva āha - yathā śaktiriti | kārpāsakḷptiprākāraḥ kṛntitamityekena [ā: kartitamityekena] | dvijakanyābhirityatra dvijaśabdo viśeṣasaṃskāraviṣayaḥ | tadabhāve traivarṇikaviṣayaśceti guravaḥ | kanyāśabdastu vidhavānivṛttipara eva | anyadapi sacchūdrakanyākṛntatamapi [ā: kṛttatamapi] śubhaṃ doṣarahitaṃ | tathoktaṃ ṣaṭsahasre - samajaṃ janayetpādaṃ dagdhaṃ rājabhayaṅkaram | mṛtyuracchannatantu syāt grathitaṃ gulmayuk tathā || iti | vā śabdasūcitānyapi prakṛtidravyāṇi vakti [ā: partīpaṭṭamityekena] | paṭṭamityekena kārpāse'bhāve paṭṭādīnāṃ sarvaviṣayatvaṃ | paṭṭalakṣaṇamadhostu [ā: paṭṭakṣauptaryastu] sādhakaviṣayatvena prāśastyaṃ | tathā darbhasya yati viṣayatvena śeṣaṃ daridraviṣayaṃ | tantūnāmadhidevānāha - praṇava ityekena | sarvadevā viśvedevā vinyasyā iti śeṣaḥ | pavitrakaraṇe sūtrasaṃkhyāvikalpānāha aṣṭottaraśateneti | p. 98) pādonadvayenetthaṃ trīṇītyatra tritvamekatvamityukte sahaiva na tu vyatirekeṇa caturthaṃ sarvadaivatamiti vakṣyamāṇatvāt | ekatra trayaṃ valayākāraṃ kartavyamityuktaṃ mohaśūrottare - kartavyaṃ valayākāraṃ pavitratritayaṃ hara | iti | ratnajādi [ā: ratnajātiviṣayametaditi vakṣyati |] tritayamiti vakṣyati | tathoktaṃ mohaśūrottare - aṣṭottaraśataiḥ kuryāt sthaṇḍilādau pavitrakam | tasyārdhena tadardhena yathā lābhena vāhana [ā: vāhana] | iti | sthaṇḍile calaliṅge ca svayambhuvi tathiva ca | ...ṝau hādau niyame nāsti yathā pūrvamudāhṛtam || iti ca | atrottamādi bhedenāṣṭottarādi vikalpaḥ | tathoktaṃ jñānaratnāvalyāṃ - aṣṭottaraśatenāgre madhyamaṃ [ā: madhyamā syāttadardhakam] syāttadardhakam | kanyasaṃ saptaviṃśatyā || iti | p. 99) ekāśītyādi cātra tathaiva pakṣāntaraṃ | kecittu pīṭhaprāsādabhedabhinneṣu bāṇādiṣu mumukṣaviṣayametaditi | taduktaṃ śrīmanmaye........vidhānyāṃ [ā: śrīma......ye dhavidhayāṃ kalā ?] kalāsaṃkhyāmadhyānāṃ varṇalakṣitājjyeṣṭhānāṃ [ā: jyeṣṭhānāṃ padasaṃkhyātāstantavastu mu] khyātāstantavaḥ mumukṣavaḥ iti | atra pañcāśatānveti | padaḥ [ā: ekāśītyetadanantara] ekāśītyā tadanantarayojanīyam | eṣāṃ trayāṇāṃ kaṅkaṇānāṃ granthisaṃkhyā tadanantarālāni pratyekantu [ā: pratye(kaṃ)tulyaprāmāṇyāṇyeva] pramāṇyeva kāryāṇītyāha tulyeti padena [ā: pādena] | athaiṣāṃ vistāramānabhedānāha - dvādaśetyekenātra dvādaśāṅgulādi caturaṅgulāntaṃ vikalpamuttamādibhedena sthaṇḍilādiviṣayaṃ liṅgavistāramānāniti prathutaravāṇādiviṣayam [ā: prathatara] | atha gaṅgāvatāranirmāṇamāhatathetyekena | tathā śabdaḥ kaṅkaṇagatasūtrasaṃkhyā parāmarśakaḥ | piṇḍikāsparśapiṇḍikāntāvalambi | taduktaṃ piṅgalamata ṭīkāyāḥ nārāyaṇakaṇṭhena - pīthāntaṃ pīṭhavyāpīti | etaduktaṃ bhavati | p. 100) pīṭhasyāvadhiryāvat tāvaddairghyamityarthaḥ | śrīmatkiraṇe'pi śobhārthaṃ lambanaṃ kāryaṃ yathā śobhā tathā bhavet | iti | etaddrāṣṭrabāṇādiviṣayaṃ [ā: etaddrāṣṭa] vakṣyamāṇaghaṭitalliṅgaviṣayaṃ ca trayeṣu | yathoktaṃ - granthiṣu tadanantarānuguṇapramāṇamarthāt siddhamiti | noktamācāryaiḥ | sthaṇḍilādau tu viśeṣaḥ | ṣaṭsahasrikāyāmuktaṃ | yathā - liṅgamānena saṅkalpaṃ pavitraṃ sthaṇḍile tathā | citravaigandhaliṅge tu tadvattātkālike hitaṃ || kalaśe vā jale vahnau hastamātraṃ prakalpayet | iti | sārvadaivataṃ sarvadevatādhiṣṭhitaṃ | tatra sarvadevatā paraśiva [ā: paramaśiva] eva | brahmādīnāntu ekatva [ā: ekatattvapatitvena] patitvena sarvapatitvānupapatteḥ | yadvā liṅgādyadhikaraṇanyastatatvatatveśvaramūrtimūrtīśvarādīnāṃ sarveṣāṃ devatānāṃ prīṇanahetutvāt sārvadaivataṃ | p. 101) atisundaraṃ svānuguṇagranthi tadānantarālakaraṇātiśayaśobhanaṃ [ā: kāraṇātiśaya] | sūtrakṣālanādiṣu mantravidhiḥ - ratnetyekena [ā: raktetyekena] gairikaṃ ratnadhātu [ā: raktadhātu rañjediti] | raṇediti padaṃ raja rāga iti dhātu niṣpannaṃ | na tu rañja rāga iti | tasya nirjhīkaraṇatvāt [ā: rnijha karaṇatvāt] | yaduktamanekavikaraṇadhātuvyākhyāne - rajate rañjanītyevaṃ [ā: raṃdhanītyevaṃ] rajyate rajatītyapi [ā: rajyatītyāpi] rāgāarthe śabdatorityatra granthi niṣpannādyamaṇḍanaṃ [ā: granthiṃ niṣpādyamaṇḍanam |] bhāvyaṃ | taduktaṃ śrī mohaśūrottare - granthisthāne tataḥ śukrapavitraṃ maṇḍayetsudhīḥ | atha granthisaṃkhyāṃ tadantarāle [ā: tadantarāllmānam] mānaṃ taddevatāñca vakti granthayantṛbhiḥ [ā: granthayatṛbhiḥ] tantusaṃkhyā'tra - granthibhirdaśabhiryuktaṃ navabhirvā samāntaraṃ | iti | śāstrāntaroktā nava saṃkhyaiva vivakṣitāḥ | śrīmatkiraṇādyuktaḥ saptaviṃśatyādi sūtrasamānasaṃkhyāya svadhikā cetyatra vakṣyamāṇatvādantaraṃ granthīnāmantarālaṃ tattanmānānuguṇyena va p. 102) ekatra dvitri caturaṅgulaṃ kartavyamiti [ā: kartavyaṃ atyantā] | atyantādhikamāne nyūnamāne tu śobhānuguṇamuktatvāt | adhikānyūnaṃ [ā: adhikānnyūnaṃ] vyāntarālaṃ kāryamiti vā śabdārthaḥ | sarvato mukhityasmādanantarameyāśśaktayo daśa granthiṣu devatātvena krameṇa nyastvā ityadhyāhāryaṃ | granthinavakapakṣe'pi prakṛtyādi manonmanyantaśaktaya eva nyastavyāḥ | kecittu vāmādi śaktayo nyastavyā iti | gaṇaśabdastu adhikapakṣe tu prakṛtyādi śaktaya eva yathāsaṃbhavamāvṛtyānyasanīyāḥ [ā: bhavamāvṛtya nyatha ratanīyāḥ] yadvā kevalamavaśiṣṭagranthiṣu vyāpakatvena sarvatomukhi - nyasanīyā | tasyāḥ sarvato mukhatvādeva sarvādhiṣṭhātṛtvasiddheḥ | taduktaṃ sarvajñānottare - niṣkalasthāpanā [ā: niṣkalasthā parāśaktiḥ] śaktiracintyā sarvatomukhī | susūkṣmā nirmalā nityā'nantā nirvāṇadāyini || sā vijṛmbhati tattveṣu sarvatatveṣu caiva hi | tayā dhṛtaṃ jagatsarvaṃ ekayānekarūpayā [ā: rūpakṣā |? nuti adhikā veti] || iti | p. 103) adhikā veti daśasaṃkhyāto'dhikā prāguktasaptaviṃśatyādisūtrasamānasaṃkhyā granthayaḥ kāryāḥ | taduktaṃ śrīmatkiraṇe - yāvatsūtrakḷptissyāttāvatkalpaneti [ā: tāvadgranthivikalpaneti] | samā iti pavitracatuṣṭaye'pi granthisamānasaṃkhyā iti kecit | gurvastvevamāhuḥ | tatvatraye granthayassamāḥ | te [ā: kecidrāviṣṭha] cidgāviṣṭhabāṇādiliṅgaviṣayasūtrakḷptānusāreṇa [ā: liṅgaviṣaye sūtra] yathā śobhaṃ kāryaṃ | taditaraviṣaye [ā: taditaraliṅgavidhye ca yathāśobhamuktāntarālakā daśasaṃkhyā granthayaḥ] yathā śobhaṃ muktāntarālekādaśa saṃkhyā granthayaḥ kāryā | taduktaṃ śrīmanmṛgendre - pūjā prarocanaṃ mūrdhni trayaṃ tatvatrayātmakaṃ | tadiṣṭagranthisaṃkhyātaṃ [ā: saṃghātā śobhikāryaṃ vipaścitā iti] śobhakāryaṃ vipaścitā || iti | gaṅgāvatāre tu sūtrakḷptānusāreṇa [ā: kḷptyāśāreṇa] yathāśobhaṃ kāryaṃ | taduktaṃ śrīmanmṛgendre - granthayastantu saṃkhyātā teṣu ādipralambiṣu iti p. 104) tatra ratnajātaṃ veteṣvanyatamaprakāreṇa [ā: vetānna?nyatamaṃ prakāreṇa] pavitraṃ kāryamityāha - ratnajetyekena | taduktaṃ [ā: taduktaṃ pavitracaṇḍeśādīnāmiti daśa] caṇḍeśādīnāmapi daśaścaṇḍetyekena | sūtrasaṃpādya [ā: sūtraṃ saṃpādya vinija] nijamūrttyādāvekameva kāryamiti niyamayati | nijetyekena | aṅgādiṣu hṛdayādiṣu | ghaṭitaliṅgaviṣaye pavitrakaraṇamāha - dṛsteti dvābhyāṃ | sūtrakramātpāṭhe aṣṭāviṃśatyādi sūtrasaṃkhyākrameṇa samasaṃkhyā granthayaḥ kāryā | hastaliṅgavistārāsamamiti kaṅkaṇa viṣayameva | gaṅgāvatāramānasyāpi piṇḍikāsvaśīti pūrvamevoktatvāt na parāmarśaṃ | tadgranthisaṃkhyā ca śrīmohaśūrottare krameṇaiva [ā: krameṇa pañcāśat] pañcāśatprabhṛti catuṣṭayahrāse aṣṭādaśāntaṃ granthayaḥ kāryā ityāhuḥ | bindurvāṇaṃ [ā: bindurghāṇaṃ] samārabhya yāvatsyānnāgacandrakam | yugahrāsātsamākhyātā [ā: yugaṃ] granthayassurasattama || śreṣṭhādikanyasaḥ prānte pavitre sārvadaivata | iti p.105) aṣṭādaśagranthikaraṇaprakāraścoktao'nyatra yathā bhāgaṃ - gaṅgāvatārasaṃjñe tu yathā granthicatuṣṭayaṃ | vitastyantaramānena punaḥ kuryāccatuṣṭayaṃ || evaṃ [ā: eva *? mā] samāpyatve ? yāvadgranthidvayayutaṃ punaḥ | iti | evamanena krameṇa ūrdhvamapi granthyādighaṭanaṃ buddhyānusandhāya kāryaṃ | etatsarvadevatāḥ prāsādamantragata ṣoḍaśa kalāḥ śivaśaktibhyāṃ saha nyastavyā iti kecit | tābhyāṃ saha śaśinyādayo nyastavyā ityapare | kalā - śaśinī śākinī lakṣmī kāminī ca prabhā tathā | puṣpiṇī subhagā caiva subhagā varadā tathā || āśvāsiśāyinī [ā: āśvādhiśāyinī] vidyā mohinī ca pramohinī | vikāriṇī [ā: vikaraṇī] tathā saumyā amṛtā ṣoḍaśī kalā || iti | dviviṃśatyādi [ā: dvāviṃśatyādiḍu(ṣu?) etā] tu etā eva kalā [ā: kalāvṛtyā ekadeśenākārtsnyenā yathāyogaṃ] vyāhṛtyā ekādeśena kārtsnyena yathāyogaṃ nyasanīyāḥ | p. 106) kecittu - aṣṭādi nava vikalpeṣu tattadgranthisaṃkhyānurūpaṃ pañcāśadvarṇāstadabhimānine raktaṃ vā nyasanīyāḥ [ā: nyasanīyā gṛhṇanti] gṛhṇanti | yuktādāvapyevameva kāryamiti pṛthagjanoktamācāryaiḥ | taduktaṃ ṣaṭsahasrikādau - evañca vyaktaliṅgeṣu yathā'vyakte tathā hitaṃ | iti | vidyāpīṭhe [ā: śṛṅgapṛṣṭhānamṛgaṃ vṛṣe] pratiprāntaṃ śṛṅgapṛṣṭhānaṃ mṛgaṃ vṛṣe | ? ravitantusamagranthi kartavyaṃ sarvatatvagam [ā: gamiti | athādhivāsācca] || iti | adhivāsācca maṇṭapapūjāvidhimabhidhātuṃ tatpūrvakaraṇīyānāha - saptamyeti dvayena | naimittikamiti pavitrārohaṇaṃ nimittena kartavyaṃ | taduktaṃ jñānaratnāvalī [ā: jñānaratnāvalyāṃ - pavitrārohaṇe kāryā vā saṃdhātaṃ nimittataḥ |] kākuḥ - pavitrārohaṇe kāryā yā sandhyānaṃ nimittataḥ | tena naimittikī proktā na naimittikakarmataḥ || iti | nityāṃ sandhyāṃ vidhāya paścānnaimittikī sandhyāmācaredityarthaḥ | p. 107) kāle hi karma codyate na karmaṇi kāla iti nyāyena sāyantanakāla eva nityasandhyāsamanantara pavitrādhivāsārthaṃ punarapi sandhyāvandanaṃ kāryametadvidhisāmarthyādeva tarpaṇasyāpi siddhau punarviśeṣagrahaṇaṃ śrīmanmṛgendrādyutraṃ [ā: mṛgendradyuktā vistāra] vistāradyotanāya | yathā - tataśca punarācamya pāṇḍugrahaṇe [ā: pāṇḍagrahaṇe] guṇottamam | brahmādipañcakaṃ sarvān vidyāvidyeśvarānapi || caturthyantābhidhānena svāhā prāktena tarpayet | tato yajñopavītena munīn karṇāvalambinā [ā: kaṇṭhāvalāmbinā] || sanakādīn sa bhṛgvādīn sa gotrapravarādhipān | kaniṣṭhāmūlamārgeṇa bhūtādīn parvasandhibhiḥ || tathā'pasavyena pitṛn sa [ā: sapatnīkān] paṅktimān pitāmahān | pumāṃścaiva [ā: pūrvāṃśca guruneva] guruneva śodhakān bodhakān parān || bhrātṝn sakhīnupādhyāyān sa mātāmahamātulān | svadhānte nābhidhānena tīvrāntena [ā: mati prāntena] madhyamāt || iti | p.108) atra bhuḥ parigrahaprakāraṃ pratiṣṭhāprakaraṇe darśayiṣyāmaḥ | sūtra iti maṇḍalaṃ kumbhasūryapūjākuṇḍasthābhivyaktaye dvibhājite | tathoktaṃ śrīmatkiraṇe - caturaśrasamaṃ kuryādviṣamaṃ yāgamaṇṭapam | navastridaśahastaṃ vā tathā saptadaśātmakam || ekaviṃśatihastaṃ (vā) saptahastamathāpi vā | pūrvottaragataissūktaiḥ vibhajya nava bhāgikam || ityādi | tatassūryārcanaṃ vāstunāthaṃ gate tatpade kāryamiti pūjāyāmuktaṃ | atha dvāratatpālādyarcanaṃ | ācāmyetyādi pūjayedityantena | nityavaddvārapālau gaṇapatyādeḥ paścāt pūjyagaṅgādeśca grahaṇaṃ | nityavatpādasāmārthyādevāsya vāstunāthaṃ pūjataḥ pūrvakaraṇīyattvenoktamastrārcanamapi siddhamitijñeyaṃ | śivahastakaraṇātpūrvaṃ kartavyānāha - bhūtaśuddhamityekena | atra bhūtaśuddhyantayāgamapyupalakṣayati svaśiraḥ prokṣaṇādikamityādi śabdena p. 109) svātmapūjāmantraśuddhipañcagavyajñānakhaḍgakīraṇābhimantraṇāni vivakṣitāni | śivahastakaraṇaṃ tadadhiropaṇañca vakti darbhetyekena | atra hṛdādibhiriti padaṃ āsanamūrtimūlāṅgavācakamiti pūrvameva darśitam | atha śivabhāvanā śiva ityekena | ādi sarvajña ādiścāsau sarveṣāmanantādīnāṃ guruṇāṃ sarvajñaśceti ityādi sarvajñaḥ | yadāhuḥ - sa pūrveṣāmapi guruḥ kālenānavacchedāt iti | atha maṇṭapasaṃskāraḥ | nai-ṛtamiti pādordhyānadvayena | tadanantarakaraṇīyānāhavikṣipyetyādi pūjayedityantena vāstugīrvāṇānīti | bahubacananirdeśādekaikaśa samudāyena vā pūjayediti kecit | sarvavāstudevatā sahitaṃ tadadhipaṃ brahmāṇameva pūjayediti guravaḥ | pūrvavannityāṅgavāstupūjanamuktaṃ | idānīntu naimittikamiti bhedaḥ | śivakumbhavardhanīpūjāṃ tat tat pāte karalokapādapūjayeha vakti pūjayeti | p. 110) paścimeti saptabhiḥ viṣṇubrahmāvasānakāniti viṣṇubrahmāṇau avasānakau yeṣānte tathā ye te tu niratiśayoryathākramamuttaradakṣiṇayoḥ pūjāṃ ityuktaṃ | brahmaṇā vartayetpadmaṃ īśendrāntarayorlikhet | kṛpāṇapāśayorantare sudarśanaṃ harellikhet || iti | ghaṭasya pṛṣṭhatayā'gragāmīti | yadā'nugantuṃ sevituṃ śīlamasyā iti ghaṭapṛṣṭhānugāminī | vāmata iti | atra vāmabhāga kumbhasya paścimābhimukhenoktatvāt dakṣiṇadigbhāga eva saṃgrāhake | ādhāraśaktyādisampūrṇā sā ke ata eva sthirāsanamityuktā ca | cālanātpūrvaṃ pūjitasyāsanasya calāsanamiti siddhaṃ | atra bhagaliṅgasaṃyogeti kartavyā | dīkṣāyāṃ vakṣyati | bodhāsi nivedane tu brahmaśambhurukto viśeṣaḥ kāryaṃ | yathā - yajñasyāsya patistvaṃ hi mūrtireṣā tavācalā | eṣa te jñānanistriṃśattadgṛhāṇa svamāyudhaṃ || iti | p. 111) rakṣāvijñāpanasyoktaṃ dīkṣāyāṃ yathedamiti | athāvighnārthaṃ gaṇeśapūjāvidhiḥ | gaṇeśamityekena gurupūjā vā ākṣipyate | aiśānyāmityekena | atraiva gandhapavitrāropaṇāvasare vināyakamabhyarcya gurupādāmbuje tataḥ iti vakṣyamāṇatvāt | atra śivayāge samārabdhe śivaḥ pañcāṃśakasthitaḥ | iti | kumbhasthaḥ karkarīsthaśca | vahnisthaḥ | sthaṇḍilasthitaḥ | deśikasthaśca sarvoyaṃ pāśamocaka raḥ smṛtaḥ || iti ca śrīmatparākhye | śrūtibalāt - vahnikuṇḍārcitaṃ devaṃ maṇḍalābhyarcite śive | nāḍīsandhānarūpeṇa vidhinā yojayettataḥ || iti | gandhapavitrānantaraṃ vakṣyamāṇatvācca | iṣṭaliṅgasamārādhanātpūrvaṃ maṇḍale sthaṇḍile'pi vā śivaḥ pūjya iti guravaḥ | p. 112) yatheṣṭaliṅgārcanavidhiḥ | pañcāmṛtetyekena tadanantarakaraṇīyānāha - kṛtveti | dvābhyāmatra carukaraṇetikartavyatā dīkṣāyāṃ avadheyā | datvā bhāgaṃ śivāgnibhyāmityatrāyamanuṣṭhānakramaḥ | śivāgnau śivakumbhasya śeṣaṃ teṣāṃ tathātmanaḥ || iti kiraṇa śruteḥ | śivakumbhādibhyo'pi nivedyatvāt śivāya kalpitaṃ bhāgaṃ pañcadhā vibhajya kalaśakarkarī sveṣṭaliṅgādhikaraṇasthāya śivāya datvā śeṣāṃ vratāṃganivedanakāle nivedanīyāṃ | tathāgnyarthaṃ bhāgaṃ pañcadhā vibhajya ekaṃ dadyāt | kumbhasthaṇḍile hṛdāṇunā saṃvibhajyātmaśiṣyayoḥ nidhāpayediti parākhyaśruteśca | tatasthālīṃ nyasya ca nivedanānantaraṃ bhuktvā dvitīyalīnatvāt | parākhya śruteśca - tatasthālīgataṃ tredhā darbheṇa vibhajeccarum | tadekaṃ bhāgamādāya pātre saṃpūjitaṃ hṛdā || śambhave sthaṇḍilasthāya dadyātkumbhasthitāya ca | p. 113) karkaristhāya cāstrāya bhāgadvitrāvasau paraṃ | sruveṇa juhuyādvidvān śivāyānumate manāk || hutaśeṣaṃ punasthālyāṃ nidhāyāghaṭṭayeddhṛdā | iti | iti mṛgendre śruteśca śivakumbhādibhyo'pi nivedayeta | śivāyakalpitaṃ bhāgaṃ pañcadhā vibhajya karkarī maṇḍalasveṣṭaliṅgādhikaraṇasthāya śivāya datvā śeṣaṃ vratāṅganiyamanakāle nivedanīyaṃ | tathāgnyarthabhāgaṃ caturdhā vibhajya ekaṃ bhāgaṃ nivedanasya carunivedanānantaraṃ hutvā dvitīyo'ntarbaliṃ datvā tṛtīyamagnau pavitrāropaṇakāle hutvā tacca datvā turyeṇa balirdeyaḥ | deyamiti navabhiḥ āgneyādidikṣu deyānāṃ dravyāṇāṃ mantrāstaddik pūjā hṛdayāyaiva | etaduktaṃ mṛgendrapaddhatau - tattaddiksthita mantreṇa pūrvato dantadhāvanaṃ ityādi | catussamamiti | catvāri samānīya yasmin sadā yet ? p.114) catussamantāni catvāri candanādidravyāṇyuktamasya asmadgurubhiḥ | mṛgendrapaddhatau - candanāgarukarpūrakuṅkumāni ca māruta | iti | sānugandhādikamiti | hastodvartanamukhavāsādisahitaṃ tatpuruṣaṃ deyamiti | dantadhāvanamṛdbhasmajalagavyahomadravyadaṇḍākṣasūtrādikavratopayogi dravyajātaṃ vratāṅgaṃ vratavṛddhaye deyam | rocanākuṅkumatāmbūlādi bhogāṅgabhogavṛddhaye deyaṃ | kiñcānyatra tasyopayujyate nyaset | tatpunaḥ sarvaṃ yathā samānavibhāgavaditi mṛgendraśruteḥ | atha pavitrādhivāsanetikartavyatā pavitrāṇīti tribhiḥ saṃvatsarātmakamiti saṃvatsarapavitrāropaṇa divasāt prabhṛtyadya yāvatsa kālāḥ saṃvatsaraḥ sarvātmanā śarīramadhiṣṭheyatvena yasyā'sau saṃvatsarātmakaḥ | sākṣiṇāṃ saṃvatsarāṇāṃ sarvakṛtyānāṃ goptāraṃ tatphalānāmapyayaṃ paripūrṇaṃ tadadhiṣṭheyamiti paripūrṇamapi p. 115) devasya gandhapavitrāropaṇārthaṃ tatpūrvakaraṇīyānāha ye tu ṣaṭcaturbhiḥ ito'trasyāpi grahaṇaṃ siddhaṃ | tasyāpi tatphalatvāt praveśānantarameva taddevamityartha siddhatvāt | na tathā nirdeśaḥ | brahmaṇe'pīti | api śabdāt tadanantarapūjitā mahālakṣmyā api saṃgrahaḥ | vighnavināyakamabhyarcayati | ttvadājñayā avighnametatkarma bhavediti prokṣyagurupādāmbuje | tata ityanantaraṃ paṅktigurubhyopyevameva kathyatāmityarthaḥ | asminnavasare maṇḍaleśasyāpi pavitramāropaṇīyamiti guruvaḥ | atha devasya pavitrāropaṇaprakāraḥ atheti saptabhiḥ sarvauṣadhiliptamiti | taduktañca mohaśūrottare - murā māṃsivacākuṣṭhaśaileyaṃ rajanīdvayaṃ | musalīcaiva muñca......ṣarvauṣadhigaṇasmṛtaḥ || iti | mānonmānavivarjitamiti vistāraśca yonidharahitaṃ yathā lābhaṃ vistāradairghyamityarthaḥ | alpatantukamiti p.116) tattadadhikāreṇārcitapavitragataṃ tantusaṃkhyāhīnatantuyuktaṃ | caturvargaphalopāyamiti dharmārthakāmamokṣopāyam | āmantriṇaṃ pavitrakamiti | āmantriṇamityatra padaśabdopalakṣyavācakaṃ | yathā hi amaraḥ dattaḥ - padaṃ vyavasiti trāṇasthānalakṣmāṅghrivastuṣu | ityamaraḥ | āmantraṇaṃ dyā tat vākya samūhātakaṃ mamatraṃ pāṭhādityarthaḥ | taduktaṃ maye - paṭhet mantrottamaṃ vidvān āmantraṇapadātmakaṃ iti omiti mantradīpanārthaṃ samastavidhi (vadvi) puraṇeśasarvakriyāvyatikaraparipūrṇākṣamaṃ prabhāviti pāṭhe yajñaṃ pratisvāminniti vyākhyeyaṃ | ttvadicchāvāptikārakaḥ tvadīyājñayā labdhopakaraṇamāmantrayāmi | viśeṣasaparyāgrahaṇāyānujñāpayāmi | yacchrūyate - āvāhanaṃ na sannidhyai pūjānujñaptaye'nvaham | iti | p. 117) tatsiddhaṃ pavitramākhyamiti karmaphalaniṣpattim | athaveti āmantraṇaprakārāntaram | niyamamiti vratāvadhe niyamam | śivāntaṃ dvādaśāntāvadhi | śivāyāṅgasahitayā tatsāhityenārcanasya uktatvāt | aṅgeṣu saptaketyuktatvācca | gandhapavitrānantarakaraṇīyānāha - japamityardhena | agnyadhikaraṇe'pi tatkriyāmāha - hutvetityarthena ca mārajyarthamapi bhaktasya caro aṃśamiti prāguktaṃ pavitraśivāgnaya ityetallakṣaṇāya tadadhikaraṇāya śivāyeti vyākhyeyaṃ | yacchrūyate - ādhāre kāraṇe kārye samīpe copakārake | iti | vakṣyati ca - pāvakasthe śivepyevam | iti | atha balividhānā tata ityādi jagura ityantena | bahirbalimityetadantarbalerapyupalakṣaṇam | p.118) antarbaliṃ pavitrañca rudrādibhyo nivedayet | iti vakṣyamāṇatvāt | kecittu dvayorbalyorapi tantreṇa nidhānamiti vyācakṣate | asminpakṣe bahiridaṃ kuṇḍānmaṇḍapācceti vyākhyeyaṃ | eṣāṃ gandhapavitramapi deyamityarthaḥ siddham | anantarakaraṇīyānāha - samācamyetyekena | homamityatra mūlenāṣṭottaraśatamityetadadhyāhāryam | nyūnādidoṣamokṣāya mūlenāṣṭottaraṃ śatam iti | śiṣyādhivāsāvasāne vakṣyamāṇatvāt | pūrṇānantaramācamanādi pūrvavadupatiṣṭhate | iti vyāhṛti homañca ityatra ca śabdena sūcayati | rodhānantarakaraṇīyānāha - vahnītyekena śivasya vahnito'pi maṇḍale viśeṣāvasthānaṃ bhavedityarthaḥ | havirādānarūpasya prayojanasya tadānīmabhāvāt sāmānyāvasthānameva tatra tadānīṃ syāditi tātparyam | atha sapātasaṃskṛtyasya pavitrasya saṃskārānantaraṃ rakṣaṇañcāha - p.119) pūta ityādi caturbhiḥ susaṅkaṭavacanaṃ | jagadīśāya kumbhasthāya kalaśe yajña rakṣaka iti vakṣyamāṇatvāt | atha vidyā gurupūjā | pūjita ityekena tadanantarakaraṇīyānāha - nirgatyeti tribhiḥ | pavitrādhivāsavidhiḥ | evaṃ pavitrādhivāsanamuktvā nirantaradivase pavitrāropaṇāt | karaṇīyānāha - atheti pañcabhiḥ kṛtasandhyārcanaḥ kṛtasandhyāvandanaḥ | visṛjedityetadaṣṭapuṣpikā pūjā vakṣyati tṛtīyadine aṣṭapuṣpikayā devaṃ pūjayitvā visarjayet iti | nityāhnikadvayaṃ prātarmadhyāhnikakṛtadvayam | atra pūjāyāṃ pavitradānasamaye gandhapavitramapi deyamiti guravaḥ | asmindine tu pūrvadinavannaimittikaṃ sandhyāvandanaṃ viśeṣatarpaṇañca kuryācchive maṇḍalasthe sveṣṭaliṅgasthe ca | maṇṭapasthiteti devānāṃ pavitrārohaṇavidhiḥ | pavitramapi dvābhyāṃ dvārapālāni dvārāṇi tatpāalāśceti dvārapālāḥ te ādayoriti samāsadvayena dvāratatpālavāstulakṣmīnāṃ grahaṇam | śabdānmaṇḍaleśe ca sannidhāne agre dakṣiṇa bhāga iti yāvat | p.120) deva dakṣiṇadigbhāge sanniviṣṭaḥ sukhāsanaḥ || iti prāgevoktatvāt | ata eva dakṣasya dakṣiṇābhimukhatvapakṣa evābhimato'syācāryasyeti guravaḥ | athavā'sya pavitrāropaṇeti kartavyatā pavitrādikamityādi datvā gaṅgāvatārakamityantena | atha vratabhogāṅgadravyanivedanānantaram | tathoktaṃ śrīmanmṛgendre - yathā vibhavataḥ pūjāṃ kuryānnityādanantaram | dantadhāvanasadbhasma mṛddhātriphalapāvanān || aindrādi śaṃkarāntāsu dikṣu pātreṣu vinyaset | iti | śrīmanmaye - nyaste ca dantakāṣṭhādau yathāsthānaṃ gurūttamaḥ | iti | atra dravyanivedane jalakuṅkumapañcagavyatāmbūlacaravo nūtanā eva deyāḥ | itarāṇi pūrvadinadattānyeva | kālātmakaṃ kuṭilavanimeṣa - kāṣṭhakalāmuhūrtaghaṭikāyāmahorātrapakṣa - p.121) māsa-ṛtu - ttvayana - saṃvatsara - yugamanvantara - kalpamahākalpākhyāṣṭādaśāvayavaḥ kāla ātmā śarīranityādhiṣṭheyatvena yasya tam | māmake vidhau madīye vyāpāre | yatklaṣṭam tatkṛtaṃ asaṃpūrṇamanuṣṭhitam | yacca samutsṛṣṭaṃ ajñānādinā yatkiñcana karma saṃskāramupekṣya kṛtaṃ yattyacca vā hṛdā kāryavaśāt buddhipūrvamavyagratayā vā svāvasara....pi kṛtyakṛtaṃ yacca vā śubham | vittaśāṭhyena kṛtaṃ duṣkṛtamapi prāyaści(ttā) bhāvākalpajjayā (bhāvālaptvayā vā ?) vā gopitaṃ tattkvaciddraṣṭākarmakliṣṭamastu asatkṛtaṃ puṣṭamastu sṛṣṭahṛtaguptānāṃ tantreṇābhidhānaṃ sarveṣāmasakṛt kṛtatvāviśeṣāt | sarvātmanā ātmatatvādirūpatvena sarvavyāpakatvena sarvapūrakeṇeti yāvat | amunā pavitreṇa kṛṣṭādyupalakṣitasarvakarmacchidrāṇi pūraya pūraya | makho yāgaḥ vrataṃ kṛṣṇāṣṭamyādi niyamaḥ akrodhādayaḥ svayaṃ kalpitau vā | teṣāmīśvaraḥ tasmai | svāhetyatra svaśabdaṃ svātmavāci | vikirasāmānyāni bruyāt | dhānyādāharaṇavācakaḥ | ataḥ svātmanāmāharāmīti nivedayāmītyarthaḥ | p. 122) taduktamabhiyuktaiḥ - ātmo vyatāṃ brahmaṇā cātmano'nyaṃ namasyatastvāmadhihastāsti | iti | ātmatatvantu māyāntamiti bahuśaḥ śrutermantravyāptermāyāntatatvavacanāccātra prkṛtiśabdena śuddhādhvanaḥ paraṃ prakṛtirmāyocyate iti guravaḥ | kṣityādi māyāntādhvāṃśavyāpakamātmatatvamiti bhāvaḥ | atra sarvatra saptamīnimittārthe kecittu adhikaraṇārthairvā saptamī | tatrattvadhiṣṭhātāraṃ śivamityadhyāhṛtya vyākhyeyamiti bhaṇanti | padmayoninā brahmaṇā eṣa brahmā śrīmatkiraṇādyuktavat śuddhādhvāvyavasthitaḥ śuddha eva na tu prākṛtā iti kecit | aṇuśaktiśambhubhedena mantramantreśvarāṇāmiva kāraṇyośakānāmapi trividhatvāt | brahmādyadhiṣṭhānayuktaśivaśaktiviśeṣā evātra brahmādiśabdoddhṛtā iti guravaḥ | taduktaṃ śrīmatparākhye - eko vā nāmabhirbhedaiḥ pañcadhā saptavasthitaḥ | iti | p. 123) māyāntaṃ atra māyāśadena tatrādhvavaddyotikāmūlamanugatā kalocyate | vidyānta iti | śrīmanmṛgendrādāvapi īśvaratattvasya śuddhavidyāyāmantarbhāvaśravaṇāt | īśvarāntaṃ samuccāryeti liṅgena cātra lakṣaṇayā vidyāśabdena īśvaratattvaṃ vivakṣitaṃ | tattvādhvāṃśakavyāpakaṃ vidyātatvamityāśayaḥ | tadadhiṣṭhātāraṃ śivaṃ dhyātvā īśvarāntādhvanordyotakavaśānmantramuccārya liṅgamūrdhni pavitramāropayet | śivānta iti śivaśaktiḥ | antamavadhiḥ yasya tattathā | śaktitattvāntādhvavyāpakaṃ śivatatvamiti yāvat | tasminnadhiṣṭhātāraṃ śivaṃ dhyātvā tasmai | sadāśivāntadyotakā nādakalāntamuccārya pavitrakaṃ dadyāt | prātisvīkaraṇādhiṣṭhitaṃ tattvāṃśatattvādhvāṃśavyāpakatatvatrayādhiṣṭhānayuktāya śivāya pūjanamuktvā'dhunā sāmastveva sarvatattvādhiṣṭhātṛtayā'vasthitāya pūjanamāha - sarvakārāpālyeṣu pitṛbhiḥ | layāntadvādaśāntāvadhi | mumukṣūṇāṃ naiṣṭhikadīkṣābhājāṃ | bhautikadīkṣābhājāṃ na tu gṛhasthānāṃ | etadbhedo dīkṣāyāṃ spaṣṭayiṣyamāṇatvānnaiha prapañcyate | p.124) atra bubhukṣuviṣaye kecit ūrdhvasthāyi śivatatvapavitrasya svādhovarti vidyātatvātmakapavitrādadhovasthānupapatyā | prathamamāropitaṃ śivatatvapavitrakaṃ vidyātatvapavitrāropaṇānantaramuddhṛtya tasmāduparyavasthāpya evaṃ vidyātattvamapīti bhaṇanti | tadayuktaṃ tathāvidhaśrutyadarśanāt | kaṅkaṇa - trayamānabhedenaivordhvādhovasthānavyatyāsāsaṃbhavācca | taduktaṃ ṣaṭsahasrikāyām - liṅgamūrdhaparīṇāhaṃ yathācaivātmakaṃ tathā | vidyātmakaparīṇāhaṃ tato bhāgadvayaṃ vinā || tasmādbhāgadvayānnyūnaṃ śivākhyaṃ yatpavitrakam | iti | ācārya ityupalakṣaṇaṃ | sādhakasyāpi sādhikāradīkṣitatvāt sarvadevānāṃ yāgamaṇṭapasthitānām | iti kecit | itare nityakarmaṇi pūjitānāṃ devānameva pavitrāropaṇaṃ kuryuriti bhāvaḥ tadanantarakaraṇīya māha - puṣpetyardhena vijñāpanamantrattvamityādi garbhitamityantam | gatiḥ muktilakṣaṇā | p. 125) tathoktaṃ śrīmatsvāyambhuve - dagdhasaṃsārabījasya yā puṃsaḥ paścimā sthitā | sā gatistasya vijñeyā na deśānantarasthitiḥ || iti | śrīmatparākhye'pi - prāptisyā sā matā syāttviti | parameśvarasya gatitvāsaṃbhavāttaddhetutvena gatiśabdavācyattvamiti jñeyam | sarvaprāṇiṇāṃ carācare sthāvarajaṅgame saṃsthitaḥ lakṣaṇāya doṣavacanāya tannivṛttaye ca adhiṭhātṛtayā sthitam | antaścāreṇāntaryamīti yā | draṣṭā śubhā śubhakarmasākṣi | karmaṇā kāyavyāpāreṇa | manasā dhyānādihetunā | vācā stutyādi rūpayā | gatiḥ gantavyaṃ | madīyānāṃ kāyamanovāk sāddhyātāṃ kriyāṇāṃ ttvameva viṣaya ityarthaḥ | atra tu na macyuta sandhyopāsanādi yat tadvākyahīnaṃ svāgatavijñāpanādivākyam | saṃpūtaḥ sāsuṣṭhuḥ atiśayena śuddhaḥ anādinirmala ityarthaḥ | p. 126) pavitraṃ patanatrāṇa hetuḥ pāpanāśanaṃ pāpasya malādernāśanaṃ sa tu tvameva | ata eva ttvayā sarvaṃ pavitram | mayā yadvrataṃ vaikalyayogataḥ khaṇḍitaṃ vicchinnaṃ tatsarvaṃ tavājñāsūtreṇa grathitaṃ ekī bhavatu | vijñāpanānantaraṃ karaṇīyamāha - japamityādi āhuticatuṣṭayamityantena caturastrīnaya dvauvetyatra māsamāsau viśeṣaḥ | atra cāturmāsyādividhānaṃ supta eva janārdane iti vihitatvāt svāpāntāvadhikameva | tadavadhistu kārtikaśukladvādaśyāmeva | kṛttikāśukladvādaśyāṃ kurute bodhanaṃ hariḥ iti vacanāt | ata eva śrīmatkiraṇe kṛttikā śuklanavamyāmeva pavitraniyamāvadhirityādiṣṭaṃ yathāhi caturo māsānniyameva nayet khaga | avadhiṃ kārtikiṃ kṛtvā navamīṃ śukla eva tu || iti | ata eva tattithiparyantameva yathā saṃbhavaṃ yathāruci cāturmāsyādi p.127) vratagrahaṇaniyamo grāhyaḥ | etanniyamaprakāraśca pauṣkarādāvuktaṃ | yathā - saṅkalpya caturo māsān sthānamāśritya vāñcchitam | kāryo niyamitaistaistu mṛdbhasmādi parigrahaḥ || ārdracchedamathā dhvānaṃ gururanyatra varjayet | iti | mohaśūrottare'pi - na gantavyaṃ sahasrākṣa pavitrettvavisarjite | visarjite tu gantavyaṃ svecchaṃ vai yatra rocate || guruṇā vā yathoddiṣṭamiti paravadhitvenoktakālatvāt | pūrvaṃ yathoktakālavyatirekeṇa guruṇā svayaṃ yo niyamakālāvadhi so'pi vā grāhyaḥ | prāyaścittahomaḥ aṣṭottaraśatamastreṇa prāyaścittaṃ śarāṇunā ityuktatvāt | prāyaścittaṃ tato'streṇeti vakṣyamāṇatvācca | pāyasañca (caru) lakṣaṇam | visṛjedityatra sāpekṣamiti śeṣavyāpitahṛdi mantrapāṭho homaṃ vyāhṛtibhirityatra karṣaṇīyaḥ | agnaye svāhetyādi ca agnyādibhya p.128) ityatra atha gurupūjāṃ sadasya pūjā~ca | gururityādi caturbhiḥ athāṅginaṃ pavitramabhidhāya | idānīmekāhapakṣe dvitīyadinakaraṇīyānāha - prātarityādi sārdhadvayena | atha karmasamarpaṇam | bhuktīti sārddhena kena bandhanamokṣaprati bandhakam | atha yāgavisarjanaṃ vahnisthitamiti sa pāda dvayena śivamaṇḍalasthe | vahnikuṇḍārcitaṃ devaṃ maṇḍalābhyarcite śive | ityuktatvāt | aṇusaṅghātaṃ śivatadaṅgavācakaṃ | mantrasaṅghātaṃ paridhiviṣṭarastha(śca) mantrasaṅghātañca | samācamyeti sāmarthyādatra balividhānamapi siddhamiti guravaḥ | śive maṇḍalathe nāḍīyogena saṃyojya tatra viśeṣasannidhānasaṃbhāvyetyarthaḥ svābhiṣekārthakalaśasthaṃ sāmānyasannidhanaṃ śivaṃ sāpekṣameva visarjayet | avasare maṇḍalastha śivasya nirapekṣavisarjanaṃ | sveṣṭaliṅgasya śivasya sāpekṣavisarjanañca kāryamiti guravaḥ | lokapālādīnityādi śabdena maṇṭapapūjitasarvadevagrahaṇaṃ | p. 129) ato gurugaṇeśādi bhānuparyantān pūjākramaviparyāse nirapekṣaṃ visṛjedityarthaḥ | ādāyetyādi viśodhyetyantametaḥ caṇḍaṃ pūjātadvisarjanabhūtaśuddhividhānaṃ īśānādiṣu sveṣṭaliṅgādyadhikaraṇa syāt pavitraṃ caṇḍeśvaravahninamityuktakrameṇa tadarthakalpitaṃ tatpavitram | tannirmālyaṃ paryuṣitapūjayā caṇḍārthamavatārya sthāpitaṃ puṣpamālādikaṃ | sa pavitramiti nirmālyaśabdena īśādavaropitasya pavitrasyāpi grahaṇe siddhe'pi punastadgrahaṇamaropita śuddhapavitrāyāpi tasmai nirmālyapavitrārohamavaśyaṃ kāryamiti jñāpanāya | bhūmiśodhanānantaraṃ kriyāvidhānaṃ śuddhetyādi yajedityantena | śuddhadeha ityatra pūrvoktaśivakumbhasthāmbuneti śeṣaḥ | taduktaṃ mṛgendre pavitrāvasāne - tato visṛjya caṇḍeṣṭiṃ vidhāyāvabhṛyaṃ bhajet | iti | śivaṃ sveṣṭaliṅgastha pavitrāvaropaṇāya kṛtaparyuṣitapūjitatvāt p. 130) nirmālyapariśodhanārthaṃ sveṣṭaliṅgaṃ nityavat snāpayitvā pūjayet niyamānte punaḥ pūrvavad yāgaṃ vidhāyoktakrameṇa | visṛjyeṣṭikuryāditi | etatpavitrakaraṇaṃ sannidhāveva kāryamityāha pañcetyekena | athaitatprakaraṇopasaṃhāraḥ paretyādinā | iti trilocanaśivācāryaviracitāyāṃ kriyākāṇḍakramāvalīṭīkāyāṃ pavitrāvidhiḥ samāptaḥ || itthaṃ vārṣikaṃ nityāṅgabhūtapavitrāropaṇamabhidhāya damanapūjāmabhidhātuṃ tatkartavyatāyāṃ karaṇaṃ purāvṛttamitihrāsamāha - haretyādi pañcabhiḥ | harakopahetuḥ akāṇḍajagadgarbhakṣayakārī parasparamadamatsarayuddhameveti dāntā ityādi vākyasāmarthyādavagamyate | tena eneṅgitajñena bhairaveṇa mahāvaladānavāḥ surāśca dāntāḥ parākramādupaśamitāḥ tadupaśamanakāraṇāt prītena śivenetthaṃ sa bhairave pūrvaṃ jñāpitaṃ yathetyāha - p.131) bhūtale viṭapo bhava iti | damanaviṭapaṃ sva dehābhimānenādhi tiṣṭhasvetyāśayaḥ | atha viṭapaprayojanaṃ madbhogāyeti tatpatrapuṣpādipūjayā liṅgādyadhikaraṇasya mama bhogyo bhaviṣyasītyarthaḥ | pūjayiṣyantītyādinā damanakaraṇākaraṇayoḥ śubhāśubhaphalakathanaṃ tadavaśyakaraṇīyatvopapādakam | svacchandināṃ miśrācāro na kartavya ityādi vākyabhayāt akartavyamityākāṅkṣāparihāraḥ | iha samānatvāt iha siddhānte samānatvāt | puravṛttasyetihāsārthasya ihāpi samānatvāt | nahyekoktasyetihāsārthasyānyatra kathanamātreṇa mithyātvaṃ kathayituṃ yuktaṃ | tathātve sarvapurāvṛttānāṃ sarvatra kathanamātrenāṃ satyatvaprasaṅgena tanmūladharmānuṣṭhānapravartitaṃ sarvamasamañjasaṃ syāditi | yadvā dāmapūjāvidherapi kathitatvena samānatvāt | taduktaṃ bṛhatkālottare - tato damanakaiḥ pūjya śivaṃ paramakāraṇam | dhūpaṃ kṛṣṇāgaruṃ dadyāt candrakuṅkumasannibham || iti | p.132) caturdaśyāṃ śuklapakṣe vaiśākhe tu prayatnataḥ | śivaṃ pūjya vidhānena mahāsnapnapūrvakam || kuṅkumenaiva damanairarcayetparamaṃ śivam | iti | atra vaiśākhaśabda sauradṛśā meṣarāśivacanameveti pūrvameva samādhitam | ato damanapuṣpaistu śivaṃ saṃpūjyabhaktitaḥ | ata eva brahmaśambhupādaiḥ pavitrotsave damanotse'pi dīkṣā kārye ityuktaṃ - cāturmāṃsyanimittāni vaiśākha damanotsava iti | atha damanakānantarāmantraṇaprakāraḥ kathyate | saptamyāmityādi sādhyaiścaturbhiḥ | mantravidācāryaḥ tasyaiva yathātmavedanamavaśyamapi yataḥ atha eva tadāmantraṇādikarma(cā)cāryakṛtam | itareṣāṃ tadāropaṇamātrāmiti | bhavanaṃ vrajetyatra damanāyeti śeṣaḥ | p. 133) athādhivāsanavidhiḥ | sāyāhneti sārddhena | atrāpi yathā vidhyādīti vākyānantaraṃ vidadhyāt adhivāsanamiti asya samanvayaḥ kāryaḥ | yathā vidhi pavitroktavidhyanatikrameṇa pavitrakavidhāneneti vakṣyamaṇatvāt | dvārapūjāpurassaramityarthaḥ | sūryaṃ śaṅkarapāvakāniti | atra kumbhamaṇḍalasveṣṭaliṅgaśivo'pi vivakṣitaḥ | anantaraṃ damanakasya pavitravadadhivāsanaṃ saṃpātasaṃskārañca kuryādityarthaḥ | etatsaṃskārānantarakaraṇīyānāh - paścimeti tribhiḥ tasyeti | damanakasya etannālāditvaṃ saṃbadhyate | atha vijñāpanapurassaraṃ gandhadamanārohaṇaṃ pañceti tribhiḥ | atra maṇṭapapūjitadevānāṃ damanakadānamitthaṃ siddhamiti noktamācāryaiḥ | pañcāṅgaṃ mūlanālapatrapuṣpaphalasaṃjñāni pañcāṅgāni yasya tattathā | prātaḥ kālamityetatkartavyamasmātpūrvaṃ saṃbandhanīyam | dāma parva dāmotsavaḥ kusumāñjaliṃ pūrvopāttapatrādyupetam | japādikamiti ādiśabdāt pradakṣiṇa namaskārādi | p.134) avaśiṣṭadamanāvasthāpanaprakāramāha - śeṣa iti sārdhena | śivāya kumbhasyāyaṃ sveti nivedayet | samīpe niveśayedityāśayaḥ | anantarakaraṇīyānāha - havirityanena haviścarulakṣaṇam | evamaṅgabhūtaṃ damanādhivāsanamabhidhāya prātaḥ kṛtyādi pūrvamaṅgino damanāropaṇasya prakāramāha - prātarityādi damanentena snātvetyupalakṣaṇaṃ sandhyāvandanasyāpi snānasya tadavinābhāvāt | jagannāthaṃ sveṣṭaliṅgasyaṃ nityaṃ prātarmadhyāhnasambandhinīṃ naimittikaṃ viṣayam | dhyāyannabhimukhamityanena devasādhakābhimukhyenāvasthānaṃ iti darśayati | pavitrakavidhāneneti | ātmāditatvavyāpticintādi purassaram | pāvakañca cakāra damanārohaṇañcāntarbalyādi ..... devamapi taddeyamiti sūcayati | atra maṇṭapasthadevavisarjanapūrvaṃ caṇḍapūjanaṃ kāryamiti guravaḥ | atha gurupūjanaṃ kāryamityāha - evamityekena | p. 135) paritoṣakaramityanena vastravittabhūṣanairuktaṃ smārayati | etatkarma kartuḥ prayojanamāha - brahmacārītyekena | athopasaṃhāraḥ paretyekena | iti trilocanaśivācāryaviracitāyāṃ kriyākāṇḍakramāvalīṭīkāyāṃ damanakavidhiḥ samāptaḥ || evaṃ dīkṣitānāṃ nityāṅgañcābhidhāyādhunā teṣāmācāradoṣalopoddhāraṇāyādhunā guruṇā prāyaścittaṃ vaktavyamityāha - svakīyetyekena | atra mānavaśabdena manubhiḥ śivamantraiḥ saṃskṛto vivakṣitaḥ | na tu kevalo........ṃartyaḥ tasyānadhikārāt | atra kravyādayonam | tacchruyate - ājñāvilaṅghanātpūrvaṃ kravyādatvaṃ śataṃ samāḥ | atrājñāśabdena parameśvaraṃ śāstramucyate | kiñciditi ekasminpāpe anekaprāyaścittaśravaṇādyasya yadyogyadaṃ tasya tadekaṃ vadet gururiti śeṣaḥ | p.136) atra prāyaścittaṃ nāma tatkṛtasya karmaṇo'ṅkurānarhatvāpādakaṃ snānajapādikarmocyate | atyantetyekena | ādi śabdaṃ mahotpātāgni dāhādi gṛhyante | gurudevāgnikāryeṣu gurudevāgnisaṃbandhakāryeṣu agnisaṃbandhakāryāṇi tadagnikuṇḍādikaraṇaṃ samidādyādhyāharaṇaṃ homadravyasaṃpādanañcāha | tatrādhikārabhedena prāyaścittaniyamaḥ | gṛhastha ityādinā dvabhyām | atra vānaprasthasaṃnyāsinorantarbhāva ityāśayaḥ | kecit brahmacāriṇyevāntarbhāva iti vadanti | sa kāmākāmabhedeneti - atra kāmaḥ svavaśaḥ | itarastu devādinā paravaśaḥ | tathācoktaṃ - daivādrohāttathāmohāccorarājabhayādibhiḥ | etairdoṣairakāmitvaṃ śeṣaijñeyantu kāmitā || iti | atra gṛhasthabrahmacāriṇau bhautikadīkṣāviśeṣābhyāṃ lokadharmiṇi śivadharmiṇibhyāṃ dīkṣitau sādhakāveva tadviṣayatvena prakṛtabhūtaprāyaścittasya pravṛtteḥ | p.137) itareṣāntu tadādeśataḥ tādvṛddhihrasaśca tatpravṛtteśca | tathoktaṃ śrīmanmṛgendreprāyaścitākhyāvasāne - sādhakoktaṃ vṛtaṃ kūryāt gururasvavaśo'vratī | dviguṇaṃ svavaśastāvaccaredacārādasvavaśo vrati | svavaśaḥ triguṇaṃ tryaṃśaṃ vinā tatputrakaścaret || putrakārdhantu samayī pūrvoktānuktapāpmanām || iti | atra bhautikanaiṣṭhikau prāguktau gṛhasthabrahmacāriṇāmeva | vṛddhādiviṣaye prāyaścittalāghavamāha - yasya vṛddhasya aśīti varṣāṇyatītāni yo'pi vālaḥ ṣoḍaśavarṣādūnakaśca | yāśca striyaḥ ye ca vyādhipīḍitāḥ te ca sarve snānuguṇātprāyaścittādardhamarhanti | tatrā'pi ca teṣāṃ parikleśaṃ jñātvā uktaprāyaścittātpādamātraṃ kalpayet | akṣame'pi kartuṃ suduṣkarañcedanyaiḥ prāyaścittarūpo japo dviguṇaḥ kāryaḥ | sarveṣāṃ deśakālādibhedena prāyaścitto vaktavyaḥ | ityādeśamityekena suduṣkaradeśakālādyanuguṇyena prāyaścittam | p.138) sukare yathoktam | viśiṣṭadeśakālayostu puṇyavṛddhihetutvāttadanuguṇyena pādādinyūnaṃ prāyaścittameva kāryam iti kecit | śaktiratra kāyagatā dravyādinibandhanā vā | jātibhedena prāyaścittabhedopyasti | yadvakṣyati - pādahīnaṃ bhajedrājetyādinā | bhakteḥ samutkarṣe laghuprāyaścittamapakarṣe guruḥ | vakṣyati - balānāṃ vṛdhānāmāturāṇāñca pādataḥ | prāyaścittaṃ pradātavyaṃ yadi bhaktā sadāśive || iti | evaṃ karmapya'pi nyūnamadhikaṃ vā vicāryateṣā'yaṃ | tatretarakarmānuṣṭhānā(na)vasare yathoktātpādādikānyūnaṃ prāyaścittaṃ taditarāsmin yathoktameva prāyaścittaṃ dadyāt | dviguṇamanyata ityetadviṣaya bhedena niyama iti prāyaścitta ityekena | etena bahutaraprāyaścitte'pi pitrādibhiḥ vibhajya vidhātavyamiti sūcyate | anyāsmin śāstre dṛṣṭaḥ prāyaścittasya pāpasya śrutyādibhyo'pi jñātvā prayaścittaṃ vidhātavyamityāha - yathetyekena p.139) svasidhāntāvirodhena vedādisāmānyaśāstreṣu yadyathā - śrutaṃ tathā vidhātavyaṃ | tataḥ śrutamapi svasiddhāntāvi - rodhena śiṣṭācāre yadyathā dṛṣṭaḥ tadapi tathāvidha eva | tasminnapyadṛṣṭaṃ gurubhiḥ svasidhāntāvirodhena yadyathā nibandhanaṃ tattathā vidhātavyaṃ | vedāderapi dharmopadeśe sāmānyaśāstratvenābhyupagamāt | yathoktaṃ śrīmohaśūrottare - vedasmṛtipurāṇādyā āgamā dharmadarśakāḥ | iti | sāmānyañca viśeṣañca śaivaṃ vaiśeṣikaṃ vacaḥ | iti ca | śrīmatsvāyambhuve'pi - dharmasādhanabhūtasaṃpravṛttirāmnāyādeva jāyate | ? tanmūlatvāt smṛteścāpi tābhyāmevāparasya tu | iti | kecittu dvayavacanaṃ prāyaścittaviṣayatayā vyācakṣate | kathaṃ svasidhāntāvirodhena sāmānyaśāstre śeṣe pāyayathā - p.140) ..........śrutyādanuṣṭheyaṃ tadvilaṅghya vilaṅghnam | iti | kramaṇaṃ bhavet | netarayeti | sādhakasya niśāyāṃ varjyāvarjyapūjāviśeṣakathanapūrvaṃ pratiṣṭhitakaraṇe prāyaścittamācaṣṭe | rātrāviti sārdhena | atra bubhukṣuriti lokadharmiṇī bhedabhinnāyā bhautikadīkṣāto gṛhastha viraktabhedena dvividhaḥ sādhako vivakṣitaḥ | iti | sidhasamīhita iti liṅgāgnirvidhīyate tanuḥ naiṣṭhikadīkṣayā dīkṣito gṛhastho'pi tasya dehāntare mahatkarmaphalavyatirekeṇa dīkṣā sādhyabhogānabhilāṣeṇa yadīyadehapātānantaraṃ mokṣecchayā bubhukṣutvāyogāt | aihikabhogecchāyogasya dehārambhakarmādhīnatvena vratino'pi samānatvāt ityādi śrīmanmṛgendre svāyambhuvavrādau dviśati pañcikāyāṃ brahmaśambhupaddhatau ca draṣṭavyaṃ | candroparāgassomagrahaṇaṃ etadupalakṣaṇaṃ saṅkrāntyāderapi | tathācoktaṃ śrīmatkālottare - trikālapūjanaṃ yeṣāṃ teṣāṃ sārdhārkamaṇḍale | p.141) prarabdhāattu bhavetpūjā yāvatsyādghaṭikātrayam | tadūrdhvenaiva kurvīta vinendugrahasaṅkramaiḥ || ...ṃantrā sāyaṃ kāle ca kṛṣṇāṣṭamyāmi parvasu | śivarātrivrate caiva rātrau pūjā na doṣadā || siddhisamīhitaṃ siddhirabhilāṣa iti yāvat | pūjā hi pratidivasaṃ kartavyā kāmyāni nimittakartavyā ceti prakārāttatra kāmanā nimittāpi divasarātryubhayanimitāyattatve triprakārā eva vihitāñca pūjām | tathā bhūtaṃ dānañca vighnāyānyāni pūjādānādi bubhukṣuḥ parivarjayedityartho'pagantavyaḥ | ata eva mumukṣossarvadā śivapūjā navāryata iti sarvagrahaṇaṃ kṛtaṃ | anyathā bubhukṣoḥ niśāyāṃ nityapūjāyāpi niṣedhavidhivivakṣayā mumukṣossarvadā navāryata ityevaṃ vaktavyaṃ | kiñca rātrau tannityapūjāyā api niṣedhapakṣe ardharātripūjāṃ vidhāyakaśāstravirodhaśca prasajyate | taduktaṃ śrīmanmṛgendre - sādhakācāryau dvau - p.142) samutthāyārdharātrau kuryātpūjājapādikaṃ | tataśca savane brāhmye sandhyāsandhyāharettamaḥ || iti | niśvāsakārikāyāñca - ekakālaṃ dvikālaṃ vā * * * * rddharātrakam | pūjayīta tataśśambhuṃ nityameva gṛhī tathā || iti | asyāṃ somaśambhupaddhatāvapi - * * divopanītena vastrapūtena vāriṇā | sandhyā śivārcanaṃ kuryānniśīthe'pi yathā purā || iti | brahmaśambhupaddhatyāmapi - divāsaṃpūta divāsaṃpūtatoyena niśāyāmakhilāṃ kriyām | kuryādaśaṅkito vidvān asaṃspṛṣṭena kecit || iti | vimalaśivapaddhatau ca - p.143) ghaṇṭāghaṭītrikākhyeṣu yatiśśāntimatissadā | tadbhāvabhāvanāyukto yoganidrāvidhānavit || śayyāyāntu gṛhasthe'pi spedvādhigṛhe sukham | athārdharātre pūrvoktāṃ sādhanaḥ sakalāṃ kriyām || divā saṃbhūtatoyādyaiḥ kuryātpūjāṃ yathāvidhiḥ | iti | api ca - dravyarājabhayādinā yāvadasamayakṛte sveṣṭaliṅgapūjanasya rātrāvapi saparyāniṣedho talliṅgamakṛtasamānāyā na devasyāditi mahādroha āpadyate | bubhukṣūṇāṃ prathamatvena prasiddhānāṃ mahīpatīnāmabhyudayāya tadbhavaneṣu satsu śivālayeṣu gṛhasthenaiva bahubibhavasādhanāyāḥ pūjāyāmāha - niśāyāṃ darśanānmahājanānuṣṭhānavidhiśca prasajyate | ato bubhukṣoḥ prāyaścittanimittasiddhinimittatayā yadi vā pūjāśceti dve eva pūjāniṣiddhe nānyā iti mantavyaṃ | nanvevañcet sārddhārkamaṇḍale - prārabdhā tu bhavetpūjā yāvatsyādghaṭikātrayaṃ p.144) tadūrdhve naiva kurvīta tasya prākdarśitajñāpakavacanasya kathaṃ nirvāhaḥ | viṣayabhedeneti brūmaḥ | tathāhi - trikālapūjanamiti liṅgāt prātarādiṣu triṣu kāleṣveva pūjāṃ kurma iti yeṣāṃ teṣāmevāyaṃ niyamaḥ | na caturṣu kāleṣvevārcanāmapi nārcayitvā | * * śivaṃ devatoktaṃ dātavyaṃ kiñcideva tu | iti śrīmataṅgādyuktaye.........ṃavatāṃ sakṛdārādhanakānāṃ proktāgamayuktivirodhāt sarvaśivāgamāvirodhena vyākhyā nasyāvaśyaṃ bhāvitvācca | tathā coktaṃ śrīmanmataṅge - yadastu śakyate netuṃ tattathaiva vicāryatu | yathāvirodhatassarvaṃ yāti tantraṃ śivātmakam || tathā cāryeṇa vaktavyaṃ nānyathā munipuṅgava | iti | atra pramādo devarājabhayādīnītyuktaṃ prāgeva | gāyatryāṣṭaśataṃ gāyatryāṣṭadhikaṃ śataṃ gṛhasthaviraktabhedabhinnasyanaiṣṭhikadīkṣā dīkṣitasya etanniyamo nāstītyāha - mumukṣorityardhena | p.145) sandhyālope prāyaścittamāha | sakṛdityekena ajātamiti sadyojātam | arcanālopepyāha - ye kāletyekena | dakṣiṇaṃ aghoraṃ | pūrvoktaṃ akāmāttu sakāmāsyetyādinoktamiti yāvat | tricatuṣkālārcakānāntu dvitrikālalopa ekadviśatādhikaṃ dakṣiṇasahasrakameveti triśatottarayeti vakṣyamāṇaliṅgānniścīyata iti guravaḥ | sarveṣāṃ divasalope prāyaścittamāha - ekakālamityekena ardharātrakaṃ | ardharātrāvadhi catuṣkālamityarthaḥ | sārddharātramiti vā pāthaḥ | ekakālārcā niyamāt etatsarvakālaviṣayam | (kāmatastuvadbhiḥ svasvaniyamamiti) sakalārcanakarmalope kṛte sati upavāsasamopetatriśatādhika dakṣiṇasahasraṃ japedityarthaḥ | nanvevaṃ ekakālārcakādvikālādyarcaka sa daivasikakarmalope ko viśeṣaḥ | na kaścidityāha - trikālamityekena | sandhyārcanaṃ catuṣkālāvaśyakāryatvāt saṃkṣepasyecchu nāmetasmin kāla itarakāloddeśenāṣṭapuṣpikāmātradarśanenaiva tattatkālārcanānāṃ saṃpādanādaikakālatrikālārcanayoḥ prāyaścittasāmyamiti bhāvaḥ | p.146) tathā coktaṃ - ekakālārcane lupte sahasraṃ dakṣiṇaṃ japet | evaṃ dvikālalopādau vardhayeta śataṃ śatam || ekāhapūjālopena sahasratriśatottaraṃ | upavāsena saṃyuktaṃ kāmato dviguṇaṃ tvidam || catuṣkālārcanaṃ yeṣāmekakālamathāpi vā | prāyaścittaṃ samaṃ teṣāṃ nannyūnaṃ nādhikaṃ bhavet || aṣṭapuṣpādidānena dvikālamarcanāvidhiḥ | antarbhāvyakṛto yasmādekakālārcanairapi || iti | tatraikakālārcanaṃ mukhyaṃ madhyandina eva kāryam | tasyaiva mukhyatvaśruteḥ | dinārddhe savane gata iva kramya sarvamantramukhe puṇye parameśādhidaivate | tadannirvartya yo'śnāti savanaṃ surapūjitam | tadvirāmaṃ vinākhyātaṃ jantumṛtyau ca vā * sau || mantrāstvannadhitiṣṭhanti yogapīṭhavyavasthitāḥ | iti | p.147) madhyāntadinārcanasya vairādijātivaśena kartumaśakto yathāsaṃbhavamitarasminnapi kāle sarvakāloddeśenārcanaṃ kṛtvaiva bhojanaṃ kāryamanyathā yathoktaṃ prāyaścittaṃ kāryamiti guravaḥ | dvārapālādipūjānāmātmaśuddhīnāmāvāhanādisaṃskārāṇāmu- pacārāṇāñca pavitrāropaṇādeścaṇḍeśvaravidyāgurupūjānāñcānyatamasyākaraṇe prāyaścittaṃ tatsaṃgrahe proktamasmābhiḥ tato'vadheyaṃ | dvitīyadivasādivarṣāvadhipūjālope prāyaścittaṃ dvitīyamiti dvayena | atra śatottaramaghorasahasrakaṃ pratidinastrikṣme? śatottaravṛddhyā varddhi | pañcādaśa (taṃ) divaso ........ ñcabhiḥ śataiḥ kṛtamayutadvayaṃ syā....ḍaṣṭamyādi triparvalope śāntayeti śataiḥ sahāyutadvayañca japedityāśayaḥ | evamasminpakṣe'pīti | taduktaṃ śrīkālottare - pakṣaikalopato vatsa dvyayutaṃ dakṣiṇaṃ japet | dviguṇaṃ māsalope tu dvyayutaṃ vardhayettataḥ || māsi māsi mahāsena yāvatsaṃvatsarāvadhi | ataḥ ekasminmāse yuta catuṣṭayaṃ tata ūrdhvaṃ māsadvayayutavṛddhyā p.148) vatsarācca lope saptalakṣāṇī japet | dviguṇamiti prāgevoktaṃ iṣṭaliṅgaparibhraṃśādau prāyaścittaṃ sveṣṭaliṅgamiti dvayena | paribhraṣṭe ve?śakṣobhādau rakṣārthaṃ sthāpitapradeśānavabodhena | naṣṭe dāruśileṣṭakādi patanādinā dhvaṃse vā | dagdha ityatra sarvātmanā dāho'pi vivakṣitaḥ | itarasya vakṣyamāṇatvāt | hṛte corairapahṛte | kauleyassārameyaḥ | piṇḍikāyāṃ yathāsaṃbhavaproktadoṣayorliṅgaśuddhiḥ | liṅgasya luṭhanādau prāyaścittaṃ sahasrādityekena - luṭhita ityatra sakṛditi padaṃ sarvatrāghorasya pāṭhāditi padadvayañcādhyāhāryam | luṭhanamekapārśvena niveśaḥ kampo vā parivartanaṃ sarvato bhramaṇam | ūrdhvādho viparyayeṇa niveśo vā | śvabhracyate bahuśo luṭhanaparivartanādinā aṣṭabandhajaraṇādvā pīṭhaśvabhracyute galite abhighāte prāyaścittaṃ gaḍḍuketyekena ādigrahaṇācchaṅgādiliṅgasya | hastādūrdhvapatane prāyaścittam | sādhāraṇa ityekena | ādhāro lohakāṣṭhādikṛtaṃ liṅgasya niveśanādhikaraṇam | paryaṅkaviṣaye prāyaścittametat | p.149) vyaṅgyasya viṣayasya vakṣyamāṇatvāt | tālo'tra dvidaśāṅgulanyūnādhikakalpanāprakāro'nyatrāpyuktam | yathā hastādeḥ patite liṅge aṅgulādaṅgule'ṅgule vṛddhe sahasraṃ pradadyāt | sahasrātprabhṛti kramāt | iti tālādupari dvitīyatālāntamadhye aṅgule'ṅgule vṛddhirapyevaṃ saṅkalpyātra kāmasakāmabhedaḥ prāgvaddraṣṭavyam | atra japārambhe pañcagavyādi snapanapūrvaṃ viśeṣapūjā kāryeti guravaḥ | liṅgasya visaraṇe prāyaścittamāha akāmata iti tribhiḥ | asyeti prāyaścittaṃ tadā nāhi tasya vākyasya eṣo'rtho mantavyaḥ ityarthaḥ | śalākāyā liṅgasya | pramādaḥ anavadhānam | ataḥ aghorasyaiva mahāpātakanāśanakatvāt sa eva japtavyaḥ | triguṇa iti - prāgauktatālādi saṃkhyāna siddhamānā triguṇa ityarthaḥ | kecittu liṅgadrohaprāyaścittatvena prāguktāllakṣasaṃkhyātastriguṇa iti vadanti | atra japānantaraṃ | liṅgāntarasyopādānaṃ śivāya sarvasvādanaṃ ca kāryamiti guravaḥ | yathoktaṃ tadbrahmakālottare - p.150) liṅgaṃ hitvā guraṃ hatvā japedghoraṃ trilakṣakam | pañcāgnimadhyago bhutvā taddaśāṃśaṃ tu homayet || tataḥ saṃsthāpayelliṅgaṃ tanmayaṃ tatpramāṇataḥ | datvā śivāya sarvasvaṃ tasmātpāpātpramucyate || iti | kāmato liṅgaviśaraṇe niskṛtirnāstītyetat | samityekena liṅgasya pādasparśādeḥ prāyaścittaṃ liṅga ityarthena | śleṣmādyupagatau prāyaścittau śleṣmaṇeti tribhiḥ śleṣmavāriṇā mutrodakena tatsaṃyuktodakaṃ sparśādityatra mutrāvyatirikta saṃyogādvā vivakṣitaḥ | saṃyukta iti pūrvamevoktatvāt | idamayutapañcakahīnaṃ pañcaśatādhikasaptatriṃśatsahasra mityarthaḥ | liṅgasya nirmālyasya bhaktādi padena prāyaścittamāha - śivasaṃskāra iti sārdhena trayeṇa | naṭakaivartakādibhirityatrādiśabdena rajakacarmakārādi pratilomagrahaṇam | kākādivargeṇa kākakamaṭhādivargeṇa | śvapacādibhirityādi p.151) śabdāt sūtikodakyādibhiḥ | bāṇairiti pañcasaṃkhyaiḥ | atra prāguktasarvasparśe yathānuguṇapañcagavyamahāsnānasaṃprokṣaṇādibhiḥ liṅgaśuddhipuraḥ paraṃ viśeṣapūjā kāryeti guravaḥ | sthira bāṇaratnādiliṅgasya deśakṣobhādau saṃrakṣaṇārthamuddharaṇe prāyaścitaṃ lakṣamityardhena vyaṃgyādidoṣasaṃbhave prāyaścitta vuṅgitamiti dvayenāpyaṅgatamaṅgamaṃ gavya tatsañjātamasyeti vyaṅgitaṃ vyaṅgatve'pi dagdhāvaśiṣṭācchāyā kāntiryasya tattathā kāntihīnamiti yāvat | rājādibhirityādiśabdena maṇḍalīkāmātyādīnāṃ grahaṇam | agniviṣaye prāyaścittaṃ nirvāṇa iti dvayena nityapūjālopavat tasmin ityatrāpi śiva ityadhyāhāryam | sandhyāyāḥ kālātikrameṇa kṛtaprāyaścimāha - sandhyetyekena | sandhyātrayaparibhraṣṭa ityatra paribhraṃśaḥ tatkālata eva na tu karmataḥ tasya pūrvamevoktatvāt | yathoktaṃ śrīmanmṛgendre - sandhyākāla paribhraṃśe śivaikādaśikāṃ japet | iti | p.152) etasya sandhyālopetyasyāntarameva vaktumucitattvepyatra vacanaṃ prātarādikālaniyamena pūjāniyamameva tāvattatkālabhraṃśe'pi prāyaścittametadeveti jñāpanāya guravaḥ | snānahīnaḥ vāruṇasnānahīnaḥ agnaye mantramānasānāṃ rogādāvapi sukaratvāt | vratādyakaraṇe viśiṣṭadivaseṣu viśeṣapūjā akaraṇe ca prāyaścittamāha - vratasyeti dvayena | atra vrataṃ kṛṣṇāṣṭamyādi ekadvitridināntarita bhojanādi ca | tathācoktaṃ - taccaikāhāntaradvitryahapañcāhādi bhojanam | kṛcchūcāndrāyaṇādīni vratamityabhidhīyate || iti | [kriyā] devamuddiśya devena saha vā yātrā | niyamastu śāstrāntareṇa svayaṃ parikalpitaḥ tailābhyaṅgādi tāmbūlādivarjanarūpaḥ yāvakāśanādirūpo vā | atrodhāviti kecit | eṣāmanyatarasya lokādinā vilope sati gāyatryāṣṭaśataṃ japet | śuddhiḥ syātpunastatkartuṃ śaktau tatkaraṇañca p.153) caturda"yādiṣveva tallopaprāyaścittametaditi bhedaḥ | pavitrākaraṇe prāyaścittamāṣāḍhamāsetyekena | athārghyapātrādiviṣaye prāyaścittam | atheti ṣaḍbhiḥ pātre arghyapātre'vi vartate pariluṭhite | liṅgoktapādataḥ liṅgāparāya prāyaścittāccaturthāṃśa eva tatsāmānyātideśa ūrdhvantu tadviśeṣataḥ | sahasramityātrāghorasyetyanuvartate | parivartayejjapet | hastabhṛśāttayā śataṃ iti | prāknirdiṣṭasyāyutaturyāṃśasya bādhaḥ | sarvatrasūtracchedo pādasparśādyupahatau | āgamavedinaneti vākyalakṣaṇasiddhanyāyena ūhāpohādinā āgamārthavicāranipuṇe prāyaścittaṃ vidhāvūhāpohajñānamavaśyaṃ bhāvītyāśayaḥ | vīradārulohādinirmitam | nityapūjālopaprāyaścittaṃ vilopa ityekena caturguṇaṃ itaradinalope prāyaścittaccaturguṇaṃ | pakṣalopo'ntargatacaturdaśyādilope | taduktaṃ - daidyatajapenaiva śuddhiḥ kevalacaturdaśyādi | p.154) ādiśabdāt puṣpādi paṭaliṅgaśaṅkhārghyapātrādi | atha śaktyatiśayena prāguktaṃ prāyaścittaṃ lāghavaṃ vālādīnāmeveti niyamayati bāletyekena | yo yo dharmaḥ susāratvādabhedayaḥ pāpamudgaraiḥ | iti | yogināṃ pāpasparśarāhitye'pi lokasaṃvyavahārārthaṃ kāryamityāha - śivetyekena | ca śabdāt putrikādīnāñca naivedyaviṣaye prāyaścittāṃ keśetyekena sārddhena naivedya darśana iti darśanaśabdo nivedanavāci darśanenaiva teṣāmabhyavahāro yataḥ | tathoktaṃ - dṛṣṭyā tṛpyanti devatā iti | duṣṭadhūpadāne prāyaścittaṃ prāṇītyardhena | pañcamasya īśānasya paramastu śivasmṛtaḥ iti śruteḥ pādena gurvādi sparśe prāyaścittaṃ pādenetyekena | atra deva śabdena gurvādyadhikaraṇadevo vivakṣitaḥ na tu liṅgam | śivādyājñābhaṅge prāyaścittamāha - p.155) maheśetyardhena | atra ajñānanivāraṇarūpā śivasvarūpā ca vidyāt | etaduddeśenārjitadravyabhakṣaṇe prāyaścittaṃ etadityardhena bhakṣaṇañcātropalakṣaṇam | yathaha - upayogasya pādavarjitam | pādena pañcviṃśatyā varjitaṃ lakṣaṃ japet | nirmālyabhakṣaṇādau prāyaścittam | nirmālyamiti tribhiḥ nirmālyabhakṣaṇa iti caṇḍadravyabhakṣaṇe na tu bahiḥ kṣiptasya prāyaścitta gurutvaśruteḥ | atra tu tadbhakṣaṇasyāsaṃbhāvyatvāt prāyaścittaṃ noktamācāryaiḥ | na hi kvacidapi saṃbhavati | bhakṣaṇamandhakūpādau prakṣiptasya devocchiṣṭāderapi bhakṣaṇe prāyaścittametadeveti kecit | apare tu prāyeṇa tadbhakṣaṇasyāsaṃbhāvyamānatvāt prāyaścittaṃ noktamācāryaiḥ | kadācittatsaṃbhave tu śāstroktaṃ prāyaścittamācaraṇīyamiti vadanti | tathoktaṃ prāyaścittasamuccaye - devasvaharaṇe dhīmān tasya hartuḥ pradāpayet | taptakṛcchrantu yatkhyātaṃ devasya pāpanāśanam|| devadravyaṃ yaducchiṣṭaṃ kāmato'pahṛtaṃ yadi | p.156) dvilakṣaṃ bahurūpasya japellakṣamakāmataḥ | catuḥ pañcaguṇaṃ tadvaddatvā svaṃ ca viśuddhyati || bhakṣyabhojyānnapānādi devārthe yatprakalpitam | bhuktvā'yutamaghorasya japeddravyantu tacchive || tāvavedya śuddhiḥ syāt devocchiṣṭaṃ niveditam | bhuktvā.ārdhasahasrantu prajapedbrahmapañcakam | caṇḍadravyantu taddattaṃ bhuktvā sārdhāyutadvayam || japedaghoramantrasya nirmālyaṃ bahirujjhitaṃ | samagraṃ saṃhitālakṣaṃ japennirmālyabhojane || iti | dānepītyarthaḥ | upekṣaṇa iti | ayogyasthānaṃ prokṣaṇaṃ śvakākādibhakṣaṇena jñāpanañca laṅghanaprāyaścittaṃ devasamaṃ prāyaścittaṃ caṇḍadravye | mantramānasāgneyādanyatamaṃ snānaṃ niveditaviṣaye pekṣaṇā kathanaṃ devasvamiti sārddhadvayena grāmādīśasyetyādi śabdāderdaśaviṣayādi tathoktaṃ - deśaviṣayagrāmādi dāsīdhānyacatuṣpadam | iti | p.157) śāstrālaṅkāralohāni maṇiratnāni yāni ca | devaddrvyasamuddiṣṭaṃ iti | eṣāṃ sarveṣāṃ nirmālyābhidhānaṃ vṛddhirādau ...... yathā myālayate kṣīyate iti vyutpatyā yathākathañcita cireṇācireṇāmlānāmlānayormālyaśabdavācyatvaṃ | sopataṃ brahmaśambhupādaiḥ - naivedyaṃ gandhapuṣpādyaṃ dravyaṃ yājyāyate cirāt | tanmālyamupabhuktañca nirmālyamabhidhīyate || iti | tatvāt sparśnādoṣa ityāha - piṇḍītyardhena upalakṣaṇametat | yantrikāsthitasyāpi taduktaṃ bhojadevena divasanirmālyatā'nādidoṣaphalamāha - kravyāda iti dvayena | kravyādaḥ sṛkalaḥ piśāco vā | siddhahāni siddherbhu sarvadā | tasmāpyakṛtavidhiḥ kiñcitkālaṃ piśācavararājaḥ | p.158) bhrāmyā vimalātmāsau vrajati samatāṃ pareśena || iti gaṇanāt | prakasanāṃ pavitrīkṛtaśivāgnivyatiriktāgnau prakṣepaḥ | śabaraḥ kirātaḥ | nirmālyena tadbhoktṛpuruṣeṇa ca spṛṣṭasya sparśādau prāyaścittaṃ yadi yaścaturthyāṃsavarjitaṃ kuryāt | siddhaliṅgādi dhāma sā viśeṣamāha - anuṣaṅgetyekena siddhairyaḥ pratiṣṭhitaṃ sidhipradaṃ vā liṅgaṃ siddhiliṅgaṃ anuṣaṅgataḥ tataḥ tadupacāraṇakaraṇaprasaṅgata suvastrādau praviṣṭanirmālyasparśādiprāyaścitta caturthāṃśaḥ | tatra prāyaścittaṃ kiñcinnūnaṃ prāyaścittamityāha - gurupatyādidvayena gurupastaketi | atra guruśabdaḥ paṅktiviṣayaḥ | gurupaṅktinirmālyanne'tha jale kṣipet | iti | pustakaśabdo'pi siddhāntaviṣayaḥ | śive ghaṭitaliṅgasthe | ratnahemādiliṅgādāvapi śive yathetyanuṣaṅgaḥ | kvacidviṣaye nirmālyasya pratisaṃmāha pū ? p.159) taduktaṃ brahmaśambhupādaiḥ - pratimāsu vyākhyānanimittāsu lakulīśvarādyaṣṭāviṃśatimūrtiṣvitiyāvata syāt nirmālyasāhacarye tatpuṣpādīti tātparyam | sadyaḥ pratiṣthita iti sadyaśabdena jīrṇoddhāraviṣayaḥ | punaḥ pratiṣṭhāpyavartate | nirmālyādi nirastamālyādi ādigrahaṇānnaivedya samālepanādinā dūṣyata etat sparśanalaṅghanādau na doṣāvaham śrīmanmṛgendre - mardane laṅghane dāne pūrvaṃ caṇḍeśakalpanāt | nārcāruḍhasya doṣo'sti naivedyārhasya vastunaḥ | iti | etaddīkṣitānāmupayogāttu dīkṣitānāṃ teṣāṃ śivāgnigurunivedanavasiṣṭhasyaivāśanavidhānāt | viparyaye prāyaścittavidhānam | tathoktaṃ - yatkiñcitsvalpamagnīyānno datvā parameṣṭhine | gurubhyo vā pradānena śivasyāṣṭaśataṃ japet || iti | p.160) etadevāha - patramiti dvayena | anivedya na bhuñjītetyatra sveṣṭaliṅgāgnigurvadhikaraṇāya śivāyetyadhyāhāryam | tannivedanāvaśioṣṭameva bhuñjītetyāśayaḥ | pratiṣṭhotsave prāyaścitta devatāmityekena tadākāramakurvasu taṭākodyānapratiṣṭhotsaveṣu puṃsavādibhojaneṣu prāyaścitta puṃsavana ityekena | puṃsavana ityupalakṣaṇam garbhādānasīmantāderapi caturthyāmiti vyāhāri vivāhadivasaṃ caturthadinotsave dvādaśaikāha iti | sapiṇḍikaraṇadivase ekoddiṣṭadivase cetyarthaḥ | gaṇānnabhojane prāyaścittaṃ gaṇānnamityekena | gaṇagaṇikayorlakṣaṇamuktam - yastu jīvati cauryeṇa gosuvarṇāpahārakaḥ | brahmasvaṃ harate yastu sa vipro gaṇa ucyate || iti | vipra ityupalakṣaṇamanyeṣāmapi | mṛte bharttari yā nārī rahasyaṃ kurte patim | nissārayati yā garbhaṃ gaṇikā ceti gīyate || iti | p.161) ca śabdādvānaprasthānātsthānau | taduktaṃ - dvāveva śramiṇau bhojyau brahmacārī gṛhīti ca | abhojyamanayorannaṃ tathā caivānyaliṅginām || bhojakośamādyannabhojane upavāsajapāpyūhanīyāviti prathamandanoktam | yonnaṃ nāmantrato bhukta iti pāṭhāntaram | tattu kṛtāmantriṇasya tadbhojanavarjanaviṣayam | tatrā'yamarthaḥ vai dīkṣito dīkṣitasyāpi samayācārayuktasya varṇāntarasyānnabhojane śāstrīyakrameṇāmantritassan pa"cānna bhuṅkte sajātīśavijātīdyāvekasmin prayoge saṃyojya japtvā viśuddhyati | tathā coktāṃ - āmantrito na bhuṅkte'nnaṃ yasya varṇasya vai dvijaḥ | tajjātīśasvajātīśau japtvā sāṣṭaśataṃ śuciḥ || iti | kṣatriyādīnāṃ brahmaṇānāmaśane viśeṣaṃ darśayati | eka ityādinā | divasā upoṣyeti śeṣaḥ | tasyeti pūrvokta prayogasyānukrameṇa ekadviśatādikrameṇa | p.162) śūdrasya kṣatriyāgnīvarjite | upavāsadvaye yukte śatadvayajapāḥ sarveṣāñca suvarṇaviṣaye svajātīśasya sāṣṭaśataṃ japañca kārya ityarthaḥ siddham | ajīrṇe tātkālikasnānādiniṣedhaṃ jīrṇe tatkaraṇaṃ tasya kālātikramya prāyaścittañcāhasnānamityekena | snānamityupalakṣaṇam | sthāpanāntarakāryasya snānāntarakāryasya dhyānasya sandhyāvandanasyāpi snānādīnāñca vṛte kamupādānaṃ tatkaraṇavelāyāṃ jīrṇāliṅgadarśane tadādikramya kāryamiti viśeṣaḥ | nirmālya bhojana ityapare | pākayajñādiṣu bhojanaṃ na doṣakārakamityāha - pākādityekena | ādi śabdena haviryajñasomasaṃsthānāṃ grahaṇam | godānannāma brahmacāribhiranuṣṭheyo vrataviśeṣaḥ | vratamityatra upanayanamiti kecit | catvāri vedavratānītyanye | pākayajñādiṣvannaṃ bhuktvā na dūṣyata iti | tathā sā tathā sācāravarṇānāṃ ityunnayaḥ | samāna ācāro varṇaśca yeṣāmiti tadvigrahaḥ | taduktaṃ brahmaśambhupaddhatau - p.163) pākādiṣu kratuṣvannaṃ bhoktavyaṃ pāvanaṃ yataḥ | iti | caulevrate godāne vivāhe ca doṣabhāk | iti ca | ata eva - pākayajñe haviryajñe somayāge kṛtāṃ japet | iti śāstrāntaravacanam | snānamiti guravaḥ | asamācāravarṇānāṃ bhojane prāyaścittam | ya iti dvayena | yo dīkṣitaḥ dīkṣitasya samācārayuktasya varṇāntarasya annamāmantritassan bhuṅkte | sa tajjātīśau kasmin prayoge saṃyojya japtvā viśuddhyati | atra saṃkhyāyā abhidhānaṃ vakṣyamāṇasāṣṭasatamiti padamākarṣaṇīyam | brāhmaṇena kṣatraviṭcchūdrajātīmannabhojane tasyāśanasya śuddhaye yathākramaṃ japasyānukrameṇeti ekaśatādikrameṇa eko dvau ca trayaśca divasā upoṣyāśca | anena nyāyena kṣatriyāderevetyupalakṣaṇam | prāṅniṣedhayoḥ pūjāhomayorapi ucchiṣṭayoranyonyasparśe prāyaścittam | p.164) dīkṣiteneti ṣaḍbhiḥ | ucchiṣṭa spṛṣṭa ityanantaraṃ bhojyattventyadhvetyadhyāhāryam | taduktaṃ śrīmatkālottare - sarveṣāṃ tulyajātīnāṃ ucchiṣṭasparśane sati | tyaktvā bhojanamācamya svajātīśaśatañjapet | iti | snātvetyatrācamya snātvetyarthañca yā | samīpye dīkṣita iti samīpe bhavassāmīpyaḥ brāhmaṇasya kṣatriyaḥ kṣatriyasya vaiśyaḥ vaiśyasya śudraḥ iti yāvat | tadvaditi adīkṣita svajātisparśavat snānapūrvaṃ śatadvayamityarthaḥ | kramāditi catuśśatavṛddhikrameṇa svajātīśau | etānīti bahuvacane brāhmaṇasya vyavahitasparśaviṣayatayā kathitau vaiśyaśūdrau kṣatriyasya vyavahitayoktaṃ śūdrañca parāmṛśati pūrvoktadviguṇamiti | brāhmaṇo vaiśyaśūdrasparśe catuśśataṣaḍahopavāsapūrvaṣaḍaṣṭaśataṃ japet | kṣatriyasya caturahopavāasasparśe viṣaye prāyaścittamāha - pādahīnaṃ bhavediti | brāhmaṇasya svajātisparśe p. 165) dīkṣitā dīkṣite śatadviśatañca yat prāyaścittamuktaṃ kṣatriyastu tathāvidhabrāhmaṇasya sparśe tatpādonañcarediti yathākramaṃ pañcasaptatiṃ sārdhaṃ śatañca japedityarthaḥ | evaṃ vaiśyo'pi tatsparśe tadardhena vivarjitamiti śatārdhaṃ vā śataṃ vā japet | tadevāha - brāhmaṇasya varṇasparśe yatprāyaścittaṃ tadeva śūdraḥ tatsparśe pādatrayojjhitaṃ yathākramaṃ pañcaviṃśati saṃkhyapañcāśatsaṃkhye ca japet | anyatrāpyevamiti vaiśyasya kṣatriyasparśe kṣatriyavaiśyayossvajātīyasparśoktapādahīnam | ucchiṣṭakāle'ntyajacaṇḍālayossparśe prāyaścittaṃ svajātīśanimittadvayenāntyayorajakādayaḥ rajakaścarmakāraśca nado parada (ṭo da viruda) eva ca | kaivarto medabhillāśca saptadhā antyajā (vrajā) smṛtāḥ || iti | sakalaṃ malaṃ pāpaṃ jātīśamantralakṣaṇaṃ puruṣe pūrvaṃ ṣaṭśataṃ japedityarthaḥ | caturṇāmapi varṇānāṃ varṇasya tadanantaratadvihitasya p. 166) varṇasyocchiṣṭasparśe prāyaścittamuktvā kṣatriyādīnāṃ brāhmaṇasparśe ityekena | ataḥ sadyojāta ucchiṣṭabhakṣaṇe prāyaścittam | upavāsamiti dvayena tadvaditi upavāsaṃ kurvītetyarthaḥ | japedapītyatra svajātīśamiti śeṣaḥ | bhuktvetyetat brāhmaṇasya vyavahitavarṇaviṣaye ca prāyaścittam | kṣatriyādervyavahitavarṇaviṣaye uttamaviṣaye ca prāyaścittaṃ tatsamuccaye grāhyam | tathā coktam - śūdrasyocchiṣṭa agrājā yutaṃ dvirūpoṣitaḥ | ? sahasramardhamarddhañca dvijocchiṣṭe tribhirmataḥ || vaiśyasūdrau nṛpocchiṣṭe pādonantu tadardhakam | vaiśyocchiṣṭe bhvecchudrasapādona sahasrakam || iti | āśaucagṛhabhojane prāyaścittaṃ dvidhā iti dvayena | dvidheti śavasūtikānimittabhedena dviprakāreṇa sūtake ityanenāśaucaṃ lakṣyate | jātamaraṇādibhedena varṇabhedena cāśaucakālā vidhirasmābhiḥ prāyaścittasaṅgrahe darśitatvāt | neha pratanyate | p.167) jananādisambhave'pi keṣāñcidāśaucaṃ nāstītyāhakārudāsītyeke | nirvāṇadīkṣitānāṃ pṛthakpākabhujāmapi tathāvidhānakṛtakṛtya nityakarmaṇāṃ samayināmapi prāyaścittaṃ śrīmatkiraṇādau draṣṭavyaḥ | brahmapaddhatāvapi abhakṣyabhakṣaṇādau prāyaścittaṃ matsyetyādi tribhiḥ karkaṭakulīra śambukaḥ jalaśukti | nakhaḥ kṣudraśaṅkhaḥ | taduktaṃ - kṣudraśaṅkhāḥ śaṅkhanakhāḥ śambukā jalaśuktayaḥ | kapardo varāṭaḥ navāṃbun tanakpādud || ? bhūtaṃ | daśarātrādarvākkālikaṃ .............|? ajā gāvo mahiṣyaśca brāhmaṇīyā prasūtikā | daśarātreṇa śuddhyanti bhūmiṣṭhañca navodakam || iti | pītaśeṣaṃ svena pītāvaśiṣṭaṃ tatsādhanāṣṭādistham | toyaṃ ekāṃ rajanīmiti ekāhorātramiti yāvat | bhojanakāle gudrasrāve prāyaścittamāha - jemadityekena | p.168) ja majjanamiti dhātoḥ śatrantasya rūpaṃ namuci mucī majjha adane jaminiti kecit | tadvidāṃ vacanamiti | atha yadā jemattadetyadhyāhāryam | gudendriya srā ityatra indriyaśabdena guptendriyaṃ vivakṣitam | atheti sruvādanantaraṃ śaucasnāne śaucañca snānañceti śaucasnāneti | ubhe kṛtvā dvidhā ācāmamācaret | tatra śaucasnānānantaramevakamācamanam | punasnānānantaraṃ dvitīyamācamanamiti | snānasyāpi dvaividhyamarthatāssiddham | tathā coktaṃ prāyaścittasamūccaye - bhojane tu gudasrāve yonisrāvo'thavā bhavet | śaucaṃ snānaṃ tathācāmaṃ punasnātvā samācamet || japtvā'ghorasahasrantu dinamekamupoṣayet | iti | ācamanaṃ vinā toyapānabhakṣaṇādau prāyaścittaṃ anācānta ityekena | aghorasahasramityataḥ sahasramanuvartanīyam | etadaśuddhyantasadbhāvaviṣayamiti kecit | p.169) upavītadhāraṇaṃ vinā pānabhojanayoḥ prāyaścittaṃ vinetyekena atrāpi sahasrapadamanuvartanīyam | śayyāsanādisāṅkarye prāyaścittaṃ saṅkareṣvityekena | saṅkaro navavidhītyuktaṃ prāyaścittasamūccaye - śayyāsanaṃ paṅktibhāṇḍasahasrapaṅktyannamiśraṇam | yajanaṃ sthāpanaṃ yoni tathā ca saha bhojanam || navadhā śaṅkaraṃ prokta iti | atrātilaghuṣu daśādiśatāntaṃ laghuṣu dvādaśādi sahasrāntaṃ gurutareṣu lakṣāntaṃ japta iti | pratyahaṃ saṃhitādhyayane sarvapāpaviśuddhirityāha - ahanītyanena | vidhiśāstrādhyayanoktavidhau sthitatadanatikrānta ityarthaḥ | tadvidhiśca śrīmanmataṅgamṛgendrādau avadheyaḥ | yathā - vyākuryāt śivabhaktebhyaḥ tantrāpyāgatamatsaram | nyāyato nyāyatratibhiḥ pālayan gurusantatim || rājīnnāmnarasodgāre na ca viṇṃutrasādhane | p. 170) na cādyaṃ nāti sāre pāne snātaḥ kṛtamaithunaḥ | pūte mahītale sthitvā paśuśravaṇavarjite || paridhyantasthitaṃ ceṣṭaṃ śiva naṃ praṇavavigraham gaṇādhyakṣaṃ guruñcaiva kārakañca kriyāśrayam || pustakaṃ guptasatsūtraṃ vidhāyopari kasyacit | brūyādaṅgapalasyeti kṛtapūjamudaṅmukhaḥ || prāṅmukho vā'rabheddvābhyāṃ sambandhoryoktipūrvakām | sroto brūyādanusroto bhedātsaṃkhyānameva ca || pravṛttaye gurusvañca steyī syāttadakīrtanāt | brūte ya evaṃ yo'dhīte tāvubhau hatakalmaṣau || loke prāptayaśodīptaṃ viśettāṇḍavaśāṅkaram | anadhyāye svatantroktavidhinā śṛṇute mṛṣā || śaivaṃ vahannihālpāyuḥ mṛtiḥ pretatvamaśnute | nādhyāpayeccaturdaśyāṃ aṣṭamyāṃ pakṣayordvayoḥ || pratipatpañcadaśyāñca caturthyāmarkasaṃkrame | ityādi| p.171) kīlake ca ravīndusthe tryahaṃ svarbhānudarśane | pañcarātraṃ harimukhe pavitre ca madadviṣaḥ || viḍālavyālamekeṣu gateṣvantarato dinam | iti | sitajīrṇaśrutau dāhe śayabhaṇḍe khare'nile | gurau māṃsaṃ śivībhūte dutyaśiṣyādike tryaham || ityādi śivasaṃhitāyām | kāmikādyaṣṭaviṃśati saṃhitāsu svasvaguruttamānyatamām | taduktam - śrutādhyayanayoḥ pūrvamarthī vijñāpayedgurum | vyāti yattacchṛṇuyādadhīyīta ca paṇḍitaḥ || iti | tathā śrīmanmṛgendre'pi - adhītya śṛṇuyācchāstraṃ gurutantau gurau ca san | tyaktvābhimānamātsaryaṃ saṃbhāvyāsanasantatiḥ || iti | sarvapāpāni uktānuktaniṣ.kṛtīni sarvāṇi pāpāni | p. 172) mantrajapavat saṃhitādhyayanamapi sarvapāpaviśodhanamityarthaḥ | tathā mataṅgavṛttau - kṣitvena li * taṃ mantrāṇāmiva japāt svādhyādhyayanāttathā | duṣkṛtebhyo vimucyante karmaṇassukṛtādapi || iti | evaṃ śivadharmottare'pi adhyayanādeḥ jñānayajñāntarbhāvena sarvaśodhakamuktaṃ - adhyāpanamadhyayanaṃ vyākhyāśravaṇa cintanam | iti | pañca pañca prakāro'yaṃ jñānayajñaḥ prakīrtitaḥ | nāsti jñānādṛte puṃsāṃ puṇyapāpaparikṣayaḥ || iti | mārjyamāno yathā nityaṃ darpaṇe nirmalo bhavet | jñānābhyāsāttathā puṃsāṃ buddhirbhavati nirmalā || iti | anyatrāpyuktam - jñānāgnisarvakarmāṇi bhasmasātkuru tejasā | iti | p.173) śivasaṃhitā śivaikādaśiketi teṣāñca kathitasāmarthyāttadgaṇanamiti guravaḥ | japasaṃkhyāyā upavāsādi niyamavidhānam | upavāsetyekena gaḍḍukān abhiṣekakalaśān prāyaścittakaraṇe tatsamavāpyakaraṇīyaniyamāntaravidhānaṃ bhūśaya ityekena | pañcagavyavidhānaṃ madhyeti navabhiḥ | atra yathokta eva krama iti kecit | artha iti guravaḥ || atra kecit pātrapūjayorākṣika kramoktatvānna viparyāsaḥ | dravyaniveśābhimantriṇe sṛṣṭikrameṇa īśānādinā saṃhārastu saṃhārakrameṇa sadyādinā vā pūrvaṃ kṣipet | iti gomayādyabhimantrayet ityuktatvāt | pūrvaṃ gomayagojalādi agre yathā sarvamuttarottare | kuśodakaṃ citraṃ pituḥ śabdena koṣṭhapātrapūjā kāryā | navakoṣṭheṣu īśānakoṣṭhe prakṛtitatvavinyāsamiti pratiṣṭhāyāṃ vakṣyati | pātrañca śaktisaṃjñamiti pratiṣṭhāya dravyavinyasa | brahmaja jñānaratnāvalyāmuktaṃ - īśaprakṛtikoṣṭhe ca pātre'vyakte kuśodakam | iti | p. 174 ) mṛgendrapaddhatāvapyuktam - pañcagavya devatādhiṣṭhānāt pavitramityuktam | pañcagavyañca dharmebhyo vihitaṃ dravyacakṣuṣā | pavitraṃ triṣu lokeṣu devatābhiradhiṣṭhitam || varuṇaścaiva gomūtre gomayo havyavāhanaḥ | dagdhena vāyuḥ samuddiṣṭaḥ somaḥ kṣīre ghṛte raviḥ || iti | etatpañcagavyavidhānaṃ prāyaścittaviṣaye brahmakūrcepyatidiśati | tadviśeṣāt pañcagavyaṃ pañcāśat | pañcagavyeti dvayena guruśāstroktameva prāyaścittaṃ vadedityāha - yathetyekena | kriyākāṇḍetyekena prāyaścittaṃ upsaṃhāra iti | trilocanaśivācāryaviracitāyāṃ kriyākāṇḍakramāvalli(lyāṃ)kāyāṃ prāyaścittavidhiḥ samāptaḥ || p.175) athetyādi dīkṣāmāha - athāta iti dīkṣānantaraṃ pūrvoktavannityādikamanuṣṭheyaṃ yataḥ ato hetoḥ dīkṣārūpanirūpaṇam | dīkṣāyā svarūpaṃ dīkṣāśabdanirvacanaṃ tasyā yogyanirūpaṇaṃ bhedanirūpaṇaṃ kartṛnirūpaṇañca yathā tathā āgamārthānatikrameṇa āgamānāṃ bahutve'pi kartavyaḥ svagurukrama iti vacanāt svasantānikānāmanuṣṭhānakramavidhirūpatvāt paddhateḥ uddiṣṭakrameṇāha - malamāyādityādi jñanañca | janmana iti jñasvabhāva iti sāṃkhyairuktvāt jñānasvarūpaṃ caitanyaṃ dṛkkriyārūpa tatastvātmani sarvdā iti śruteḥ | śivatatvamabhivyajyate | taduktaṃ parākhye - śivasya dīkṣā prathitaḥ kṣapaṇaṃ pāśasantateḥ | tena dikṣā samākhyātā tadānātkṣapaṇasthitā || iti | vijñānakalānāmeka iti eko varga iti śeṣaḥ | p.176) niradhikaraṇa sādhārā sādhikaraṇādvayosteṣāṃ teti | vijñānakalānāmeko varga iti śeṣaḥ | nirādhārā niradhikaraṇā sādhārā sādhikaraṇā dvayossa bījā caiva śaktānāṃ tathoktaṃ - bālādīnāñca nirbījā samayācāravarjitā | sārva ācāryapadake yogyaṃ yojayitvā pare pade || sādhikārapade pa"cāt bhogaṃ tasya prakalpayet | śatahe sādhakābhiṣekaṃ vakṣati | mumukṣoriva saṃśodhyetyādinā | itthamiti pūrvoktanayena pūrvādhikaraṇa...ḷādyaprabhṛti ttvayā suparīkṣya vidhātavyamiti tenācāryeṇa saddeśasaṃbhṛtamiti | sadeśaḥ puṇyadeśaḥ | taddeśaṃ yājñikaṃ vidyādyacca vedairadhiṣṭhitaṃ yatra viprā sadācārayatayaśca tapodhanāḥ santi devāstathā vedāḥ * * * *? yute? smṛtaḥ? puṇyake nirmuktāḥ prasaṅgātso'pi kathyate | karṇāṭakakaliṅgākhyaḥ kañcakarjjirasaṃjñakau | koṅkaṇaḥ karahāṭaśca kuṭakaḥ koṅka īritāḥ || p.177) hīnāṅgo'dhikāṅgaśca nātidīrgho na vāmanaḥ | nāti * na gauraśca nātisthūlo nacātanaḥ || na śiśurnnāti jīrṇo nāgraṇī nāati śīlavān | iti | śrutaṃ vā'gamaśravaṇaṃ tathā coktaṃ - śivaśāstraikacittātmā paśuśāstraparāṅmukhaḥ | īhitā pārago guruḥ iti | śīlaścoktaṃ - * * * * * * * * paravittānurañjakaḥ | śīlavāneṣa jānīyāt anukampāparo bhṛśam | * * * * * * * * * * * * pāpavarjitaḥ || jñānācāraguṇopeta iti | jñānaṃ śivasya tatvato jñānamiti | śivasadbhāvatatvajñaḥ sa eva sthāpakasmṛtaḥ | iti | raḥ | tathācoktaṃ - śivaśāstraparo nityaṃ śivapūjānitatparaḥ | p.178) ūrdhvavaktodbhave śaive siddhānte deśikaiḥ * * || na kartavyaścetpramādādadho gacchanti | guṇāśca proktāḥ śivena guṇāsthyaṃ dayā kṣāntiraspṛhārma pakṣaraḥ viṣayairadūṣitaḥ | athāto bhogamokṣārthamityādi kathayato nityadīkṣānantaraṃ ato hetoḥ dīkṣārūpaṃ kathaṃ bhūte kathaṃ mateyaṃ dīkṣeti ca nirūpaṇamiyaṃ katividhā kasyeyamiti cābhidhīyate | atha tayormadhye dīkṣāyārūpamāha - malamāyādipāśānāmityādi tacca spaṣtam | atha nirūpaṇaṃ tatra vātādanugrāhyaviṣayībhūtamātmānaṃ āha - vijñānakalānāmityādi | tatra trayāṇāṃ madhye ādyaḥ vijñānakalānāmamalamātreṇa yukta iti jātāvekavacanam | tasyānekatattvāt | taducyate - mā śuddhavidhyormadhye malena dūṣitā vijñānakalā māninaḥ prāṇiṇo saṃkhyātasandhi ? uktañca - māyorddhaṃ śuddhavidyādho malenāśu tiraskṛtām | sa kaivalina iti | anyo malakarmabhiriti | sa hvaya - vacanena malamāyākarmabhiryuktassana pralayākala ityucyate | p.179) maladūṣitānāṃ vijñānakalānāṃ madhye keṣāṃ kadācinmāyāyāmavasthānaṃ bhavati | teṣāṃ karmapravṛttirapi syāditi bhāvaḥ | sakalānāmapi mahāpralayakāle māyāyāmavasānaṃ bhavati cet te ca pralayakevalina ityucyante | evaṃ punasteṣāṃ pralayākalānāṃ madhye kecit | kecitkalādi bhūmiparyantatattvairyuktāssantaḥ te sakalā ityucyante | tathācoktaṃ - ātmāhyanekadhā proktaḥ tatrādyaḥ sakalo mataḥ | māyā karmamalopetaḥ kalādyavani gocaraḥ || karmāśuddhiyutaścānyo māyāyāṃ pralayākalaḥ | māyorddhaṃ śuddhavidyāstho malamātrāvṛto'varaḥ || vijñāna kala iti sthitaḥ yaduktaṃ anyatrāpi - ātmano bahavassanti cidrūpamaladūṣitāḥ | tāmrakalamavajñeyo malo'jñānāvarodhakaḥ || sahajassarvajantūnāṃ taddhi bhoktṛtvakāraṇam | sadā tenāsya bhogāya śarīrendriyakāraṇam | māyā saṃvaddhyate paścāt sukhaduḥkhaikakāraṇam | p.180) karmasambandhamāyāti māyī yaśca kalādikam | sakāryakāraṇatvena bhogajñānāya badhyate || trayāvasthātmakā jīvāssarve kālakrameṇa vai | māyorddhaṃ prāgavasthāyāṃ māyāyāntu dvi * yaṃ || tṛtīyā kalādau tu sthitireṣāṃ prakīrtitāḥ || iti | ayaṃ dīkṣānirūpaṇāyāha - nirādhārādi teṣāṃ nirūpaṇāyāha - nirādhāretyādi | teṣāṃ trayāṇāṃ madhye dvayoḥ vijñāna - kalāpralayākalayorniradhikaraṇe śivena tīvraśaktinipātena kriyate | yā sā nirādhārā bhavati | tathā dīkṣitāśca sadyaḥ śivā vā vidyeśvarā mantreśvarā bhavanti | tathā coktaṃ - yānvimocayati svāpe śivāssadyo bhavanti te | saṃhṛtau vā samudbhūtā vāṇavaḥ patayo'thavā || iti | asyāpyayamarthaḥ | śivasvāpe mohakāle yato vijñānakalapralayākalāvasthāyāmātmano jñānaśunyā avasthāmatassyādityarthaḥ | p.181) tadā yān anugṛhṇāti te sadyaḥ tatkṣaṇameva śivā bhavanti | tatassaṃhṛtau sakalānāṃ saṃhāre vā samudbhūtau pralayākalānāṃ sṛṣṭikāle kalādyanubandhanakāle vā yatastadeva teṣāṃ sṛṣṭhiratastadā yānanugṛhṇāti | te hyaṇavo mantreśvarā patayo vidyeśvarā vā bhavantītyarthaḥ | athācāryamūrtimāsthāya śambhumaheśvaraśaktyā kathaṃ bhūtayā atitīvradīptibhedayā mandamandataratīvratīvratarayā sakalasya yā dīkṣā kurute sā sādhikaraṇocyate | yogānusārān mandādiśaktiṃ svecchākhyāṃ nipatyāya tadabhivyaktaye dīkṣāṃ karotīti bhāvaḥ | tathā coktaṃ - tataḥ prabhṛti mukto'sau yadāhṛtaśivecchayā | kintu dīkṣādibhirliṅgaiḥ na vinājñāyate tu saḥ || yeṣāṃ śarīriṇāṃ śaktiḥ patatyapi nivṛttaye | teṣāṃ talliṅgamautsukyaṃ muktau dveṣo bhavāsthitau || bhaktiñca śivabhakteṣu śraddhā tacchāśake vidhau | anenānumitāśśiṣṭo heto sthūladhiyāmapi || p.182) īṣadardhaṃnivṛtte tu rodhakatve tamaḥ pateḥ | bhavantyetāniliṅgāni kiñcicchiṣṭe ca dehinām | catūrthaśaktipātena tulyenaiva phalaṃ prati || * * tīvratarasthitā tīvro mandatarāpi vā | sadyo mūrtā mūrchayā vā kampādromāñcatastathā || iti | asyāpyayamarthaḥ | asau sakalāśśive dayāyādāghrātastataḥ prabhṛti tatkālamārabhya muktaḥ | kuntu sa mukta iti dīkṣādi liṅgairvinā jñāyate tathā tadarthamāha - yeṣāṃ tāvadaśarīriṇāṃ vijñānakalapralayākalānāṃ śaktipātasya gurubhiralakṣyatvāt | yeṣāṃ śarīriṇāṃ sakalānāṃ śaktiḥ parameśvarī patati avinivṛttaye | na - punarāvirbhāvāya patati teṣaṃ tatpātitamuktāvautsukyaṃ | utkaṇṭhatā bhavatsthitau | saṃsāradveṣaḥ śivabhakteṣu bhaktiḥ tacchāśake vidhau śivaśāstrārthe śraddhā cetyetat liṅgacihnama anena cihnena viśiṣṭasya saṃskārāsthitiḥ hetoḥ p.183) pāśajālasya sthūladhiyā mandabuddhīnāmapi anumitiri anumānaṃ pūrvoktānāṃ cihnānāṃ udakatve sati anoḥ pāśaśaithilyaprakarṣatāñca teṣāṃ cihnānāṃ mandatve sati aṇoḥ pāśaśaithilyāntañca mandata(mata)yopyanuminyantīti bhāvaḥ | atha tadaitāni liṅgāni sphurantītyatrāha - tamaḥ paterityādi | tamaḥ patervā devanāthasya śreyo bṛndaniroddhuḥ yadrodhakatvaṃ tasmin kiñcinnivṛtte arddhanivṛtte vā kiñcicchede kiñcidavaśiṣṭe phalaṃ prati tulyenaiva caturtha śaktipātena dehināmetāni liṅgāni bhavanti | atha kaṃ viśiṣṭo'yaṃ caturthaśaktipātaḥ | atha tasya saphalaṃ prati liṅgamityatrāha - tīvratā ityāha | tatra tīvratareṇa sadyomūrtiḥ tīvreṇa mūrcchāmandena kampaḥ | mandatareṇa romāñcakamityetat cihnatāratamyaṃ bhavantītyarthaḥ | sthitāvetacchaktipātācchaktipātatāratamyato deśikamūrtimāsthāya yadi śivo yānanugṛhṇāti te rudrāṇāṃ mantreśvarāṇāṃ śivasya ca bhajantīti kvacit sādhikārā p.184) niradhikārā ceti | tathā coktaṃ rudramantrapatīśānapadabhājo bhavanti te | sthitau yānanugṛhṇāti gurumāsthāya cidvada || iti | punaḥ pīyasā yā dīkṣaiva sa bījā nirbījā sādhikārā niradhikārā ceti caturvidhā proktā | tatra tāvatsamayācārasaṃyuktā yā sā sa bījā | sā ca dvividhā śivadharmiṇī lokadharmiṇī ca | tatra tāvacchiva dharmiṇī śikhāyācchedasahitā | sā ca dvividhā naiṣṭhikī bhautikī ceti | tāvannaiṣṭhikī niravadhiḥ | dvitīyā katipayadinavrataparipālanānantaraṃ gṛhapadadāyinī | tathā coktaṃ - naiṣṭhikī dehapātāntā bhautikī vratamokṣadā | iti | athānyā lokadharmiṇī śikhāccheanarahitā | sā ca dvividhā bhuvanā tatpadaprāptinimittā ceti | tathācoktaṃ - sa bījā caiva śāktānāṃ samayācārasaṃyutā | p.185) śikhācchedasamāyuktā dīkṣā sā śivadharmiṇī || śikhācchedaṃ vinā yatra jñeyā sālokadharmiṇī | śivadharmiṇamāśodhya yojayetparame pade || dehapātena mokṣassyāt samayācārapālanāt | iti | lokadharmiṇāropya pade bhuvanakartarikta dharma sādhanaṃ kuryācchive vā muktikāṅkṣiṇaṃ | tatte sadāśivabhoge layaste parame pada iti | athāsamarthālambanādīnāṃ samayācāravarjitā yā sā nirbījadīkṣā | sā ca dvividhā | sadyo nirvāṇā asadyo nirvāṇā ceti | tatra tāvat sadyo nirvāṇā saṃsāradviṣāṃ vṛddhānāṃ vyādhitātmanāṃ dehārambhakakarmādipāśaśodhinī | dvitīyā dehapātānantaramokṣapradā | tathā coktaṃ - nirbījātvasamarthānāṃ bālādivyādhitātmanām | sadyo nirvāṇakī proktā dehapātena tatkṣaṇāt || dehārambhakakarmādīn bhuktvā śaivaṃ padaṃ nayet || p.186) bālādīnāñca nirbījasamayācāravarjitānāñca teṣāṃ niyamaiḥ kāryañca (na ca) śārīrayantraṇaiḥ | na tīrthakṣetragamanai yāvajjīvaṃ śivaṃ yajediti | yato yasmātkāraṇāt yasya sadyo naimittike kāmye cādhikāritā syāt | ato hetoḥ sādhikāradīkṣā sādhakācāryayoreva bhavet | anyāni bījadīkṣānāntu tathā sabījadīkṣādīkṣitānāṃ madhye samayī putrayośca nityamātrādhikāritvānnirādhikārā bhavet | itthaṃ sabījanirbījayorapi sādhikāraniradhikārayorantarbhūtatvāt | iyaṃ dīkṣā sādhikāraniradhikārabhedena dvirūpaṃ pratyekaṃ dvividhaṃ jāyate | sādhikārāpi kriyāvatī jñānavatī ceti dvividhā syāt | tathā ca parā bhavedityarthaḥ | atha spaṣṭam | atha guruśiṣyapratipādanāyāha - ityamiti | ityamuktanayena guroḥ sakāśāllubdhādhikāreṇācāryeṇa dīkṣā sādhyate | sa jātyācāryaśca saddeśasambhūtaḥ | sa ca - p.187) kṛṣṇasāramṛgo yatra svācārādvicaredbhuvi | santi devāḥ tathā vedāḥ āryāvartaṃ vidurbhudhāḥ || taddeśakulasambhutaḥ ācārya śāstrasaṃmataḥ | iti | svamūrtiḥ śobhanā prasannā danturādidoṣarahitā mūrtiryasyāsau sa mūrtiḥ | tathā coktaṃ - kārukṛtodariḥ kujo hīnāṅgo vā'dhikāṅgavān | kṛṣṇāśmaśruhīno vā kunakhī danturastathā || kekaraḥ kṣayarogī ca barbarasthūladehavān | piṅgākṣo lambakukṣiśca vaktranāso .. bhāhumāna || etaistu lakṣaṇairhīnaḥ pūrṇāṅgo mūrtimān * * | iti | śīlavānatra śrutamāgamaśravaṇaṃ | na paśuśāstrāvagamaḥ | tathā coktaṃ - śaivasidhāntasārajñaḥ paśuśāstraparāṅmukhaḥ | sarvabhūtānukampī ca śuṣkatarka vivarjitaḥ || iti | p.188) śīlamatra balānvayānurañjako guṇaḥ | phalabhāvavivarjitaḥ śaṭhaḥ krūro vimohī ca piśuno matsarī khalaḥ | khalābhāvavinirmuktaḥ paracittānurañjakaḥ || śīlavāneṣa jānīyādanukampāparo bhṛśam | iti vacanāt | nanvatra śrutopapannasya śīlatvaṃ svata eva syāt | kutaśśīlavāniti viśeṣaṇam vyarthamiti cet - jñānena hṛdayasthena khalo na syātsuśīlavān | madhunā koṭarasthena nimbaḥ kiṃ madhurāyate || jñānamabhyāsato vetti śīlaṃ svābhāviko guṇaḥ | iti vacanāt | atha jñānācāraguṇopetaḥ tatra jñānañca tatvavijñānaṃ ṣaṭtriṃśatsaṃkhyayānvitaḥ | ācāraḥ pratyahaṃ snānādikamācaratītyācāraḥ | athaḥ guṇaḥ sāttvikassārvajñānam | satyaṃ dayā dhairyaṃ vinayaṃ sthairyameva ca | sāttvikasya guṇaṃ proktaḥ saṅgāt sañjāyate tu saḥ || śuddhāśayastu hṛdaye yasyā'sau śuddhāśayaḥ | p.189) tatra tāvadbijātīṇāṃ caturṇāṃ pravṛttikriyāṇāṃ kṣatriyamadvayoḥ vaiśyaśūdrāṇāṃ madyapaḥ | tathā ca garuḍaḥ - madhye varṇacatuṣkasya gurutvaṃ kasya tatvataḥ | sa ca prokto ca rātrānte śivavatsarvamocakaḥ || bhāryā bhrāṣādiko bandhuḥ upapanno yadā bhavet | tathā teṣāṃ bhaveddikṣā tadā sā putratā na kim || anyajaścopasanno'yaṃ sa cāspṛśya kathaṃ punaḥ | tathā tasyā dīkṣā syānnagurussarvamocakaḥ || iti | īśvaraḥ - caturṇāmapi varṇānāṃ ācāryatvamihoditam | brāhmaṇādicatuṣkasya dvijo'nugrahakṛnmataḥ || trayāṇāṃ kṣatriyo dvābhyāṃ vaiśyaśūdrassayonije | anugrahastu bhāryādau yo'yā kintu bhāvataḥ || nirapekṣāyato mantrā yathā tadbhāvato tathā | yathā'sya tena bhāvena mantrāḥ kurvantyanugraham || p.190) yastenāntyajasyāpi kintu dīkṣā nu mānasī | kārukāṇāntvasaṃsparśāt na hautiḥ parikalpyet || jñātvā teṣāṃ parā bhaktiḥ lobhācca doṣamānpuyāt | iti | itthaṃ bhūto paraḥ śreṣtha ucyate | nānyate | svāyaṃbhuvādau naṣṭavratāśca - uktañca svayamālocya vayamācāryasattamāḥ | ityevañcaiva vidantyajya kṛtyājyāste svayaṃbhuvaḥ || anyaliṅgaṃ parityajya yo liṅgaṃ śaivamāśrayet | sa punarbhūritijñeyastajjātā kaulikā matāḥ || tāvatte guravo jñeyāḥ yāvadācārapālakāḥ | ācārāttu paribhraṣṭāstyājyāste bhagnaliṅgavat || bhasmapradātsamudbhūto yo'sau bhasmāṅkurasmṛtaḥ | tajjātā kalarājñeyāstajjātāḥ kuśikā matāḥ || dīkṣāsthāpanayorete santyajyāśśubhakāṅkṣibhiḥ | iti | p.191) spaṣṭaṃ | atha śītauṣadhī toya ityādi ratnādiracite paścimānane kumbhe - nitye naimittike kāmye sarvādhikaraṇassadā | śivaḥ pūrvānano lakṣmīḥ pratyak pṛsṭhakalātanuḥ || iti vacanāttataḥ pūrvābhimukhaṃ śivaṃ sāṅgaṃ sampūjya tasya kumbhasya dakṣiṇapārśvasthāṃ paścimāsyāṃ pratyaṅnālāṃ vikirasthāṃ khaḍgarūpiṇīñcāstreṇa pāśupatena saṃpūjya | śakrādipūjānantaraṃ paribhrāmya saṃsthāpya sthirāsanaṃ saṃpūjya kumbhasthasya śivasya dakṣiṇakare makharakṣārthaṃ jñānakhaḍgaṃ samarpayet | tathā coktam - anantadharma jñānādi padmamitthaṃ calāsanam | tatra kumbhānyasetprācyāṃ paścimāsyāṃ vṛṣāsanam || gandhapūṣpādibhiḥ pūjya tatra bhūyaḥ purānanam | śambhūmabhyarcayetjñānaśaktirūpaṃ kratuprabhum || sadā tadyāmyadigbhāge spṛṣṭāntaṃ dakṣapāṇinā | p.192) pratyaṅnālāntu sihmanālāntu vardhanīṃ vighnamardanīm | ? * * nyasya ṣaḍumūrtyā kriyāśaktisvarūpiṇīm || tasya cāstraṃ samabhyarcya saṅgarūpaṃ samujvalam | dikṣu śakrādi dikpālān abhyarcya bhrāmya dhārayet || tatra sthirāsanaṃ saṃpūjya jñānakhaḍgaṃ samarpayet | śivasya dakṣiṇe haste vardhanyastrantu saṃsthitam || tena tadyajñarakṣārthaṃ yāgo'sau kalaśanyaset | iti | virephāvantimāvityādi a ka ca ṭa ta pa ya śānāṃ vargāṣṭakānāmantimau vargau yavarga śavargeṇa | tāvubhau vigatarephau eva ṣaṣṭhasvarāsthitau | ardhacandrabindunādayuktau | oṃ yuṃ luṃ puṃ(nuṃ) śuṃ ṣuṃ suṃ huṃ iti saptajihvānāṃ kuryāt saptabījāni | tataspaṣṭam | sarvopadravanāśāya rudraśāntyā ekādi | atra rūdraśāntiḥ śivapūjātarpaṇāvasāne | oṃ kuru kuru rundhi rundhi rudrosi devatāṃ p.193) deva deva viśākhau hana hana daha daha paca paca matha matha ca kuru kuru puru puru śāntimanusmaran kṛṣṇapiṅga akāli piśācādhipate viśveśvarāya namassvāheti rudraśāntimantraḥ | anayā rudraśāntyā tilādibhiḥ homaṃ kuryāditi laghuprayogaḥ | vistāro'pi kālottarādau pradarśyatām | na nindetkāraṇaṃ devamityatrānuktamuktaṃ bhavati | laukikādiṣu mārgeṣu caturṣvapi samāśritān | avidyā tadbhyo jyeṣṭhān pratastho nābhivādayet || nātmanaḥ prakṛtaṃ bhāvamanyate śivadīkṣitaḥ | nā dīkṣite satiṃ kuryāt * * paṅktau ca bhojane || nirmālyabhojanaṃ dānaṃ laṅghanaṃ sparśanaṃ tathā | upekṣaṇaṃ na kurvīta strīśūdreṇāntyajādibhiḥ || sparśanaṃ bhāṣaṇañcaiva śvāpasya ca darśanam | na nagnāṃ vīkṣayedrāyāṃ tathā tāṃ prakaṭastanīm || gaṇāṇāṃ gaṇikānāñca sūtikānnaṃ tathaiva ca | p.194) adīkṣitasya śūdrasya bhojanañca vivarjayet | ekānnaṃ naiva bhoktavyaṃ bhikṣāśī carubhugbhavet || pratigrahaṃ viraktasya varjayedyatra kutracit | gurudevāgnipūjārthaṃ gṛhṇīyācchuddhajātitaḥ || gururdevāgni caṇḍājñāṃ śāstrārthaṃ naiva laṅghayet | samarthasya samuddiṣṭā bālādīnāṃ viśodhayet || agnau nadyādicaṇḍāntān gaṇān saṃpūjya tarpayet | hutvā mūlaśatān pañca pūjānte tānnirodhayet || viraktasya vratāṅgāni jaṭāvyomopavītakam | pāvanaṃ taijasaṃ bhasma kaupīnañca jalātmakam || daṇḍaṃ pārthametāni daṇḍādīni yathākramam | sadyojātādirmantrya saṃpātena viśodhya ca || kalaśāya samarpyātha śiṣyāya vinivedayet | iti | subodhamanyat | atha nirvāṇadīkṣāyāmityādi | atheti yakte dīkṣā dvijatvaṃ vinā nirvāṇānadhikāri pumān | na dvijo p.195) yujyate siddhāni ca | nirvāṇamaśnute - dvijo'pi hi yatastena kuryāttaddvijasattama | iti vacanādyadyapi brahmāditrayāṇāṃ vaidike mārge dvijattvena vidyamāne'pi punarapyāha - dvijatvāpādanaṃ svadadhīta tasmāt yatastataḥ dvijatvaṃ śarīrasya nattvātmanaḥ kāryaḥ śarasaṃskāryaḥ pretyaceha | gārgairhomairjāta ca karmacaulamauñjīnibandhanaiḥ iti smṛtitaḥ | tadvadiha na śarīrasya saṃskāraḥ | tathā coktaṃ - na jāterna śarīrasya saṃskāraḥ prāṇino mataḥ | yadi jātestadaikasmin dīkṣite'khiladīkṣaṇam || prāptaṃ tena na jātestu jaḍatvānna tanormataḥ | cidrūpe'nugrahaḥ kāryaḥ sarvānugrahakaśśivaḥ || iti | tasmācca caturṇāmapi viśiṣṭasamayādidīkṣāyāṃ dvijatvāpādane sati tadanantanirvāṇadīkṣāyāṃ kuryānmūlādidīpanamiti bhāvārthaḥ | p. 196) śāntike pauṣṭike vaśye vaṣaḍantādinā'ṇunā | iti | vaṣaṭkāra ādāvante ca yasyāṇormantrasya | tathā hi - oṃ vaṣaṭ au(hā?) vaṣaḍityādi | atha jvarādināśāyacāpyāyanādiṣu | vaṣaṭ vauṣaḍbhyāṃ samopetaiḥ śambarairbījairvikārasyopari sthitaiḥ | tathā hi oṃ vaṣaṭ vauṣaḍityādi paśubodhamanyat | tataḥ sva svasavyabhāgasthitamityādi | atra spaṣṭatvāt kramamindumātraṃ pradṛśyate | dakṣiṇapārśve dakṣiṇamaṇḍale śiṣyamupasthāpya gṛhasthatapasvibhedena sṛṣṭisaṃhārakrameṇa | tacchikhāyāṃ sūtraṃ badhnīyāt | tataḥ tanmastake oṃ hauṃ śaktaye namaḥ iti sūtre saṃyojya saṃpūjyāvakuṇṭhya | oṃ hauṃ haḥ huṃphaḍiti tāḍanaṃ bhedanañca | oṃ hauṃ nama iti praveśanam | oṃ hauṃ svāheti saṃhāramudrayā pūrakeṇādāyātmasthaṃ kṛtvā oṃ hauṃ śaktaye nama iti sūtre saṃyojya saṃpūjyā nirudhyāvakuṇṭhya sannidhānārthaṃ tarpaṇārthañcāhutitrayaṃ dadyāt | p. 197) oṃ hauṃ iḍāyai namaḥ | oṃ hauṃ piṅgalāyai namaḥ | oṃ hau suṣumnāyai namaḥ | iti taddeha saṃpūjya tāḍanādikrameṇa sūtre saṃyojanādi kuryāt | tataḥ oṃ hāṃ mantrādhvane namaḥ oṃ hāṃ padādhvane namaḥ | oṃ hāṃ varṇādhvane namaḥ | oṃ hāṃ bhuvanādhvane namaḥ | oṃ hāṃ tatvādhvane namaḥ | oṃ hāṃ kalādhvane namaḥ | iti vyāpyavyāpakabhāvena saṃyojya yajanādi kuryāt | tathā ca nirvāṇottare mantrāḥ - * * padāni varṇaistu vyāptānīha samantataḥ | varṇāstu bhuvanairvyāptāḥ tattvai vyāptāni tāni tu || tatvajātistathā vyāptā kalābhistu kalāḥ kramāt | śodhanīyāḥ prayatnena antarbhāvaṃ prakalpayet || iti | tataḥ śiṣayamastreṇa saṃprokṣya oṃ hāṃ haṃ hāṃ huṃphaḍiti tāḍanam | bhedanañcānena namo'ntena vāmayā praveśaḥ | huṃphaḍantena jyeṣthayā viśeṣaḥ | oṃ huṃ hāṃ haṃ hāṃ huṃ svaheti pūrakeṇa śaktiṃ sūtreṇa | p.198) raudranāḍyā ityarthaḥ | tisṛbhiḥ śaktayaḥ śambhoḥ vāmā jyeṣṭhā raudryāśleṣaviśleṣa uddhāre sarvatrāpyāhataujasa iti vacanāt | anayā raudryātmānamācchidyākṛṣṭacidi dvaidhīkaraṇadhātoratra dehādākarṣaṇameva dvidhākaraṇamatastasmādākṛṣyātmasthaṃ kṛtvā oṃ hāṃ haṃ hāṃ ātmane nama iti sūtre saṃyojanādi kuryāt | tataḥ oṃ hāṃ malapāśāya bhoktṛtvakāraṇāya nama iti kṛṣṇam | oṃ hāṃ karmapāśāya sukhaduḥkha bhogakāraṇāya nama iti sitam | oṃ hāṃ māyāpāśāya śarīrendriyaviṣayakāraṇāya namaḥ iti karpūram | ātmano'pi bhedena saṃpūjya tarpaṇādi kuryāt | tathā oṃ hauṃ vidyādehāya nama iti ca | tataḥ oṃ hāṃ mantravarṇabhuvanatatvamalakarmamāyāmāyīya sacivāya śāntyatīta kalāpāśāya nama iti pāśāvalokanam | tatastāḍanabhedena praveśaviśleṣākarṣaṇagrahaṇādānātmasthirīkaraṇasūtrasaṃyojanatarpaṇāva kuṇṭhananirodhanāntacaturdaśakarmapratikalamapayita atraivāvasare | p. 199) tato'vabījānāṃ dehārambhakarmaṇā sabījāyāḥ śuddhantu dīkṣāyāṃ śivadharmiṇyāṃ samayācāradehārambhakakarmadvayādava sādhakadīkṣāyāṃ mantrasiddhiphaladāpi lokadharmiṇyāmiṣṭāpūrtādidharmācca vyatiriktaṃ prabandhakaṃ kalānāmantare smaret | tato mantratarpaṇadīpanāvasāne kalāsthāneṣu kuṅkumādinā sūtraṃ rañjayitvā tatra pāśaviśleṣakaraṇāya sāṅgaṃ śīvaṃ saṃpūjya oṃ hāṃ hauṃ hāṃ śāntyatīta kalāpāśāya huṃphaḍiti tāḍanaṃ bhedanañca | anena namo'ntena praveśaḥ | oṃ huṃ hāṃ hauṃ hāṃ huṃ mantrapadavarṇabhuvanatatvamalakarmamāyāmayī sa caivaṃ śāntyatītakalāpāśaṃ gṛhṇāmīti sūtraṃ saṃgṛhya | punaśca mantrānte badhnāmīti bandhanaṃ kuryāt | itthaṃ sakalakalānāṃ grahaṇabandhanaprayogaḥ | tato'nyabhuvanādi doṣamokṣabhuvanādi śiṣyapraveśahomānte pratikalaṃ tāḍanādikaṃ karmātmanaḥ samācaret | tathā coktaṃ - tāḍanaṃ dehaviśleṣakarṣanaṃ grahaṇaṃ tathā | yojanaṃ tantu vāgīśyāṃ māyāyāṃ jananaṃ punaḥ || p.200) adhikārastathā bhogo layo niṣkṛtireva ca | pāśacchedopanikṣepaḥ tāḍyamuddhāraṇaṃ paśoḥ || iti | tathāpi tāvannivṛttau oṃ hāṃ ādhāraśaktaye namaḥ | iti kuṇḍe saṃpūjya santarpya oṃ hāṃ hlāṃ mantrapadavarṇabhuvanatatvamalakarmamāyīyasacivāya nivṛttikalāpāya haḥ huṃphaḍiti svasthāne tāḍanaṃ bhedanañca | anena namo'ntena vāmayā praveśaḥ | phaḍantena jyeṣṭhayā viśeṣaḥ | svāhāntena raudryā pūrakāṅkuśamudrayā pāśākarṣaṇam | oṃ huṃ hāṃ haṃ hāṃ huṃ ityādinā phaḍantena kumbhakaṃ saṃhāriṇyā pāsaṃ gṛhītvātmasthaṃ kṛtvā namo'ntena recakeṇodbhavamudrayā kuṇḍe saṃsthāpya saṃpūjya oṃ hāṃ hlāṃ mantrādipāśagarbhāya nama ityarghyaṃ datvā'nena svāhāntena sannidhānatarpaṇārthaṃ āhutīnāṃ trayaṃ dadyāt | tato brahmāṇamāvāhya saṃpūjya santarpya vijñāpya visṛjya oṃ hāṃ hauṃ hlāṃ nivṛttikalāvyāpinai vāgīśvaryai namaḥ | iti ṛtusnātāṃ vāgīśvarīṃ caturdaśayonirūpiṇīmāvāhya | p.201) tadvadvāgīśaṃ niśśeṣayonikṣobhakañca | tayoḥ prajāpatikañca | tatastāḍanabhedanādi svātmasthirīkaraṇānte śiṣyacaitanyadvādaśāntādādāya vāgīśvarasya iḍānāḍyā praveśya punastasya vāmanāḍyā vāgīśīyonau oṃ hāṃ hauṃ hāṃ ātmannanekayoniṣu garbhādhānāya yukto bhavanama iti saṃyojanādi kuryāt | tataḥ oṃ hāṃ bhagavan yugapadbhāgādyamāṇorapi dhīyatāṃ iti prārthya paśoranekayonirvidehaśca śucimācarāmīti hṛdā pañca | jananārthaṃ śirasā pañca | adhikārāya śikhayā pañca | paśoranādisaṃsāopajātakarmaṇo bhogāya varmaṇā pañca | tato māyā moharūpañca bhoga bhogya bhoktṛtvabhedañca tebhyo layaṃ bhāvayana astreṇa pañcata | srotasāmupabhuktapāśasthānapathāṃ śuddhistirodhānamātmanaḥ punarāvṛttirmābhūditi śivena pañca | tataḥ pārthiva ta..... tattvaśuddhaye hṛdā pañca | māyeyamalakarmādipāśabandhanivṛttaye niṣkṛtyai ca hṛdā śatam hunet | tato malaśaktitirodhāne pāśādhiṣṭhātṛśakti - p.202) nirodhāya ca bhāvikarma nirodhāya ca | pāśānāṃ nivṛttisthānānāṃ anyebhyo vidyojanāya viśleṣaṇāya svāhāstreṇa pañca | pañcamalatādyantastha pāśasya malādayo'ntarmadhye sthitā yasyā'sau malādyantasthapāśaḥ tatastasya chedanaṃ saptavārāstrajaptayā kartaryā iti | sā ca - karttarī jñānaśaktistu yathā pāśacchidetyasau | sā malā paramā sūkṣmā mantrāṇāṃ śodhanī parā || anayā oṃ hāṃ hauṃ hāṃ mantrapadādigarbhitāṃ nivṛttikalāpāśaṃ citādi haṃ huṃphaḍiti kṛtvā mardayāmīti vimṛjya juhomīti hutvā śivāstreṇa tatpāśabhasmīkaraṇāya pāśāṅkuranivṛttaye ca pañca pañca tena | prāyaścittārthamaṣṭāhutirhutvā | brahmāṇamāvāhya saṃpūjya santarpya ca śrutistadvismṛtivināśāya oṃ hāṃ brahman śabdasparśau śulkaṃ gṛhāṇa svāhā iti pañcāhutyā śuṣkaṃ samarpayet | tathā cāgamaḥ - śrutitvaṃ viplutirbrāhmī brahmakasyādayonijā | p.203) namanā vaiṣṇavī raudrī ghrāṇalocanahetutaḥ | ai(ndrī) garvadhīmūlā mānasī śivadevatā || sparśārthattvātkarma devāścatvārastvaci saṃsthitāḥ | śabdārthatvācchṛtau vāṇī dvidhā vaktreti sūrayaḥ || bāhyārthādyasṛbhissārddhamantaḥkaraṇavrttibhiḥ | pāśaviśleṣavatkṛtvā devatāstvadhiropayet || śabdasparśau brāhmaṇī ca śrīvatsāṅkerasantyajet | rūpagandhettyajedrudre dhīgarvādhīśvare tyajet || manassadāśive deve śabdādīnāñca hetukī | śaktibindumayī tatra tyajedityamanukramāt || iti | tato brahmāṇaṃ visṛjya oṃ hāṃ haṃ hāṃ ātmane nama iti | vāmayā gatvā phaḍantenāḍanena jyeṣṭhayā viyojya svāhāntena raudryā kuṇḍādākṛṣya pūrakeṇa vāmayā svātmasthaṃ kṛtvā kumbhakena samīkṛtya śi..ṝecakena p.204) dvādaśāntādādāya sūtre saṃyojya arghyaṃ datvā | apitarau visṛjya pūrṇānte nivṛttipratiṣṭhābhyānnamaḥ | iti sandhānameva sarvatra samācaret | tathā coktaṃ - ityaṣṭādaśa saṃskārā tatve tatvaguruḥ paśoḥ | malāditrayabhānāya kurvīta śivatṛptaye || ātmanaḥ tāḍanādāne svakṛtistatvayojanam | kuryātpratyadhīkāro bhogo layo'rtha srotasām || śuddhistatvaviśuddhiśca paśukṛtyādhirohaṇam | pāśaviśleṣasamucchedo taddehā vyutkramakriyā || kāraṇeṣṭiḥ paśuṃ dhārṇeṣvapi pūrṇayā saha | samastāścaiva saṃskārāḥ vijñeyā madhyavartinaḥ || viśeṣaṇārthato......ṣanaṃ syādviśeṣaḥ karaṇāya ca | karṣaṇaṃ grahaṇāyaiva grahaṇaṃ yogakāraṇam || garbhādhānāya yogassyādādhānaṃ jananārthakam | jananañcādhikārāya adhikāro vibhutaye || bhogaśca layahetussyāt layasyānte tu niṣkṛtiḥ | p.205) niṣkṛtiśca viyogārthaṃ viyogacchedakāraṇam | nikṣepāya bhavecchedo nikṣepāstatkṛtastathā || iti | saṃjñāyamāpnoti | samayānāñca laṅghanādi | athānyasyānyatraśabdena samayalaṅghanaparadārānyasamayaparipālakaśca sādhakāditrayādanyaḥ samayī ca gṛhyate | evaṃ trividhaśavetyarthaḥ | tathā coktaṃ - utkrāntyātha śivībhūte samayāyanuvartike | dāhaśivāgnirantyeṣṭistathā samayadīkṣite || samayī prāptadīkṣo vā guruśuśrūṣaṇānvitaḥ | mṛtasyāpi parāṃ dīkṣāṃ yathā vidhi * * * * || iti | tataspaṣṭaṃ aiśvaryādāsanamityādi | bhūtaśuddhyādyanantaraṃ karāvastreṇa saṃśodhya mṛtenāplāvya oṃ haḥ oṃ haḥ astrāya huṃ phaṭ | oṃ heṃ kavacāya namaḥ | oṃ huṃ śikhāyai namaḥ | oṃ hīṃ śirase namaḥ | oṃ hāṃ hṛdayāya namaḥ | ityaṅguṣṭhādaṅgulikrameṣu tataḥ oṃ haiṃ p.206) kavacāya namaḥ iti tanau | oṃ huṃ śikhāyai namaḥ | iti śikhāyām | oṃ hīṃ śirase namaḥ iti śirasi | oṃ hāṃ hṛdayāya namaḥ | iti hṛdaye | astraṃ pūrvavaditi nyāsaḥ | atha vedikāyāṃ ādhāraśktyanataiśvaryavairāgya jñānadharmapadmakarṇikāmanonmanī sarvabhūtadamanī prabalapramathinī balavikaraṇī kalavikaraṇī kālī raudrī jyeṣṭhā vāmākhyā śaktiścakraṃ saṃpūjya śivamāvāhyāsvādibhiḥ sakalīkṛtya bhogāṅgāni prapūjayet | yathā astramuttarādicaturdikṣu vāyau kavacaṃ nai-ṛte śikhāṃ īśāne hṛdayamagnau iti subodhamanyat | vidyātatvaṃ vinyasya śaktitatvaṃ tathā śivam | ityātmano jñānābhivyaktaye vidyā vinyasya śakticakramiḍāpiṅgalādiṣu vāmādi | pāśāya nama ityādayo mantrāḥ tataspaṣṭa | athābhiṣekakāle - adhikāraṃ gurustasmai śiṣyāya vinivedyet | p.207) ityatra svādhikārārthaṃ vacanaprasaṅgāliṅgate | yathā - adhikāre'rpite tasmin vānaprasthattvamabhyayāt | āhutīnāṃ sahasrantu juhuyādvā śivena tu || adhikāraṃ punardattaṃ śivena paramātmanā | adhikāraṃ punaḥ kuryādyāvajjīvaṃ yathecchayā || iti | tatastu bodhamanyat | athāstrābhiṣekeṇa vā ātmāhutibhirityādi | tatra śivānalena varmamantrairāsana - mūrtimūlahṛdayaśiraśśikhākavacanetrāstraiśca navātmanā pāśupatāstreṇa | tathā coktaṃ - praṇavaṃ prathamaṃ bījaṃ śrīkaṇṭhaśśakra īśvaraḥ | bindunādasamāyuktaṃ vinā tābhyāñca pāvakam || binduṣaṣṭhasvaropetaṃ śrīkaṇṭhaṃ mantranāyakam | huṃphaṭkārasamāyuktaṃ navabījamidaṃ guha || iha pāśupataṃ proktaṃ mahāvighnopaśāntaye | iti | tasmādanena ghṛtādibhiścāhutisaṃskṛtaiḥ pūjite sati tribhiḥ p.208) madhuśarkarāpayobhiḥ asūjā jasya śatamaṣṭādhikaṃ yajet | sugamamanyat | athāntyeṣṭiḥ sādhakācāryaputrāṇāmityādi | ācāryasādhakaputrāṇāṃ uktācārarahito niṣiddhācārapālakaḥ tasya karhicit kenā'pi prakāreṇa rogaśāstralīlādinā mṛtasyaikasyāntyeṣṭiḥ tatvaviśodhinī kāryā | tathā coktaṃ - * * * * * * * samayādīnyastu laṅghayet | devasya ca guruṇāñca mahāpātakabhāgbhavet || amuktassaṃśayā ye ca ye cānye tu malātmakāḥ | teṣāṃ pāśāpanodārtha ma * * * * * * * || * * * * * * * * * * * * * * * * | atra viṣayapracyutiḥ dṛśyate | ..... śādhiṣṭhātṛśaktiparyantaṃ śakticakraṃ vinyasya p. 209) vyāpakatvena pāśaviṣeṇāya vinyasedityarthaḥ | tatasspaṣṭam | tatastvamagne dakṣiṇaḥ kāla ityādi dehamiti | mantradīpanārthaṃ he agne tvaṃ dakṣiṇaḥ kālaḥ | atra kāla - śabdenā'ghoro gṛhyate | aghorasya saṃhārakartṛtvāt he aghorarudraprabho mahāhutīnāṃ kālenaiṣvopapāditāṃ bhogyakamopabhogakālena utpāditāṃ mantrasaṃpūtāṃ dīkṣottaro'nvahaṃ mantranyāsādibhiśca pūtāṃ sāṃpṛtamantyeṣṭivihitāṃ mantranyāsādibhiśca śāvyāṃ śavasaṃbandhinīṃ gṛhāṇeti sandhyāmenāmiti | yathāpastathā bhojanauṣadhādibhissānnidhyaṃ niṣpādyamenāṃ gṛhāṇeti mantrārthaḥ | tatasspaṣṭam | tato vidhīyate śrāddhamityādi | śrāddhaṃ nāma saddravyasya 'sivoddeśena śra ca hatyāha | tacca dvividhaṃ - pārvaṇamekoddiṣṭañceti | tatra tripuruṣoddeśena kriyamāṇaṃ tatpārvaṇaṃ | yatpunareka - puruṣoddeśena kriyamāṇaṃ tadekoddiṣṭam | punaśca trividham | nityaṃ naimittikaṃ kāmyañceti | tathā ca śrutiḥ - p.210) kartustu kālādibhirniyamāt phalaviśeṣaḥ | prathame'hani kriyamāṇe strīprāthamapatthe jāyate | dvitīye tṛtīye tena brahmavarcasinaścaturthe kṣudrapaśumān pañcame | pumāṃso bahurapatyo na dvānapatyaḥ pramīyate | ṣaṣṭhettvaśīlo'kṣaśīlaśca saptame kārṣaikanāḍiraṣṭame puṣṭiḥ | navame vyavahārobdhiḥ | ekādaśādyaṃ ........cirekādaśe kṛṣṇāyasamatra puṃsi sa ca | dvādaśe paśumān trayodaśe bahuputro bahumitro darśanīyāya yatyo yuvamāruṇastuvanti | caturdaśa āyuroddhiḥ pañcadaśe puṣṭiriti | athasparśādikāpi manā yatkṛttikā | makhādi nakṣatreṣu tatkāmyam | punaśca pañcavidhaṃ nityaśraddhaṃ pārvaṇaṃ vṛddhiśrāddhaṃ ekoddiṣṭaṃ sapiṇḍikaraṇañceti | tatra nityaśrāddhaṃ annapitṛmanuṣyebhya ityādinā | atha pārvaṇam | amāvāsyā(yāṃ) kṛṣṇapakṣe pārvaṇañcāyanadvaye | saṅkrānte ca vyatīpāte grahaṇe candrasūryayoḥ || viṣuve gajacchāyāyāmaṣṭamyāñca vṛddhike smṛtiḥ ? iti | p.211) asyāpyayamarthaḥ | amāvāsyāyāṃ sakaladinavyāpikāyāṃ aparāhno grāhyaḥ | tasyāmeva dinadvayavyāpinyāmaparāhne vyāpinī grāhyaḥ | aparāhne piṃtṛkriyeti vacanāt | asāvaparāhṛśca pañca prabhakte dino na caturtho bhāgastrimuhūrtta ityucyate | kṛṣṇapakṣo aparapakṣaḥ | yadenduṃ pitṛdeva tye'haṃ saścamakaro sthitaḥ yāmyā tithirbhavet | sā tu gajacchāyā prakīrtitā | yaduktamanyatrā'pi - kṛṣṇapakṣe trayodaśyāṃ asindukarairapi | yadā kadā gajacchāyā śrāddhaiḥ puṇyairapīṣyate || hemante śiśire caiva kṛṣṇapakṣāṣṭamī ca yat | catasra spaṣṭakā khyātā vṛddhirabhyudayā matam || * * putro vivāhe ca sā ca vṛddhirvidhīyate | iti | prasiddhamanyat | athaikoddiṣṭadevahīna ekākhye ca pitṛkam | ? āvāhanāgnau karaṇaṃ vihīnamapasavyavat || p.212) navaśrāddho'rghataḥ kāryaṃ māse māse samāvadhi | prathame'hni tṛtīye'hni pañcame saptame tathā || navamekādaśecaiva tannavaśrāddhamucyate | * * * pūrvāhne śrāddhaṃ aprāhne tu paitṛkam || ekoddiṣṭantu madhyāhne prātarvṛddhinimittakam | iti | tatassapiṇḍīkaraṇam | dvādaśe māsi saṃpūrṇe tatra śrāddhaṃ vidhīyate | sapiṇḍikaraṇannāma devapūrvaṃ niyojayet || pitṛdevāśraye tatra punaḥ pretaṃ na nirdiśet | dvādaśaikādaśehādyaṃ sapiṇḍikaraṇañca yat || etatsamayinaḥ kāryaṃ gṛhiṇo nā parasya tu | prāsaṅgikamidaṃ proktaṃ mūlasūtraṃ subodhakam || atha liṅgina ityādi - brāhmaṇādyaśca catvāro liṅginaśca tapasvinaḥ | te ca śivadīkṣītā iti viśeṣaṇaṃ svayambhuvādyanādi varaṇārtham | p. 213) tathā coktaṃ - kāṇaḥ kekarapiṅgākṣaḥ piśuno matsarī tathā | abhiśastasvayambhuśca punarbhūḥ kuṇḍagolakaḥ || śāstradevaguruṇāñca nindikājjhakāśśaṭhāḥ | ācārarahitā krūrā śrāddhavarjyāḥ prayatnataḥ || iti | tataspaṣṭam | dīkṣitānāmityādi dīkṣitānāṃ rudrāṃ śānāṃ śivadharmiṇāṃ vakṣyamāṇakarā nandimahākālādayo devāḥ | anyathā dīkṣitānāṃ lokadharmiṇāmata ūrdhvaṃ vakṣyamāṇabrahmādaya iti kecit | apare śivadharmiṇārthañca jayastvādi mātrameva visarjitamadhikārādhikaṃ tathaiva sthitamiti yatasteṣāmapi liṅgānāṃ madhye'ntarbhāvaḥ | tasmādidaṃ vākyaṃ lokadharmiṇāmevetyāhustathocyate śivadharmaprāptibhūtayā lokadharmiṇyā dīkṣitānāṃ rudrāṃśa tvāt teṣāṃ nāndyādayo devāḥ | anyo'nyathā bhuvaneśa padaprāptinimittabhūtayā dīkṣitāṃ brahmādayo devāḥ ityatra gurukramaḥ kartavyaḥ | tatassubodhamanyat | p.214) aṣṭamyāṃ parvaśeṣe ca mātṛvargamiti aṣṭamyāmaṣṭakāsu ca parvaśe parvaṇi putrotpatyādau śeṣe tayośca mātṛvargaṃ prakalpayet | aṣṭāsu vṛddhau ca gaṅgāyāñca mṛte'hani | mātṛśrāddhaṃ pṛthakkuryāt anyatra vratinā saha || iti | smṛterhetutasspaṣṭam | vidyāṅgāstraṃ śivāstraṃ vidyādhipahṛdayam | iti dṛṣṭaṃ kālottare | mataṅgavṛttau ca - yathā śāstraṃ prakartavyaṃ tathā likhya samāsataḥ | oṃ haḥ astrāya nama iti dakṣiṇacaturaśram | oṃ hāṃ hṛdayāya nama iti saumyaṃ yavakuśasitapuṣpaiḥ saṃpūjya tadvṛttamapi tilaviśeṣaḥ | dakṣiṇacaturaśreṇa pūrvānanaṃ saṃsthāpya oṃ hāṃ kālāgnirudrāya pādārghyaṃ svāhā | oṃ hāṃ anantāya pādārghyaṃ svāhā | tathā coktaṃ - p.215) kālāgniśca tadānantaṃ dvāvaiva parikalpayet | iti | hṛdyavāmena vā prakṣālya pādāvuttare dadyādācamanaṃ anantato vṛtto paścimāsyaṃ saṃsthāpyāpasavyassan oṃ hāṃ īśāya pitre pādyārghyaṃ svāhā | oṃ hāṃ sadāśivāya pitāmahāya pādyārghyaṃ svāhā | oṃ hāṃ śāntāya prapitāmahāya svāhā | tataḥ pūrvavat | tathā ca smṛtiḥ - dvayaṃ pūrvānanaṃ saṃsthāpya trayaṃ pratyaṅmukhaṃ tataḥ samarpya teṣāṃ pādyārghyaṃ yavairdadyāt | tatastilaiḥ mṛdi tatassvayamācamyāntaḥ praviśya dvayaṃ pūrvānanaṃ trayamuttarāsyaṃ vāmadevena saṃsthāpya kṛtanyāsaḥ | praṇavārghyajalairdravyajātaṃ gandhavastrādikaṃ saṃprokṣya | adyā'muke māsi tithāvamukasthāmukavāre nakṣatre puṇyatīrthe vā yuṣmāsu yathā śrāddhaṃ ahaṃ kariṣye | kṛtāñjalireva tān prārthya kuruṣveti | sa tairmṛto'bhyanujñātaḥ | oṃ hāṃ rudrāyānantāyedamāsanam | p.216) nama ityāsanaṃ datvā āvāhanādi pavitrāntaṃ karma kṛtvā dakṣaskandhopavīti oṃ hāṃ īśāya pitre idamāsanannamaḥ ityādi pavitrānte paścādarghyamaghoreśābhyāmāpādya sarvaṃ saṃpūrṇamāstviti teṣāṃ kare datve tatastāsāmadhastāt saṃsravāñjalabindūn pātre kṛtvā pitṛsthānamasītyuktyā pitṛsvādhā nama iti coktamanyat | bījamadhomukhaṃ pātramadhodeśamuddiśya ucchiṣṭaṃ saṃpatyarihārāya vāme nyaset | tathā ca smṛtiḥ - gandhapuṣ.pādibhiḥ pūjya pañcapātre jalaṃ kṣipet | astu saṃpūrṇamityuktvā datvā teṣāṃ kare jalam || tathā manmatamāgandhapātre dhṛtvā jalaṃ tataḥ | pitṛsvadhā nama ityuktvā vāme pātramadhomukham || nyasya pākāgramāhṛtya homayet pitṛyajñavat | iti | tatassarvapākāgramādāya śivāgniṃ parikalpya ca tatra nityavadaupāsanahomāgni somasūryādīni nivartya pitṛyajñavat | p.217) piṇḍapitṛyajñakalpe somāya pitṛmate pitṛpitāmahāya vā pāṭhaḥ | tataḥ svadhānamassvāhā | oṃ hāṃ agnaye kavyavāhanāya svadhā namassvāhā | oṃ pitre svāhā | oṃ pitāmahāya svāhā | oṃ prapitāmahāya svāhā | oṃ agnaye sviṣṭakṛte svāhā | iti | hutaśeṣaṃ dadāti tānnaṃ pātreṣu puruṣan pathan | tataspaṣṭam | atha pratiṣṭhānityaliṅgaṃ śrutaṃ yasmāliṅgasthāpanamucyate | kathyate'ya pratiṣṭhāpītyādinā | atra prakarṣeṇa tiṣṭhatyato prakṛte devā iti pratiṣṭhā | tasyāḥ bhedaḥ pratiṣṭhā pañca | pratiṣṭhā sthāpanaṃ sthitaḥ sthāpakaṃ utthānapanaṃ āsthāpanañca iti śivāgame kathitāḥ | teṣāṃ madhye yatra yasyāṃ pratiṣṭhāyāṃ liṅgasya prathamaṃ brahmaśilayā yogaḥ kriyate | tataḥ pīṭhena piṇḍikāyā ca sā pratiṣṭhā yathā yogamānamyeti liṅgaṃ bāṇaratnādikaṃ pañcadhā trivibhajya dvivibhāgasyaika bhāgasya vā yatra pīṭhe niveśanam | tatsthāpanaṃ yatra bhīnnapīṭhasya liṅgasya sphaṭikā dehaḥ pratiṣṭhā tatsthitaḥ sthāpanaṃ jīrṇādidoṣaduṣṭānāṃ liṅgānāmuddhāraḥ puro'gre p.218) yasyāḥ pratiṣṭhāyāḥ sā taduddhāraḥ yasyāṃ dvikhaṇḍāyāmekakhaṇḍapiṇḍikāyāṃ vā avyaktaṣaṭkārādikam | anyadyvaktaṃ mukhasaṃjñakaṃ vā āropya saṃskriyate tat āsthāpanamiti budhairuddiṣṭam | tathā coktam - yatra brahmaśilāmadhye vinyasyādau * * * * | avyaktaṃ mukhaliṅgo (vā) pīṭhabandhaṃ vidhāya ca || śuddhalagnaṃ samāsādya yogaḥ piṇḍikayā saha | kriyate sā pratiṣṭhā syāttsthāpanaṃ kathyate'dhunā || dhātujaṃ ratnajaṃ vā'pi lohajaṃ vā'tha pañcadhā | * * * * * * * * tridhā vā tadvibhajya ca || bhāgadvayamathaikaṃ vā jñātvā liṅgabalābalam | sthāpya te piṇḍikā madhye sthāpanaṃ tadviśiṣyate || abhinnapiṇḍikaṃ liṅgaṃ sphaṭikaṃ ratnadhātujam | saṃskārā manasā tatra sthitassathāpanamucyate || liṅgādidoṣaduṣṭānāṃ liṅgādīnāṃ śivājñayā | uddhāraḥ kriyate yatra tadutthāpanamucyate || p. 219) rudrābhivyaktaliṅgaṃ vā śreṣṭhaliṅgamathāḍhyakam | * * * piṇḍikāyuktaṃ kṛtvā saṃskāramācaret || tathā sthāpanamityuktaṃ pañcadheyaṃ śivasya tu | iti | tatassubodham | padādhvādibhedeneti | padā śilācārahṛtkālaśaculikādhvajadvārabhedena prāsādeṣvapi pañcadhā | tataḥ spaṣṭam | abhāve'ṣṭavarṇa savarṇāpadānāṃ atiśaya sahasrādihomenācaret | tathā coktam - brāhmaṇādicatuṣkasya varṇābhāve tadīśvaraiḥ | sahasrādikahomena varṇapāvanamācaret || iti | ākhāta ityādi | ā samantāddhastapramāṇakṣetre khāte punaśca tāṃ mṛtā pūrṇe yasyāṃ bhrame hṛdadhikā pūrṇe yasyā bhrame hṛdadhikā bhavet | sottamā madhyamā samāhitā kanyasā bhavet | tathā coktam - hastamātraṃ purā khātvā pūraṇā syācchubhādhikā | p.220) samāyā madhyamā jñeyā kaniṣṭhā yā na pūritā || iti | atha toyādyairvā parīkṣitādityatra toyena pūrite kuṇḍe gatvā gamyaṃ śataṃ padaṃ vīkṣite tu samaṃ śreṣṭhaṃ madhyamamadhyāṅgulādayaḥ | kṣetraṃ kanyasamityāhuḥ sa cāṣṭāṅgulāditi | athādiśabdena āmakumbhadīpairvā parīkṣitam tathā hi - pariṣṭādāmakumbhe ghṛtapūrṇapradīpikā | tasyāṃ svajātivarṇā syurvṛttayo vaktṛmanditāḥ || pūrvādidiksthitāścāstra rakṣitāḥ pūjyalāmbhitāḥ | yathā pāśānta aśubhā tasya śubhānyasya naḥ || sā mūrtissarvāśśāntā na śastā syuḥ prajvalitāḥ api |? (iti) | tatassubodham | atha kavacatamohā saparyāyāḥ pūrvādikoṣṭhagāḥ praśnāḥ kṣarāṇi jāyante tathā coktam - navadhā cārcate kṣetre pūrvādikramayogataḥ | p.221) ka ca tai rhā saparyāḥ praśnaśalayaṃ nihanti te | praśne mānuṣaṃ śalyaṃ sācī hastena jāyate || sa ṭi mātreṇa ka praśne śalye syātsvīkarodbhavam | ? ......... ca praśne dakṣiṇaśāntāraṃ taṃ mātrato bhavet || * * * * * * * * * nai-ṛtyantena jāyate | * * * * * * śāsthā bāhupramāṇataḥ bhavet || pratīcamye praśnaśiśu śalyañca pūrvavat | ? hārṇe nāni gala.........bhāge syuḥ cityaṅgārā catuṣkaraiḥ || ? bījaśalyañca kauparyā saḥ praśne sātsphigantataḥ | (iti) sā ca haste gośalya va praśne śambhudiggatapakṣo mātreṇa yaḥ praśnamadhye syāt | bālamastakaṃ manuṣyamaraṇaṃ rājadaṇḍamṛtyuśiśukṣayam | pravāsanāśanaistryañca tathā godhananāśanam | kulakṣayañca sarvāṇi kramātkurvantyasaṃśayaḥ || iti | p.222) atha lagne dhvajādipaṅktikā iti lagne praśne muhūrte dhvajadhūmādayo dagdhadīpti dhūmitabhedena patitāścetsvasvasthāne vāstoraṅge mukhyam | tathā coktam - āryairvā dhvajadhūmādyairādityā gati niścitaiḥ | pradīptadhūmitādisthai śalyamūrdhvādito vadet || sajo mūrdhāmukhaṃ dhūmo mṛgāri bhujavakṣasi | aśvākoḍhaṃ vṛṣaliṅgaṃ kaṭiścorudvayaṃ karaḥ || gajajaṅghaiḥ khagaḥ pādo dehino yasya kasyacit | iti | taducyate - dhūmitaṃ etatsthānatrayamāśritya yadā prayacchanti | vṛcikāstvidā tatsthāne vāstorapi śalyaṃ vijānīyāt | ataḥ paśvādīnāmityādi | sūtraprasāraṇakālo paśvādīnāṃ gomahiṣyādīnāṃ praveśanairvā kīrtanairvā teṣāṃ nāmoccāraṇairvā viruddhairdhvanibhiḥ vādi śalyatvena śalyante | ? evamañjasā śīghraṃ stokā khāte'ṣṭaśalyorvāre prayojanamuktamapi puruṣādhodṛgo śalyaṃ jāyante | na tu doṣakam | p.223) jālāntikāsthitaṃ śalyaṃ prāsādaṃ doṣajaṃ nṛṇām | tasmātprāsādikaṃ bhūmiṃ khanedyatnājjalāntikam || pāṣāṇaśarkarāntaṃ vā tatra vāstuṃ punaryajet | śaṅkhaśuktipravālāni muktārajatakāñcanam || maṇiratnādimaṇḍūkaṃ kacchapo * sa cetanaḥ | khanyamānīna yadā khāte labhyate vāstu madhyataḥ || sarvakāmapradā bhūmiḥ dṛṣṭenaiva samuddharet | tataḥ spaṣṭam | tatvāni nijamantreṇetyatra tatvaiśaḥ buddhyāhaṅkṛtisaṅkalpo ghanānandakramāttrayaḥ | tīrṇabhuk ca samādāno dundubhiśca viluṃvakaḥ || mahāvaktraḥ praśāntaśca sarvajño vyomadhārakāḥ | sūkṣmaśca nādanāmā ca balavattarabhānumān || jayado gandhasaṃjñaśca mātariśvatviṣānnidhiḥ | jaleśaścaiva śrīkaṇṭhaḥ iti tattvādhipāḥ smṛtāḥ || tataḥ spaṣṭam | samastanāḍisaṃpāta ityādi | atra nāḍyo daśa | ........... p.224) * * tāśca nava prācyo nāmānyo saṃyatāyate | lakṣmī yaśovatī kāntā * priyā vimalā śivā || subhagā sumatī caiva nāḍyaḥ prācīmukhodgatāḥ | dhanyāḥ prāṇā viśālā ca sthirā bhadrā jayā niśā || virajā vibhavā caiva saumyavaktrāḥ prakīrtitāḥ | tṛtīyamūrdhvasthitau vaṃśau durjayo durddharastathā || karṇayoḥ pādagulphe ca krīḍantī bandhanī tamaḥ | saṃvartā ca vivartā ca jānukūrparamelake || hṛdguhyakukṣimārgeṣu sambhavā jananīti ca | pakṣadhā ceti vijñeya rajjavoṣṭau ca nāmataḥ || samastanāḍisaṃpātaḥ sandhirityabhi dhīyate | mahātmyamedityāhuḥ brahmasthānaṃ yaducyate || aṣṭasūtrasamāyogāt ambujaṃ parikīrtitam | vaṃśarajvoṣṭakaṃ sūtraṃ saṃpuṭaṃ koṇasaṅgatam || tasyārddhena halaṃ koṣṭhaṃ catuṣke svāstikaṃ matam | rajjūrdhvaṃ rajjuvaṃśordhvaṃ mahāsvastikamucyate || p.225) vajraṃ (rasa) sūtrasaṃyogāt śūlakoṇe tadarddhataḥ | sūtrapañcakasaṃyogāt maṇibandhaṃ prakīrtitam || saprasāntā nāḍisaṃyogāt śrīkarmādirmaṇabandhyuk | ? suviśuddhapatiryatra rajjuvaṃśavivarjitaḥ || iti | dvādaśavarṇāni śatamaṣṭottaraṃ param | sūkṣmaṃ sahasrantu varjanīyaṃ prayatnataḥ | atraiva prasaṅgāt nāmagoṣṭhasthānarūpabhedena bahudhā dṛśyate | yathā - devānāṃ prītidannāma padāṣṭāṣṭakavarjitam | * * * * * ekādau vaneṣūpavaneṣu ca || uktānukteṣu sarvatra kāryañcchatapadaṃ guhaḥ | pañcaviṃśatpadaṃ yacca vetālākhyañca tau matam || padeṣu susthitannāma pṛṣṭhe vātastu saṃgṛhe | brahmapīṭhādadho vṛddhiḥ sādhuke vighnamardanī || sūtrādho maṇḍalākhyañca kapardānāñca mandire | ṣaḍarttvagrantya śravṛttāśrayonvaṣṭāśrārddhacandravān || punaśca devaloke ca grahaśakragaṇāṃśumān | (iti) punardeśaviṣaye maṇḍalādivibhedena prapañcatvādalam | tatasspasṭam | atha liṅgapratiṣṭhāyā ityādi | sā ca pratiṣṭhā sadā sarvā le dvādaśe māsepyubhayapakṣe'pi sakaladine nakṣatre muktau kāryā bhuktyadevane sa uttarāyaṇe bhavet | tathā coktam - ṛtu ṣaṭke'pi sā kāryā kṛtyarthaṃ kudineṣvapi | hīnātiriktake'nyasmin dine vāre dvipakṣayoḥ || uttarāyaṇake muktyai liṅgasthāpanamācaret | iti | atha prathame karaṇatraye vāhuvaktra bhruvākhye atha tārayogaḥ | janmasaṃpadvipatkṣemapratyaraṃ bādhako vadhaḥ | maitraṃ paramamaitrañca janma ceti punaḥ punaḥ || atha yogaḥ - p.227) viṣkambhaprītirāyuṣmān saubhāgyaśśomanastathā | atigandhassukarmā ca dhṛtiśśūlastathaiva ca || gandho vṛddhirddhruvaścaiva vyāghāto harṣaṇastathā | vajrassiddhirvyatīpāto varīyān parighaśśivaḥ || siddhassāadhyaśśubhaśśubhro brāhmo māhendravaidhṛtiḥ | eteṣāñca śubhā grāhyā mṛto'nyaśca parityajet || tatassubodham | yaḥ prasādo bhaveddoṣamityādi | eṣāṃ bāṇādīnāṃ yajamānecchā yaḥ - prāsādaḥ kanyaso madhya uttamo uttamo bhavet | bāṇaliṅgaṃ sadā pūjyaṃ sarvaprāsādadāpigam | iti vacanāt | yasmāt sa ca prāsādo ghaṭitaliṅga mānato bhavati | tasmāttatprāsādena liṅgaṃ ghaṭitam | tasya sthāpanayormaṇṭapaḥ pūrvamuktastanmaṇṭapaṃ vā kuryādityarthaḥ | tataḥ spaṣṭam | dāhāyāgnau bhagākāra ityādi | turyāṃśe cārdhakoṇā tu turyatyāgaparigrahāt | svakṣetrāṅgamagre tu datvā tatsūtrasaṅgamāt || p. 228) oṃ hāṃ gāya namaḥ | oṃ hāṃ patyāya namaḥ | oṃ hāṃ indrāya namaḥ | tataḥ śākhayoḥ bhautāśanaṃ matam | kuṇḍaṃ yonyākāramidaṃ matam | vikārabhaktaṃ vedāśraṃ purato yaddvayaṃ vinā | vasubhāgāddṛte bhāge tadaṅgadvitayaṃ tyajet || haste datvā samaṃ sūtraṃ bhrāmayedardhacandravat | vedāśraṃ pūrvavatkṛtvā ṣaḍaṃśaṃ purato nayet || lāñcchayettena mānena kṣetrācīnaturīyakam | ṣaṭsūtrapātanātspaṣṭaṃ ṣaṭkoṇaṃ trāyate tadā || ṣaṭkoṇārddhaṃ trikoṇaṃ syātkuryānnai-ṛtakoṇagam | api koṇārddhakoṇe tu vasvaṃśatyā śato bhramāt || vartulaṃ paścime kuṇḍe tanmānenāmbujaṃ matam | madhye te mantimā pūrve nemī tu karṇikā ||? vikārāṃśaparityāgāt koṇādardhena lāñcchayet | dikṣu saṃsthāpayetsūtramaṣṭāśraṃ tena jāyate || tataḥ spaṣṭam | p.229) ucchrāya pañcamāṃśena śūlapadmāni janmanā iti | tāvatpañcahastatoraṇe hastamayogatamūrdhvaṃ śalyamaṣṭāṅgule viśiṣṭocchrāyaḥ ṣoḍaśāṅgulādistriraṃśassyāttatra pañcamāṃśaḥ | kiñcidadhikasārddhasaptadaśāṅgulassyāt | tena śūlāṃśanimajjamaḥ | atrāṃśaśabdasvarūpavārakaḥ madhyaśṛṅganirgamaḥ pārśvaśṛṅganirgamaścetyarthaḥ | tataḥ spaṣṭam | atha lokagrahavasavāstasya sravantīnāmityādi | atra kramastāvat pūrvadvāratoraṇe - 1 śāntitoraṇāya namaḥ | 2 oṃ ṛgvedāya namaḥ | tataḥ śūleṃ oṃ pūrṇe namaḥ | oṃ dhātre namaḥ | oṃ vidhātre namaḥ | tataśśākhayoḥ | oṃ praśāntāya namaḥ | śiśirāyai namaḥ | oṃ gaṇapataye namaḥ | oṃ sarasvatyai namaḥ | mahālakṣmyai namaḥ ityūrdhvodumbare | tataśśākhayoḥ | oṃ hāṃ nandine namaḥ | oṃ hāṃ gaṅgāyai namaḥ | oṃ mahākālāya namaḥ | oṃ yamunāyai namaḥ | tato dakṣiṇe | oṃ bhūtitoraṇāya namaḥ | oṃ yajurvedāya namaḥ | p.230) oṃ budhāya namaḥ | oṃ bṛhaspataye namaḥ | ajaghanyāya namaḥ | atha dvārāya vidyākalādvārāya | atra gaṇādipūrvavat | śākhayoḥ oṃ mṛṅgiṇe namaḥ | oṃ vināyakāya namaḥ | oṃ narmadāyai namaḥ | paścime oṃ balatoraṇāya namaḥ | oṃ sāmavedāya namaḥ | oṃ tataśśūle | omaryamṇe namaḥ | oṃ mitrāya namaḥ | oṃ ttvaṣṭre namaḥ | oṃ janalokāya namaḥ | oṃ tapolokāya namaḥ | oṃ śukrāya namaḥ | oṃ śrīpradāya namaḥ | oṃ śanaiścarāya namaḥ | oṃ dhātre namaḥ oṃ vidhātre namaḥ | atha dvāre nivṛttikalādvārāya namaḥ | atrā'pi gaṇā pūrvavat | vṛṣabhāya namaḥ | tataśśākhayoḥ | oṃ yamāya namaḥ | oṃ śrīpradāya namaḥ | oṃ satyalokāya namaḥ | oṃ dhruvalokāya namaḥ | oṃ rāhave namaḥ | oṃ ketave namaḥ | oṃ vāhanāya namaḥ | atha dvāre - oṃ pratiṣṭhākalādvārāya namaḥ | atrāpi gaṇā pūrvavat | tataḥ śākhayoḥ oṃ devyai namaḥ | oṃ kāvyai namaḥ | oṃ daṇḍāya namaḥ | oṃ payoṣṇyai namaḥ | etān gandhādibhiḥ pūjayet | p.231) tataḥ spaṣṭam | tanmadhye aṣṭadalaṃ padmamityādi | asutraspaṣṭavacanādvartanakramo yathā - pūrvāparāyataṃ sūtraṃ madhyā prabhāyatassamam | pūrvāparasamānena sūtreṇottaradakṣiṇe || oṃ ka (kāra) yedaparāṅkān pūrvānapi tathaiva ca | mataṃ kṣetrārddhamānena matsyaṃ koṇeṣu sādhayet || tatra sūtrapradānena caturaśraṃ bhavedidam | asmin kṣetre'ṣṭadhā bhakte caturbhirmadhyataḥ kujam || samantādvikārāṃśena dvārāṇi ca tato bahiḥ | caturbhāgaiḥ bhavecchobhā tadardhena kapolakau || madhye vṛttāni kāryāṇi caturaṅgulakāni tu | prathame karṇikābhāge dvitīye kesarāṇi ca || tṛtīye dalabandhīni dalāgrāṇī caturthake | dikṣvaṣṭau punarapyaṣṭau datvā sūtrāṇi ṣoḍaśa || dvayordvayoḥ punarmadhye tatsaṃkhyātāni pātayet | eṣa tṛtīyavṛttasya pārśvaśūtrasya saṅgrahāt || p.232) tathā caturthavṛttasthaḥ grāmādapi bahirmukhāt | jāyate sarvatohyardhacandrāṃ ṣoḍaśa ṣoḍaśa || lepayet sthirahastānāṃ putrāṇāñca prasiddhaye | ekaikasmin dale kuryāt kesarāṇāñcatuṣṭayam || tanmadhye navabījāni karṇikāyāṃ prakalpayet | tritribhāgavilopena koṇassyātsarvabhadrake ? || kāmāḍhyāttattilaḥ kāma prācyate tatprasaṅgatam |? catuṣṣaṣṭipade bhāgān navakoṇān parityajet || stambhamekena ṣaḍbhāgaiḥ ūrdhvaṃ tiryak śīro'nvitam | stambhādbhāgaṃ parityajya liṅgamekaṃ yathā bhavet || ṣaḍbhirvedaiḥ kalābhistu karṇavediyugairaghaiḥ | * liṅgaṃ payodhirbhāgaṃ tyaktvā stambhādi pūrvavat || itthaṃ pañca ca liṅgāni turyātstambharasaissaha | liṅgastamabhāntarasthāni liṅgordhve saṃsthitāni ca || luptyā koṣṭhāni varteta śikharaṃ sitarūpakam | p.233) stambhe caiva vimānārthaṃ pañcasaptavilopayet | koṇastambhadvayādūrdhvaṃ bhāgādyaṣṭādaśā haret || koṇeṣu tilakāḥ kāryāḥ latābhiḥ saha śobhanāḥ | tadūrdhvaṃ vīthikā kāryā bhāgayugmaiḥ samantataḥ || madhye dvādaśabhāgena padmaṃ pūrvavadatra tu | pītena rajasā kāryaṃ karṇikā kanakaprabhā || śukapiñcanabhe nāḍya nava bījāni vinyaset | kesarāṇāntu mūlāni kṛtahārendurāgiṇā || kāryāṇi rajasā samyak tanmadhyānmiśraṇanti vai | kesarāgrāṇi pītāni dhavalāni dalāni tu || bhūmiṃ śuddhena rajasā tisṛbhiścaturaśrakam | kṛṣṇena rajasā liṅgavīthī patravibhūṣitā || yavagodhūmakaiścūrṇai śālitaṇḍulakairyutam | dhātusindhūrajaṃ raktaṃ vā'tha parittvaṣṭakaṃ bhavet || kṛṣṇaṃ rajastuṣairdagdhairaṅgārairvā sa cūrṇitaiḥ | haridrā saṃbhavaiḥ pītaṃ gairikodbhūtameva vā || p.235) haritaiḥ cūrṇitaiḥ patraiḥ hārītantu prakalpayet | dīkṣāsthāpanayorvidvān kumbha eva śivaṃ yajet || prāyaścitaṃ bhavettasmāt rajobhaṅge tu liṅgavat | spaṣṭamanyat | lakṣmakṣetre'ṣṭadhā bhakta ityādi | lakṣmakṣetre liṅgadīrghe ṣoḍaśāṃśena parikalpayet | hastādi navahastānāṃ aṅgulādi navāṅgulāntaṃ parikalpayet | vistāre tatra dīrghairaṣṭadhā bhakte mūrdhni bhāgadvayocyate | lakṣmakṣetrārddhamānena pārśvayorgatya ṣaḍbhāgaparivartanena ṣaḍbhāgaparigaṇanayā tatrādho bhāgaṃ tyaktvā caturbhāgāvalambanenetyarthaḥ | tatra sūtraparibhramaṇena pṛṣṭhadeśataḥ sambandhaṃ kāraye...........va..........ṇakhāṃ gambhīravistārāya vilakṣmarekhāvadavagantavyau | tathā coktam - ekahaste'ṅgulaṃ jñeyamanyeṣāṃ aṅgulottaram | lakṣmai tannavamāṃśena yavaṃ rekhāṃ gabhirakam || kuryādvistaramapyetavyaṃśavṛddhā vasugrahe | pakṣakṣetradalenā'sya rekhāmānaṃ sa saṃbhavet || p. 235) dīrghamaṣṭavikalpādau yugmabhāgādvilaṅghayet | marmavedhane kurvīta yavārddhena yavena vā || ekadvitrikrameṇaiva māṣayā kaiśśalākayā || iti | tataspaṣṭam | śaktyādi bhūmiparyantaṃ svatatvādhipamityatra ṣaṭtriṃśattattvanāyakāḥ | śomaśambhustathādeśa cuturānana eva ca | kalyāṇañca viśālākhyaḥ ketudhvajo'nālānalaḥ || mahānādi tato meka dhvajo nirādapallavaḥ | pitāmahaśca gopālaḥ śīlāsye paritānviduḥ || tatraspaṣṭam | śuddhecādhvani vidyeśa ityādi | śuddhādhvani śuddhavidyādau bhoginau vidyeśāḥ śrīkaṇṭhādayaḥ śuddhe māyādau bhogito mūrtipā lokanāyakāśceti mantranāyakāśca draṣṭavyāḥ | tataścchatrāvadhvarādau lokeśāḥ śakrādayaḥ rāgādau mantranāyakāḥ a"guṣṭhamātrapuruṣāḥ te cāṅguṣṭhamātrastāvat | bhuvaneśo dvitīyakaḥ | īśānaścaikapiṅgākṣaḥ udbhavo bhavasaṃjñakaḥ | p.236) mahādevo mahātejaḥ rudrā rāge vyavasthitāḥ || iti | tatassubodham | aṣṭatriṃśatkalopetamityatra kalāśca - śaśinī cāṅgadā ceṣṭā marīcī jvālinī matā | śāntirvidyā pratiṣṭhā ca nivṛttiśca catuṣkalā || tamomoho'kṣayā niṣṭhā mṛtyumāyā'bhayā jvarā | rajo rakṣāratiḥ pālyā * mā saṃyaminī kriyā || buddhiḥ kravyā ca dhātrī ca bhrāmiṇī mohinī tathā | bhavā ceti ca vikhyātā vāmadevakalā daśa || siddhi-ṛddhidyutirlakṣmī medhā kāntissvadhā dhṛtiḥ | iti | tatassubodham | atha mahāpāśupataṃ paṭhan ityatra | tacca - oṃ namo bhagavate pāśupatāya atulabala vīryaparākramāya tripañcanayanāya nānārūpāya nānāpraharaṇodyakarāya sarvāṅgavaktrāya bhinnāñjanaprakhyāya śmaśānavetāla - priyāya sarvavighnakṛntanakarāya sarvasiddhipradāya bhaktānu - kampine asaṃkhyavaktrabhujapādāya pramathasiddhāya p.237) vetālapitrāśine śākinī kṣobhanāya vyādhinigrahakāriṇe pāpaṃ bhakṣyāya somasūryāgninetrāya viṣṇukavacāya indravajrahastāya yamadaṇḍāyaṃ varuṇapāśāya rudrastriśūlāya jvalanajihvāya sarvaro (ga) vidrāvaṇāya grahanigrahakāriṇe duṣṭanāgakṣayakṣmāriṇe oṃ kṛṣṇapiṅgalāya phaṭkrurāya phaṭvajrāstrāya phaṭ śaktaye phaṭ agnaye phaṭ daṇḍāya phaṭ yamāya phaṭ khaḍgāya phaṭ nirupataye phaṭ pāśāya phaṭ varuṇāya phaṭ dhvajāya phaṭ vāyave phaṭ gadāyai phaṭ kuberāya phaṭ triśūlāya phaṭ īśānāma phaṭ cakrāya phaṭ viṣṇave phaṭ padmāya phaṭ brahmaṇe phaṭ nāgāstrāya phaṭ khādagāstrāya phaṭ mugdhāstrāya phaṭ kaṅkālāstrāya phaṭ pañcikāstrāya phaṭ kṣurikāstrāya phaṭ ḍākinyastrāya phaṭ śastrāstrāya phaṭ gaṇāstrāya phaṭ pipiliñcāstrāya phaṭ gandharvāstrāya phaṭ pūrvāstrāya phaṭ dakṣiṇāstrāya phaṭ paścimāstrāya phaṭ uttarāstrāya phaṭ (dākinyastrāya) phaṭ sāmālukāstrāya p.238) phaṭ lāmāstrāya phaṭ śivāstrāya phaṭ īśānāstrāya phaṭ mahāstrāya phaṭ tatpuruṣāstrāya phaṭ aghorāstrāya phaṭ vāmāstrāya phaṭ sadyojātāstrāya phaṭ hṛdayāstrāya phaṭ haḥ astrāya phaṭ kṣaḥ narasihmāstrāya phaṭ varāhāstrāya phaṭ sarvāstrāya phaṭ ......jāstrāya phaṭ śaḥ phaṭ laḥ phaṭ vaḥ phaṭ ṣaḥ phaṭ śrīṃ phaṭ sauṃ phaṭ ṣūṃ phaṭ sarvamanāṃsi phaṭsarvakaraṇāya phat sarvadevāya phaṭ bhram | aṃ phaṭ laṃ phaṭ bhairavāstrāya phaṭ māyāstrāya phaṭ .........kā......ṣtrāya phaṭ kṣetrapālāstrāya phaṭ krūrāstrāya phaṭ hauṃ phaṭ bhaskarāstrāya phaṭ candrāstrāya phaṭ vighneśāstrāya phaṭ khāṃ khauṃ phaṭ kṣāṃ kṣauṃ phaṭ unmūlaya unmūlayā trāsaya trāsayā sañjīvaya sañjīvaya phaṭ drāvaya drāvaya phaṭ sarvaduritanāśanāya phaṭ sadāvartano deva sarvavighnavināśayet | mahāpāśupatāstreṇa mahāśāntiḥ prajāyate | sāṣṭottaraśatāstrāya phaṭkārāṇāṃ vyavasthitiḥ || p.239) tataḥ spaṣṭam | bālukā vajrālepana ityatra vajralepanaṃ śvabhrasandhiṃ tataḥ puryabālukaiḥ sūkṣmavālukaistāvat sūryastu tatsandhiryāvatdutāṃnamastakam | payo kṣirairlohamalairalacūrṇaissusūkṣmakaiḥ | śaṅkhacūrṇaissamaṃ grāhya kṣaumatailena vāpayet || yuktyā pākaṃ tataḥ kṛtvā visandhiṃ tena kārayet | yathā na vicalettena udakādyabhighātakaḥ || iti | udakaṃ sandhikaścātra pramādyadajāyate || ? sandhirhānirmano rogo vāpyatha pañca vā | tasmātsarvaprayatnena jalaṃ praṇālakaṃ śubham || praṇālāya praṇālāttu śailajaṃ vā'tha dārujam | svadṛḍhaṃ śobhanaṃ kṛtvā dātavyaṃ jalanirgamam || prāsādānte vṛhatkhātaṃ rūpavatpadanirmitam | iti | tataḥ spaṣṭam | pūjāsāmānyaliṅgeṣvityādi | atra p.240) sarvasāmānyatvena nṛpādibhisthāpiteṣu niyatajanapūjyeṣu sādhāraṇāṇubhiriti praṇavo māyāmātṛkā vyomavyāpi ṣaḍakṣaram - prāsādo bahurūpaśca saptasādhāraṇā matā | (iti) | ebhiḥ pūjā kāryā | tataḥ spaṣṭam | atha hṛtpratiṣṭhāyāmagraṃ tadguṇānāñca bodhakañca kalādikañcetyatra kalādi tatvanyāsaḥ | oṃ hāṃ kalāyai namaḥ | oṃ hāṃ kalādhipataye namaḥ | oṃ hāṃ kalādhipa ttvamasyātmanaḥ kalane vyaktiṃ kuru kuru oṃ vidyāyai namaḥ | oṃ hāṃ vidyādhipataye namaḥ | ityādayo mantrāḥ | vidyādhipattvamātmano jñānābhivyaktiṃ kuru kuru haṃ hāṃ nāgādhipatvasyātmano viṣayarāgaṃ kuru kuru | au hāṃ prakṛtya tyadhipatvamasyātmano vikārapuruṣatvaṃ kuru kuru | oṃ hāṃ buddhyadhipatvamasyātmano bodhaṃ kuru kuru | oṃ hāṃ ahaṅkārādhipatvamasyātmano viṣaye'haṃ kuru kuru | oṃ hāṃ manodhipatvamasyātmano vikalpaṃ kuru kuru | p.241) oṃ hāṃ śrotrādhipatvamasyātmano śabdātmakagrāhakatvaṃ kuru kuru | oṃ hāṃ ttvagadhipatvamasyātmane sparśagrāhakatvaṃ kuru kuru | oṃ hāṃ cakṣuradhipatvamasyātmano rūpagrāhakatvaṃ kuru kuru | oṃ hāṃ jihvādhipatvamasyātmano rasagrāhakatvaṃ kuru kuru | oṃ hāṃ ghrāṇādhipatvaṃ asyātmano gandhagrāhakatvaṃ kuru kuru | oṃ hāṃ vāgadhipatvamasyātmano vāgvisarjanaṃ kuru kuru | oṃ hāṃ pāṇyadhipatvamasyātmano padārthagrāhakatvaṃ kuru kuru | oṃ pādādhipatvamasyātmano dvāhaṃ kuru kuru | pāyvadhipatvamasyātmano utsargatvaṃ kuru kuru | upasthādhipatvamasyānandābhivyaktiṃ kuru kuru | tataśśabdādayaśca sādhipā nyastavyāḥ | atha daśa nāḍyaḥ | iḍā ca piṅgalā caiva suṣumnā ca tṛtīyakā | gāndhārī hastijihvā ca pūṣā caiva yathā tathā || alaṃpuṣā kuhūścaiva śāṅkhinī daśa nāḍayaḥ | iti | p.242) atha - prāṇāpāṇasamānaśca udānavyāna eva ca | nāgaḥ kūrmo'tha kṛkaraḥ devadatto dhanañjayaḥ || iti | tataḥ spaṣṭaṃ | atha prāsāde vāritejo'nilavyomapañcāṣṭakasamanvita ityatra - pañcāṣṭakāśca rudrāste atiguhyāṣṭakāstathā | guhyāṣṭakāścaiva punaḥ pavitrāṣṭaka eva ca || * * sthā vaṣṭakāśca sarva te rudrāḥ pañcāṣṭakāḥ ? tatrādau jalatatve tu praṇavaḥ śaśibhūṣaṇaḥ | devadevo hyajo gandha āṣāḍhā sīsasaṃjñakāḥ || saptamo haribhūtasyādaṣṭamo lakulīśvaraḥ | ata ūrdhvaṃ bhavedagniḥ tatrāpi guhyakā tathā || haraśca tripuraghnaśca triśūlassūkṣma eva ca | mahākālaśca sarvaśca tatheśāno'tha bhairavaḥ || p. 243) atha vāyau sthitā rudrāstatrādau kāmarūpavān | pitāmaho vidusthāṇuḥ svayambhūrudra eva ca || viśvaścaiva mahānādo mahābhīmastathāṣṭamam | bhavo vyomni mahā yo * trimūrtirudra eva ca || mahābalaśivaścaiva sahasrākṣaḥ tathā śivaḥ | kapardī cordhvaretāśca vāktattve ca mahotsavaḥ || śrīkaṇṭho nīlakaṇṭhaśca mahātejāstathaiva ca | mahāliṅgaśca sthūle ca evaṃ pañcādaśa smṛtāḥ || atha guṇatrayayoginaḥ akṛtaśca kṛtaścaiva bhairavo brāhma eva ca | vaiṣṇavastathā kaumārau aumaḥ śrīkaṇṭha eva ca || atha māyāyām | guhaneśohyaśāṭhyaśca tathā hariharāvubhau | daśeśāno mahāvīryo trikālo gopatistathā || atha saṃprasaṃsthānte tadvadūrdhve tayā sthitāḥ | lakṣmīśo brahmaṇo hantā vidyeśānastathā paraḥ || p.244) vidyeśaśca śivo'nantaḥ ṣaḍḍrudrāḥ saṃprakīrtitāḥ | tatassubodham | atha kūpapratiṣṭhā ityatrāpi pūjayedvāstu bimbe bhāskarabhājita ityādi biṃbavṛtta maṇḍale vṛttakrameṇa ca bhāskarasaṃkhyayā nava bhājite sati aṃśānāgnirakṣaḥ pavaneśakoṇeṣu sārddhadvīpatanāyakāḥ | rudrādyaṣṭamarudrataḥ tatastvaṃśānāgnikoṇayormadhye madhyekapārśvayostribhistribhiḥ miśrīkṛtena sāṃśake parjanyādayaḥ ṣaḍānanāḥ pūjyāḥ | punaścaiśānadikṣvāpādyāḥ padaṃ matāḥ | tatassubodham | atrānuktaṃ saṃpūrṇaṃ siddhāntena virodhi | yat śodhanīyaṃ prayatnena deśikaissaṃmatam | śrīścedirājabhuviśaivajanākarākhya - śśrīkolakī vimalabhāva śivā.......śayo | tadvaṃśajo śivamatāgamalakṣyavettā śrīdharmaśambhuriti gauḍhapatīndranāthaḥ || p.245) tasmādasāvalanaśaṅkaradeśiko......... divyāgamāmbunidhiriti kalpavṛkṣaḥ | svargaukasāmapipadaṃ vacasā labhante yasyaikajanmamaraṇaikabhayaṃ nirastāḥ || śrīkolakīyasantānavyomavyāpī tataśśivaḥ | śrīsomaśambhurītyāsīt kalau lokahitāya vai || jñānaśaktivapustasmāt jñānaśambhussadāśivaḥ | ....ye nena dyotitaṃ sarvaṃ śaivamalārciṣā || somārkavaṃśanṛpamaulivilolitāṅghri - vidvajjanānanasarojadivākaro mām | dīnāndhasūrikṛpaṇā tithivārajāta - śrījñānaśambhuraniśaṃ malinaṃ punātu || yasyāvalokanabalātsuciraṃ hi rajjvā lokeśabhumiṣu tataśśivatāṃ prayāti | lokānviyakṣuya gahanādi malā nanandā - ? nandatā.......ṃalabodhaśivābhidhānaḥ || p.246) śrīpañcāgamasaṃbhavāgamanidhiḥ mantraugharatnācca tat ṣaṭtarkasmṛtivedasindhuvasati satsandhiśailāvṛtaḥ | aṣṭapratyayā vicikābhiraniśaṃ jantūn punāti ? śaivācāryaparopadādanudinaṃ śrījñānaśambhussa mām || śrīsomeśapadāravindamadhuṣaṇḍārtha pakṣoghāta - ? siddhāntāgamapuṣ.pasāramadhukṛddhaṃsasvanedgārakaḥ | śrīmat jñānaśivābhidhānacaraṇaproccoccalāgrodbhava - śivamantyavekaro vadadimāṃ adhyaktabodhapradāṃ ? rudradeva muniḥ śrīmān pañcarātrika ityasau | prathitastapasā loke maretasya tu kṛtā mayā || iti | iti śrī somaśambhuviracitāṃ śrīmatsomaśambhupaddhatau vā spaṣṭabodhinī tryaṃbakaśambhuviracite caturdaśa ṭīkā samāptā || hariḥ oṃ | śubhamastu | ########### END OF FILE #######