#################################################### MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00276 Uniform title: umāsaṃhitā Manuscript : IFP transcript T0081 Description: Transcribed from IFP transcript T0081 which is acopy of MS 73868 belonging to the adhyar Library, Madras. See Muktabodha digital library, IFP/EFEO collection at www.muktabodha.org for full bibliographic details. Notes: Transcribed by the staff of Muktabodha under the supervision of Mark S. G. Dyczkowski. Revision 0: Feb. 15, 2013 Internet publisher : Muktabodha Indological Research InstituteInternet publisher: Muktabodha Publication year : 2013 Publication city : Publication country : United States #################################################### umāsaṃhitā || locanaivamumukṣūṇāṃ manuṣyāṇāṃ kāśyāṃ śrotriya * * * * * * * * * dakṣyāmi hāmini | tasyopadeśamantreṇa muktiṃ vindanti mānavāḥ | uccārya * * * * * * * * * * mānavaḥ || amṛte kathayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam | avanti viṣaye kaścit brāhmaṇoveda * * * || śrutādhyayanasaṃpanno vidyādhara iti śrutaḥ | dhanināṃ śrotriyādīnāṃ svādhyāyavrata ṣālinām || kule * to viśeṣeṇa snānānuṣṭhānatatparaḥ | svayamasmai dvijagaṇairvedapāṭha paraśca saḥ || satkanyāṃ śrotriyakule pariṇīya śucismitām | mandasāseti vikhyātāṃ rāmāṃ sarvāṅgasundarīm || dīkṣito * n sadākāle juhotisma vidhānataḥ | evaṃ bhūto dvijavaro vedavādabahiṣkṛtaiḥ || p. 2) kadācitkṛtasaṃvādastatra saṃkhyamarocata | vihāya vaidikāndharmāñchrutismṛtyurarīkṛtān || pāṣaṇḍaiḥ kṛtsaṃsargaḥ paradāraparāyaṇaḥ | veśyāpatirabhūnnityaṃ dravyatyāga kṛtādaraḥ || evaṃ dhaneṣu gacchatsu vibhajya bhrātaro dhanam | upekṣāñcakuraniśaṃ taṃ dvijaṃ vedadūṣakam || naṣṭeṣu dravyajāteṣu svadāranirato bhavat | sāpinī vurujā dagdhā pañcatvaṃ gamitā bhṛśam || * * * meti vijñāya cintayāno divāniśam | * * * * * * ñcintya hārāmeti rurodaha || hārāma rāma rāmeti hārāmeti manorame | iti śabdaṃ sa bahudhā kṛtvā sañcarati kṣitau || evaṃ kāle bahugate gatakalmaṣa pañjaraḥ | rāmasmaraṇa māhāmtyājjīvanmuktaśca cāra saḥ || evaṃ bhūtadvijavaraṃ kiṃ karāḥ kālacoditāḥ | sañcālya sarva prāṇāni kraṣṭumu * * * * * || * * prāṇeṣu saṃyojya prāṇastejasi yojitaḥ | kṛṣyamāṇe tejasitu ta * vavilayaṃ gataḥ || p. 3) vidyādharo na dṛṣṭotra kvagato brāhmaṇādhamaḥ | iti śaktitacittāste mā gatesma parasparam || mārgitvā bahukālaṃ tu dūtāssvinna mukhā bhṛśam | rājñe nivedayāmāsurbrāhmaṇānadhanakriyām || bho bho preta pate yuṣmadgaṇakasya mukhācchrutam | vākyamākarṇya vegena gatāsma brāhmaṇāntikam || mahāntaṃ yatnamāsthāya brāhmaṇagrahaṇe sati | na tatra kiñcinna dṛṣṭaṃ nirāśā jīvite vayam || asmānnukaṃ svarājendra tavājñākāriṇo vayam | ityukta * * * * na citraguptamathāhvayat || yamaḥ- citragupta tvayā sarvaṃ jñātaṃ sarvaja * * * | * * * * * * paṃ vai pāpināṃ dharmiṇāṃ tathā || adya vidyādharākhyasya brāhmaṇasya viceṣṭitam | ālocyā ca * * ṇaka pakṣapātavivarjitam || patrajālaṃ paraṃ mṛśya citro daṇḍadharaṃ vacaḥ | provāca nātha madvākyaṃ yathāvacchṛṇu sūryaja || janmaprabhṛti vipreṇa paradārābhimarśanam | vṛṣalīgamanaṃ caiva śūdrastrīgamanaṃ tathā || rajakīgamanaṃ caiva nartakī gamanaṃ tathā | p. 4) vaṃśakārāṅganāñcāpi sudhākārāṅganāṃ tathā || sūcikārasya lalanāṃ priyāṃ krākacikasya ca | vṛṣalīgamanaṃ cāpi kṛtaṃ rāgavyaśādbhṛśam || ārūḍhapati tājjātā vardhakīvārayoṣitaḥ | rajasodarśanātpūrvamanūḍhā brāhmaṇāṅganā || ūḍhā ca samagotreṇa vṛṣalyaḥ kīrtitā budhaiḥ | yaḥ karotyekarātreṇa vṛṣalīsecanandvijaḥ || sabhaikṣa bhuñjapannityaṃ tribhirvarṣairviśudhyati | vṛṣalīgamanādvipraḥ kuṃbhīpākeṣu pacyate || paradārānnigamanātkālasūtreṣu pacyate | ayaṃ vidyādharo nāma pāpināmagrasaṃbhavaḥ || abhakṣya bhakṣaṇaṃ cakregrañca nānāṃ ca bhakṣaṇam | khaṭvāṅga kabakaṃ cāpi śugrukaṃ laśunaṃ tathā || niṣpāvabhakṣaṇaṃ cāpi vyāghra parṇasya bhakṣaṇam | upotakībhakṣaṇaṃ ca maurvā bhakṣaṇamādarāt || evamādīni pāpāni kṛtavāñchraddhayā saha | ekoddiṣṭaṃ navaśrāddhaṃ sa piṇḍapreta bhojanam || godānagrahaṇaṃ cāpi kṛtavānviprapātakī | vedamuccārya vādena dānagrahaṇa tatparaḥ || yatīnāṃ nindakaścāyaṃ mahatāṃ dūṣakastathā | p. 5) evamādīni pāpāni nityamācarate mudhā || tasmādvidehanirvāṇa padavīṃ nārhate dvijaḥ | evamuktena citreṇa kālo daṇḍadharoruṣa || daṇḍamudrāṃ ca saṃgṛhya vedhasontikamabhyagāt | satyalokaṃ gato rājā pretānāṃ kāryasādhakaḥ || praṇamya satyalokasthaṃ caturānanamastuvat | jaya vāṇīśa lokānāṃ sṛṣṭikarma viśārada || caturmukhadayāsindho vedavedya jaganmaya | sṛṣṭisthityanta karaṇe brahmaviṣṇvīśanāmaka || vijñāpanaṃ śṛṇuṣvādya dāsasya tava māriṣa | evaṃ stuto daṇḍadhareṇa devo vāṇīśvarī vedasamūhayoniḥ | provāca kālaṃ paramāsanasthaḥ saṃstūyamāno'psarasāṃ samūhaiḥ || ityumā saṃhitāyāṃ dvitīyodhyāyaḥ || || atha tṛtīyodhyāyaḥ || umā- sraṭhurantikamāsādya kiṃ kṛtaṃ ravisūnunā | vadasva kṛpayā mahyaṃ yadyadguhyaṃ maheśvara || īśvaraḥ- śṛṇu devi pravakṣyāmi viprasya caritaṃ mahat | yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyate narakādapi || vidyādharākhyo vipraṣū sāyujyaṃ muktimabhyagāt | brahmā- dharmarāja pravakṣyāmi viprasya caritaṃ mahat || yasya smaraṇamātreṇa jīvanmukto bhaviṣyati | ayaṃ brāhmaṇadāyodo rāmanāma sadā smaran || sahasranāma sadṛśaṃ rāmanāma varānane | koṭiyajñasamaṃ rāmacandro bhadretyayaṃ manuḥ || namontaśrutinā prokto vedānteṣu yathā kramam | rāmāya rāmacandrāya rāmabhadrāya vā manum || yāvajjīvañjapanmartyo jīvanmukto na saṃśayaḥ | tasmāt kauśikagotroyaṃ jajāpa paramaṃ manum || p.7) citraguptaḥ- anena sarvapāpāni buddhipūrvakṛtāni ca | buddhi pūrvagate pāpe prāyaścittaṃ na vidyate || paradāra paradravya parānna grahaṇe rataḥ | vedavādatriṣeṇaiva gṛhītaṃ dhanasañcayam || gavāṃ pratigrahaṃ kṛtvā vikrayaṃ kṛtavānayam | durbhojanavidhau sakto duṣprati grahaṇe rataḥ || ajasraṃ viṣayāsaktaśśaucācārabahiṣkṛtaḥ | brahmā- rā śabdoccāraṇe jāte vaktrātpāpasya nirgamaḥ | makāra smaraṇe jāte bhasmabhāvaṃ vrajanti te || brahmahatyā sahasrāṇi svarṇasteyaśatāni ca | gurudāraśataṃ cāpi surāpānaśataṃ tathā || tatsaṃyogiśataṃ cāpi mucyate rāmadarśanāt | aupāsanāgnirahitāḥ pañcayajña parāṅmukhāḥ || sandhyāvandanahīnāśca śuddhā rāmasya kīrtanāt | abhakṣyabhakṣaṇāsaktā vṛṣalīgamane ratāḥ || uccārya satataṃ rāmaśabdaṃ muktā na saṃśayaḥ | gacchantiṣṭhansvapannṛtyan bhuñjānovāpi mānasaḥ || mucyate raghunāthasya nāmnāṃ kīrtano dvijaḥ | p. 8) bhojanādau smaranmantraṃ pratigrāsaṃ yathāruci | uccārya rāmavijayaṃ mucyate kṣatriyohaṃsaḥ || raghunāthasya nāmāni yo gṛhṇāti naro bhuvi | vimukta sarvapāpassa viṣṇuloke mahīyate || rāmāyaṇasya ślokyaṃ vā pādaṃ vā padameva vā | bhuktyanteṣu prayuñjāno brahmabhūyāya kalpate || rāmāyaṇa kathāmeva ye bhṛṇvanti narottamāḥ | vidhūtapāpāste yānti brahmalokaṃ sanātanam || ye śṛṇvanti kathāṃ martyā rāghavendra jayārthitām | pādaṃ vā sargamekaṃ vā kāṇḍamekamathāpi vā || aśvamedhasahasrāṇāṃ phalaṃ vindanti mānavāḥ | caturviṃśatsahasrāṇāṃ ślokānāmuktavā nṛṣiḥ || tathā sargaśatānpañca ṣaṭkāṇḍāni tathottaram | kṛtsnaṃ rāmāyaṇaṃ yo vā śṛṇoti śrāvayeta vā || sarvabandhavinirmukto brahmabhūyāya kalpate | aputro labhate putraṃ kanyā satpatimāpnuyāt || vidyārthī labhate vidyāṃ vittārthī dhanavānbhavet | striyo rajasvalā śrutvā putrān sūyuranuttamān || śrutvā rāmāyaṇamidaṃ bandhyā putramavāpnuyāt | kaṭuṃbasya ca vṛddhissyāddhanadhānya samṛddhitā || p. 8) mitrāṇāṃ caiva vṛddhissyāt putrāṇāṃ ca tathā bhavet | ānukūlyaṃ kalatreṣu śravaṇādeva jāyate || mahādāna pratigrahaṃ mahāpāpaharaṃ bhavet | caturviṃśati vārāṇāmādṛtyā niyameva ca || ṣaḍabdakṛcchre yatpuṇyaṃ yatpuṇyaṃ setudarśane | tīrthācala prekṣaṇe ca tatpuṇyaṃ śravaṇādbhavet || jyotiṣṭomādi yajñānāṃ keṣāñcidadhikāritā | śrīmadrāmāyaṇe kāvye sarveṣāmadhikāritā || arthitvādiviśiṣṭasya karmaṇyadhikṛtirmatā | nityādi sādhanopāyo brahmajñāne yathā bhavet || tadvatsādhanasāpekṣā nāsti rāmāyaṇaśrutau | śrutvā rāmāyaṇaṃ kāvyaṃ muktibhāgjāyate narā || gāyatrī vedamātṛtvādyathā śreṣṭhatamā matā | tadvadrāmāyaṇākhyānaṃ caturviṃśati varṇakam || dharmamarthañca kāmañca gāyatrī japato labhet | mokṣañca śravaṇādeva vindanti manujā bhuvi || saṃsāratāpayuktānāṃ jantūnāṃ hatacetasām | śrīmadrāmāyaṇākhyānapīyūṣaṃ bheṣajaṃ bhavet || durānna dagdhajihvānāṃ durdānahatacetasām | dussaṅgahatacittānāṃ kalipāśāvapāśinām || p. 10) devapūjāvihīnānāṃ śrautasmārtā pavarjinām | pitṛpūjāvihīnānāṃ viyuktāgnyarcināmapi || śrīmadrāmāyaṇakathā sarvapāpapraṇāśinī | śrīmadrāmāyaṇaṃ martyā ye śṛṇvanti mahītale || sarvapāpa vinirmuktā viṣṇumandira gāminīḥ | iti daṇḍadhara prakhyānuktavāṃścaturānanaḥ || śrutvā dharmo viśvasṛjoktavākyaṃ nivartya lokāccaturānanasya | bhṛtyairvṛtassaṃyaminīti saṃjñāṃ purīṃ gato viśvasṛjaṃ praṇamya || ityumā saṃhitāyāṃ tṛtīyodhyāyaḥ || || atha caturthodhyāyaḥ || umā- bhūyo'pi śrotumicchāmi raghunāthasya vaibhavam | laṅkāyāṃ rāvaṇaṃ hatvā pratiṣṭhāpya vibhīṣaṇam || kiṃ kṛtaṃ raghunāthena tatsarvaṃ vaktumarhasi | śivaḥ- hatvā daśagrīva mathāni madhye āruhya yānammanasā visṛṣṭam | dhātrā trikūṭācalasanniviṣṭe laṅkāpure rāvaṇa sodarañca || kṛtvā rājānamavyagraṃ dṛṣṭvā rāmo maheśvaram | ṛkṣagopucchaharibhiḥ rakṣobhiḥ parivāritaḥ || liṅgaṃ ratnamayaṃ tatra pratiṣṭhāpya maheśituḥ | brahmahatyāpanodārthaṃ lokānugrahakāmyayā || dṛṣṭvā ratnamayaṃ liṅgaṃ rāmanātheti viśrutam | vidhūta sarvapāpāste śivaloke mahīyate || pratiṣṭhāpya mahāliṅgaṃ brahmahatyāpanuttaye | setumadhye sthitaṃ liṅgaṃ cāmīkara viniṣṭhitam || p. 12) rāmanātheti vikhyātaṃ sarvapāpāpahārakam | dṛṣṭvā māheśvaraṃ liṅgaṃ mahārajatanirmitam || avidyāpāśamuktāste sāyujyapadagāminaḥ | vārdheruttarakūle ca saikataṃ liṅgamuttamam || sthāpya lokasya rakṣāyai mahāpātakaśāntaye | rāmeṇa sthāpitaṃ liṅgaṃ gandhamādanamastake || brahmahatyādi pāpebhyo dṛṣṭvā mucyeta mānavaḥ | kṛcchraṃ vā dvādaśābdaṃ vā brahmahatyā nivṛttaye || hayamedhakraturvāpi rāmasetoḥ pradarśanam | munibhirveda tatvajñaissthitaṃ lokasya guptaye || ṣaṣṭikṛcchrasamaṃ prāhuśśrīśailasyāvalokanam | tadvadrāmeśvarākhyasya darśanānmunayoviduḥ || bhaktvā setuṃ triḥ prakāraṃ tūṇīrāgreṇa rāghavaḥ | puṣpakāśe samāruhya jagāma diśamuttarām || śrītīrtha śikharīndraśya śikhare samupasthite | madhyāhna samaye rāmaḥ puṣpakādavaruhya ca || ākāśagaṅgāmāvāhya pūjāṃśaṃbhoścakāra ha | gatvā tīrthagiriṃ martyaḥ snātvā mandākinī jale || dṛṣṭvā tīrthagirīśasya liṅgaṃ mukto bhaviṣyati | phanarvimānamāruhya kiṣkindhāgirigaṃbare || p. 13) puṣpakādavaruhyāśu snātvā nadyāṃ śubhodake | virūpākṣābhidhānaṃ ca māṃ pūjayāmāsa śāstrataḥ || kirāto bahukālaṃ māṃ muktyarthaṃ samapūjayat | savālirvānarendro bhūddhatvā vālinamāhave || rāmākhyena mayā tasmai muktirdattā śarāgninā | bharadvājāśramaṃ gatvā rāmassatyaparākramaḥ || bharatasya sakāśāya preṣayāmāsa mārutim | śrutvā hanūmato vākyaṃ bharatassatya vikramaḥ || paurairanugato dūraṃ rāmaṃ pratyudyayau purāt | rāmo'pi bhrātṛbhissārdhamabhiṣikto varāsane || nyāyena kārayāmāsa rājyasya paripālanam | śataṃ kratūnāmājahne vidhivadbhūridakṣiṇaiḥ || vājapeya śatairiṣṭvā tathā bahusuvarṇakaiḥ | pratyahaṃ daśasāhasraṃ gavāṃ dānamakalpayat || brāhmaṇānāṃ viśiṣṭhānāṃ pratyahaṃ koṭi saṃkhyakam | suvarṇamadadādrāmo brahmārpaṇadhiyādarāt || sṛṣṭapuṣṭajanapadā brāhmaṇā veda pālinaḥ | rājāno bahuvīryāḍhyo vaiśyābahudhanādhipāḥ || śūdrā dānaparāścāsan rāme rājani bhūtale | evaṃ sthito rāghavāṇāṃ variṣṭho p. 114) divārātraṃ brahmahatyākulobhūt | tasyonmādaṃ cintayāno dante mitrāvaruṇaṃ dudbhavaṃ prāhavākyam || rāmaḥ- vīrahasyāpanodārthaṃ vadopāyaṃ guro mama | vasiṣṭhaḥ- śṛṇu rāghava rājendra sarvapāpāpanodakam | purā kolāhalo nāma vṛṣalaḥ kālacoditaḥ || khaḍgena pitaraṃ hatvā gṛhītvā mātaraṃ yayau | vedāraṇyaṃ samāsādya saraṃsītkāmamohitaḥ || sopi vedavaneśasya prabhāvātkṣemṛṇauravāt | vedānta jñānamāsādya śivānugraha hetutaḥ || vimuktiṃ paramāṃ prāpta iti śāstreṣu śuśrumaḥ | tvantu vedavanaṃ gatvā samārādhya vṛṣākapim || natvā guruṃ śamīmūle mucyateṃ ho gaṇādbhavān | ityuktorundhatī bhartrā rāmo bhrātṛgaṇaissaha || mātṛbhissītayā sārdhaṃ balena mahatāvṛtaḥ | vedāraṇyaṃ samuddiśya yayau puṣpavimānataḥ || vasiṣṭho vāmadevaśca jābālirathakāśyapaḥ | bharadvājo gautamaśca ṛṣayo brahmavādinaḥ || p. 15) śiṣyaiḥ praśiṣyaissahitā rāmasya tvanuyāyinaḥ | dhṛṣṭirjayanto vijayassiddhārthohyartha sādhakaḥ || aśoko mantrapā * śca sumantraśca yayau drutam | ṛkṣavānaragopucchaissaṃyuto vānarādhipaḥ || rāmapādāvalokārthaṃ gato vedavanaṃ priye | vibhīṣaṇassamākarṇya khervaṃśavivardhanam || āgataṃ setu śirasi tūrṇamabhyarṇamabhyagāt | rāma indīvaraśyāmaḥ puṣpakādavaruhya ca || niyamena samāgatya brahmatīrthe vagāhya ca | vedatīrthe tatassnātvā snātvā tu maṇi karṇikām || liṅgaṃ svāyaṃbhuvaṃ dṛṣṭvā vimukto vīraghātakāt | snātvā tīrthavare tatra santarpya pitṛdevatāḥ || brāhmaṇebhyo dhanaṃ datvā mahādānānyaśeṣataḥ | ratnaṃ maṇiṃ suvarṇaṃ ca gajadānāni bhūriśaḥ || rāmacandrapurannāma bahugrāmamakalpayat | svanāmnā sthāpayāmāsa liṅgaṃ sarvārtha siddhidam || sakṛttaddarśanādeva mucyate sarvapātakāt | mahāpātaka yukto vā yukto vā kṣudrapātakaiḥ || śrīrāmaliṅgamāsādya jīvanmukto bhaviṣyati | lakṣmaṇassthāpayāmāsa liṅgaṃ pāpāpanuttaye || p. 16) hanumānapi tatraiva śāmbhavaṃ liṅgamuttamam | svanāmnā sthāpya saṃpūjya vimuktaḥ pātakaughataḥ || sahyajāyāstaṭe ramye grāmaṃ bahuguṇānvitam | kṛtvā vāyūdbhavaḥ pāpādvimukto rakṣasāṃ vadhāt || pañcāśataṃ mahāliṅgaṃ kāverī puṇyarodhasi | tatra tatra pratiṣṭhāpya pūjayāmāsa rāghavaḥ || paṃpānadyāstaṭe vāpi subrahmaṇya nadī taṭe | tathā kṣuranadītīre peṇṇātīre tathaiva ca || godāvaryāstaṭe ramye revānadyāstaṭeṣu ca | tatra tatra pratiṣṭhāpya puṇyadeśeṣu rāghavaḥ || nyāyena kṛtavānrāmo rājyasya paripālanam || || ityumāsaṃhitāyāṃ caturthodhyāyaḥ || || atha pañcamodhyāyaḥ || īśvaraḥ- śṛṇu vakṣyāmi he devi bālakāṇḍa kathāphalam | tapassvādhyāyanirataṃ tapasvī vāgvidāṃ varam || nāradaṃ paripapraccha vālmīkirmunipuṅgavam | idaṃ śrutvā naro bhaktyā tapassiddhimavāpnuyāt || svādhyāyaniratānāṃ ca phalaṃ prāpnoti mānavaḥ | duranna bhakṣaṇānmuktaḥ pūto bhavati nityaśaḥ || śrutvā saṃkṣepamākhyānaṃ pratyahaṃ śrāvayet vā | paṭhedvā pratyahaṃ martyo brahmabhūyāya kalpate || bhuktyante japatāṃ devi saṃkṣepakathanaṃ mahat | kṣīyante sarvapāpāni kṛṣṇapakṣe yathāśaśī || dhanadhānya samṛddhiśca putravṛddhistathaiva ca | kṣetrārāmābhivṛddhiśca bhaviṣyati na saṃśayaḥ || niyamena ca saṃyuktaḥ phalakāmanayā yutaḥ | japansatvācya kṛcchrāśīti phalaṃ labhet || dvitīyaśravaṇādevamananoktaphalaṃ labhet | anyeṣāṃ śravaṇādeva nididhyāsaphalaṃ labhet || p. 16) tāniṣāda pratiṣṭhā tvamagamaśśāśvatīssamāḥ | yatkrauñcamithunādekamavadhīḥ kāmamohitam || imaṃ ślokaṃ prathamato brahmaṇā prahitā satī | vāṇī svayamṛṣervaktrānnissasāra kutūhalāt || tasmādidaṃ bālakānā pāṭhyamakṣarataḥ purā | kṛtsnaśāstreṣu nipuṇassarva deveṣu vallabhaḥ || vāgmināṃ prathamo bhūtvā lokeṣu vicariṣyati | sarvā pūrvamiyaṃ yeṣāmāsītkṛtsnā vasundharā || prajāpatimupādāya nṛpānāṃ jayaśālinām | yeṣāṃ sa sagaro rājā nāmadharmaparāyaṇaḥ || ikṣvākūṇāṃ mahāvaṃśe rāmo rājā bhavitkṣitau | mahadutpannamākhyānaṃ rāmāyaṇamiti śrutam || vatadiṃ vartayiṣyāmi sarvaṃ nikhilamāditaḥ | dharmārthakāmasahitaṃ śrotavyamanasūyayā || ayodhyāvarṇanaṃ śrutvā mucyate sakalāghataḥ | dīrghāyuṣo narāssarve dharmārthaphala bhāginaḥ || rājño guṇokti śravaṇādrājadoṣātpramucyate | mantriṇāṃ mahimānoktyā mantrī mucyeta kilviṣāt || nādhyagacchadviśiṣṭaṃ vā tulya vā śatrumātmanaḥ | iti śṛṇvanti ye martyāsteṣāṃ krodhādayo na hi || p. 19) tasya tvevaṃ prabhāvasya ityādigranthavistaraiḥ | parasya brahmaṇassūktimiti syāditi cintanam || sarayvāścottaretyuktvā vākyānāṃ vidiṣā matā | ṛśya śṛṅgaguṇākhyānācchāntyādi guṇakīrtanam || anenānayanārthāya vāramukhyāssvalaṃkṛtāḥ | preṣitā romapādena rūpayauvana pālinaḥ || tāsāṃ vaśye munirabhūtkā kathā prākṛte jane | strīṇāṃ samakṣe vastavyaṃ saṃsārabhaya bhīrubhiḥ || na jātu tāsāṃ saṃparkaḥ patanāyaiva kevalam | rūpaṃ guṇa kṣayaṃ caiva balaṃ prajñānameva ca || āyuḥ kīrtiñca nārīṇāṃ nāśayatyeva kevalam | ṛṣerabhyāgamādṛṣṭirjāyate kathanādbhṛśam || avagraha vināśāya brāhmaṇānsamyagarcayet | śāntāpāṇiṃ pratyagṛddhāddharmadvidhivatprītipūrvakam || kulīnā rūpasaṃpannā śāntyādiguṇa saṃyutā | gṛhakarmaṇi dakṣā ca patiśu śrūṣaṇe ratā || yasya syādgehinī nārī sarvārthānlabhate hi saḥ | dharmamarthaṃ ca kāmañca mokṣañca tripureśvari || yatrānukūlyaṃ daṃpatyostrī vargastatra vardhate | sanatkumāropākhyānammantripravarabhāṣitam || śrutvā naro mokṣakāmī kaivalya padamāpnuyāt | romapādapure vipraṃ draṣṭukāmena bhūbhujā || tatsakāśi pariprāpti śravaṇādgurumānbhavet | sarvathā prāpsyase putrāṃścatvāra iti saṃkhyayā || yamaivaiṣeti vākyārthaḥ kathitaḥ kavinā purā | yajñeneti śruterartho yajñopa kramaṇodbhavet || etasminnantare devā yajñabhāgārthamāgatāḥ | brāhmaṇamagrataḥ kṛtvā kṣirābdhestaṭamantaram || gatvā śrutyuktamārgeṇa śrutvā cakradharaṃ harim | prārthayāṃ cakrire rājanrāvaṇena bhṛśārditāḥ || devāḥ- namaste viśvaguptāya śaṅkhine cakriṇe namaḥ | saptāśvalocanāya tvaṃ saptasāmīrabhiṣṭutaḥ || saptārcita tavaktrāya saptalokaikanāyaka | saptasālaprabhetre te saptamālāya te namaḥ || iti stuto devagaṇena devān śrīśārgadhanvā jvaladaprakāśaḥ | ālokyavṛndandivaṣadgaṇānāṃ provāca gaṃbhīratara svareṇa || hariḥ- p. 21) bho bhomarā brūta kimarthamatra kṣīrāmbudhestīramatīvakhinnāḥ | upetya dhātrāvalasūdanena pracetasā daṇḍadhareṇa devāḥ || namaste deva deveśa śaṅkhacakragadādhara | vijñāpanaṃ diviṣadāmanugrāhyā yadi prabho || śrutvā cetasi niśritya tatsādhaya dayānidhe | pulastyavaṃśaprabhavo rāvaṇo nāma rākṣasaḥ || gokarṇe ta (ya) sārādhya caturvaktramamuṃ purā | labdhvā varandaśagrīvo lokapīḍāparāyaṇaḥ || vijitya vajriṇaṃ kālaṃ pāśiya kṣeśvarādikān | vasūni bahudhā hṛtvā bhuṅkte laṅkāhvaye pure || vahnirāndhasiko jātaśśvasano gṛhamārjukaḥ | varuṇo jalavāhastu tumbururgāyako'bhavat || guruḥ pratyahamāsādya dinaśuddhiṃ vadatyasau | puṣpadantāvasya gṛhe dīpastaṃbhāviva sthitau || gandharvāpsarasāṃ mukhyā rājarṣīṇāṃ priyā api | nāgānāṃ manujātānā kanyakāścedikā bhavan || śucī gṛhītu kāmosā devamātuśca kuṇḍa kle | chatraṃ ca pāśahastasya grahaṇe kṛtakautukaḥ || p. 22) vimānaṃ puṣpakannāma kuberasyā grahītpurā | evamāste daśagrīvo lokapīḍāparāyaṇaḥ || taṃ hatvā rāva(ṇa)ñjanme asmanrakṣasva māciram | bhavantaṃ śaraṇaṃ prāptā nānyo gatirihāstinaḥ || viṣṇo putra tvamāgaccha kṛtvātmānañcaturvidham | rāvaṇasya vināśāya rāvaṇernidhanāya ca || lavaṇasya vadhārthāya gandharvāṇāṃ vadhāya ca | kartavyannidhanaṃ deva caturṇāṃ devaśatruṇām || śrīhariḥ- jānannapi surānevaṃ ślakṣṇaṃ vacanamabravīt | upāyaḥ ko vadhe tasya rākṣasādhipatessurāḥ || śrīmadrāmāvatāreṣu aśvatkriyate mayā | tatra śaṅkā na kartavyā sarvajñenāpi pṛcchate || iti dyotayituṃ viṣṇussama pṛcchanmarudgaṇān | kenopāyena tasya syādvadho lokāhitaiṣiṇaḥ || janmāya yā mohitastu manuṣyānsamupekṣate | anyathā tasya hananaṃ na bhavedyatra kutracit || purā kadācitkenā kṛto yuddho mahattaraḥ | purā puṣpakamāruhya vicacāra sasainikaḥ || akṣohiṇī sahasreṇa caturbhiḥ parivāri(taḥ) | p. 23) yuddhonmatto durādharṣassācivaiḥ parivāritaḥ || mārīcena prahastena virūpākṣeṇa rakṣasā | vajradaṃṣṭra piśācādyairnikuṃbhena balīyasā || kuṃbhe nikuṃbhātyena śoṇitākṣa prajaṃsthinā | yudhyenmattena mattena davāntakayuto balī || nāgalokaṃ samāsādya nāgānāṃ vijayaṃ vyadhāt | etasminnantare śeṣo madantikamupāgataḥ || nāgasya rakṣaṇārthāya dakṣohantārkṣya vāhanaḥ | tenāsījjanyamatulaṃ lokakṣayakaraṃ mahat || tasminsudāruṇe yuddhe śastraṃ koṭi ravi prabham | tadvadhārthammahāvegātprayuñje raṇamūrdhani || tena vakṣasya bhihitaścacālana mamārasaḥ | varadā navaśātsraṣṭu khadhyasṛsarva devataiḥ || tādṛśandurvinītānā mahamagresara yudhi | hatvābhayaṃ pradāsyāmi raghūṇāmanvaye'male || bhūtvā nakharaḥ kālaṃ saciraṃ paripālaye | ityuktvā devatā viṣṇustatraivāntaradhīyata || etasminnantare rājā sāketa puranāyakaḥ | putrārthamiṣṭimakaroddhayamedhā danantaram || mahābhūtasamutthānaṃ ye śṛṇvanti mahītale | p. 24) teṣāṃ bhūtādirogebhyo nāsti pīḍā kadācana | nṛpāṅganānāṃ rājñā tu pāyasasya prabhedanam || śṛṇoti yā strī puṣpāḍhyā putraṃ sā labhate cirāt | auṣadhagrahaṇaṃ śrutvā putrārthaṃ yāsabhartṛkā || karoti labhate nārī putraṃ vaṃśavivardhanam | prāpte yūpochraye tāvadityādi granthavistaram || śrutvā yajñāyutaphalaṃ prāpnoti śraddhasānvitaḥ | brahmahāmucyate pāpātpitṛdrohī ca mucyate || surāpānarato viprastathaiva gurutalpagaḥ | prakīrṇakadiyuktāśca mucyate śravaṇādiha || prācīṃ hotretyupakramya ye śravanti ca dakṣiṇām | teṣāṃ karma savaiguṇyaṃ krāmyatyeva na saṃśayaḥ || kausalyājanayatputraṃ sarvalakṣaṇalakṣitam | caitre māsi site pakṣe navamyāmuccakeravau || punarvasudine madhye lagne karkaṭakābhidhe | kausalyājanayatputraṃ viṣṇorardhasamanvitam || sākṣādviṣṇoścaturbhāgaṃ bharataṃ kaikayīsutam | ajījanat sumitrā ca viṣṇorardhasamanvitau || putrau lakṣmaṇaśatrughnau janayāmāsa māgadhī | puṣyejātastu bharato mīnalagne prasannadhīḥ || p. 25) sarparkṣe lakṣmaṇo jātaśśatrughnohyanujo balī | śrīmadrāmajayantīti bhaṇyate navamī tithiḥ || upavāsaṃ hareḥ pūjāṃ rātrau jāgaraṇaṃ tathā | kṛtvā navamyāṃ bhūlokādviṣṇumandiragāminaḥ || navamī cāṣṭamī vidhyā tyājyā viṣṇuparāyaṇaiḥ | daśamyāmupavāsena koṭiyajñaphalaṃ labhet || aṣṭapatraṃ samālikhya madhye śrīrāmamālikhet | mātrā saha prapañcasya guptyarthaṃ nararūpiṇam || pūrve tu bharataṃ pūjya hareraṃśaṃ sudarśanam | dakṣiṇe lakṣmaṇaṃ pūjya śatrughnaṃ paścime tathā || uttarasyāndiśi tathā sumitrāṃ kekayātmajām | durgāṃ vināyakaṃ cāpi kṣetrapālaṃ sarasvatīm || koṇeṣu pūjayedbhaktyā viṣṇubhakto jitendriyaḥ | bhakṣairbhojyairbahuvidhairaṃbhā vṛkṣaphalaistathā || nālikeraiśca panasairikṣukā paḍassodakaiḥ | pāyasairghṛtasaṃmiśrairguḍakhaṇḍaiśca phāṇitaiḥ || apūpairekaviṃśabhirekaikaiḥ pūjanaṃ hareḥ | evaṃ rāmadine pūjāṃ kṛtvā pāraṇamācaret || brāhmaṇānbhojayitvā tu yathāvittaṃ yathā balam | p. 26) rāmānugrahamāsādya rāmasāyujya bhāginaḥ | cāndrāyaṇaśate hṛdyataptakṛcchraśate tathā || śrīmadrāmajayantyante vindanti phalabhāginaḥ | bhuktvā rāmanavamyākhye tithau mūḍhamanānaraḥ || sahasravarṣaparyantaṃ pacyate kālasū ke | brahmahatyādipāpānāṃ navamībhayabhīruṇām || annamādhāramākhyātamāme sarvātmanāmayā | brahmahatyādi pāpānāṃ dṛṣṭvā śāstreṣu niṣkṛtiḥ || navamyāṃ raghunāthasya bhoktṝṇāṃ nāsti niṣkṛtiḥ | sakṛcchrīnavamīmartya uproṣya śraddhayā saha || ekādaśī śatenāpi labhate mānavo dhruvam | yathāvadupanītāste vedagrahaṇatatparāḥ || cakrurgurukulāvāsaṃ dhanurvidyāviśāradāḥ | etasminnantarevipro gādhivaṃśasamudbhavaḥ || draṣṭukāmo mahīpālaṃ lokānugrahakāmyayā | pratyutthāna mṛṣe śrutvā pāpānmucyeta mānavaḥ || ṛṣestavanamākarṇya ṛṇānmukto dvijo bhavet | rājñaḥ pratijñā śravaṇājjīvanmukto bhaviṣyati || viśvāmitraṃ daśaratho na rāmaṃ netu marhasi | ityū civāstrī prakāraṃ tasyārthā bhava īritaḥ || p. 27) janmāntara sahasreṇa kṛtasya tapasaḥ phalam | rāmaṃ parabrahma mahaṃ kṣaṇārdhamapi notsahe || viyoktuṃ viśvajagatā mādikartāramīśvaram | viḍambya mānuṣīlīlāṃ putreṣu janakasya ca || ahaṃjāne vasiṣṭhāyā jānanti pararūpiṇam | ityukta jñāna tatvoyamiti matvā visṛṣṭavān || balābalapradānasya śravaṇādbuddhimānbhavet | tāṭakākhyānamārṇya pāpaṃ tāḍayate naraḥ || tāṭakāvadhamākarṇyā vidyānāśamavāpnuyāt | maladāśca karūśāśca jātau janapadau purā || tasyākhyānamapi śrutvā mucyate malapañcarāt | yathaiva maghavānindro vimuktaścābhiśāpataḥ || tadvadvimukto bhavitā abhiśapto'bhiśāpataḥ | śrutvā siddhāśramākhyānaṃ carācaravidhāyinaḥ || śrīmannalinanābhasya śrotā siddhimavāpnuyāt | tapassiddhiṃ jñānasiddhiṃ vidyāsiddhiṃ tathaiva ca || karmaṇāṃ palasiddhiṃ ca manujo labhate dhruvam | upakrānte saptatantau brahmarṣipravareṇa vai || ṣaṣṭhe'hnisamanuprāpte vedirjajvālamaṇḍitā | dakṣiṇasyānniśicarāḥ prādurāsīnmahābalāḥ || p. 28) sa tena paramāstreṇa mānavena samāhataḥ | saṃpūrṇaṃ yojanaśataṃ kṣiptassāgarasaṃplave || uktvā tape tacchabdaṃ phūkāro bodhyate'dhunā | sakarāśravaṇānmartyassaṃsārantarati dhruvam || raghunātha prayuktena mānavena niśācaraḥ | tadvada pratibhaṅgassyātsakārapariśīlanāt || hatvā niśācaranikāyamathāji madhye snātvā kṛte tvavabhṛthe kṛta puṇyabhāji | sthitvā dināni caturo munibṛndamadhye provāca vākyanvikaranniyamena yuktaḥ || || ityumā saṃhitāyāṃ paṃcamodhyāyaḥ || || atha ṣaṣṭhodhyāyaḥ || īśvaraḥ- rāmaṃ pratikṛtāṃ pūjāṃ praśaṃsāṃ muninā kṛtām | śrutvā praśasto bhavati yathā rāmo jagattraye || sītāvivāhakalyāṇaṃ draṣṭukāmā maharṣayaḥ | jagmurjanakarājasya purīmaikṣvākuṇā saha || p. 29) śakaṭīśatamātrantu prayāṇe brahmavādinām | agnihotraṃ purastutya śrīrāghavamanudrutam || yathā madhūni saraghā natyajantyapasāritāḥ | tadvanmunigaṇāssarve raghunāthasya daivatam || śruvā kāmavanākhyānaṃ pravranto'pi śamaṃ vrajet | kāśāṃkhyādi caturṇāṃ hi purīṇāṃ gaṇakīrtanam || śrutvā naro mokṣakāmī sādhanaṃ labhate ucirāt | * ntānānnṛpakanyānāṃ vivāhasya ca kīrtanāt || viduṣāṃ viṣayāsaṅgo nāstīti parikīrtitam | viśvāmitra ṛṣeśśrutvā viśuddhānvaya varṇanam || tasmātkulīna janmāno bhavanti pratilomajāḥ | skandasya janma parikīrtitaṃ vākyajātaṃ śrutvā || cireṇa ihalokamanuvrajanti * * * * | pūrvajā bhaginī cāpi mama rāghava suvratā || nāmnā satyavatī nāma ṛcīke pratipāditā | saśarīrā gatā svargaṃ bhartāramanuvartinī || kauśikī paramodārā sā pravṛttā mahānadī | etacchrutvā varaṃ kāpi sādhvīnāṃ lokagāminīṃ || p. 30) bhavatyeva na sandeho nātra kāryā vicāraṇā | evamanyānu yā kāntamanugacchati gāminī || agrajānāṃ gatā lokaṃ pūjyatepsarasāṃ gaṇaiḥ | tisraḥ koṭyardhakoṭī ca yāni romāṇi mānuṣe || tāvatkālaṃ vasetsvarge bhartāraṃ yānugacchati | vyālagrāhī yathā vyālaṃ vilāduddharate balāt || evaṃ lokāntaraṃ kāntamādāya svargagāminī | gṛhātpitṛvanaṃ yāntyā pādasparśanajokṣitā || kṛtārthāmanyate bhūmirdurjana sparśadūṣitā | vāyussvadehaśudhyarthaṃ candramā bhāskarastathā || nakṣatrāṇi ca bhūtāni draṣṭuṃ vāñchanti tāṃ satīm | spṛṣṭvā kṛtārthatāṃ prāptā bhavanti patimanvagām || gacchetkāntaṃ brāhmaṇānī patimāliṅgya sādaram | kṣatriyāṇī patiṃ grāhya kīkasaṃ vāpi kutracit || vaiśyā tathā śūdrayoṣitkīkasaṃ gātrameva vā | uddiśya vā patiṃ gacchellokāntaragataṃ priyam || upāsya rātriśeṣaṃ tu śoṇākūle maharṣibhiḥ | hutvā caivāgnihotrāṇi prāśyacāmṛtavaddhaviḥ || gatvā gaṅgātaṭaṃ rāmo viśvāmitramabhāṣata | śailendro himavānnāma dhātūnāmākaro mahān || p. 31) ityupaṃ kramagaṅgāyā vaibhava śravaṇādarāḥ | vimuktabaddhāste sarve gaṅgāsāyujyamāpnuyuḥ || purā rāma kṛtobdāhaśśitikaṇṭho mahātapāḥ | dṛṣṭvā ca spṛhayā devīṃ maithunāyopacakrame || ityupakramya devena kārtikeya samudbhavam | surasenāpatitvaṃ ca pāpānmucyeta pātakaḥ || kumārasaṃbhavaṃścaiva dhanyaḥ puṇyastathaiva ca | bhaktaśca yaḥ kārtikeye kā * stha bhuvi mānavaḥ || āyuṣmānputrapautraiśca skandasālokyamāpnuyāt | atha varṣaśate pūrṇe tapasā rādhito muniḥ || sagarāya varaṃ prādādityo tadgranthavistaraiḥ | brāhmaṇānāṃ varaṃ dātuṃ sāmarthyaṃ pratipāditam || yajñakarmaṇi vedajño yaṣṭuṃ samupacakrame | śrutvā gandharva medhasya karaṇaṃ bhuvidāraṇam || brahmahatyādi pāpebhyo muktā syuśraddhanarāḥ | tatastenāprameyena kapilena mahātmanā || bhasmarāśīkṛtāssasarve kākutstha sagarātmajāḥ | tasmānnajātu viprāṇāṃ drohaṃ kuryānmanāgapi || sā tasminpatitā puṇyā puṇye rudrāsya mūrdhani | śrutvā rudrasya māhātmyaṃ rudralokaṃ sa gacchati || p. 32) tasyāṃ visṛjyamānāyā saptasrotāṃsi jajñire | umā- tyaktā jaṭācūḍataṭādbhagīratha tapaḥ phalāt | kathaṃ tasya rathaṃ tyaktvā saptadhā gamanaṃ vada || maheśvaraḥ- śṛṇu devi pravakṣyāmi gaṅgābhedanakāraṇam | visṛṣṭāyāṃ tu gaṅgāyāṃ māyāṃ bindusarasyapi || krośamātre brahmāgre vṛṣabho nāma parvataḥ | tena rudragatī gaṅgā stimitāsīnmahārayāt || bhagīrathāpi rājarṣistuṣṭāva parayā girā | tena tuṣṭo mahādevaḥ prasādama karotpunaḥ || nandīśvaraṃ samāhūya preṣayatkāryasādhane | nandī kuṭhāramādāya bhedayāmāsa parvatam || saptadhā bheditetāsmi saptasrotāṃsi jajñire | saptamīcānvagāttāsāṃ bhagīrathamatho nṛpam || tacchaṃkaraśiro bhraṣṭaṃ bhraṣṭaṃ bhūmitale punaḥ | vyarecata tadā toyaṃ nirmalaṃ gatakalmaṣam || tatrarṣigaṇagandharvā vasudhātalavāsinaḥ | bhavāṅgapatitaṃ toyaṃ pavitramiti pavitramiti paspṛśuḥ || bhavāṅge patitaṃ yasmātkutrāpi salilaṃ narāḥ | p. 33) dhṛtvā vidhūtapāpāste śivamandiragāminaḥ | dhṛtvā śivasya salilamabhiṣecana saṃbhavam || mucyante saṃsrati bhayāt brāhmaṇādyāḥ pibantu vā | gaṅgā saṃplāvayāmāsa yajñavāṭammahātmanaḥ || tasyāvalepanaṃ jñātvā kruddho jahnustu rāghava | apivattajjalaṃ sarvaṃ gaṅgāyāḥ paramādbhutam || hṛdi dhyāyanmahādevaṃ śivānugraha vaibhavāt | apivaccodakaṃ vārdheryathā vai kuṃbhasaṃbhavaḥ || gaṅgāmupanayantisma duhi tṛtve mahātmanaḥ | śivānugraha vai śiṣṭayācchrotrābhyāmasṛjatpunaḥ || tasyāvalepanam | pitāmahānbhasmakṛtānapaśyaddīnacetanaḥ || atha tadbhasmanāṃ rāśiṃ gaṅgāpatanamuttamam | plāvayatpūtapāpmānassvargaṃ prāptā raghūttama || brahmāṇḍastāḍitaḥ pūrvaṃ hariṇā chidratāṃ gataḥ | brahmāṇḍaṃ bāhyato yena daśapāśabhṛtāpratam || tena chidreṇa tattoyaṃ viveśāṇḍaṃ varānane | yathā kathaṃ cidvai dṛṣṭvā bhaktitaścinmayaḥ sakṛt || gaṅgā tārayate nṝṇāṃ kulānāṃ śatamaṃbhasā | yaistu spṛṣṭā vaśiṣṭā ca gaṅgā bhaktyā sa kṛnna || p. 34) kulānāntu sahasrantu teṣāṃ dhārayate bhayāt | pītā madhudruvā martyairyairgaṅgā bhaktitassakṛt || teṣāṃ kulānāmayutaṃ bhavāttārayate dhruvam | yaiḥ puṇya vāhinī gaṅgā sakṛdbhaktyā vagāhitā || teṣāṃ kulānāṃ lakṣantu bhavāttārayate śivā | yairdinaṃ sevitā gaṅgā bhaktyā puṇyajanairnaraiḥ || kulānāṃ daśalakṣantu teṣāṃ dhārayate bhavāt | gaṇge gaṅgeti gaṅgeti yaistrisandhyamudīritā || dūrastheścāpi tatpāpaṃ hanti janmatrayārjitam | sahasrayojanastho'pi trisandhyaṃ yassamāhitaḥ || gaṅge gaṅgeti ca brūyātsagacchetparamāṃ gatim | yojanānāṃ sahasreṣu gaṅgāṃ smarati yo naraḥ || api duṣkṛta karmāsau labhate paramāṃ gatim | gaṅgāyāṃ vaiṣṇave śaktau parabrahmavibhāvanām || na kurvanti ca ye martyā na taistu sahasaṃ vaset | nadīnāmavamantavyaṃ kadācidapi suvrate || gaṅgārayaṃ samākarṇya sāgarotha bhagīratham | prārthayāmāsa gaṅgāyāḥ pravāho vegavattaraḥ || soduṃ na śakyate trāhi gādho me bhavitā prabho | ityuktavantaṃ vārīśaṃ mābhīrityavadannṛpaḥ || p. 35) asmatkulīnaissaṃvṛddho mayā kiṃ dūyase'dhunā | bhagīratho'pi rājarṣiḥ provāca tanayānnijām || putrī vākyaṃ samākarṇya kurukāryamanantaram | tvatpūrva prabhavaiḥ pūrvaṃ khānitaḥ prapitāmahaiḥ || pūrvairācarito dharmo na hantavyonvayodbhavaiḥ | ityuktā svardhunī pitrā kariṣye vacanantava || sahasradhā nadī bhūtvā tadā sāgaramabhyagāt | sa gatvā sāgaraṃ rājā ityupakramya śṛṇvatām || pitarassvargamāyānti nirayasthā anūdakāḥ | gaṅgāvatāramārabhya śrāvayecchrāddhabhojane || pitarastena tṛptāssyuryāvadābhūtasaṃplavam | trīn pathaḥ pāvayantīti tatastripathagā smṛtā || santāraṃ kathayāmāsā sarṣi saṃghassa rāghavaḥ | bhavāmbudhau nimagnānāṃ vīkṣaṇāttārakasvayam || rāmassuranadīṃ nāvā tārayatkā vicitratā | śrutvā pīyūṣamathanaṃ surāsuravinirmitam || auṣadhasvīkṛtiṃ kuryāttasya rogo vinaśyati | dhanvantariṃ garutmantaṃ maṇirājaṃ ca kaustubham || acyutañcāmṛtaṃ caiva smaredauṣadhakarmaṇi | uccaiśravā hariśreṣṭho maṇiratnaṃ ca kaustubham || p. 36) udatiṣṭhannara śreṣṭha tathaivāmṛtamuttamam | aditerindrasaṃvādaṃ śrutvā tu marutāñjanim || asapatno mahīṃ bhuṅkte rājā śakro yathā divam | ahalyāmṛtukāle tu indreṇa kṛtasaṅgamām || ātmānaṃ māṃ ca deveśaṃ sarvadā rakṣamānada | ityādi priyavārtāṃ ca śakrasya gamanaṃ tathā || gautamasya narendrasya sadṛśākṛtiśobhane | śāpamindre ca bhāryāyā muninākṛtamañjasā || śrutvā mucyeta manujo nārī vā vyabhicāriṇī | mucyate sarvadoṣebhyo vyabhicārakṛtānnijāt || imau kumārau bhadraṃ te deva tulyaparākramau | jaga sihmagatīvīrau śārdūlāviva rūpiṇau || ityādi kṛtajālantu janakena subhāṣitam | viśvāmitra-ṛṣerbhaktyā puṣkalaṃ brahmamāpnuyāt || brahmahāmucyate pāpānmitrahā mucyate tataḥ | sāvitrī patitaścāpi vrātyā nācāradūṣitaḥ || tapasāṃ siddhimākarṇya viśvāmitrasya mānavaḥ | tapaścaraṇi saṃsiddhiṃ labhante mānavā cirāt || viśvāmitro mahātejāḥ pālayāmāsa medinīm | ityādi śravaṇādeva paṭhanādvijitendriyaḥ || p. 37) kāmadhenu prasādā sarvānkāmānavāpnuyāt | durannabhakṣaṇā tā bhaviṣyati na saṃśayaḥ || huṃkāreṇaiva tānsarvānnirdadāha mahānṛṣiḥ | tasmādvipreṣu nāvajñā kāryā bhūtimihechatā || avajñātā dahantyete huṃkṛtyā vīkṣaṇena ca | kena cittathakālena devadevo vṛṣadhvajaḥ || ityādi granthajālena śivo dhyeyaśśivaṃkaraḥ | ityukta-ṛṣiṇā devo mahādevo mamepsitam || evamastviti deveśastaṃ varaṃ vṛṇuyādvaram | brahmāstragrasanaṃ śrutvā daṇḍāgrerundhatī pateḥ || brāhmaṇyaṃ vardhate tasya pūrvapakṣe śaśī yathā | anyāṃ gatiṃ gamiśyāmi svasti vostu tapodhanāḥ || śepuḥ paramasaṃkruddhāścaṇḍālatvaṃ gamiṣyasi | tasmādguruṣu nāvajñā kāryā bhūtimihecchatā || ruṣṭe śive gurustrātā gurau ruṣṭe na kopi hi | ikṣvāko svāgataṃ vatsa jānāmi tvāṃ sudhārmikam || śaraṇaṃ te bhaviṣyāmi mā bhaiṣī raghupuṅgava | pūrvameva varo datto mayā tubhyammahīpate || tadidaṃ sādhayiṣyāmi durdaśāyāmihādhunā | triṃśakoḥ kārayāmāsa vedāraṇye mahākratum || p. 38) svarlokātpatitaṃ dṛṣṭvā triśaṅkuṃ kopadūṣitam | sṛjadakṣiṇamārgasthān saptarṣī na parānpunaḥ || nakṣatra mālāmaparāmasṛjatkrodhamūrchitaḥ | anyamindraṃ kariṣyāmi loko vāsyādanindrakaḥ || iti saṃkalpamakaronmadanugraha vaibhavāt | umā- bhaṇyatāṃ devadeveśa viśvāmitrāya dhīmate | dattaṃ sraṣṭramaparaṃ vinā tu caturānanam || maheśvaraḥ- śrūyatāṃ devi vakṣyāmi punassvargasya kāraṇam | padmayoniṃ purā labdhvā sraṣṭutvaṃ matsakāśataḥ || lokānasṛkṣatsaṃkalpāt vīkṣaṇātpūrvahetutaḥ | ahameva paro loke padārthāni pṛthak pṛthak || sṛṣṭā ṛkṣāṇi gagane vaiśvānarapathādbahiḥ | avāk śirāstriśaṅkuśca tiṣṭhatvamara sannibhaḥ || umā- vedestra tiṣu sarvatra brāhmaṇasyaiva yājanam | śiṣṭāsre varṇikā yājyā kathametena kāritam || maheśvaraḥ- śṛṇu devi pravakṣyāmi viśvāmitrastu saṃbhavam | p. 39) prajāpatisutaśśrīmānkuśonāma mahīpatiḥ || kuśasya putro balavānkuśanābhassudhārmikaḥ | kuśanābhasutaśśrīmāngādhirityeva viśrutaḥ || anapatyo gādhirājā nāmnā satyavatīṃ sutām | ṛcīka-ṛṣaye prādātkulasya trāṇakāraṇāt || so'pi putrārtha mamalāmiṣṭimārabdhavānṛṣiḥ | pātre nidhāya haviṣāṃ dvitayaṃ putrasaṃbhavam || kṛpīḍayonā vajuhodekaṃ putrasya saṃpade | datvā śeṣaṃ yajñapatnyaṃ anyadādātu maicchata || naṣṭhaṃ haviṣamālokya ṛṣiḥ patnīmavaikṣata | sāpi bhartuḥ pade gṛhya praṇanāma bhayāturā || strībudhyā sāhasamidaṃ kṛtamekāhaṭhātprabho | anapatyā hi me mātā tasyāpatyasya kāraṇāt || dattaṃ mayā sāhasena mantritaṃ haviruttamam | prasīda mahyaṃ dayayā bhaktāṃ rakṣasva matprabho || ityevaṃ prārthitaḥ patnyā kauśikyā bhagavānṛṣiḥ | kṛpāṃ cakāra dayayā so'pi brāhmaṇatāṃ vrajet || ityābhāṣya priyāṃ vipraḥ kratu śeṣaṃ samāpayat | umā- etādṛśaguṇopeta-ṛṣiḥ kauśikanandanaḥ | p. 40) ayājya yājane śraddhamakarottadvadasvame | maheśvaraḥ- satriśaṅkuḥ pūrvamabhūddurnayaṃ kalpamāsthitaḥ | pituścāparitoṣeṇa gurordogdhrīvadhena ca || apreṣito payogācca trividhosya vyatikramaḥ | evaṃ trīṇyasya śākuni tāni dṛṣṭvā maharṣayaḥ || prayuñjate śabdajālaṃ triśaṅkupadavācakam | yauvasthassatīṃ bhāryāṃ na vrajedyadi mānavaḥ || sa jīvanneva caṇḍālo narmadānnaiva bhuktavān | brāhmaṇyāṃ yo naro mauḍhyādbrāhmaṇīṃ kāmamohitaḥ || na parigrahet yadi gṛhṇīta mūḍhātmā caṇḍālatvaṃ sa gacchati | gatvā tu mātaraṃ martyassnuṣāṃ bhrāptṛ?traṃganāṃ tathā | putrīṃ vā bhaginīṃ mauḍhyādvrajedyaḥ kāmamohitaḥ || sajīvanneva caṇḍālamāśu gacchati sānvayaḥ | umā- idānīṃ guruṇā śaptaḥ kathaṃ yājyo bhava dṛṣe | caṇḍāla prokṣitaṃ duṣṭaṃ smṛtaṃ karmāntarālake || tatsarvaṃ niṣphalaṃ prāhurmunayastatvacintakāḥ | maheśvaraḥ- p. 41) śṛṇu devi pravakṣyāmi triśaṃkoryajanaṃ prati | purā triśaṅkurguruṇā pitṛśokācca tāpitaḥ || tasya śāpāpanodārthamṛṣibhissūkṣmadarśibhiḥ | triṣaḍvāraṃ ṣaḍabdākhyaṃ kṛcchraṃ kṛtvā vidhānataḥ || tatassnānaṃ samādāya śivanirṇejane jale | śivakṣetre śivaṃ pūjya tīrtheṣu ca nimajya ca || śuddhadehe mahīpāle hyayajatkṛtasattamaiḥ | abālako devaloko na kṣatraḥ grāma yājakaḥ || karmacaṇḍālakā hyete mahāpātakapañcamāḥ | gurudrohavaśājjātā karmacaṇḍālatā mayam || tasmātkṛcchrādi caraṇācchuddhirnānyasya kasya cit | tadvatpūtaṃ kārayitvā yajñaṃ kauśikanandanaḥ || triṃśakoḥ kārayāmāsa śāstra dṛṣṭena vartmanā | anāgatāndi viṣadānprekṣya krodhānalojjvalaḥ || svarlokaṃ prāpayāmāsa svakīya tapasaḥ phalāt | umā- svarlokātpatanaḥ kasmātprāyaścittagatainasaḥ || tanmamācakṣva deveśa yamāntaka purāntaka | maheśvaraḥ- prāyacitte kṛte puṃsāmenasāṃ nāśayiṣyate | p. 42) bhūlokaśuddhirnāstyeva śuddhissyātpāralaukikī | tasmāttaddeha yuktatvātpātayanti sma bhūtale || umā- aśuddho yadi bhūpālastasminprema kathaṃ muneḥ | iti pṛṣṭhaḥ kathā madhye provāca kṛpayā śivaḥ || tapaḥ kartumanā devi viśvāmitra-ṛṣiḥ purā | bhāryāṃ triśaṅkornikaṭe nidhāya tapase gataḥ || siddhe tapasi rājānaṃ prītobhūdgādhinandanaḥ | varandadāmi gṛhṇīṣva bhāryābharaṇatoṣitaḥ || samākarṇya ṛṣervākyaṃ rājā provāca gādhijam | māstvidānīṃ paraguro āpatkāle tathākuru || tasaṃ prārthito rājñā idānīṃ ca punaḥ punaḥ | dayāṃ cakāra rājānaṃ caṇḍālākārarūpiṇam || umā- ye dūṣayantya dūṣyaṃ māntapa ugraṃ samāsthitam | bhasmībhūtā durātmāno bhaviṣyanti na saṃśayaḥ || adyate kālapāśena gatā vaivasvatakṣayam | ityā(di) vākyanikaraṃ proktvā sadasikopanaḥ || virarāma mahātejā ṛṣimadhye mahāmuniḥ | ityādivākyakathanādbrahmahatyā ṛṣeḥ katham || p. 43) nāsītkathaṃ tatra bhavānuttaraṃ vaktumarhati | maheśvaraḥ- purā kadācidyajñāte mitrāvaruṇasaṃbhavaḥ | raghoḥ putraṃ durādharṣaṃ saudā samaśapadbhṛśam || kalmāṣa pādassaṃśaptaḥ pravṛddhaḥ puruṣādakaḥ | abhavadbhūpatitve'pi madhyāhne narabhojanaḥ || viśvāmitra-ṛṣiḥ kālye kālena tvā puraṃ vrajet | tamasmaranmahātejāssaudāsaṃ puruṣādakaḥ || āgatasmaraṇādeva nikaṭaṃ gādhinandanaḥ | taṃ me * * * * * ghnaṃ vāsiṣṭhānhantumudyatam || bhakṣitāstena rājñāte bhasmībhāvaṃ gatāḥ punaḥ | ambarīṣa iti khyāto yaṣṭuṃ samupacakrame || etatsargaṃ sadā śṛṇvan brahmahā mucyateṃhasaḥ | * * kasya kathāṃ śṛṇvan yovā kovā maheśvarī || putravikrayajāddoṣāttathā putrārpaṇāyataḥ | vimuktañcarā loke śrīrāmasya prasādataḥ || ṛgvedasiddhedve gādhe tṛtīyāṣṭakacoditaḥ | prayuñjāno naro nityaṃ bhavābaṃdhādvimucyate || ṛṇabandhādvimuktāsyurvyādhibandhāttathaiva ca | tathaiva śṛṅkhalābandhānmucyate śravaṇādiha || p. 44) viśvāmitro mahānbhūyastapastepe mahāmanāḥ | tataḥ kālena mahatā menakā paramāpsarāḥ || tātparyavarṇakamidaṃ gāyatryāssarvakāmadam | śṛṇvatāṃ sarvapāpaghnaṃ sarvapāpaharaṃ param || ahorātrāpadeśena gatāssaṃvatsarā daśa | abbhakṣo vāyubhakṣo vā jīrṇaparṇāśano'pi vā || strīṇāṃ samakṣe vastavyaṃ na kadācinmaheśvari | varadānaṃ viśvayonestapaḥ phalacikīrṣayā || śṛṇvatāṃ viphalaṃ yānti pāpāni tridaśeśvari | brāhmaṇyaṃ yadi me prāptaṃ dīrghamāyustathā purā || umā- aśraddhā brāhmaṇo vākye kiṃ kṛtaṃ gādhisūnunā | maheśvaraḥ- mayā yaṣṭhumupakrānte triśaṅkoryāgakarmaṇi | vāsiṣṭhādūṣayantisma kathaṃ sadasi devatāḥ || tānhantu preṣitaḥ pūrvaṃ kruddhaḥ kalmāṣapādakaḥ | bhakṣitāstena rājñā te bhasmībhāvaṃ gatāḥ punaḥ || tāndṛṣṭvā bhakṣitānrājñā mitrāvaruṇasaṃbhavaḥ | putraśokābhibhūtastu pralalāpa bhṛśārditaḥ || prajñāmavaṣṭabhya śanaiḥ pūrvavattapasi sthitaḥ | p. 45) sopīdānīmadūṣyammāmugre tapasi saṃsthitam || ityukto bhāratīnāthaḥ provācārundhatī patim | brahmarṣitvaṃ vadānena tapasā toṣito bhavān || brahmarṣistvaṃ na sandehassarvaṃ saṃpādyate tava | viśvāmitrastutiṃ śṛṇvanśatānandena bhāṣitām || puṣkalaṃ brāhmya māsādya brahmaloke mahīyate | dakṣayajñavadhe pūrvandhanurādāya vīryavān || vidhvaṃsya tridaśānroṣātsalīlamidamabravīt | prasādayanti deveśannamaste rudramanyave || he rudradhanuṣastubhyamuto ta iṣave namaḥ | bāhubhyānte nama iti stutibhiśśruti coditaiḥ || prasādito to mahādevaḥ prasādamakarochivaḥ | bhūtalādutthitā sā tu vyavardhata mamātmajā || bhūtalādutthitāṃ devīnnārāyaṇa kuṭuṃbinīm | rājāno bahuvīryāḍhyā vārayāmāsurādarāt || pratyākhyātā bhūpatayastṛṇata pravaṇachalāt | arundha mithulāṃ sarve vīrya sandehamāgatāḥ || tasmādviśiṣṭaṃ yadvastu na dhāryaṃ dhīmatā kvacit | dhṛte tu prāṇahānissyātsyamantaka maṇiryathā || yathā pīyūṣakhaṃ rakṣā yathā drupadajāsthitiḥ | p. 46) tasmācchreṣṭhaguṇopetaṃ na dhāryaṃ vastu mānavaiḥ || babhañja taddhanurmadhye naraśreṣṭho mahāyaśāḥ | gṛhīte raghunāthena mahādevaśarāsane || śaktistu vaiṣṇavaṃ prāpte tasmā bhagnā maheśituḥ | tasminnavasare pāśī vaiṣṇavaṃ dhanuruttamam || dattavānkosalendrasya kare prītipurassaram | taddhanurvaruṇābhyarṇe punaḥ pratyarpayacchive || rājñā vaṃśānukathanaṃ śṛṇvatāṃ pāpanāśanam | śrutvā godāna kathanaṃ godānaphalamāpnuyāt || prapāmadhyetyupakramya jānakyā maṅgalotsavam | śrutvā vivāhaṃ kurvīta patnī dīrghāyuṣī bhavet || daṃpatyossatataṃ prītirvardhate nāyake vayaḥ | tasmātkalyāṇasamaye śrotavyaṃ bhūtimicchatā || godānaṃ bhūmidānaṃ ca kanyādānaṃ tathaiva ca | ātmanaśśriyamanvicchan prayacchetsarvavarṇakaḥ || tasmādvivāhaṃ prekṣeta ātmanāśriyamicchubhiḥ | sarvotsave tu kalhāro madhūkastu svayaṃvare || sīmante garbhiṇī nārī yavāṅkuramayī bhavet | dhāryā tu pretakārye vai mālā naladanirmitā || sītāyai pradadau ratnaṃ kausalyā vārisaṃbhavam | p. 47) tayā bhūṣitagātrā sā śuśubhendīvare kṣaṇā || bhārgavaṃ jāmadagnyaṃ ca rājarājavimardanam | ityādiśravaṇātpuṃsāṃ brāhmantejobhivardhate || śitikaṇṭhasya viṣṇośca balābalaparīkṣayā | abhiprāyantu vijñāya devatānāṃ pitāmahaḥ || virodhañjanayāmāsa tayossatvavatāṃ varaḥ | adhikaṃ menire viṣṇuṃ devā ṛṣigaṇāstadā || umā- tvatto viśiṣṭa bhāvastu viṣṇossaṃprati gaṇyate | kathametaddayāsindho kṛpayā vada suvratam || maheśvaraḥ- śṛṇu devi pravakṣyāmi viṣṇorādhikyatāṃ prati | purā kadāciddeveśi paramānandakānane || krīḍāsakte mayi tadā viśvametadanāyaka | upadrutaṃ sadā duṣṭairvedavādabahiṣkṛtaiḥ || svāhāsvadhā vaṣaṭkārarahite karmavarjitaiḥ | brahmaṇā jñātavṛttāntaḥ kāryaśeṣamacintayam || cakrapāṇiṃ samāhūya ratnasiṃhāsane śubhe | abhiṣicya varāndatvā praṇāmaṃ karavaṃ priye || sṛṣṭi sthiti vināśānāṃ kartṛtvamakuto bhayam | p. 48) sarvajñatādisiddhiṃ ca dattavānasmi viṣṇave | mattodhiko bhavānājau bhava viṣṇo kvacit kvacit || iti datvā varānpūrvaṃ vārāṇasyāṃ hariṃ purā | iti datvā varān pūrvaṃ vārāṇasyāṃ hariṃ purā || idaṃ jñātvā kaviḥ prāha menire dhipatiṃ priye | śarañca pratisaṃgṛhya hastātkra?ghu parākramaḥ || āropya dhanuṣī rāmassaśaraṃ sannikarṣaha | umā- nirvīryo jāmadagnyosau rāmo rāmamavaikṣata || ityuktaṃ ṛṣiṇā kāvye nirvīryatvaṃ ṛṣeḥ katham | maheśvaraḥ- jāmadagnyāvatāroyaṃ hare rāveśamātrakaḥ || pūrṇāvatāramālokya śaktissāṅkramitā bhavat | rātrau divākaraṃ tejo nihitaṃ havyavāhane || prātassūrya yathā gacchedvahnirahni yathāpuram | kausalyā ca sumitrā ca kaikeyī ca sumadhyamā || vadhūpratigrahe yuktā yāścānyā rājayoṣitaḥ | ityādi śravaṇātstrīṇāṃ snuṣābhūyaskaraṃ bhavet || snuṣāssyuḥ patimātṝṇāmiṣṭāḥ prītiṇu vallabhāḥ | kāṇḍāntaṃ śrāvayedvāpi śṛṇuyādvā nararṣabhaḥ || upetya bhāryāṃ gṛdyāṃ ca ramate prīti pūrvakam | p. 49) kāṇḍānte brāhmaṇāḥ pūjyāḥ pūjyassītāpatiḥ prabhuḥ || sītāsameta pratimā rāghavasya manoramām | caturviṃśatpalaiḥ kṛtvā tadardhaiḥ pādasaṃmitaiḥ || jāmbūnadaissamārādhya dadyādvidvaddvijanmane | nidhāya pūrṇakalaśe kṣaumopari śucismite || sahasrasammitairvittaistadardhaiḥ pādamātrakaiḥ | yathā śaktipramāṇena vittaśāṭhyavivarjitaḥ || dakṣiṇā sahitandadyādvāñchitārtha susiddhaye | dhar'nīgarbhasaṃbhūte dharaṇīdharavallabhe || dharaṇīmme prayacchāśu prītābhava śucismite | kausalyāgarbhasaṃbhūta bhūbhāroddhāraṇa prabho || pratimādāna tuṣṭassan vāñchitārtha susiddhaye | vaktā prāṅmukha āsīta śrotācottaradiṅmukhaḥ || nityaṃ dvijānsamārādhya yathā vibhavavistaram | viṣṭaraṃ māruteḥ kṛtvā bhakṣyairbhojyaiśca pūjayet || datvā tāmbūlamatulaṃ śṛṇo tu mukhatuṣṭaye | haviṣyāśī svayaṃ bhūyādbhāryayā niyatātmavān || vakturmukhaṃ samālokya śṛṇuyātkārya siddhaye | vaktāraṃ rāmabudhyā tu pūjayenvahaṃ priye || ityumā saṃhitayāṃ rāmāyaṇakathāphalaprastāve bālakāṇḍakathāphala varṇanaṃ nāma ṣaṣṭhodhyāyaḥ || maheśvaraḥ- sahadevairudīrṇasya rāvaṇasya vadhārthibhiḥ | arthito mānuṣe loke jajñe viṣṇussanātanaḥ || viśeṣaṇaṃ hareśśṛṇvan kvacitskandhānvayaṃ tathā | kvacidrūpakathanaṃ kvacijjñāna pradarśanam || yo nityaṃ śṛṇuyādvāpi śrāvayedvā samāhitaḥ | sarvabandhavinirmukto harimandirago bhavet || paṭṭābhiṣekasaṃbhārānvasiṣṭhena pracoditān | sauvarṇādīni ratnāni balīnsarvauṣadhīrapi || ityādīni sadā śṛṇvan prātaḥ kāle mahīpatiḥ | sthiraṃ rājyaṃ samāsādya priyaputraiśca modate || viproṣitaśca bharato yāvadeva purāditaḥ | tāvadevābhiṣekaste prāptakālo mato mama || kāmaṃ khalusatāṃ vṛtte bhrātā te bharatassthitaḥ | jyeṣṭhānuvṛttī dharmātmā sānukrośo jitendriyaḥ || kinnucittaṃ manuṣyāṇāmanityamiti me matiḥ | jyeṣṭhasya rājatā nityamucitā hi kulasya ca || iti provāca bharatassarvānpaurajanānprati | p. 51) tādṛśe ko vicārosti svacchacittasya bhūpateḥ | maheśvaraḥ- śṛṇuvakṣyāmi tatvena rājā paṅktirathāhvayaḥ | hṛdi śaṅkānnidhāyaiva girivrajapuraṃ prati || bharataṃ preṣayāmāsa rājā daśarathassutam | kanyāmmanojñāmākarṇya kekayākhyasya bhūpateḥ || gatvā tāṃ varayāmāsa patnyarthaṃ kekayādhipaḥ | so'pi vavre varaṃ rājā dāsyāmi tava kanyakām || asyāmutpatsyate yosau sa tu rājā vidhīyatām | tathāstviti pratijñāya gṛhītā kekayātmajā || tasyāmutpāditaḥ putro bharato nāma viśrutaḥ | umā- rājño daśarathasyāsya mṛṣāvāditvamāgatam || pratijñollaṃghanaṃ rājñaḥ kāraṇadvitayādbhavet | kekayādhipateścāpi tatputryāḥ kāraṇāntare || kaikeyyā grahaṇecāpi tasyāssāraśyakarmaṇi | maheśvaraḥ- vivāhasamaye rājñā pratijñātamidaṃ śṛṇu || paṭṭābhiṣekasamaye bhaveyaṃ smārito yadi | tvayā vānyena bhūpāla tathā cetkaravāṇyaham || itthaṃ pratijñāmakaro papāta grahaṇe nṛpaḥ | p. 52) praṇamantaṃ samutthāpya taṃ pariṣvajya bhūmipaḥ || tasmāt pitrornamaskārassāṣṭāṅgaśśruticoditaḥ | vinā sāṣṭāṅgamanyena kurvannarakamaśnute || devarṣi pitṛ viprāṇāmanṛṇosmi tathātmanaḥ | umā- jāyamānasya viprasya ṛṇānāṃ tritayaṃ saha || kṣatriyāṇāṃ viśāṃcaiva kathaṃ vedavinākṛtam | maṅgalaṃ prāpyate martyaśśrutvā sāketavarṇanam || gurumānjāyate martye gurupūjā vidhiśrutau | dhyāyannārāyaṇaṃ devaṃ svastīrṇe kuśasaṃstare || brāhmaṇānāṃ śivo dhyeyaḥ kṣatriyāṇāṃ harissmṛtaḥ | hiraṇyagarbho vaiśyānāmupasyabdha dṛśasmṛtaḥ || iti dyotayi tuṃ rāmassvātmānamanusandadhe | kubjā devaissamādiṣṭā kaikeyīṃ bhettumārabhet || bālya evahi mā tulyaṃ bharataḥ prāpitastvayā | dhannikarṣācca sauhārdo jāyate sthāvareṣvapi || tasmātsamakṣe vastavyaṃ svasya bhūmimabhīpsataḥ | āsannaṃ bhajate nārī āsannaḥ paripūjyate || āsannaṃ bhajate rājā āsannaṃ bhajate latā | strīṇāṃ kauṭilyamākhyānaṃ śūlyālaṃkāravarṇanāt || p. 53) devi kenābhi yuktāsi ityādigranthavistaraiḥ | kāmācāro bhavetkāmo vṛddhānāṃ yūnikā kathā || kāmātu rāṇāṃ bhūloke adeyannāsti kutracit | śapete jīvanārheṇa iti śāpaṃ vṛthāṃ nṛpaḥ || satyenāpi śapedyastu devagurvagnisannidhau | tasyā vaivasvato rājā dharmasyārdhaṃ nikṛntati || evaṃ sthitopi rājarṣiḥ kāmabāṇena pīḍitaḥ | aśapadrāmamuddiśya pāśabandhamṛgānvitaḥ || satyena lokāñjayati dīnāndānena rāghavaḥ | gurūñchuśrūṣayā vīro dhanuṣā yudhi śātravān || satyandānantapastyāgo mitratā śaucamārjavam | vidyā ca guruśuśrūṣā dhruvāṇyetāni rāghave || hariścandrastu satyena śibirdānena bhūtale | kodaṇḍenārjunaśśatrūn raghuśśuśrūyayā gurūn || viśvāmitrastu tapasā ārjavena yudhiṣṭhiraḥ | janako vidyayā cāpi ekaikaguṇayogataḥ || lokānāṃ vijayaṃ kṛtvā prasiddhā abhayannṛpāḥ | dhruvāṇyetāni rājendra rāghave kṛtaketanāḥ || rāmopi bharatādbhūyaḥ tava śuśrūṣate sadā | vahnīnāmekabhāryeṇāmekā putravatī yadi || p. 54) sarvāstāstena putreṇa putravatyaḥ prakīrtitāḥ | yathā mātari śuśrūṣāṃ vidadhyādaurasassutaḥ || tadvanmātṛsapatnyāṃ tu aihikaṃ pāralaukikam | anārya iti māmāryāḥ putravikrayiṇaṃ dhruvam || dhikkariṣyanti rathyāsu surāpaṃ brāhmaṇaṃ yathā | putranna vikrayaṃ kuryānna dadyāddravyalolupaḥ || dadyādyadi naro lobhāt pundi pacyeta vikrayī | brāhmaṇonnṛsurā peyā gaulyādyāḥ pāpakāriṇaḥ || surāpaṃ brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā kulatyāgo vidhīyate | punvā jananavelāyāṃ śaṅkhacakragadādharam || dṛṣṭvā tuṣṭāva bahudhā kāśyapatvāt svayaṃ nṛpam | tanmayā mohito bhūtvā bhaktyā rāmamanusmaran || māsma me bharataḥ kārṣīt pretakṛtyaṃgatāyuṣaḥ | ityādi pralapannrājā kaikayīvaramohitaḥ || śrutvāvicitraṃ karuṇaṃ vilāpaṃ * * * * * * | * * * * * bharturnṛśaṃsā na cakāra vākyam || devaissaṃprārthito devi māyāviśvaṃ bharasya tu | kekayāpatya vādena jātā viśvasya guptaye || sāmayā bhedayāmāsa rājānamakuto bhayam | caturaśro rathaśśrīmānnistriṃśo dhanuruttamam || p. 56) vāhanannarasaṃyuktañchatraṃ ca śaśisannibham | turīyaṃ varṇakamidaṃ brahmaviṣṇuśivātmakam || bhajatāṃ sarvadoṣaghnaṃ saṃsārabhayanāśanam | tuṣṭidaṃ puṣṭidaṃ caiva sarvaiśvarya pravartakam || rāmābhiṣekasaṃbhārāṃ chrutvāmaṅgalamāpnuyāt | rājyaṃ dvijātibhirjuṣṭaṃ rājasūyābhiṣecanam || kartumarhati te rājā vāsavasyeva lokakṛt | imaṃ mantraṃ samuccārya preṣayeddūragaṃ priyam || sarvānkāmānavāpyaiva punarbandhuṣu yujyate | pūrvāṃ diśaṃ vajradharo dakṣiṇāṃ pātu te yamaḥ || varuṇaḥ paścimāmāśāndhaneśastūttarāṃ diśam | sītākavaca yuktāṃgo yāṃ yāṃ yāti diśaṃ prati || tāntānkāmānavāpyaiva labhate śāśvataṃ padam | yaśca rāmanna paśyettu yaṃ ca rāmo na paśyati || ninditassa bhavelloke svātmāpyenaṃ vigarhate | rāmaṃ vā rāmaberaṃ vā rāmanāmānyathāpi vā || vīkṣeta śṛṇuyādvāpi sa naro mukti bhāgbhavet | yajñairdānaistapasā nāśanena badhvā viṣṇokhyayasya prasādam || labdhvā sākṣācchāśvataṃ kṛcchrāt moktuṃ devīṃ kāñcitenālpa kālam || p. 56) śrutvā lakṣmaṇa vākyāni kausalyārāmayoḥ purā | satyena dhanuṣā caiva datteneṣṭena te śape || haniṣye pitaraṃ vṛddhaṃ kaikeyyā vaśamāgatam | ityādi śravaṇātpuṃsā kṣātrantejobhi vardhate || tvayā mayā ca vaidehyā lakṣmaṇena sumitrayā | piturniyoge sthātavyameṣa dharmassanātanaḥ || atretihāsaṃ vakṣyāmi pāvanaṃ pūrvasaṃbhavam | avantī viṣaye kaścit kirātānvaya saṃbhavaḥ || dharmavyādha iti khyātaḥ pitroḥ pūjāparāyaṇaḥ | āpaṇasthaṃ sadā māṃsaṃ krītvākrayaṇa tatparaḥ || krayalabdhairbahudravyaiḥ pitṛpūjāparo bhavat | abhyajya pitarau nityaṃ snāpanaṃ coṣṇavāriṇā || kṛtvā subhojyaṃ bhojyānnairvīṭikārpaṇa pūrvakam | mañce nidhāya pitarau kṛtapādābhivandanaḥ || evaṃ dine dine kurvan vyādho'pi svargamabhyagāt | śrutvā dhamārtha kāmeti dharmabhāgjāyate narāḥ || śrutvā rāghava vākyāni vanapravrājanaṃ prati | rāmaprasādamāsādya rāmasāyujya gāminaḥ || śrutvā lakṣmaṇavākyāni rāghavendrasya sannidhau | mitramabhyantaraṃ labdhvā śatrūṇāṃ vijayaṃ labhet || p. 57) santi dharmo padā ślakṣṇā dharmātman ki budhyase | tayossucaritaṃ svārthaṃ śāṭhyāt parijihīrṣatoḥ || purā tu brāhmaṇaḥ kaścit kaliṅga viṣaye mahān | śrutādhyāya na saṃpanno vedādhyayana laṃpaṭaḥ || cūlyākhyo bahukālantu dravyārjanaparāyaṇaḥ | pratigrahādhyāpanayā yājakebhyo dhanārjanam || dhanena pūrṇapratilabdhakāmaḥ kiñciddhanaṃ brāhmaṇasānnakārṣīt | dharmasya nāśātpiśunāśca corā kṛpīḍayonirnṛpatiśca ruṣṭaḥ || vināśayā māsurathāsya vittaṃ savittanāśāt paritāpitobhūt || dharmasya lopānmadacittanāśo babhūva ityuktiparo dvijobhūt | dharmaṃ cariṣyāma iti bruvāṇo vittārjunaṃ dharmamiṣeṇa cakreḥ || brāhmaṇān bhojayiṣyāmi taṭākān khātayāmyaham | prapāḥ pravartayiṣyāmi kariṣye devapūjanam || taddravyeṇākarotsvasya saṃsāraparipūraṇām | kiñciddharmaṃ hyayaṃ cakre noceddāsyanti te mama || p. 56) parārthe dharmakārtāro dharmavikrayiṇastathā | mataṅgajā bhaviṣyanti piśācā vā na saṃśayaḥ || etādṛśā mahīdevā kṣatraviṭchūdrajāstathā | iti rāmeṇa kathitaṃ priye proktaṃ mayādhunā || śṛṇuṣvā paramākhyānaṃ svargasyāsya purātanam | purā kaścinmahīpālaḥ kuntī bhoja iti śrutaḥ || pṛthivīṃ pālayāmāsa kṣatradharmamanusmaran | tādṛśasya mahībhartuḥ rājānaḥ paripaṃthinaḥ || nyarundhantasya nagaraṃ caturaṅgabalairyutāḥ | nirundhaṃ nagaraṃ vīkṣya hehayaistāla jaṃghajaiḥ || yuddhāya kṛtasannāho rathādi balasaṃyutaḥ | purānnirgatya sa bahukṛtavāñjanyamuttamam || naṣṭeṣu dravyajāteṣu bhagneṣu gajavājiṣu | puramāgamya bhūpālaḥ kiṃ kāryamiti cintayat || cintāviṣṭaṃ nṛpaṃ prāha purodhāḥ kāryasādhakaḥ | rāghavendre vanaṃ gantuṃ pitrādiṣṭe kṛtatvare || kausalyā kārayāmāsa putramaṅgalavācakam | tadidānīṃ prayuñjāno yuddhaṃ kuru yathā balam || brāhmaṇānsamyagāhūya svastivācanapūrvakam | hutvā vaiṣṇavamantraiśca kṛtvā brāhmaṇabhojanam || p. 59) āśiṣonte vidhāyaiva kṛtamaṅgalapūrvakam | yuddhaṃ kuru mahābāho śatrūñjeṣyasi mā ciram || ityuktvā kārayāmāsa dvijaiśca sapurohitaiḥ | sāpanīya tamāyāsamupaspṛśyajalaṃ śuci || cakāra mātā rāmasya maṅgalāni yaśasvinī | ityupakramya maṅgalya jagāmetyantamāditaḥ || brāhmaṇairvācayāmāsa vijayārthaṃ nṛpasya ca | yuddhāya kṛtasannaddho nirjagāma purottamāt || hehayaistālajaṅghaiśca yuddhamāsītkṛtāravam | pravṛtte ghoratasi bāṇāsāra prapīḍitam || bhagnaṃ rāgakulaṃ sarvaṃ vidrutaṃ sarvato diśam | kṣaṇamātreṇa teṣveko nahya dṛśyata bhūtale || prayāṇa samaye japtvā tu kāryasiddhirbhaviṣyati | deśāntaragātānāṃ ca punarāvṛttisiddhidam || vratopavāsaratayā bhavitavyaṃ tvayā naye | ityādi granthasandarbhai strīdharmaṃ prāharāghavaḥ || proṣite nāyake strībhirharidrākuṅkumaṃ tathā | kañcukīṃ kaṅkaṇaṃ vāpi na dhāryaṃ bhūtimicchatā || keśasaṃskārakaraṇaṃ citrāṇi vasanāni ca | ārya putra pitā mātā bhrātā putrastathāsnuṣā || p. 60) svāni puṇyāni bhuñjānā svaṃ svaṃ bhāgyamupāsate | bharturbhāgyaṃ tu bhāryaikāmāpnoti puruṣarṣabha || ataścaityādi sandarbhaissītā provāca rāghavam | atreti hāsaṃ vakṣyāmi śṛṇu pārvati tatvataḥ || nalo nāma purā rājā cakravartī nararṣabhaḥ | pṛthivīṃ pālayāmāsa yathāśāstraṃ yathā mati || tasya daivavaśāddyute pravṛttirūpapadyate | kalinā jitasarvasvo rājya bhraṃśamavāptavān || tasyāṅganā tu vaidehī tadduḥkhādduḥkhinī bhavet | hariścandraśca bhāryā ca bhartṛduḥkhamupeyitā || tasmādahaṃ tvayā sārdhaṃ vanaṃ yāsyāmirāghava | kiṃ tvāmanyata vaidehaḥ pitā me mithilādhipaḥ || rāmaṃjāmātaraṃ prāpya striyaṃ puruṣavigraham | atrāhaṃ kathayiṣyāmi purāvṛttaṃ raghūttama || purā narapatiḥ kaścidarakṣadavanīmimām | svardhunī tanaye rājau parājayamavāptavān || gāṅgenyaṃ hantukāmosau śivārādhanako bhavat | siddhe tapasi taṃ prāha śaṃbhurgaṅgādharassvayam || bho bho narendra kiṃ kāryaṃ tapaścarasi khedataḥ | ityukte prāha bhūpālaḥ paramānandanirbharaḥ || p. 61) bhīṣmahantāramicchāmi karṇe kālavaro mama | ityukte dattavāndevo nirvitaṃ bhīṣmanāśane || katicitkālamāsādya strītvaṃ puṃstvamavāpsyasi | iti dattavaro rājā puramāpa kutūhalāt || tasya bhāryāsutāṃ kāle janayāmāsa suprabhām | rājā śivasya vākyena putro jāta iti bruvan || jātakarmādisaṃskāramakarot puruṣe yathā | tāmantarā tu tanayāṃ śikhaṇḍīmudavāhayat || rātrau vinodasamaye jñātvā nārīṃ śikhaṇḍinam | pitre saṃpreṣayāmāsa śīghraṃ sandeśahāriṇam || śrutvā vṛttāntamatyugraṃ caturaṅgabalairvṛtaḥ | sambandhinagaraṃ roṣādākramyāniṣṭhadañjasā || evaṃ śuśrāva vṛttāntaṃ striyaṃ puruṣavigraham | sītārāghavayorvākyaṃ ye śṛṇvanti mahītale || tau daṃpatī sadā khedātsyātāṃ muktau bhavāccave | rāmopi vittaṃ viprāṇāṃ datvā vanagato bhavat || lokāntaraṃ gantukāmaiḥ kācamātrañca dīyate | nava pañca ca varṣāṇi navavāsaṃ vihṛtyate || punaḥ pādau gṛhīṣyāmi pratijāno narādhipa | vadhyevāradvayannāsti sthāpite nāsti cālanam || p. 62) rāme vārtādvayaṃ nāsti nāsti yuktararāghava'pi | śreyase vṛddhaye tāna punarāgamanāya ca || gacchasvāriṣṭamavyagraḥ panthāna makuto bhayam | naivāhaṃ rājyamicchāmi na sukhaṃ na ca maithilīm || naiva sarvānimānkāmānsvargaṃ naiva ca jīvitam | idaṃ proktvā prasthitānāṃ prasthāpanavidhirbhavet || te yānti siddhasaṃkalpā dṛḍhadehā dhanādhipāḥ | punarbandhusametāśca modante divi devavat || pūrṇasya brahmaṇo rājye icchā tasmādbhaviṣyati | lābhālābhe duḥkhasukhe kāryākārye priyāpriye || advaite nirviśeṣākhye māyāleśo na vidyate | kaikeyī bhartsanaṃ śrutvā vasiṣṭhamuni bhāṣitam || naśyanti sarvapāpāni tārkṣyaṃ dṛṣṭvā yathoragāḥ | umā- etādṛśāstriyassanti kimvalodvegakārikāḥ | bharturudvejinī nārī vyālī bhavati kānane || bharturagre tu bhuñjānā laṃpate jatu vartikā | kathaṃ drohaṃ prakurvanti striyakānte svadaivate || etadācakṣva deveśa mama kāmaprapūraka | maheśvaraḥ- śṛṇu vakṣyāmi deveśi kiñcidākhyānamuttamam | yasya śravaṇamātreṇa vibhyanti sakalāsstriyaḥ || jyeṣṭhā dāsīnnarapati priyaṃ vada iti bhutaḥ | śrutādhyayana saṃpanno mahīṃ dharmeṇa pālayan || tasya bhāryādvayamabhūdekā tu sumukhābhidhā | anyā kanaka varṇāṅgī dharmeṇoḍhā bhavatstriyaḥ || jyeṣṭhā prasūta tanayaṃ kadrūṃ kāmākṛtiṃ śubham | anyātvajījanatputramambujā kṣeti viśrutam || priyaṃvadākhyo nṛpati raghu tatra tayaṃ samāḥ | kṛtvā rājyaṃ jīrṇa vapuḥ putraṃ rājānamaicchata || prakṛtīssamyagāhūya cintayāmāsa vai hitam | tasminnavasare dūtaṃ jñātvā rājñaścikīrṣitam || hemāṅgī kathayāmāsa kadrūrājyasya bhāvitām | saḥ puṣyayoge jyeṣṭhāyā putraṃ kadrabhidhānakam || abhiṣekṣyati dharmeṇa prajāpālanakarmaṇi | ityukte suprajajvāla kopena jvalitānanā || dyūtiṃ kanakavarṇāṅgī uttaraṃ samapṛcchata | sā cintayitvā tāṃ prāha sāhasaṃ paramauṣadham || rātrau prasupte nṛpatau śiraḥ khaḍgena lāvaya | mṛte pitari rājātu bhavitā tvatsuto naghe || mūlaṃ balaṃ tvatsutasya tasya nāsti hi kovi hi | tathā prabodhitā rājñī tathā śraddhāñcakāra vai || siddhaḥ kaściddadau rājñe mantraṃ kambalikāṃ prati | sā tasya karṇe japati sarvaṃ vṛttāntamāditaḥ || atha vedita vṛttāntaḥ kimetaditi cintayat | sā niścitārthaḥ padati nānṛtaṃ vakti karhicit || kūṭamabhyantaraṃ śuddhaṃ śuddhāntacaralaṃpaṭam | prāha bhṛtyamathājñapto talpādhaśśeṣvame niśi || itthaṃ śuddhānta sañcārakuśalaṃ kañcanaṃ vyadhāt | rātrau kanakavarṇāṅgyā kṛtabhogo narādhipaḥ || nidrāvaśamagātsā ca mahiṣī nidritā bhavat | piśācyā karṇabodhinyā bodhino nṛpasattamaḥ || utthāya śīghramabhyarṇe nidrāluṃ bhṛtyamañjasā | talpe nidhāya tasyādhaḥ svayannidrāmupāgamat || etasminnantare sāpi prabuddhā cintayatsvayam | kṛtvā vikośannistriṃśaṃ keśapakṣe parāmṛśat || strībudhyā sāhasānmaurkhyācciccheda śira uttamam | itthaṃ prajñāta vṛttānto niśānte bhūpatissvayam || śūlāgre tāṃ samāropya śayiṣṭa sasukhaṃ samāḥ | etādṛśyasstriyassanti sāhasa pravarānvitāḥ || p. 65) sāketapuranāthasya piturdaśarathasya ca | svarūpaṃ darśayāmāsa sahasrārkasamaprabham || sahasra śirasaṃ nityaṃ sahasrākṣamanāmayam | sahasrabāhupādoruṃ sarvatassamavasthitam || jaṭāṃ triṇetraṃ gaṅgāṃ ca vibhrāṇaṃ pralayānalam | śaṅkhaṃ cakrañca kaumodīnnandakañca kamaṇḍalum || pinākaṃ dhavalaṃ raktaṃ kārṣṇañcaiva vapurdharam | grasantaṃ sarvabhūtāni vyāktānanamivāntakam || dṛṣṭvā rūpaṃ harestuṣṭāstuṣṭāva parameśvaram | māṃ śivam | madhuvannojasi tu vāñchāṃ kurvanti saraghā yathā || tadvanmāṃ jñātatatvoyaṃ na jahāti kadācana | iti matvā svayaṃ māyāntatāna nṛpamohinīm || iyaṃ dhārmika kausalyā mama mātā yaśasvinī | vṛddhā cākṣudraśīlā ca na tvāṃ deva vigarhite || mayā vihīnāṃ varada prapannāṃ śokasāgare | adṛṣṭapūrvavyasanāṃ bhūyassamantu mahasi || itthaṃ māyāmohitastu gamanāya matiṃ dadhe | sītākausalyayorvākyaṃ pātivratyopadarśanam || śrutvā strī prāpnuyānnityaṃ patiśuśrūṣaṇāphalam | p. 67) dānavendraṃ hatandṛṣṭvā timidhvajasutaṃ raṇe | sa śūraḥ puruṣavyāghrassvabāhu balamāśritaḥ || asantrasthopyaraṇyasso veśmanīvanivatsvati | umā- anukto muninā kvāpi siddhavatkathyate katham | etadā ca kṣvamannātha raghunātha parākramam || maheśvaraḥ- kṛtodvāho dāśarathissāketanagare male | pitṛśuśrūṣaṇarato mātṛśuśrūṣaṇe rataḥ || guruśuśrūṣaṇe saktaḥ prajāpālana tatparaḥ | niyukto guruṇā rāmaḥ śikṣayansakalāḥ prajāḥ || dinānte janakaṃ sarvaṃ vijñāpyānuṣṭhitaṃ mahat | gṛhaṃ praviśya rāmassa sītāyā sukhito bhavat || evaṃ dvādaśavarṣāṇi kṛtavānpariścanam | timidhvajasya tanayaśatamāyo mahābalaḥ || daṇḍakāraṇyamabhyetya kosalānparyapīḍayat | śrutvā daśarathastūrṇaṃ sannāhena samanvitaḥ || caturaṅgabalopetaḥ purāttūrṇaṃ viniryayau | akṣauhiṇīdvayopeto daṇḍakānpratyapadyata || timidvajasya tanayaśśatamāyo mahābalaḥ | p. 68) balena mahatā yukto yuddhāyāśu viniryayau || daṇḍakāraṇyamāsādya tasthau yuddhāya niścitaḥ | janyamāsīnmahāghoraṃ rakṣasāṃ manujāṃ tathā || etasminnantare rāmo dhanurviṣṣārayanmahat | vavarṣa śatavarṣāṇi rakṣaratāṃ prāṇaśāntaye || te bhagnadehamūrdhāno bhinnāśchinnā vidāritāḥ | tyaktvā prāṇānāji madhye yogi mṛgyaṃ padaṃ gatāḥ || tāndṛṣṭvā prāṇanirmuktān rākṣasānsa timidhvajaḥ | timidhvajasuto vīro māyāṃ prāvartayadyudhi || chantamāyābalenājau vīkṣya rāmo mahāraṇe | mumo cāstraṃ mahāvedaṃ śabda vedhyabhidhānakam || tena sañchinnahṛdayaḥ papāta ca mamāra ca | etasminnantare devaiḥ puṣpavṛṣṭiravarṣataḥ || sraṣṭā sarvasya lokasya rāmaṃ prāha mudānvitaḥ | astrandadāni divyante te yathā lakṣmaṇasya ca || dadāmi sarvadevānāṃ pathāvatpratibhāntu te | iti datvā varaṃ vedhāstatraivāntaradhīyata || śānte janye daśaratho rāmādi sahito jayī | puraṃ prāpya mudā yuktaḥ parāṃ prītimavāptavān || vartate cottamāṃ vṛttiṃ lakṣmaṇo'sminsadānaghaḥ | p. 69) dayāvānsarvabhūteṣu lābhastasya mahātmanaḥ || śrutvā devyā pañcamaṃ vṛttametat vāṇī śakyaṃ prāpnuyātkīrtanācca | ante vāṇī nātha lokaṃprapadya ante lokaṃ śāśvataṃ yāti martyaḥ || ityumā saṃhitāyāṃ ayodhyākāṇḍaśravaṇaphalavarṇanannāma saptamodhyāyaḥ || || athāṣṭamodhyāyaḥ || mahādevaḥ- gaṅgāmadhyagatā sādhvī prārthayāmāsa jāhnavīm | surāghaṭasahastreṇa māṃsabhūtodanena ca || yakṣyo tvāṃ prayatā devī nagarīṃ punarāgatā | pāyasena dvijaiḥ pūjyā kṣatriyairgavyasarpiṣā || vaiśyaiḥ pūjyā mākṣikeṇa surayā śūdrajātibhiḥ | darśādīṣṭyādi tithiṣu pūjyā śaṅkaravallabhā || atideśena nārīṇāṃ śūdradharmoyamāgataḥ | p. 70) bharadvājo mahātejāḥ pūjayāmāsa rāghavam || nānāvidhānannarasān vanyamūlaphalāśrayān | tebhyo dadau mahātejā vāsañcaivānvakalpayat || umā- madhumūlaphalarjīvaṃ hitvā munivadāmiṣam | iti rāmeṇa gaditaṃ jananyaigacchatā vanam || paścādrāmeṇa kathitaṃ gaṅgāsantāraṇātparam | tau tatra hatvā caturo mahāmṛgān varāha mṛgyaṃ pṛṣataṃ mahārurum | ādāya medhyantvaritaṃ bubhukṣitā vāsāya kāle yayaturvanaspatiḥ || phalamūlāśinau dāntau tāpasau dharmacāriṇau | iti nānāprakāreṇa saṃśayo vartate mama || chindye tatsaṃśayaṃ kānta cāritre rāghavasya tu | maheśvaraḥ- śṛṇu devi pravakṣyāmi saṃśayaṃ chedmi suvrate | etatsarvamabhipretya nivārānnaṃ kvacidrāmaḥ kvacidāmiṣabhojanam | madhunā kvacidāhāraṃ phalamūlaiḥ kvacidbhavet || vane nivasatā tatra kṛtaṃ rāmeṇa suvrate | p. 71) etatsarvamabhipretya munivatpadamaṅganne | umā- tīrtvā himodbhavāṃ gaṅgāṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt | jāgartavyamatandribhyāmadya prabhṛti rātriṣu || yogakṣemo hi sītāyā vartate lakṣmaṇāvayoḥ | ityuktaṃ raghunāthena gaṅgāsantāraṇātparam || tañjāgrataṃ guṇairyuktaṃ varacāpeṣu dhāriṇam | bhrātṛ guptyarthamarthamahaṃ lakṣmaṇamabruvam || itthaṃ niṣādādhipatiḥ proktavānbharataṃ prati | itthaṃ dhanurdharobhūtvā uṭajadvāri lakṣmaṇaḥ || atiṣṭhatsarvamāvṛtya iti prāha mahāmuniḥ | idānīṃ bhaṇyate tena muninā lakṣmaṇaṃ prati || mahau nidrāṃ ca tandrīṃ ca prasaktaṃ ca pariśramam | rātrau dhanurdharo bhūtvā rakṣatyatulavikramaḥ || maheśvaraḥ- triyāmāyāḥ tṛtīyāṃśe nidrāṃ kiñcitkarotyasau | śrutvā vedavaraṃ kālye munivṛndaissamīritam || rakṣasānnavakāśo'sti vedadhvani vijṛṃbhaṇāt | tasmātpracetasāpyuktaṃ kiñcinnidrā pradarśakam || atha rātryāṃ vyatītāyāmavasuptamanantaram | p. 72) prabodhayāmāsa śanairlakṣmaṇaṃ raghunandanaḥ | kausalyā nṛpatiṃ prāha putravyasanakarśitā || bhojayanti kila śrāddhe ke svāneva bāndhavān | tataḥ paścātsamīkṣante kṛtakāryāndvijarṣabhān || tatra ye guṇavantaśca vidvāṃsaśca dvijātayaḥ | na paścātte bhimanyante sudhāmapi suropamāḥ || brāhmaṇeṣu vitṛpteṣu paścādbhoktuṃ dvijarṣabhān | nābhyupetumalaṃ prājñāḥ śṛṅgachedamivarṣabhāḥ || evaṃ kanīyasā bhrātrā bhuktaṃ rājyaṃ viśāṃpate | bhrātā jyeṣṭho variṣṭhaśca kimarthañcābhimaṃsyati || atreti hāsaṃ vakṣyāmi śṛṇu śailendrakanyake | purā duryodhano nāma rājā dharmabhṛtāṃ varaḥ || sūryavaṃśasamudbhūto dharme satye ca niṣṭhitaḥ | śāṇḍilyākhyo mahātejāḥ purodhā abhavanmuniḥ || tasyaivaṃ vartamānasya rājño duryodhanasya vai | piturdinaṃ haridine babhūva mṛtiyogataḥ || śāṇḍilyaṃ varayāmāsa pitrarthaṃ brahmavittamam | etasminnabhyayādvipro vārṣagaṇya iti śrutaḥ || tandṛṣṭvā pūjayāmāsa rājā duryodhanābhidhaḥ | pitrarthe prārthayāmāsa vipraṃ brahmavidāṃvaram || p. 73) omiti prāha rājñe tu snātuṃ godāvarīṃ gataḥ | cirāyite vārṣagaṇye rājā cintākulo bhavat || prātaḥ pāraṇamākhyātaṃ dvādaśyāṃ tatvadarśibhiḥ | dvādaśīguṇayogena tatkāle havyakavyayoḥ || smṛti śāstraṃ hṛdi dadhau śāṇḍilyokta maharniśam | anāgate vārṣagaṇye śrāddhaṃ kartumathārabhat || nirvartya pitryaṃ vidhivadṛṣerāgamanaṃ nṛpaḥ | pratīkṣya pāraṇāṃ kṛtvā jalenātiṣṭhadāsane || etasminnantare vārṣagaṇyākhyaḥ kṛtamajjanaḥ | abhyarṇaṃ bhūpateḥ prāptaḥ pāraṇe kṛtaniścayaḥ || tandṛṣṭvā kṛta satkāraṃ brāhmaṇānāṃ mahīpatim | krodhena mahatāviṣṭho vyāhartumupacakrame || nimantrya pitrye māṃ rājannupekṣyā kriyate katham | dadmiśāpaṃ mahīpālamavamāna kṛto yataḥ || bhūpatiḥ- śrutvā śāṇḍilyavacanaṃ śāstraṃ dvādaśivāsare | idaṃ vṛtaṃ mayā vipra śāstraṃ te śrāvayāmyaham || ekādaśīdine prāpte anne tiṣṭhanti pātakāḥ | annāśī pāpamaśnāti dadyānnānnaṃ harerdine || annavastrarato vāpi dadyānnānnaṃ harerdine | p. 74) ekādaśyāmannadātā rauravaṃ narakaṃ vrajet || havyakavyāni karmāṇi na dadyāddharivāsare | dvādaśyāmeva kurvīta taddinaśrāddhameva ca || prātaḥ kālamati kramya kuryācchrāddhādikaṃ yadi | upavāsodbhavaṃ puṇyaṃ na dharmañcādhigacchati || nāśnanti pitaraḥ kavyaṃ kālāti kramaṇaṃ yadi | iti śāstraṃ samālokya dattaṃ śrāddhamiha dvija || nṛpeṇoktamidaṃ śrutvā kopena jvalitānanaḥ | tāntrikāṇāmayaṃ dharmo vedaniṣṭhairbahiṣkṛtaḥ || tantreṣu dīkṣito bhūtvā tantrācārarato bhava | iti śāpaṃ nṛpe kṛtvā gatavān svarasya cāśramam || hā rāghava mahābāho hā mamāyāsanāśanaḥ | hā pitṛpriya me nātha hā mamādhigatassuta || iti mātuśca rāmasya sumitrāyāśca sannidhau | rājā daśarathaśśocan śayānontamupāgamat || yaṃ bhāvaṃ hṛdi vinyasya dehaṃ tyajati mānavaḥ | tanna māpnoti dehānte bhāvaṃ bhāvanayā yutaḥ || rāghavasmaraṇe naiva mṛtiṃ prāpto mahīpatiḥ | tathāpi gatavānsvargaṃ kāśyapatvāddhareḥ pitā || putraśokāturāṃ bandhau śepurdaśarathannṛpam | p. 75) tvāmaptyātādṛśo bhāvaḥ kṣiprameva gamiṣyati || jīvitāntakaro yoro dātāramiva dakṣiṇāḥ | tasmāddrohaṃ na kurvīta ṛṣiṣva jñānato'pi vā || yadi duḥkhānprapadyante yathā daśaratho nṛpaḥ | sametya rājakartāraḥ sabhāmīyurdvijātayaḥ || nārājake janapade ityādi grantha vistaraiḥ | śrutvā mahīpatīnāṃ tu vināśo nāstyakālataḥ || svapnānāṃ gatayāḥ proktāḥ kālajā rogajāstathā | vātajāḥ pittajāścaiva śleṣmajā mantrajāstathā || devatā veśavaśagā svapnānāṃ gatayo hyamūḥ | dussvapnānāmapi tathā bhavanti pratibhā balāt || samudraśoṣaṇaṃ cāpi nadīśoṣaṇameva ca | parvatātpatanañcāpi āhvānaṃ kṛṣyāyoṣitā || śakṛnmayahrade snānaṃ śiraso muṇḍanaṃ tathā | vṛkṣaparvatabhedañca mūrdhnivajrasya pātanam || evamādīni duḥkhāni dṛṣṭvā santaptamānasaiḥ | taddoṣaśamanārthāya japtavyaṃ prayatātmabhiḥ || yāmeva rātriṃ te dūtā praviśanti sma tāṃ purīm | bharatenāpi tāṃ rātriṃ svapne dṛṣṭo yamapriyaḥ || idaṃ sargaṃ prayoktṝṇāṃ dussvapnaśamanaṃ bhavet | p. 76) śrutvā śūnya purākhyānaṃ bharatena prabhāṣitam || rājñā tu nagaraṃ śūnyanna kadācit bhaviṣyati | grahāṇāṃ na vināśassyāt sarvathā grahamedhinām || bharatasya ca kaikeyyāssaṃvāda śravaṇānnṛṇām | pātakāni ca vibhyanti tārkṣyaṃ dṛṣṭvā yathoragāḥ || somātyamadhye saṃkruddho jananīmabhyakutsayat | jyeṣṭho hyakṛtadāre ca hyakṛtāgniparigrahe || dārāgniyogaṃ cakrusteye narā mūḍhacetanāḥ | parivettā parityājya iti śāstreṣu ninditaḥ || tadvajjyeṣṭhe vidyamāne kṛtabhūmi parigrahaḥ | parirājakatāṃ prāpya ninditassyājjagattraye || taddoṣaśamanārthāya jananīmabhyakutsayat | gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ || utpathaṃ pratipannasya parityāgo vidhīyate | iti śāstraṃ samālocya mātaraṃ pratyakutsayat || kausalyāyāśca purato bharate na prabhāṣitam | śapatha prārthanaṃ sargaṃ yasyāryonumate gataḥ || ityādi śravaṇāt puṃsāmabhiśāpo na vidyate | atra te kathayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam || * * * na pratiṃ kaścit kṛtvā rājyammahattaram | p. 77) rājye'bhiṣecya tanayaṃ tapase gatavānvanam || viraktasya pravṛddhasya svarṇaromākhya bhūpateḥ | nirviśeṣaṃ paraṃ brahma dhyāyatassatatassuraiḥ || preṣitāḥ katiciccorā dhanā rājño niveśane | gṛhītvā bhūribahavo nirgatā rājaveśmanaḥ || pālakāssamyagājñāya anujagmurmalimlacān | taskarānpālakāñjñātvānturṇitandhanasañcayam || nidhāya jagmurvegena svarṇa romṇassamīpataḥ | moṣito vittanikaraḥ svarṇaromṇeti vādinaḥ || rājño nikaṭamāninyū rājarṣi pravaraṃ śubham | jñātvā suvarṇaromāṇaṃ praṇipātapurassaram || prasthāpayanmahīpālastasya māhātmya gauravāt | svarṇaste yasya viṣaye mithyāśāpoyamāgataḥ || iti budhyā svarṇaromaḥ prāyaścittamacintayat | arundhatī patiṃ gatvā prāyaścittamapṛcchata || upadiṣṭo vasiṣṭhena śapathaṃ bharatasya saḥ | jajānato na pūtātmā prāptavāndivyamandiram || prāgdvāre bhūttadā kubjā sarvābharaṇabhūṣitā | liptā candanacāreṇa rājavastrāṇi bibhratī || svajanmanaḥ phalaṃ hema svayaṃ vā manikā satī | p. 78) nirvāpayāmāsa śanairdevānāṃ hitamicchati || tasmādbhaṣaṇa saṃkārai bhūṣaṇaṃ yujyate bhṛśam | bharatasya sasainyasya bharadvājasya satkṛtim || paṭhandadyāt pitṝṇāṃ hi akṣayya phalasiddhidam | jaṭilaṃ cīravasanaṃ prāñjaliṃ patitaṃ bhuvi || dadarśa rāmo durdarśaṃ yugānte bhāskaraṃ yathā | gāyatryā svarasaṃkhyātaṃ varṇakaṃ śṛṇu yādyat || tasya dharmārtha mokṣāṇāṃ phalaṃ hastagatā bhavet | kvaccit sargaṃ prayoktṝṇāṃ sāyaṃ prātaraharniśam || tasya vibhyanti sakalāḥ yuvarāja mukhā bhṛśam | citrakūṭe girivare bhrātṛṇāntu samāgamā || śṛṇvatāṃ japatāṃ cāpi teṣāṃ sidhyanti siddhayaḥ | deśāntaragatānāntu punarāgamanaṃ bhavet || śrutvā daśarathaṃ vṛttamaraudīdrāghavo bhṛśam | mātā pitrorvināśe tu rodanaṃ śāstracoditam || deśāntaramṛtiṃ śrutvā pitṛṇāṃ tanayastadā | taddine vapanaṃ kṛtvā nivāpādīni kārayet || akurvanyadi mūḍhātmā deho śuddho bhaviṣyati | taddinopakramaṃ kuryāddaśāhaṃ tilavāri ca || añjalistaddine vāpi kuryāddaśadinoditam | p. 79) rājñāmekadine kuryāt kvacidbhinne'pi tarpaṇam || karkandhusahitaṃ piṇḍamiṅgudi kṣo nirvitam | pitṝṇāṃ tṛptidaṃ prāhuryājñavalkyādayo dvijāḥ || etatte rājaśārdūla vimalantoyamakṣayam | pitṛlokaṃ gatasyādya maddattamupatiṣṭhatu || pitṝṇāmudakaṃ datvā putra ekādaśe'hani | śruṇuyādvipravākyena tāṃ śrūtvityādi sargakam || pitarastena tṛptāssyurakṣayyagati gāminaḥ | tamevaṃ duḥkhitaṃ vīkṣya vilapantaṃ yaśasvinam || rāmākṛtātmā bharataṃ samāśvāsayadātmavān | ityādi śravaṇaṃ puṃsāṃ vairāgyaṃ jāyate bhṛśam || evamuktvā tu virate rāme vacanamarthavat | uvāca bharataścitra vacanaṃ dhārmiko yathā || iti sargaṃ prayoktṝṇāṃ rāghave jāyate bhṛśam | śrutvā rāmasya bhaṇitaṃ jābālimatabhañjanam || asacchāstraratistasya naiva jāyeta karhicit | kruddhāmājñāya rāmantu vasiṣṭhaḥ pratyuvācaha || ākāśaprabhavo brahmā śāśvato nitya avyayaḥ | tasmānmarīcissaṃjajño marīceḥ kāśyaparassutaḥ || tvanmāyayā viśvamidamudbhūtaṃ sacarācaram | p. 80) jyeṣṭhasya putratā proktā kāmajānitarānviduḥ || tasmāttvaduktamaryādā na bhettavyā yathā purā | tathā kuru mahāviṣṇo varāheṇoddhṛtā purā || rājadharmamanuprekṣya kuladharmānusantatim | vaktumarhasi kākutstha mama mātuśca yācanam || strīṇāṃ tu hṛdayannityaṃ vajraṃ bhavati rāghava | ṛcā tathā samyaguktamavadhāraya suvrata || śiṣyastu śarabhaṅgasya pādukāṃ kuśanirvitām | datvā rāghavahaste tu gurornikaṭamabhyagāt || tasminnavasare rāmaḥ pratijñāṃ sañcakāra ha | lakṣmīścandrādapeyābdā himavānvā himaṃ tyajet || atīyātsāgaro velānna pratijñāmahaṃ pituḥ | evaṃ bruvāṇaṃ bharataḥ kausalyāsutamabravīt || tejasā nityasaṃkāśaṃ pratipaccandradarśanam | adhirohārya pādābhyāṃ pāduke hemabhūṣite || ete hi sarvalokasya yogakṣemaṃ vidhāsyata | adhiruhya naravyāghraḥ pāduke hyavaruhya ca || prāyacchatsumahātejā bharatāya mahātmane | kausalyā prārthitastu vasiṣṭhena tu coditaḥ || * * * * * * * *?rāmo dātkeśapāduke |##? raghunāthasya mātuśca bharatasya ca bhāṣitam || śṛṇvatāṃ sarvakāryāṇi sidhyantyeva na saṃśayaḥ | raghunātha prasādena rāmasāyujyamāpnuyuḥ || putrapautra prapautraiśca kṣetrārāmāṇi bhūriśaḥ | sidhyantyeva prasādena raghunāthasya śrīghrataḥ || yathā kṛtārtho bharato raghunāthaprasādataḥ | tadvatkṛtārtho bhavati rāghave prasādataḥ || atrestu darśanaṃ paścādanasūyābhidarśanam | anasūyā prabhāvaṃ ca pātivratyasatutiṃ tathā || sītākalyāṇa saṃpraśnamaṅgarāgasya cārpaṇam | vivāhātpūrva divase bhavānyā darśanātparam || śrutvā kanyā sadā bhartrā ramate rundhatī yathā | sāketakāṇḍasya phalaṃ vaktuṃ varṣāyutairapi || na śakyate mayā devi kvacit kvacit pradarśitam | ayodhyākāṇḍamakhilaṃ ye śṛṇvanti narottamāḥ || te sarve harisāyujyaṃ prāpnuvanti na saṃśayaḥ | bharata pratimāṃ kṛtvā caturviṃśatsuvarṇakaiḥ || kumbhe nidhāya radbera maha tena tu veṣṭayet | bharatāya namomantramapūrvaṃ pūjayennaraḥ || kāṇḍānte tu sahasraṃ syāditi vedavido viduḥ | p. 82) dadyāddvijātaye sarva sahasradravyasaṃyutam || tadardhairvā tadardhairvā tadardhadravyamātrakaiḥ | yathā śaktidhanairvāpi pratimādānamācaret || sahasrārasahasrāṃśo prabhayā tulita prabha | vāñchitaṃ yacca bharata prīto bhava dayānidhe || iti mantraṃ sakuryārya pratimāmarcayennaraḥ | kāṇḍānte tu sahasraṃ syādbrāhmaṇānāntu bhojanam || yathā śakti dvijātīnāṃ bhojanaṃ samyagācaret | pratyahaṃ brāhmaṇānpūjya vaktāraṃ prathamaṃ yajet || tāmbūladānaṃ viprāṇāṃ śrotṝṇāṃ prītipūrvakam | apūpairikṣukhaṇḍaiśca kharjūraiḥ kadalī phalaiḥ || pratyahaṃ rāghavendrāya māruteḥ pūjanantathā | kurvanna bhīṣṭamamalaṃ prāpnuyāddhihaherbalāt || ityumā saṃhitāyāmayodhyākāṇḍe śravaṇaphalavarṇanannāma aṣṭamodhyāyaḥ || || atha navamodhyāyaḥ || praviśya tu mahāraṇyaṃ daṇḍakāraṇyamātmavān | dadarśarāmo durdharṣāstāpasāśramamaṇḍalam || maheśvaraḥ- āraṇyakāṇḍoditamarthajātaṃ saṃkṣipya vakṣye nagarājakanyake | śṛṇuṣva taccodita puṇyarāśiṃ sahetihāsaṃ mama vikramāṇām || praviśyamāno vipinaṃ virādhannāma rākṣam | dadarśarāmo duṣprekṣyaṃ kṛtapuṇyaphalodakam || sopi tau jānakī yuktā dṛṣṭvā sañjātavibhramaḥ | iyaṃ parā mahāśaktiriyaṃ sargasya kāraṇam || asyāpi bodhanaṃ mukteḥ kāraṇaṃ bandhane'pi ca | tasmādimāṃ bhajiṣyāmi yāvatprārabdhanāśanam || iti darśanamātreṇa vimuktābodhapañjaram | itthaṃ bhūtvā mahāraināṃ sītāñcaitanya rūpiṇīm || rāmastatpāpa śāntyarthaṃ prāyuṅka niśitānśarān | na pīḍāñca krurāhatya krūrā rākṣasavakṣasi || umā- rāmakodaṇḍanirmuktā śitāgrāśca śilīmukhāḥ | p. 84) balāttu varadānasya na prāṇānghnanti sāyakāḥ | iti pracetasā proktaṃ kathame tanmaheśvaraḥ || īśvaraḥ- śivapūjā prabhāvena varadānavaśādapi | mahābalā mahāvīryā rākṣasāḥ piśitāśanāḥ || tānkiñciddarśayiṣyāmi śṛṇu śailendrakanyake | virādho hāṭakapure vidhivanmāmapūjayat || sūryapuṣkaraṇītīre sthāpayāmāsa dhūrjaṭim | atikāyaśśaktipure valmīkeśasya dakṣiṇe || pūjayāmāsa vidhivatpratiṣṭhāpya maheśvaram | dundubhiḥ pūjayāmāsa tasya devasya vāmake || sārdhayojanamātre tu dundubheśābhidhaṃ śivam | kharaḥ kharapure liṅgaṃ kṣīranadyāstu dakṣiṇe || dūṣaṇo'pi samāsādya saruhyajāyāstu dakṣiṇe | śrīmadratnagirīśānamagastyena supūjitam || triśirā dakṣiṇe tīre sahyayonyā mamohare | supūjya balino jātā lokopadrava kārakāḥ || dakṣiṇāśāmuninnityaṃ matsamārādhane sthitāḥ | brahmarṣintamupāsante durādharṣāssurairapi || umā- bhavadārādhakāssarve sātvikā jñānapūjitāḥ | durātmānaḥ kathaṃ jātā lokopadrava kārakāḥ || maheśvaraḥ- mamārādhanamākhyātaṃ trividhaṃ munisattamaiḥ | sātvikaṃ rājasaṃ cāpi tāmasaṃ ceti tattridhā || sātvikā jñānavantaśca rājasā balagarvitāḥ | tāmasāstu janā hīnā lokopadravakārakāḥ || dakṣiṇāśāmuninnityaṃ matsamārādhane sthitāḥ | brahmarṣintamupāsante indrādyā devatā gaṇāḥ || rājasena samārādhya jamadagnikulodbhavaḥ | abhūdrājasayogena kṣatriyāṇāṃ kulāntakaḥ || kevalaṃ tāmasāssarve virādhādyā mahābalāḥ | bahissatvaṃ mama sadā antastāmasameva ca || māṃ hi satvaguṇodriktamupāsante hi sātvikāḥ | tāmasāstāmasenaiva bhajante bhuvi nityaśaḥ || maheśvaraḥ- rāmakodaṇḍanirmuktā viphalā mārgaṇāḥ katham | ityarthe saṃśayachedaṃ karomi tava pārvati || vadhyeśanadvayaṃ nāsti sthāpite nāsti cālanam | rāme vārtādvayannāsti nāstītyuktirarāvapi || p. 86) kāṇḍāvalirvirādhasya niṣṭhurorasi tāḍitaḥ | na vyathāñca krurāhatya avadhya kavacāvṛte || kādambaḥ kevalālakṣye patanti na patanti ca | nāmāṅkitaṃ lakṣyavedhaṃ kurvantyeva na saṃśayaḥ || nāmamantreṇa saṃyuktāśśarā barhiṇa vāsasaḥ | hatvā yānti punastūṇīṃ praviśanti na saṃśayaḥ || kevalā nāma saṃyuktāḥ pakṣatriyata gāminaḥ | yo virādhavadhaṃ nityaṃ śṛṇoti śrāvayeta vā || tasya pāpāni sarvāṇi vilīnāni bhavanti hi | na jātu mahatāṃ drohaṃ kuryāttacchedadhogatim || munibhirnityamākhyātaṃ matvāśvabhre khanatkṣitau | virādho'pi gato muktiṃ kākathā jñānapūrite || bhaktyā kecinmahātmānaḥ kecijjñānena yoginaḥ | apare santata dveṣāt saṅgrāmāditare janāḥ || śarabhaṅgāśramaprāptiṃ puruhūtasamāgamam | darśanaṃ śarabhaṅgasya raghunāthasya pūjanam || rāmeṇa samanujñāto lokāntaragatintathā | śṛṇvatāṃ tridaśānāṃ tu lokaprāptirna saṃśayaḥ || daṇḍakāraṇyanilayā ṛṣayassaṃśritavratāḥ | rāmamāsaṃ bhojayiṣyantaścakrurmelānamādarāt || p. 87) rāmarāma mahābāho śṛṇu vṛttāntamāditaḥ | paulastyo rāvaṇo nāma daśagrīvo mahābalaḥ || tenādiṣṭā niśicarā ṛṣīṇāṃ prāṇahāriṇaḥ | santyatra daṇḍakāraṇye kara triśiradūṣaṇaiḥ || tāṭakātanayenāpi sahitā rākṣasarṣabhāḥ | bhakṣaṇaṃ bhartsanaṃ cāpi śirasāṃ lavanaṃ tathā || vetāna vahneśśamanaṃ bahirvedipradūṣaṇam | tādṛśānāṃ mahābāho hananaṃ kuru rāghava || rāmo ṛṣigaṇaidītaṃ pūrṇakuṃbhodakaṃ śuci | jaṭācūḍāṅkite maulau prokṣya sītāñca lakṣmaṇam || rāmaḥ pratijñāmakarot ṛṣīṇāmagni tejasām | rakṣasāṃ nidhanaṃ janye ṛṣīṇāmabhayandadau || prapannānāntanu bhṛtāṃ rāmaśśaraṇadassadā | ṛṣīṇāmagni kalpānāndaṇḍakāraṇyavāsinām || śaraṇaṃ pradadau rāma ityukte kā vicitratā | prapattirdvividhā proktā jārjārī caiva vānarī || tavāhamityupagatā stannāma kṛtalāñchanāḥ | tadarcāpūjanaratāstadadṛṣṭānnena bhuñjataḥ || garbhabhūtā vayamiti procyastatra maharṣayaḥ | tasmāddāsyaṃ gatāssarve ṛṣayo brahmavādinaḥ || sītātha raghunāthasya hitakāmā tapasvinī | śastratyāganimittāya kathāmuktavatī kila || apyahaṃ jīvitaṃ jahyāṃ tvāṃ vā sīte salakṣmaṇām | na tu pratijñāṃ saṃśrutya bāhmaṇebhyo viśeṣataḥ || etacchravaṇa mātreṇa rāmātkāṃkṣitamāpnuyāt | kvacinmāsaṃ kvacitpakṣaṃ kvacinmāsacatuṣṭayam || ṣāṇmāsaṃ vatsaraṃcāpi vatsaratritayaṃ tathā | uṣitvā darśanaṃ kartuṃ dakṣiṇāmuniṃ yayau || gatvāgastyāśramaṃ prāha śiṣyaṃ prājño mahājasakam | te vayaṃ vanamatyugraṃ praviṣṭāḥ pitṛśāsanāt || draṣṭumicchāvahe sarve bhagavantannivedyatām | yaṅkāroyaṃ nigaditaṃ devyā aṣṭamavarṇakam || yaṃkāro vāyudaivatyo vāyurbrahmeti gīyate | hṛdi dhyāyanmahādevamāste hi tapasāṃ nidhiḥ || dhyāyantaṃ śaṅkaraṃ sarve brahmādyā devatāgaṇāḥ | bhajante śaṅkaraṃ draṣṭuṃ kāṃkṣayā bhaktapūjanam || kailāse bhaktahṛdaye pārvatyāḥ kelimaṇṭape | nityamāste śivo yasmāttasmādbhaktaṃ samāśrayet || agastyenābhyanujñāto madhye pañcavaṭīṃ prati | gacchandadarśa rājānaṃ gṛdhrāṇāṃ cirajīvinam || p. 89) bahuṣānmūlanilayaṃ rāmaḥ papraccha ko bhavān | gṛdhrohaṃ vainate yasya dvitīyasya suto balī || jaṭāyuṃ viddhi rājendra rakṣiṣye jānakī maham | sargāṇāṃ kathanāddevī vaṃśasargavilopanaḥ || na jāyate kadāciccaḥ kulavṛddhirbhaviṣyati | rāmaḥ pañcavaṭīṃ gatvā śaradāṃ tritayāsukham || uvāsa daivatairīḍyo godāvaryāstaṭe śubhe | snātvā kadāciddhemante lakṣmaṇena ca sītayā || kathāṃ cirantanāṃ tatra śrāvayannuṭajāṃ kaṇe || sthitavān jānakī vaktre svabimbamavalokayan || tandeśaṃ rākṣasī kācidā jagāma yadṛcchayā | sītāmuṭajamadhyasthāṃ rāmaṃ vīkṣya ca sundaram || sā manmatha śarairviddhā vṛddhā phalita mūrdhajā | sukumāraṃ virūpā sā susvaraṃ bhairavasvanām || taruṇandāruṇā vṛddhā akāmayata vegitā | sā rāmābhyarṇamabhyetya prāheyantyajyatāmiti || svarūpaṃ bimbitaṃ vīkṣya jānakyāmukhadarpaṇe | imāṃ virūpāmasatīṃ karālānnirnatodarīm || sītāṃ vihāyamānnityaṃ rāma kāntarabhūmiṣu | kṛtadāro'smi subhage yavīyānlakṣmaṇābhidhaḥ || p. 90) tasya tvaṃ gehinī bhūtvā bhuṅkta?bhogānyathecchayā | lakṣmaṇenāpi sākṣiptāḥ kathaṃ dāsaṃ śrayiṣyasi || dāsitvañca dṛśīnāntu ninditaṃ subhrugamyatām | iti ḍolāyitā caṇḍī śīghrukṣurjanakātmajām || uṭajadvāranikaṭe rāmeṇa pratiṣedhitā | lakṣmaṇastūrṇamutthāya karavālena vīryavān || karṇaustanau nāsikāṃ cācchinadrāma śāsanāt | karṇanāsāpaharaṇaṃ śṛṇvatāṃ paṭhatāṃ sadā || na jātu mānabhaṅgassyāt raghunāthaprasādataḥ | kharaṃ janasthānagataṃ kharasvanā kharādirakṣaḥ kulanāśakāriṇī | kharāṃśu malestanayasya rakṣasā- masau prahārāya kṛte vadūtikā || kharaḥ kharānkhaṭṭajanārivargān vyagraḥ prayāṇāya samādideśa | rāmopi tānrukya suvarṇa puṃkhaiḥ vyasūṃścakārāpratimaprabhāvaḥ || caturdaśasahasrāṇāṃ saṅgrāmeṣvanivartinām || rakṣasāṃ himakarmāṇāṃ pradhānānāṃ baliyasām | ekaikasya sahasrāṇāṃ santyeva piśināśanāḥ || p. 91) tānmelayitvā tu kharaḥ palalaṃśana saṃhatim | samarāya samāśritya rāghavābhyāṃśamabhyagāt || rāmo'pi jānakīṃ nyasya dayyāṃ bhrātṛsamanvitām | sannaddhaḥ kavacī khaṭgī yudhāya samupasthitaḥ || khareṇa prahitāśśūrāḥ saṃgrāmeṣva nivartinaḥ | rāmamāvṛtya bāṇaughaiḥ vavaṣurmuktigāminaḥ || sānubandhā niśicarā bāṇairdāritakilviṣāḥ | rāmamāsādya samare sāyujya padavīṃ gatāḥ || kharasya samare rāmaṃ dadṛśussiddhacāraṇāḥ | taṃ sarve tejasāviṣṭaṃ prādravan vanadevatāḥ || rudraśaktyā vilasitandṛṣṭvā rāmakalevaram | śaṅkhaṃ cakraṃ ca śūlañca pinākaṃ khaiṭameva ca || khaṭvāṃ ghaṇṭāṃ ca ḍamarūṃ bāṇaṃ pāśāṅkuśaṃ tathā | ṭaṃkaṃ vajraṃ ca khaḍgañca paraśuṃ trāṇakāraṇam || jaṭāṃ triṇetraṃ bibhrāṇāṃ datiśussiddhacāraṇāḥ | raṇe rāmeṇa bāṇaughaiḥ chinnābhinnā vidāritāḥ || prabhagnaṃ tadbalaṃ sarvaṃ rāmeṇādbhutakarmaṇā | dṛṣṭvā niṣūditaṃ sarvaṃ sainyaṃ rākṣasapuṅgavaḥ || tyaktvā kathaṃ mahāvegāt rāghavaṃ śīghramāyayau | apāsarpatpratipadaṃ kiñcit tvaritavikramaḥ || p. 92) sthūladehāvavisrasya nāsti kaivalyamaṇvapi | tasmātprārabdhanāśāya vimokṣyentakaraṃ śaram || gṛhītvā vaiṣṇavaṃ cāpaṃ kaṭhorāṃśonvayodbhavaḥ | kharaṃ prati mahāvegātsasarjaniśitānśarān || tānacintya mahāvegānrukmapuṃkhāñchilāśitān | sakāśaṃ raghunāthasyaṃ vegena pratyapadyata || rāmaśśareṇāśujahāra mauliṃ kirīṭajuṣṭaṃ maṇikuṇḍalāḍhyam | kalebarā bhūmitaleta pāpātakhaṃ jyotiṣā dyotitamāśu kurvan || utpatejastabako viśāla murasthalaṃ prāpa raghūttamasya | smṛtvā raghūttamaṃ martyastyajatyante kalebaram | rāmasāyujyamāpnoti dṛṣṭe'rthe kiṃ vicitratā || vavarpurdevagandharvāssiddhavidyādhararṣayaḥ | prasūnanikarairvarṣaṃ rāghavaṃ kharadhāninam || rājyābhiṣeka samaye śrotavyaṃ vipravākyataḥ | sthiraṃ rājyamathāsādya ramatendro yathā divam || śrutvā śrīrāmavijayaṃ pāpabandhādvimucyate | tathaiva śṛṅkhalābandhādraṇa bandhāttathaiva ca || p. 93) śrutvā puṣpavatī nārī tanayaṃ vaṃśavardhanam | labhate rāghavendrasya prasādātkīrtivardhanam || purā viśāṃ patiḥ kaścit maṇigupta iti śrutaḥ | śrutādhyayana saṃpanno vitto vittapatessamaḥ || nijāśramocitāndharmān tyaktvārṣīko babhūvaha | niṣūro nirghṛṇo mūrkho nirātaṅko vaṇikpatiḥ || bhikṣukāṇāsrāsamātrandaridrāṇāṃ varāṭakam | na dadāti ghṛṇāśūnyo ratnaguptābhidho vaṇik || ekadā grāmamabhyetya bhikṣurannamayācata | tantāḍayata vegena daṇḍena sa vaṇikpatiḥ || smitvā bhikṣurathaprāha khinnaste pāṇilāghavaḥ | varāṭakaṃ pragṛhyatvaṃ yantā kiṃ yamamandiram || ityuktvā tasya bhavanānniścakrāma dayānidhiḥ | janmāntarārjitaiḥ puṇyaiḥ cittaśuddhimupāgataḥ || vṛdhāmāṃsāni jagdhāni kṛsarāṇi payodanam | śaṣkulīpiṇḍikāścāpi tilodanamataḥ param || sūpodanaṃ pāyasaṃ ca vṛddhā jagdhānyābhukṣṇaśaḥ | pratyabdaṃ pitṛtṛptiṃ ca na kṛtā dravyavāñchayā || taddoṣaśamanārthāya prāyaścittaṃ vidhīyatām | iti vijñāpitaṃ śrutvā vaiśyasya dvijapuṅgavāḥ || p. 94) āloḍhya sarvaśāstrāṇi cakruḥ pāpavimocanam | pūrṇakuṃbhaḥ pratiṣṭhāpya kṣaumavastreṇa veṣṭitam || śrīrāmapratimāṃ kṛtvā samārādhya yathā vidhi | tandeśaṃ rākṣasī kācidājagāma yadṛcchayā || ityupakramya sarvāṇi jepurdvādaśapuṅgavāḥ | tandṛṣṭvā śatruhantārammaharṣīṇāṃ sukhāvaham || babhūva hṛṣṭā vaidehī bhartāraṃ pariṣasvaje | ityantairmantranikarairjaptā dvādaśabhūṣurāḥ || siṣṭi cu kuṃbhatoyena mukto bhūtpātakaudhataḥ | aṃkapanoditaṃ śrutvā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || mārīcāśrama māsādya vasantantāṭakāsutam | sahāyaṃ varayāmāsa mārīcannāma rākṣasam || vāryamāṇassu bahuśo mārīcena sa rāvaṇaḥ | nivṛtya laṅkāṃ vegena tūrṇaṃ pratya prapadyata || laṅgāṃ śūrpaṇakhī gatvā rāvaṇaṃ prāharākṣasī | na ca devī na gandharvī nāsurī na ca rākṣasī || dṛṣṭapūrvā mayā nārī tvadarthe hartukā mayā | tadābhyarṇagatā tena vinā sā kāritā balāt || tasya bhāryāṃ hara kṣipraṃ tasmā * kṣyati jīvitam | yuddhena nāvakāśo'sti jetuṃ rāvaṇa karhicit || p. 95) śrutvā daśagrīva guṇānuvarṇanaṃ sargaṃ viśiṣṭo bhavitā paritryām | śrīpārvatī śasya padānusevināṃ na labhyamastyaṇḍa vikṛtsnaloke || punarmārīca māsādya varayāmāsa rāvaṇaḥ | sāhāyyaṃ bahudhā sopi vārayāmāsa rāvaṇam || mārīcoktamupaśrutya gurumānbhavati kṣitau | jānakīmmohayāmāsa mārīcoṣṭāpado mṛgaḥ || bhūtvā māyā vikāreṇa sītāṃ māyāsvarūpiṇīm | māyā sarvānkṣobhayati vinārāghavasevinam || rāmo'pi bhāryāvākyena dūraṃ vanamadhāvata | rāmepuṇā hatasso'pi vissvanaṃ krośanaṃ vyadhāt || māṃ rantukāmo vipinaṃ bharatena svayantu vā | preṣitastava kāmānāṃ nāsti siddhiḥ kadācana || upadhāya karantasya kathamanyasya saṃśraye | na sidhyati mariṣyāmi tavaṭacchanacediha || sītākaṭhoravākyena tāḍito rāghavānujaḥ | visṛjya sītāṃ vegetya pārśvaṃ rāmasya jagmivān || tadantare khare yukto rāvaṇenāhṛto rathaḥ | sītānikaṭamabhyetya darśanaṃ samapadyata || p. 96) taṃ visṛjya śikhi chatrī tridaṇḍī bhikṣuveṣadhṛt | sītānikaṭamāsādya tasthau brahma udīrayan || āgataṃ yatinaṃ vīkṣyā narcacāyatalocanā | yatīnāṃ pūjanaṃ kāryaṃ striyā vā puruṣeṇa vā || yasya gehe yatirbhuṅkte tasya bhuṅkte harissvayam | yasya gehe harirbhuṅkte tasya bhuṅkte jagattrayam || sītārāvaṇasaṃvādaṃ ye śṛṇvanti narottamāḥ | na jātu teṣāṃ pāpebhyaḥ pīḍā tasya bhaviṣyati || daśagrīvaṃ pratiprāha tadā sītā yaśasvinī | mama bhartā mahātejā vayasā pañcaviṃśakaḥ || aṣṭādaśa ca varṣāṇi gaṇyante mama janmani | bhakārārṇamuniḥ prāha navamaṃ munisiddhidam || yadantaraṃ sihmasṛgālayorvane yadantaraṃ syandinikā samudrayoḥ | yadantaraṃ kāñcana sīsalohayoḥ yadantaraṃ madgumayūrayorvane || yadantaraṃ hasti viḍālayorvane tadantaraṃ dāśarathestavaiva ca | ityādi vākyanikaraṃ śṛṇvatāṃ bhūtanāśanam | raghunāthasamā loke sati kimmanujeśubham || p. 97) svarūpaṃ rāvaṇaṃ prāpya gṛhītuñjanakātmajām | prāptavānnikaṭaṃ tūrṇaṃ gṛhaḥ khe rohiṇī viva || vāmena sītāṃ padmākṣīṃ mūrdhajeṣu kareṇa saḥ | ūrvāstu dakṣiṇenaiva parijagrāha pāṇinā || tandṛṣṭvā giriśṛṅgābhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ mahābhujam | prādravanmṛtyusaṃkāśaṃ bhayārtā vanadevatāḥ || chāyā grāhitvamasyāsti sarvavidyāviśārade | keśacchāyāṃ parāmṛśya jānuchāyāntathaiva ca || gṛhītvā jānakīṃ hṛṣṭo laṅkāṃ prāyātsarāvaṇaḥ | sītāpahāraśravaṇaṃ ye kurvanti narottamāḥ || na teṣāṃ vimukhā devī bhaviṣyati kadācana | ajñānaṃ vilayaṃ yāti rāghavasya prasādataḥ || krośantīṃ rāmarāmeti vīkṣyanyagrodhamāśritaḥ | rāvaṇaṃ yodhayāmāsa sītāmokṣaṇakāraṇāt || chatraṃ bāhuṃ tasya mauliṃ cāpaṃ sāṅgrāmikaṃ rathaṃ | kharānkeśānnakhaistuṇḍairalāvīdrāmahetave || śrutvā khageśvarasyāpi rakṣasāmīśvarasya ca | āyodhanaṃ raṇānmukto bhṛtya svāmikṛtānnijāt || rāvaṇo khaṇḍayatpakṣau candrahāsena vīryavān | sītāṃ gṛhītvā ca punardakṣiṇāśāṃ yayau balāt || p. 98) rāvaṇāṅkagatā sītā śuśubhe madirekṣaṇā | kālikā madhyagā śaṃpā yathā vyomni prakāśate || tasyāḥ kauśeyamuddhutamākāśe hāṭakaprabham | pāṭitaṃ vāyunā pārśvāt kucamaṇḍalamaṇḍanam || tasminnābharaṇaṃ badhvā celakhaṇḍe mahīsutā | giripravaramadhyasthān pañcavānarasattamān || uddiśya pātayāmāsa rāvaṇo naiva buddhavān | visrastaṃ bhūsutāyāstu kvaciddhammikasaṃhati || galitaṃ bhūsutāyāstu kvacitkañcukabandhanam | abalena yutandevyā kvacittāmbūlacarvitam || kvacitstriyaḥ kvacitpuṃsaḥ tattadvastu vilepanam | cakrurdavyā kṛtaṃ yasmāttasmātsarve priye ime || sītāpahāramārabhya laṅkāyāṃ sthāpanāvadhi | śravaṇācchāstravihitājjeṣṭhā devī vimuñcati || sītārāvaṇasaṃvādaṃ rākṣasīnāñca tarjanam | sītā pratyuktikathanaṃ ye śṛṇvanti narottamāḥ || vidhūtapāpāste yānti brahmalokaṃ sanātanam | aśokavanikāmadhye pūjitā janakātmajā || āste maghavatā datta pāyasānnena jīvikā | rāmo māyāmṛgaṃ hatvā nyavartana mahāpathi || p. 99) śakunaṃ vāyasaṃ cāpi lakṣmaṇasya ca darśanam | sītādurukti kathanaṃ lakṣmaṇasya mukhācchrutam || śrutvā na jātu pīḍā syādabhiśāpakṛtaṃ maha | atra te kathayiṣyāmi itihāsaṃ jagātmaje || purā purūkhābhikhyo rājā dharmaparāyaṇaḥ | tapastaptvā makhairiṣṭvā kṛtvā dānānyabhīkṣṇaśaḥ || urvaśīṃ lokavikhyātāṃ rantukāmena bhūbhujā | prasādo bhavitā niyamurvaśyā me salokatā || vihāro bhavitā nityamiti kāmārṣaṇaṃ vyadhāt | labdhvācāpsarasāṃ mukhyamaramadbahuvatsaram || indreṇa bheditā veśyā tasyotkarṣāsahiṣṇunā | caraṇe nāhananmaulau purūsvasamurvaśī || na jātustraiṇasakhyāni santi sālāvṛkāssamṛtāḥ | rājānamapi kāmārtaṃ padā śīghramatāḍayat || papāta bhūtale svargādurvaśīcaraṇāhataḥ | bhūmau sthitvā parāmṛśya jñātvā divyena cakṣuṣā || aśapatkrodhatāmrākṣasvarveṇyāṃ madagarvitām | he jāye mannasātiṣṭha iti proktammayāpurā || tvayā vimṛśya madvākyaṃ haṭhādindreṇa coditā | pādena tāḍito yasmāt bhage rogaḥ prajāyatām || p. 100) ye veśīmupayāntyajñā vedaniṣṭhairbahiṣkṛtāḥ | bhaveyuḥ karmma vimukhā grandhilaśśūlarogiṇaḥ || apivā mātaraṃ gacchennagaccheddeva dārikām | mātṛkalpāṃ svaliṅgasya chedanammunibhissmṛtam || rūpā jīvāsunā satye niṣkṛtirmunibhiḥ smṛtā | iti śapte tāndevānśarajālena rāvaṇaḥ || viṣedurdevagandharvā dānavāścāraṇaissaha | rāmamārtantadā dṛṣṭvā tyaktvā tūṣṇīnnyavīviśan || vasiṣṭho nṛpaśāpena tyaktvā dehamacetanam | satyalokeśvaraṃ natvā punardehamayācata || vasiṣṭhena samājñaptaḥ kṣetraśuddhimathākarot | brahma diviṣadāṃ guptyai śāpaśuddhimatanvata || punarevoditaśśāpo hyapsarassu na duṣyati | mānuṣīṣu bhaveddoṣo rūpā jīvāsu kāmiṣṭha || parṇaśālāmathāgatya śūnyāṃ prekṣyātha rāghavaḥ | cakrośa sītāmudvīkṣya pakvatālaphalastanīm || bimboṣṭhīṃ kadalīkāṇḍajaṅghāṃ bilvopamastanīm | kāmāturāṇāṃ kāmyeṣu prītiritthaṃ bhaviṣyati || itthaṃ brahmaṇī cedvṛttistasya muktirbhaviṣyati | iti dyotayituṃ rāmo rurododdiśya gehinīm || p. 101) sītāmanvekṣamāṇau tau dadṛśāte raṇakṣitau | kṣatajārdrammahākāyammumurṣuṃ pakṣipārthivam || dayāñcakāra śrīrāmo bhāryā rakṣaṇatoṣitaḥ | bāṇamokṣeṇa pāpānāṃ gṛdhraṃ dagdhumathaicchata || darśanājjātamājñāya tasmindṛṣṭeti śāsanāt | gṛdhrarājaḥ- he rāma bhavatājñapto rakṣitā janakātmajā || daśagrīvo jahāraināṃ vaide lagne vimūḍhadhīḥ | hatvā pakṣau māmakau sa candrahāsena vīryavān || keśachāyāṃ parāmṛśya jānuchāyāṃ tathaiva ca | dakṣiṇādiśamākramya laṃkāyāṃ gatavānprabho || devīmāmāha rājendra yāvatsaṃbhāṣaṇammama | bhavatā tāvadāstāmme prāṇā ityāha jānakī || ityuktvā sa jahau prāṇānrādhavendrasya sannidhau | kaṅkācale samārādhya maheśaṃ labdhavānvaram || tasmātsvarūpaṃ gatavānraghunāthasya pakṣirāṭ | jayayossaṃskṛtiṃ śrutvā svarlokaṃ yātimānavaḥ || pluṣṭissañcitapāpānāṃ prārabdhānāṃ bhaviṣyati | dāhodyuktaṃ raghuvaraṃ prāha vāgaśarīriṇī || śmaśānarahite rāma kuru saṃskāramasya tu | p. 102) ityukto divyayā vāṇyā rāmassaumitriṇā saha || dagdhumudyogamāsthāya jaṭāyossamahītale | tatra cāpyaśarīrākhyā vāṇī provāca rāghavam || atra pūrvaṃ śatandagdhaṃ jaṭāyūnāṃ tvayā purā | ityuktaṃ kṣmātalaṃ sarvaṃ vilokya pitṛkānanam || vāmorau dāhamakarojjaṭāyormuktihetave | lakṣmī tadbhāgamutsṛjya gatā vakṣasthalaṃ hareḥ || dakṣiṇaṃ kaustubhākrāntaṃ rāghavendrasya sarvadā | vinā śrāddhaṃ samākarṇya pitarastṛptigāminaḥ || yajjātayo mṛtiṃ yāyāttajjātīyāṃśca pūjayet | brāhmaṇaḥ prathamaṃ pūjyajātīyāstadanantaram || rāmo nārāyaṇo devassītālakṣmīti kīrtitā | rāvaṇena parāmṛṣṭā keśādvedavatī vibho || sītāvedavatī deva daśagrīveṇa rakṣasā | śritavai kuṇṭhabhavanā pūrṇāṃśenāvatīrṇavān || lakṣmīḥ kutrasthitā deva hariṃ nityāśritā svayam | sītālakṣmyorbhidākantu abhedo vā vadasva me || bhede kutra sthitā lakṣmīrabhede dūṣaṇaṃ śṛṇu | kena bhūlokagamanaṃ bhavatritayasaṃbhavaḥ || kasmallaṅkānivāsaśca rākṣasīnāṃ ca tarjjanam | p. 103) haraṇaṃ rāvaṇenāpi kena viṣṇoḥ priyā bhavet | maheśvaraḥ- bhedābhedo'sti sītāyā ramāyāḥ kāraṇāntarāt | purā vihārasamaye lakṣmī kaustubhamadhyagā || svachāyāṃ vīkṣya sāpatnaśaṅkayā kupitā bhavat | tāṃ harissāntvayāmāsa kupitāmitarāṃ bhṛśam || anyāṃ vibharṣi daurātmyāmmāmati kramya vakṣasi | satyantvatsadṛśīmanyāṃ lokānugrahakāmyayā || sānityaṃ śatrubhirhṛtā bhavejjanmani janmani | tatsarvaṃ lokarakṣāyai nityaṃ bhavatu sundari || sāhi vedavatī jātā sañjātā janakātmajā | indirā raghunāthasya nityamāste suvakṣasi || vāmañjaṭāyu saṃskārāttyaktvā dakṣiṇatasthitā | rāmo godāvarītīre vicinvanjanakātmajām || lakṣmaṇena yuto dhanvī sūriṃ pratyapadyata | tatra liṅgaṃ pratiṣṭhāpya pūjayāmāsa dhūrjaṭim || rāmeśvaramiti khyātaṃ sarvāghaughavināśanam | yandṛṣṭvā manujāssarve brahmajñānaṃ bhajanti te || nīvārānnaiḥ praśastaistu praśastaistulasīdalaiḥ | nīlotpala prasūnaiśca pūjayāmāsa śaṅkaram || p. 104) ārādhito mahādevaḥ prasādamakarotprabhuḥ | śṛṇu rāghava rājendra yena prāpsyasi jānakīm || ito dakṣiṇabhāge tu ṣaṣṭiyojanamātrake | virūpākṣasya savidhe tuṅgabhadrāsarittaṭe || kiṣkindheti purī ramyā nānā plavagasaṅkulā | tatra vānararājānau vālisugrīvanāmakau || tatraiko harirājyārthī mokṣārthīcāparo hariḥ | tayosteṣāṃ rājyamokṣaṃ vadasva mama śāsanāt || samudramadhye setuñca kuru macchāsanādbhavān | rāvaṇaṃ śivapūjāḍhyaṃ sarvavedopabrahmitam || brahmāṇaṃ sarvaśāstrāṇāṃ saṃhartāraṇabhūtale | hatvā sītāṃ samāsādya svapuraṃ yāsyasi dhruvam || itthaṃ rāmeśvarasyājñāṃ prāpyarāmo mahīpatiḥ | krauñcāraṇyaṃ samāsādya jagāma vipināntaram || krośamātre dadarśāgre rākṣasīṃ vikaṭānanām | tasyāstanau ca karṇau ca nāsikāṃ caiva lakṣmaṇaḥ || alāvītkhaḍgadhāreṇa sādradrāvātivegitā | kabandharāmasaṃvādaṃ ye śṛṇvantyādarānnarāḥ || viprāvamānajanitaṃ nāśaṃ kṣipraṃ gamiṣyati | atretihāsa mākarṇya avadhāraya cetasi || p. 105) purā bhojakaṭe rājā kuntibhoja iti smṛtaḥ | pṛthivīṃ pālayāmāsa dharmeṇa saminiñjayaḥ || tasyābhyarṇaṃ samāsādya viprodaṅkāhvayo vadat | imāṃ kanyāṃ pratīkṣasva yāvadāgamanaṃ mama || kṛtsnaṃ bhūmaṇḍalaṃ dṛṣṭvā kṣipramekṣyāmi bhūpate | iti rājñe samādihya gatodaṅko mahāmuniḥ || dvitrisaṃvatsarātīto śunaśśepābhidho dvijaḥ | ayācata mahīpālaṃ bhāryeyaṃ dīyatāṃ mama || idaṃ śrutvāvanīpālaścintāviṣṭovadadvijam | nyāsa bhūtā dvijeneyaṃ kanyā yāvatsamāgamaḥ || paścādgṛhvīṣva he vipra udaṅkāgamane sati | ityuktaḥ kupitaḥ prāha śunaśśepo'vanīpatim || avicāryaiva śāstraṃ māmajjñānānmūḍhajalpasi | kanyā bhartṛvaśe deyā kanyāyā bhṛtimicchatā || gṛhīte kulahānissyāt mānahānirbhaviṣyati | ṛtusnātāṃ satīṃ bhāryāṃ na vrajedyadi mānavaḥ || brahmahatyāmvāpnoti yāvadārtavya saṃkhyayā | atretihāsaṃ vakṣyāmi purāvṛttaṃ narādhipa || purā kalavaraḥ kaścidvṛkṣaśākhāgra saṃsthitaḥ | madanena parītāṅgo bhāryāṃ rantumathāhvayat || p. 106) vṛkṣāgre saṃsthito nāthāgeyaṃ kiṃ śākhinaśśikhā | pateyaṃ patitā bhūmāvadhyāste brāhmaṇabruvaḥ || tasya gātreṇa saṃparkaḥ patanāyaiva kevalam | sādhvīṃ bhāryāṃ vihāyāsau tapastaptuṃ kṛta tvaraḥ || tapovanamupāgamya ṛtūnāṃ ṣaṭsamatyagāt || brahmahatyāṃ gato vipro ṛtusaṃkhyā yathā bhavet | tadvadbhavenmama droho dīyatāṃ gehinīṃ mama || idaṃ vākyaṃ samākarṇya brāhmaṇāya priyāṃ nṛpaḥ | na dattavānyācyamāno gehinīṃ praṇayīmapi || krodhāddharāpatiṃ prāha śunaśśepābhidho dvijaḥ | piśāco bhava rājendra bhāryādrohaḥ kṛtoyataḥ || kanyāṃ yacchati vṛddhāyanīcāya dhanalipsayā | kuśīlāya kurūpāya sapreto jāyate naraḥ || kanyā yuti pradātavyā yuvatyāḥ prītimicchatā | tasmādbhartṛvaro deyā pitṛgehe na vāsayet | sthitāyāṃ mānahānissyādṛtvati kramaṇaṃ tathā || nityādīnāṃ ca lopaśca bhaviṣyati na saṃśayaḥ | ityuktamātre rājāpi piśācatvamupeyivān || mantriṇo brāhmaṇaṃ natvā prārthayāñcadrurañjasā | śunaśśepo vyājahāra kṛpāluśśāpaśāntaye || p. 107) śrutvā rāghavasaṃvādaṃ kabandhena kṛtaṃ mahat | piśācatvādvimucyeta rājyañcāpi sagacchati || ityanugrāhya tāṃ bhāryāṃ gṛhītvā svatapovanam | śunaśśepe gate rājā piśācatvaṃ samāsthitaḥ || gṛhītvā kṣatriyasutaṃ pīḍayāmāsa vegataḥ | nityaṃ śṛṇoti bhuktyante śrīmadrāmāyaṇaṃ pitā || so'pi śrutvā sahaivāste śrīmadrāmāyaṇaṃ dinam | āraṇyakāṇḍasamaye śrutvā dānavaceṣṭitam || vimuktaśāpabandhaśca kuntibhojobhavannṛpaḥ | śabaryāssakṛtiṃ śrutvā sādhvīnāṃ lokabhāk bhavet || śabarīraghunāthasya pādapadmamavandana | bhakto hariṃ priyaṃ dṛṣṭvā prapattiṃ samyagācaret || pādyamaṅgulivicchedamurovinyastamakṣaram | tannāmakaraṇaṃ cāpi dāsyametaccaturvidham || sadbhaktavandanaṃ cāpi bhaktānaṃ ca prapūjanam | darśanaṃ smaraṇaṃ cāpi hariprītikaraṃ bhavet || na kuryājjāti niyamaṃ na vayaḥ prekṣaṇaṃ tathā | kuryānnamaskṛtiṃ so'pi namaskuryādhareriti || bhaktānāṃ melanaṃ yatra yatra bilvavantathā | tulasīkānanañcāpi phullapadmavanaṃ tathā || p. 108) nityamāste haristatra ramayā śaṅkhacakrabhṛt | paṃpātīraruhānvṛkṣān phulla puṣpairalaṃkṛtān || kāsārānphullakamalānnīlotpala jhaṣākulān | vidyādharānucaritān kinnarībhistathaiva ca || gajasihma samākīrṇamudīrṇa śarabhāyutam | upetamamalaiścaiva mṛgairmṛdunināditam || viśatuḥ kramaśo vīrau araṇyaṃ śubhakānanam | jānavyā rahitau vīrau kodaṇḍapravarānvitau || śṛṇvantau prītijananammayurānmadhukāñchubhān | śrotraramyānsumadhurāñchabdānnaramukheritān || sarvatra phaladānramyān sarvatrakusumojjvalān | paśyantau pādapāṃścāpi phalabhārābhinamritān || āmrānāmrātakān phullānnālikerānsatindukān | ajñātakāṃstathā jīrān ḍāḍimān bījapūrakān || panasālli kucānmocān kharjūrānāmravetasān | pārāvatāṃśca jambīrān nimbāścāpi manoramān || bilvānkapitthajambūkān kāṣmarīvadarīstathā | plakṣānuduṃbarānvaṃśānvakulānkṣīriṇastathā || bhallātakānāmalakānhārītakavibhītakān | iṅgudānkaravīrāṃśca tilakāṃśca mahāphalān || p. 109) etānanyāṃśca vividhāndadarśa nalinītaṭe | tathiva caṃpakāśokānketakānvakulāstathā || pārijātānkovidārāndevadārutarūṃstathā | dadarśa rāghavastatra paṃpātīrasamutthitān || āraṇyakāṇḍa māhātmyaṃ ye śṛṇvanti mahītale | śrīrāghavaprasādena viṣṇulokavināsinaḥ || śālmalīstindukāśoka śiṃśupāṃstaralāṃstathā | iti śrīmamāsaṃhitāyāṃ śrīmadāraṇyakāṇḍakathāphalavarṇanaṃ nāma navamodhyāyaḥ || (śrīrāmaśśaraṇaṃ mama) || atha daśamodhyāyaḥ || satāṃ puṣkaraṇīṃ gatvā padmotpala jhaṣākulām | rāmassaumitrisahito vilalāpākulendriyaḥ || maheśvaraḥ- kiṣkindhākāṇḍamāhātmyaṃ pravakṣyāmi girīndraje | rāmo vasantamālakṣya vilalāpākulendriyaḥ || anaṅgabāṇābhihataḥ kākathā prākṛte jane | p. 110) vasanto malayo vāyuḥ puṣpāṇi surabhīṇi ca || jyotsnā ca candanaṃ pakṣī kāmo dyotakarāṇi vai | vai mukhyaṃ gataphalyāstu bhramarānaśapatprabhuḥ || kokāgnibhiśīthe viśleṣaṃ pikamanyavivardhanam | candanaṃ sarpanilayaṃ vāyuṃ sarpāśanaṃ tathā || jyotsnāṃ kalaṅkasahitāṃ śaśāpa raghunandanaḥ | kāmināṃ gatirākhyātā sarvācāravidhāyinā || sītāvirahasantapto rāmo duḥkhīvadṛśyate | viśiṣṭacāpaṃ śrīmaṃ dṛṣṭvā vegena dudruve || sugrīvo mārutiṃ tatra preṣayāmāsa rāghave | māruti preṣaṇaṃ bhutvā sadguruṃ labhate naraḥ || rāmamārutisaṃvāda śravaṇādrājyamāpnuyāt | kuṇḍalaṃ vāyutanaye dṛṣṭvā dṛśya raghūdvahaḥ || prāśaṃsata hanūmantaṃ rāghavonayalaṃpaṭaḥ | umā- bhavadrūpasya rāmasya sugrīve praṇatiḥ katham | vadanissaṃśayaṃ deva deveśa mama vallabha || maheśvaraḥ- vidyate hṛdayagranthiḥ chidyante sarvasaṃśayāḥ | kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare || p. 111) rāmadarśanamātreṇa gatakarmanibandhanaḥ | svābhinnatvānnamaskāratve sve mahimni pratiṣṭhitaḥ || harī ṛkṣarajā nāma brahmaṇo mānasassutaḥ | satyaloke mahodyāne sañcacāra yadṛcchayā || sūryātapaparipluṣṭasvinnagātraḥ pipāsitaḥ | kalyāṇasarasisnātastenāsīttaruṇī vadhūḥ || darśanārthaṃ padmayone rindrogacchadyadṛcchayā | tāṃ dṛṣṭvā kāmayadvajrī brahmaṇo viṣaye prabho || putramutpātayāmāsa bhaviṣyatkāryagauravāt | bhāskaro'pi vidhiṃ draṣṭumāgataḥ prekṣya sundarīm || ramayāmāsa kāmārtaḥ putrojajñe diviśrutaḥ | jyeṣṭho vālīti vikhyātassugrīvastadanantaraḥ || mahāvaṃśa prasūtānāṃ namaskāropi yujyate | paribhraṣṭo daśāntena daśābhāgena sevyate || daśābhāgagato hīne namaskāro vidhīyate | yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ || iti dyotayituṃ prokto lakṣmaṇena namaskriyā | rāghavendraharīndrasya sakhyamagnipuraskṛtam || apāṃsulo bhavecchrutvā agnisākṣikṛto yataḥ | sītā kapīndra kṣaṇadācarāṇāṃ rājīva hemajvalanopamāni || p. 112) sugrīvarāma praṇaya prasaṅge vāmāni netrāṇi saptaṃ sphuranti | tasminkṣaṇe dakṣiṇamāyatākṣyā mayodbhavāyāḥ paritonanarta | dṛṣṭvā vicitraṃ paritāpayuktaṃ viṃśadbhujaṃ vākyamuvāca sādhvī || kālekāle vicitrāṇi dṛśyante kṣaṇadācara | aśubhāni nimittāni teṣāṃ śāntiṃ vadāmite || sītā pradeyā rāmāya namaskāra purassaram | anyonya duḥkhasallāpaṃ śrutvā duḥkhādvimucyate || vidhābalaṃ daivabalaṃ jñānaṃ bandhubalaṃ tathā | senābalaṃ bhavettasya vālino balakīrtanāt || ātmaślāghā ca maraṇaṃ paranindā ca tatsamaḥ | viśvāsapātakaścaiva akriyasya vadhastathā || sugrīvadattaṃ vīkṣyaiva sītāyā divyabhūṣaṇam | lakṣmaṇaḥ- nāhaṃ jānāmi keyūre nāhaṃ jānāmi kuṇḍale || nūpuretvabhijānāmi nityaṃ pādābhivandanāt | śākhā mṛgendravacasāraghunāyako'pi kodaṇḍaraktakaramāttaśaraṃ vidhāya | pādāgrapīḍanavaśena phaṇidharendramauli sthitān kṣiti ruhānṛjumeva cakre || saptabhūmiṃ saptagiriṃ saptasālānmahābalān || p. 113) kadambo vegasaṃpanno bhitvā tūṇīramāviśat | sugrīvāśvāsanaṃ caiva vālino balavarṇanam || girīṇāṃ bhedanaṃ caiva kiṣkindhāgamanaṃ tathā | vālisugrīvayoryuddhaṃ śrutvā niyamapūrvakam || yuddhe vijayamāpnoti vālino vijayo yathā | umā- vālisugrīvayoryuddhe adṛśyaḥ kena rāghavaḥ || saṃśayaṃ vada mannātha saṃśayachedako bhavān | maheśvaraḥ- asurāśca surāścāpi saṃbhūya brahmaṇo'ntikam | gatvā papracchuramarā yotsyāmaḥ kena karmaṇā || manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā yoktraṃ kṛtvā ca vāsikim | manthane kriyatāṃ yatno yāvatpīyūṣadarśanam || itthaṃ padmabhuvā proktāḥ sametya asurāssurāḥ | mamanthuḥ kalaśāṃbhodhiṃ pīyūṣotpattilipsayā || vaktraṃ devāsurāḥ pucchaṃ vicakarṣurarindamāḥ | viṣāgninā dahyamānānvīkṣya devo harissurān || uttamānāḥ karṣayadhvamuttamā itaraṃ pare | ityūcivāñchārṅgapāṇirvaktraṃ daityā athāgrahīt || pucchākarṣaṇa saktānāṃ surāṇāṃ kleśaśāntaye | p. 114) āhūya vālinaṃ devo datvā varamanuttamam || pratīvartino bhūyādardhaṃ balamarindrama | iti datvā varandevaḥ kāñcanaṃ kamalasrajam || pradāya vānarendrāya mamarddhikalaśāṃbudhim | tayā bhūṣitakarṇasya balaṃ prajñānameva ca || śobhante vardhate nityaṃ kāñcanāṃ nujadhāraṇāt | umā- rāmeṇa nidhanaṃ bāleranyena pariyudhyataḥ || ayuktañchadmanā yuddhaṃ pracchanna nidhanaṃ tathā | vihāra bharaṇārthāya devakāryacikīrṣayā || avatīrṇo haririti śrūyate bālakāṇḍake | na tasya mitraṃ na dveṣṭā lābhālābhe priyā priye || kalaśābdhestaṭe devaṃ śaṅkhacakragadādharam | saṃprāpya vedhasādiṣṭāssṛjadhvaṃ kāmarūpiṇaḥ || asaṃhāryaguṇopetā na prameya parākramān | vālīrindrātsamutpannassugrīvo bhāskarāttataḥ || kṛpīḍayonerutpanno nīlo haricamūpatiḥ | mṛtyossakāśādrudrāṃśādutpanno hanumānkapiḥ || umā- somāyanni-ṛterjātassuṣeṇo varuṇātmajaḥ | p. 115) mṛtyossakāśādutpannāḥ pañcavānarasattamāḥ || indrātmaje harīndre tu nidhanaṃ lokagatam | maheśvaraḥ- lakṣmīścandrādapeyādvā himavānvā himaṃ tyajet || rāmastyajenna pratijñāṃ samudro vijalo yadi | sugrīvāya pratijñātaṃ vālino nidhanaṃ prati || śrīmatā sahasaṃbandho na me lakṣmaṇa rocate | gate tu mānahānissyādāgate tu dhanakṣayam || tasmātsugīva sakhyaṃ tu rocate mama sāṃpratam | adṛśyenaiva gantavyamanyathā śaraṇaṃ vrajet || manasā vacasā vāpi kāyenāpi namedyadi | sakṛdeva prapannāya tavāsmīti ca yācate || abhayaṃ sarvabhūtebhyo dadāmyetadbratammama | abhaye vārthine datte pratijñā parihīyate || rāvaṇasya sahāyācca rāvaṇopi vrajet mām | rāvaṇasya vadhābhāvādavatāraphalaṃ na hi || pūrvāparabhavaṃ vīkṣya vālernidhanamiṣyate | anyathā raghunāthasya yaśo hīyeta pārvati || tārāpralāpamākarṇya vālino nidhanaṃ tathā | kapīndrasaṃskṛtiṃ śrutvā nārī avidhavā bhavet || p. 116) dīrghāyuṣyaṃ bhavedbhartuḥ putriṇī sā bhaviṣyati | hanūmatpramukhairvīrairlakṣmaṇapramukhairdvijaiḥ || abhiṣekañca tārāyā rumāyāḥ prāptimuttamām | sugrīvasya sadā śrutvā rājyalābhaṃ sa gacchati || śṛṇoti yā strī tārāyāssugrīveṇa samāgamam | achinnaprītisaṃyuktā ramate nāyakena sā || umā- putrabhāryā śiṣyabhāryā kaniṣṭhabhrātureva ca | snuṣā ca jyeṣṭhabhāryā ca mātulasya kuṭumbinī || mātṛkalmā iti khyātāḥ kathantārāsamāgamaḥ | snuṣāgame vidhikṛtā saṃsargaṃ lokaninditam || maheśvaraḥ- ayonijāsvaṅganāsu gamane naiva kilviṣam | śāpātpurastāddoṣāya śvetaketoḥ purāṅganā || tārāyāssaṃbhavaṃ devi śṛṇu kṣīrābdhimanthane | tāralakṣmī paśuścaiva kalmavṛkṣastathaiva ca || ahalyāpsarasaścaiva samutpannāhi sundrari | karāgraṃ dakṣiṇaṃ vālī suṣeṇo vāmamagrahīt || mameyamiti niścitya kaliranyonyamudvabhau | devaissuṣeṇasya kare pratīti pratipādita || p. 117) suṣeṇo duhitāyāstu svayaṃ varamakalpayat | brāhme muhūrte utthāya pūrvapaścima vāridhau || dakṣiṇe uttare caiva snātvā natvāmahe ciram | virūpākṣābhidhaṃ nityaṃ kalpavṛkṣaprasūnakaiḥ || arcayedyadi tasyeyaṃ bhāryā syādvaravarṇini | evaṃ kṛte vānarendranāśe kuspandituṃ padam || vālī krameṇa trirvāraṃ kṛtavānaśrameṇa tu | itthamuḍhā kapīndreṇa tārā sarvāṅgasundarī || sugrīvamekadā rātrau rūpasādṛśya mohitā | prārthayāmāsa kāmārtā rantuṃ ratipatiprabham || ahalyā draupadī sītā tārā mandodarī tathā | nityayauvanasaṃpannāḥ pātivratyasurānvitāḥ || rumāyā yonijātāyā gamanaṃ lokagarhitam | diśaḥ prasthāpayāmāsa didikṣurjanakātmajām || sarvaiḥ pratyakṣadṛṣṭvāt siddhavatkathanaṃ bruvan | sarve laṅkāpurīṃ gatvā ūṣurvālī padānugāḥ || śākhācaṃ kramaṇa nyāyātsarvatra parimārgitum | udayācalamārabhya yāvastamayācalam || mārgitvābhyagamanvīrā yāvatkailāsaparvatam | nīloṅgado hanūmāṃśca jāmbavānnalakesarī || p. 118) samudratīramāgatya na śekusspandituṃ padam | rāvaṇasya balaṃ jñātvā tīre nadanadīpateḥ || rāmāyaṇa taroskandhāṣṣaṭkāṇḍāni tathottaram | jānakīraghunāthākhyau phalau nityaphalapradau || sugrīvādyā harivarāśśākhā anye dalāssmṛtāḥ | bharatādyāḥ prasūnāni bradhnaṃ kosalavaṃśajau || prācetasā vardhitosau sevyo nityaṃ mumukṣubhiḥ || iti śrīmadumāsaṃhitāyāṃ kiṣkindhākāṇḍaphalavarṇanaṃ nāma daśamodhyāyaḥ || || atha ekādaśodhyāyaḥ || maheśvaraḥ- tato rāvaṇanītāyāssītāyāśśatrukarśanaḥ | iyeṣa padamanveṣṭuṃ cāraṇā carite pathi || madhye samudramutpannā hyantarāyā pṛthak pṛthak | tāni sarvāṇi naṣṭāni dānamaśrotriye yathā || śrīrāmasevināṃ nṝṇāṃ na kadācidbhayaṃ priye | p. 119) śrīrāmasmaraṇā deva taranti bhavasārān || rāmāṅkitakaro vārdhintīrṇavāñcitrameva kim | sundaraṃ prathamaṃ śrutvā hanūmadvikramāṅkitam || jvarāpasmārakuṣṭhādi bhūtavetālanāśanam | bhuktyante japato madavisāyujyaṃ bhavati dhruvam || purā kāmbojaviṣaye yauvanāśva iti śrutaḥ | brāhmaṇo jaṭilo nityaṃ śivapūjāparāyaṇaḥ || upavāsamiṣeṇaiva mohayāmāsa laukikān | śaktikṣetraṃ samāsādya uvāsa bahuvatsaram || arcitaṃ kusumaṃ cāpi pañcagavyaphalāni ca | kenāpi naiva bhojyāni andhakūpe vinikṣipet || ṣaṇmāsaṃ tatphalāśī ca kṣīrājya madhusevakaḥ | apasmārī sa janitā tasminjanmani sa dvijaḥ || evaṃ gate bahudine brāhmaṇaṃ gādhivaṃśajam | praṇamya svasya vṛttāntaṃ svadehasthitimeva ca || so'pi dhyātvopadiśati sundaraṃ prathamaṃ manum | sundara prathamamantrasya vālmīki ṛṣiḥ anuṣṭupchandaḥ añjaneyo devatā || dhyānam || āñjaneyamati pāṭalānanaṃ kāñcanādri kamanīyavigraham | pārijātatarumūlavāsinaṃ bhāvayāmi pavamānanandanam || p. 120) iti dhyātvā japenmartyo mārutermanumādarāt | hanumānañjanāsūnurvāyuputro mahābalaḥ || kapīndraḥ piṅgalākṣaśca laṅkādvīpabhayaṃkaraḥ | prabhañjanasuto vīrassītāśokavināśanaḥ || akṣahantā rāmasakho rāmakāryadhurandharaḥ | mahauṣadhigirerhārī vānara prāṇadāyakaḥ || vārīśatārakaścaiva mainākagiribhañjanaḥ | nirañjano jitakrodhaḥ kadalīvanasaṃvṛtaḥ || ūrdhvaretā mahāsatvassarvatantra pravartakaḥ | mahāliṅgapratiṣṭhātā bhāṣyakṛjjapatāṃ varaḥ || śivadhyānarato nityaṃ śivapūjāṃ parāyaṇaḥ | itthameva japennityamuvāsa katicitsamāḥ || tena śāntissamabhavadapasmāraśca sundari | pradoṣe prāviśatlaṅkā moturmānadharo hariḥ || laṃkā praveśasamaye laṅkānāma niśācarī | padmāsanāllabdhavarā tāḍayāmāsa vānaram || nārītimanyamānena tāḍitā vāmabāhunā | vihvalā vītadaśanā papāta samarakṣitau || vihvalāṃ bhaginīṃ jñātvā brahmalokaṃ niśācarī | hanūmadgrahaṇavyagrā karkaṭā tāḍayatsvayam || p. 121) tāṃ jñātvā lokasaṃhārīṃ taddhastādvaktradaṇḍakam | gṛhītvā tāḍayāmāsa papāta ca mamāra ca || tasminkṣaṇe samāyāto brahmā lokapitāmahaḥ | provāca rāmadūtantaṃ krodhaviṣphāritoṣṭakam || jñānitvaṃ doṣarāhityamākalpa parivartanam | datvā madantike baddhā sthāpitā lokaghātinī || māmanādṛtya sā caṇḍī viṣūciloka māriṇī | iyaṃ lokahitāyaiva pavanātmajatāḍitā || anayā pīḍyamānānāṃ narāṇāṃ martumicchatām | tvannāmasmaraṇādeva tvanmantra paṭhanādapi || tvadarcā pūjanāccāpi brāhmaṇānāṃ tu pūjanāt | śāntinityaṃ bhavetyeva iyañjīva tu mārute || ityuktvā tāṃ samādāya vedhā lokapitāmahaḥ | cacāra mārutirlaṅkāṃ rākṣasānāṃ kulekule || dadarśa rākṣasāṃstatra vedaghoṣa samanvitān | agnihotrāśca vedāśca rākṣasānāṃ kule kule || dayā satyaṃ ca śaucañca rākṣasānāṃ na vidyate | darbhamuṣṭipraharaṇāndadarśa brahmarākṣasān || dadarśarākṣasendrasya ṛ mantaḥ puraṃ mahat | prasuptaṃ strivaṇantatra yauvataṃ mājiṇaṃ tathā || p. 122) tatra mandodarīṃ nāma bhāryāmantaḥ pureśvarīm | prekṣya sītādhiyā tatra vānaratvaṃ pradarśivān || sṛkviṇyā jalanisrāvādvidhaveyaṃ bhaviṣyati | naiva sītā viśiṣṭāṅgī rāvaṇasya priyā bhavet || madyaśālāṃ dadarśātha mārgamāyurakukkuṭān | ardhārdha bhakṣitāṃścāpi dadarśa sphuṭitāntathā || umā- brāhmaṇairna surā peyā gau prānnadyā pāpakāriṇī | surakalmānya bhakṣyāṇi śrutistu na surāṃ pibet || ārdrakaṃ saguḍaṃ madyaṃ saikṣavaṃ vā darantathā | nālikerāṃbukāṃsye ca radhnā sammiśrito guḍaḥ || sarṣapaṃ caiva takresyāttāmre gavyaṃ surāsamamam | tāmre guḍarasaṃ caiva surayā tulitaṃ budhaiḥ || saśabdabhakṣaṇaṃ cāpi tarjanyā dantadhāvanam | mūdraprekṣita bhuktiśca puṣpiṇīmukhasevanam || akālebhyañjanaṃ cāpi śiṣṭatailasya bhakṣaṇam | palaṇḍuñca palāṇḍuñca pīyūṣaṃ gṛñjanaṃ tathā || kandāñca raktaṃ kandāṃ ca raktaśigruntathaiva ca | kośātakīṃ kambalākhyāṃ strībhirbhuktāvaśiṣṭakam || ityādi varjanīyam || p. 123) na doṣo mātṛkalpāsu paralokapradīpakaḥ | maheśvaraḥ- śukraśāpātpurādevi surāpānaṃ na duṣyati | śvetaketoḥ purā śāpāt paradārā na duṣyati || aśokavanikāmadhye śiṃśupāmūlamāśritām | dadarśa hanumāṃstatra nirānandāṃ rupasvinīm || sītādarśanamākarṇya vītaśoko bhaṣyati | lakṣmīstasya gṛhe nityamanapāyā bhaviṣyati || putravṛddhirjñānavṛddhirdhanavṛddhistathaiva ca | gṛhārāmakalatrāṇāṃ nityaṃ vṛddhirbhaviṣyati || niśātṛtīye madapūrṇadṛṣṭiḥ sītāṃ smaranyauvanamanvitassaḥ | anantadīpaprabhayā prakāśayan samāyayā śokavanasthalīṃ tataḥ || aśokaparṇe maśaka pramāṇaḥ sītānduruktāṃ paribhatsyamānām | virāvaṇaṃ rāvaṇa mātatāyinaṃ provāca sādhvī vṛtamārgadarśinī || natvāṃ kurmi daśagrīva bhasma bhasmārhatejasā | tapaḥ kṣayādyaśohāvermatpatessahyate mayā || p. 124) umā- sītāyā grahaṇaṃ nityaṃ durukti kathanaṃ tathā | sītā tarjitavākyena saṃśayo jāyate mama || pativratāyā niśvāso vīkṣaṇaṃ kopasaṃyutam | abhrūṇāṃ caiva patanaṃ kulandahati vahnivat || citā dhūmākulapathā gṛdhramaṇḍalamaṇḍitā | hatanāthā hatajanā śmaśānasadṛśī bhavet || iti śaptaṃ bhūsutayā iyaṃ sā duḥkhinī katham | maheśvaraḥ- rāme viraladantatvaṃ lakṣmaṇe pādakiṅkiṇī | sītāyā bhinnaromāṇi tasmātkleśasahiṣṇutā || atretihāsaṃ vakṣyāmi śṛṇu śailasute priye | purā rāthantare kalpe vartamāne kalau yuge || kalpāsukhadhārthāya gate mayi śucismite | andhako nāma daityendro brahmadattavaro balī || brahmāṇaṃ vajriṇaṃ jitvā cakrapāṇimanantaram | govardhanaṃ girivaraṃ prāptavāñjayakāṃkṣayā || śailādinā samajani janyamanyonyamulbhaṇam | triśūlakṣatagātrebhya andhakā bahavo bhavan || tatra tatrāpi bahavaḥ andhakākāra varcayaḥ | p. 125) samutpannāstu taiḥ pūrṇaṃ trailokyaṃ sacarācaram | parāṅmukho bhavannandī śivasyāntaḥ puraṃ gataḥ || tvadgṛhe śemuṣīṃ kṛtvā tvāndhyāyan tripureśvarīm | tvadrakṣaṇārthaṃ nirdoṣo viṣṇurmāyāvināṃ varaḥ || abhyarṇamāgataṃ jñātvā aparṇe sṛjakāminīḥ | devyo visṛṣṭā deveśi tvadrūpiṇyo varānane || tāsvekāṃ parijagrāha mṛḍānīśaṅkayā kila | vinirgate virūpāsā viṣṇumāyāvaśādabhūt || punaranyāṃ ca sāpyevaṃ punaranyā ca sāpyabhūt | evaṃ kāle bahugate devī krodhavaśaṃgatā || navadvārāndurādharṣānnityapuṣṭāṃ karīṣiṇīm | pīyūṣaparighāṃ divyāṃ divyasaṃskārasaṃskṛtām || sraṣṭādhiṣṭhāya nagarī sraṣṭā devyā mahābalāḥ | nityā ca nityaklinnā ca bhāruṇḍā vahnivāsinī || madasruvāyā yoginyo vaśinyādyadyāśśucismitāḥ | tāssarvā bhakṣayāmāsurdaityānantakavasthitān || nityaklinnā ca sahasā jaṭhare rākṣasarṣabham | kalpaṃ babhāra kalpānte jīrṇobhūdrākṣasarṣabhaḥ || tadvaddevyā rāmadevyāḥ pratibimbasamutthitā | nīlā vedavatī jātā sā jātā janakātmajā || p. 126) lokasaṃrakṣaṇārthāya sodvā tiṣṭhati śobhane | nirgate rākṣasendre tu rākṣasyaḥ krodhamūrchitāḥ || bhartsanārthāya tāṃ sītāṃ pṛthagvācamudīrayan | tṛṇavadbhāsitaṃ tāsāṃ gaṇayāmāsa jānakī || svapnādhyāyamupāśrutya dusvapnannaśyati dhruvam | rājā daśaratho nāma rathakuñjaravājimān || sītā saṃbhāṣaṇaṃ cāpi rāmalakṣmaṇasaṃśanam | śrīrāmamudrādānaṃ ca ye śṛṇvantyādareṇa tu || nirjitya śatrūnsaṅgrāme sthiraṃ rājyaṃ vrajanti te | abhijñānaṃ dadāmi tvāṃ yena jñāsyati rāghavaḥ || matsakāśādanuprāptaṃ citrakaṃ gairikeṇa me | palālañcandanañcāpi karaṭākṣinibarhaṇam || darśanaṃ śvaśurasyāpi matkāṃkṣāṃ lakṣmaṇasya tu | praviśya daṇḍakāraṇyaṃ śarabhaṅganirīkṣaṇam || sutīkṣṇe nābhyanujñātastīrthāṭanadhiyābhuvaḥ | maṇḍalaṃ paricakrāma rāghavassahasītayā || gaṅgāṃ mandākinīṃ caiva citrakūṭagiriṃ tathā | sītākūpaṃ sadācoṣṇaṃ haridrāsārameva ca || revāṃ godāvarīṃ caiva virūpākṣaṃ maheśvaram | śrīśailaṃ nārasiṃhañca ahovalamanuttamam || p. 127) śrīveṅkaṭaṃ kālahastiṃ kāñcyāṃ hastigirīśvaram | kāmākṣīṃ cūtanilayāṃ śoṇādriṃ vāmanaṃ tathā || śrīmuṣṇaṃ puṇḍarīkaṃ ca vaidyanāthamanuttamam | śvetāraṇyaṃ mayūrākhyaṃ kāveryā uttare taṭe || pīyūṣakalaśaṃ caiva tathā nāgacatuṣṭaye | pheravākhyanadītīre svardhunītīra eva ca || śaktiśokāśvakavane sundarī śrīnivāsake | kuṃbhaghoṇe sāranāmni śivaliṅgaṃ yathāvidhi || pañcāśataṃ mahāliṅgaṃ kāveryāḥ puṇyarodhasi | mahāliṅgaṃ pratiṣṭhāpya pūjayāmāsa rāghavaḥ || nārāyaṇagiriṃ gatvā subrahmaṇyamanuttamam | kollāpure mahādurgā nāsikāyāṃ tryambakam || godāvaryāṃ raghupatissiṃhasthe devamantriṇi | snātvā santarpya devān tatra śrāddhamakalpayat || svayaṃ daśarathastatra bhuktavāṃchrāddhabhojanam | ṣaṣṭirvarṇasahasrāṇi bhāgīrathyāvagāhanam || sakṛdgodāvarīsnānaṃ sihmasthe ca vṛhaspatau | śaktikṣetragataṃ rāmaṃ provāca bharatānujaḥ || madīyaṃ triṇataṃ rāma gṛhnīṣva saśaraṃ bhavān | labdhvābhijñānamatulaṃ hatvā rākṣasapuṃgavān || p. 128) dagdhvā laṅkāpurīṃ tatra dṛṣṭvā rāvaṇamādarāt | vānarendrairmadhuvanaṃ bhuṅktā rāghavamāyayau || dṛṣṭvā devī mayā mātā akṣatā niyamasthitā | iti mārutivākyena prīto raghupatirbhṛśam || sarvasvabhūtaṃ gṛhṇīṣva pariṣvaṅgo mayā kṛtaḥ | varaṃ dadāmi piṅgākṣa sarvakāryakaro bhavān || tvanmantrajāpināṃ nityaṃ tvannāmasmṛtikāriṇām | tvadarcāpūjakānāṃ ca janānāṃ niyatātmanām || matkathopasthitiryāvadyāvat parvatasaṃsthitiḥ | yāvaccandraśca sūryaśca tāvattvaṃ sukhito bhava || yatra yatra raghunāthakīrtanaṃ tatra tatra kṛtamastakāñjalim | vāṣpavāriparipūrṇalocanaṃ mārutiṃ namana rākṣasāntakam || mocāvane tapastaptvā suciraṃ brahmacintakaḥ | paścāccaturmukho bhūtvā sṛṣṭvā lokānyathā vidhi || tvallokavāsibhissākaṃ matsvarūpamupeṣyasi | iti datvā varaṃ rāmo māruteḥ kāryagauravāt || prasthānaṃ rocayāmāsa rāvaṇasya vadhāya vai | śrutvā tu pañcamaṃ kāṇḍaṃ hanūmādvijayāṃkitam || añjaneya prasādena brahmalokaṃ sa gacchati || iti śrīmadumā saṃhitāyāṃ sundarakāṇḍakathā śravaṇaphala mahimānuvarṇanaṃ nāmaikādaśodhyāyaḥ || śrīrāmaśśaraṇaṃ mama || atha dvādaśodhyāyaḥ || maheśvaraḥ- yuddhakāṇḍasya māhātmyaṃ pravakṣyāmi śubhānane | śrutvā hanūmato vākyaṃ yathāvadanubhāṣitam || rāmaḥ prītisamāyukto vākyamuttaramabravīt | sītāvṛttāntasantuṣṭo rāmo mārutimādarāt || abravīnmama bhaktānāmagraṇīrbhava mārute | prapattiṃ pañcadhā prāpya dehānte muktimeṣyasi || lāñchanañcordhva puṇṭraṃ ca madarcāpūjanaṃ tathā | madbhaktapūjanaṃ cāpi gurau bhaktistathaiva ca || devālayakṛtiñcaiva madbhaktānnasya bhakṣaṇam | tulasī bhakṣaṇaṃ nityaṃ sālagrāmodakāśanam || rāmāyaṇādipaṭhanaṃ tasya pūjanameva ca | abhakṣyāṇāṃ parityāgo vaiṣṇavānāṃ tu sevanam || na śūdrā bhagavadbhaktā viprā bhāgavatāssmṛtāḥ | sarvavarṇeṣu te śūdrā ye hyabhaktā janārdane || sarvadharmānparityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja | sarvapāpādvimucyante tvāmuddhariṣyāmi saṃsṛteḥ || p. 130) abhakṣyāṇi vadāmyadya paryuṣitaṃ laśunaṃ tathā | alābugranjanañcaiva śigrukadvitayantathā || kūśmāṇḍadvitayaṃ caiva alābudvitayantathā | kandañca raktakandaṃ ca bṛhatīcaiva jātrakam || āśvayujyāṃ paṭolī ca niṣpāvaṃ kārtite tathā | aṣṭamyāṃ nālikerañca tṛtīyā bhānuvāsare || ekādaśyāmahorātraṃ naiva bhojanamācaret | viśeṣaṃ mama mantrāṇāṃ pravartaka nivartakaḥ || bhavānsarvayuge bhūyānmatkūpā paripūritaḥ | rāmaprasthānamākarṇya pātakā dehapañcajarāt || naśyanti tatkṣaṇādeva siṃhastā mṛgā iva | vāhi vātayataḥ kāntā tāṃ dṛṣṭvā māmapi spṛśa || ityādi śravaṇādrāmadarśanādgata kilviṣāḥ | rāmasandarśanādeva utpanna brahmavedanāḥ || parābhavātparādanyānnahi syuriha va vānarāḥ | darśayanmānuṣīṃ līlā maraudītkāmiva prabhuḥ || laṅkādāhe puṣpakāgre viṣṇupadyāmavasthinaḥ | rāvaṇaḥ punarāgamya mayaṃ dānava sattamam || āhūya viśvakarmāṇaṃ kārayāmāsa pattanam | triṃśadyojana vistāraṃ catvāriṃśatamāyatam || p. 131) raupya prākārasaṃpannaṃ durvarṇa racitaṃ tathā | aṣṭāpadamayāścāpi prākārā bahuvistṛtāḥ || nānā yantreṇa sahitāṃ nānāṭṭālakaśobhitām | nānāgopurasaṃkīrṇāṃ nānātoraṇa maṇḍitām || jājvalyamāna viśikhāṃ kṛtākṛta gṛhāntarām | agādhāśśakunākīrṇāḥ parighā mīnasevitāḥ || saṅkramā vipulāstatra upadvāriṣu bhūriśaḥ | dvāre dvāre rākṣasānāṃ koṭi koṭi niveśitāḥ || atha hemasabhāmadhye vasannrākṣasapuṃgavaḥ | āhūya mantriṇassarvānmantraṃ samupacakrame || sītāyāḥ padavīṃ rāmo mārgamāṇo vanālayaiḥ | saha sindhupatestīre mūlanna chettumāgataḥ || tatropāyañca paśyadhvaṃ yena śreyo gamiṣyatha | rājānaṃ rakṣasāṃ madhye mālyavān prāha pūrvavit || śṛṇu rājanpravakṣyāmi sarveṣāṃ śobhanāya vai | purā devayuge śaṃbhuḥ kailāsācarumūrdhani || vasatyaparṇayā devo viśveśo viśvabhāvanaḥ | ṣaṅkupādassamāgamya tvarāyuktaśśivapriyaḥ || pañca saptativarṣāṇāṃ kāloyaṃ samupasthitaḥ | anujñāṃ kurumatpīḍāṃ darśane lokahetave || p. 132) ityuktaḥ pārvatīnāthaḥ chāyāsūnumakalmaṣam | madanyeṣāṃ bhavetpīḍā tvatpīḍāsaṃbhavo'sti vai || punardaṇḍaṃ pradāsyāmi mudrāṃ muṣmākameva ca | bhavānsatyanna gacchet syādvelāmambudhi sa tyajet || ityukto dhūrjaṭissiddhaveṣeṇādigate jale | mamajja śaninā dṛṣṭaḥ pañcasaptati vatsarān || sarvathā rakṣa bhagavan gaurīṃ garuḍavāhana | iti sandiśya bhūteśo ramākāntaṃ jagadgurum || etasminnantare daityo vakaḥ kalpāntajīvanaḥ | labdhvā varaṃ padmayonessakāśāllokapūjitāt || trilokavijaye yatnamāsthāya prasthito gṛhāt | indrādīnprathamaṃ jitvā brahmāṇaṃ viṣṇumeva ca || śaṅkarasya jayārthī saḥ kailāsaṃ samapadyata | pramathānprathamaṃ jitvā bhavānyā bhavanaṃ bakaḥ || prāpya strīvanamādātumupakrāmata vegataḥ | devīṃ gṛhītukāmantaṃ dṛṣṭvā cakradharo hariḥ || devī svarāpā asṛjadyauvataṃ mohanāya vai | tāssarvā api jagrāha devī budhyā bakosuraḥ || tāssarvā mohayāmāsurasuraṃ bakanāmakam | nātra devīti niścitya śarvāṇi grahaṇonmukhaḥ || p. 133) bhadrakālī pariṇatā sahasrabhujamaṇḍitā | vīkṣaṇenaiva saṃhṛtya trailokyaṃ sacarācaram || vīkṣaṇe naiva sasṛje śarvāṇī savamaṅgalā | bakaṃ vinā kṛtsnalokamasṛjaścchaṃkara priyā || tadvajjanakajā rāja lokānāṃ prabhavāpyaye | śaktā tasmādimāṃ muñca rāmaṃ śaraṇamābraja || vibhīṣaṇokta śravaṇāddharmābhyāṃ saphalaṃ labhet | dhiktvāṃ pāpasamācāramityādi śravaṇena tu || dharmatyāga samudbhūtānmucyate pātakānnaraḥ | kṣaṇāccaturbhissahito rākṣasendrairakalmaṣaiḥ || rāmapādaṃ samuddiśya jagāmottara rodhasi | vibhīṣaṇaḥ parigrāhya āhosvidaparigrahaḥ || etasminnantare vārdheruddhoṣaṃ vīkṣya rāghavaḥ | varayāmāsa sahasā vāridhiṃ vegavattaram || adyāpi stabdhasalilo dṛśyate daśayojanam | dṛśyate rāmavākyena loke viśvāsasūcakam || vibhīṣaṇaparīkṣāyā śravaṇānmananaṃ bhavet | vibhīṣaṇo vā sugrīvo yadi vā rāvaṇassvayam || ānayainaṃ hariśreṣṭha dattamasyābhayaṃ mayā | sakṛdeva prapannāya tavāsmīti ca yācake || p. 134) abhayaṃ sarvabhūtebhyo dadāmyetadvratammama | pravṛttirdvividhā proktā mārjārī caiva vānarī || jñānābhyāsavatāmo turvānarī bhāktameva ca | pādyamaṅguliviccheda uro vinyastamakṣaram || tannāmakaraṇaṃ caiva dāsyametaccatuṣṭayam | aṅkitaṃ śaṅkhacakrāyai rūrdhva puṇṭrasya dhāraṇam || gurau bhakti samāveśaḥ prapannānāntu lakṣaṇam | aṣṭākṣaraṃ mahāmantraṃ sadgurupratipāditam || ye japanti sadā bhaktyā te prapatamāsmṛtāḥ | nindāstutī same eṣāṃ samavuddhiḥ parā api || vyarthāhaṃkāra rāhityaṃ prapannasya ca lakṣaṇam | pārāyaṇaṃ ye kurvanti śrīmadrāmāyaṇasya tu || punarvasudine pūjāṃ prapanneṣvadhikā matā | jñānāgnissarvakarmāṇi yathā bhasma karoti vai || tadvadbhaktyagninā pāpaṃ naśyatyeva na saṃśayaḥ | tasmādgrāhyo rākṣasebhya abhiṣicya ca sarvathā || setumārabdhavānrāmaḥ abhiṣicya vibhīṣaṇam | pūrvaṃ vedavane seturbhagnassaṅganraraṃhasā || durgādevyāstu nagare dvitīyasseturucyate | timirivālibhissatvaiḥ pīḍitā harisattamāḥ ||? p. 135) tṛtīyo rāmasetussyādgandhamādana mastare | sarvalokaśaraṇyo'pi rāmo mānuṣalīlayā || śiṣye darbhāstṛtabhūmau sarinnātha prasādakaḥ | rāmo nadanadī nāthavākyāddakṣiṇasāgare || nalena kārayāmāsa setuṃ saṃsāratārakam | kadāciddhanuṣā setuṃ kadāciddviśikhena tu || dārvādinā kadācittu kalpe kalpe vyavasthitaḥ | dvau samudreti vedo'pi setuṣāma tathaiva ca || anādi setustavanaṃ trayībhiranugīyate | brahmahatyā surāpānaṃ svarṇasteyastathaiva ca || gurvaṅganābhigamanantatsaṃsargatvameva ca | darśanādrāma setostu sarve naśyanti pātakāḥ || brahmahatyā samānāni pravadāmi śucismite | vedakrayaṃ brahmanindā devatācalanaṃ tathā || brahmahatyāsamāḥ prāhū-ṛṣayo vedadarśinaḥ | gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca brahmahatyāsamaṃ smṛtam || śūdreṇa prekṣitaṃ bhuktvā caṇḍāla prekṣitaṃ tathā | puṣpiṇyā abhyanujñātaṃ brahmahatyā samaṃ viduḥ || maṇikāñcanamuktānāṃ pravālaharaṇaṃ tathā | suvarṇasteya sadṛśaṃ prāhurvedavido janāḥ || p. 136) rajasvalāmukhāghrāṇaṃ kārutīrtha niṣevaṇam | surāpānasamaṃ prāhurvedāntapariniṣṭhitāḥ || ātreyī gamanaṃ caiva yajñapatnī niṣevaṇam | bhrātustrīgamanaṃ caiva gurutalpasamaṃ smṛtam || sarvadoha prahāṇaṃ ye vañchanti śraddhayānvitaḥ | setau snānaṃ dhanuṣkoṭyāṃ kurvantyagha nivṛttaye || setunā sāgaraṃ tīrtvā ariṣṭācala mastake | rāmassukhaṃ vānarāṇāṃ skandhāvāramakalpayat || agastyādyāssamāgamya rāmaṃ ratnamaye śubhe | pīṭhe niveśya cakruste vijayāyābhiṣecanam || ṛgbrāhmaṇoktairvividhairlaṅkāyāṃ lakṣmaṇāgrajaḥ | rāmābhiṣeka śravaṇāddhanavānputravānbhavet || pārthivo vijayī bhūyācchrutvā rāmābhiṣecanam | vānarānrāghavaḥ prāha dāhena paripīḍitān || samudratīre sarvatra khanyatāṃ jalasiddhaye | yatra vānarasañcārastatrāsannamṛtā iva || rāmassuvelaśikharaṃ rākāyā madhyarohata | rāmo laṅkāṃ samudvīkṣya patāka dhvajamālinīm || caityaprāsādaśikhare dṛṣṭvā rākṣasapuṅgavam | trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ bhrājamānaṃ svatejasā || p. 137) trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ viṣṇucakragatavraṇam | airāvata viṣāṇāgraiḥ kiṇīkṛta bhujāntaram || rāmaśśareṇa ciccheda chatrāṇāmayutaṃ kṣaṇāt | śrutvā sugrīva vijayaṃ trailokya vijayaṃ bhavet || kāmakrodhau lobhamohau madaṃ mātsaryameva ca | asūyāstena paiśunye ḍaṃbhohaṃkṛtireva ca || kadāhaśca bubhukṣā ca nindāmauḍhya parābhavau | alakṣmīḥ kālakarṇī ca rāgadveṣāśubhāstathā || anācāraśrutidveṣa brahmadveṣāśubhāstathā | ajñāna rūpaṃ rājānaṃ rāvaṇaṃ samupāśritāḥ || śāntiḥ kṣāntistitikṣā ca anasūyā tathaiva ca | akrodho hiṃsanaṃ lābho dānaṃ vijñānameva ca || aḍaṃbhamanasūyā ca apaiśunyaṃ tathaiva ca | śraddhā ahiṃsanañcaiva brāhmaṇānāṃ ca pūjanam || agnihotrādidharmāśca śraddhābhaktistathaiva ca | jñānapakṣāssamākhyātā rāmo nandamayo yataḥ || tasmāttatpakṣamutsṛjya dharmarūpo vibhīṣaṇaḥ | parabrahmamayaṃ rāmamāśritya sukhamāptavān || agnihotrāśca vedāśca rākṣasānāṃ gṛhe gṛhe | dayā satyaṃ ca śaucaṃ ca rākṣasānāṃ na vidyate || p. 138) vaijñānināṃ harīṇāṃ ca mohinā rakṣasāmapi | prathamādiṣu tithiṣu pravṛtto janya uttamaḥ || pakṣe dve brahmaṇā sṛṣṭe dharmādharma maye śubhe | surāṇāṃ dharmapakṣassyādadharmohyāsuro mataḥ || adharmasya kṣayo yatra tadākṛtayugo bhavet | bhaveddharmassya nāśaścettadā tiṣyaḥ pravartate || nāgabrahmāstrayorbandhamanubhūtammahātmanoḥ | varadānaṃ mānayantau padmayonerjagadguroḥ || dhūmrākṣādyā niśicarā adharma pratibimbakāḥ | hanūmatpramukhairvīrairvṛṣarūpairniṣūditāḥ || rāmasāyakanirbhinnā rākṣasāḥ pāpavarjitāḥ | ye hatā lakṣmaṇenaiva sāyujyaṃ prāpyadurlabham || modante śaṅkhacakreṇa śārṅgeṇa gadayojvalāḥ | bhaktyā kecidgatāssvargaṃ keciddveṣeṇa kutracit || maitreṇa svāmibhāvena sambandhātkarmayogataḥ | jñānena tapasā caiva hananādviṣṇuhastataḥ || adhikāravatāṃ muktistāvannāstyeva kutracit | kuṃbhakarṇasya nidhanaṃ śrutvā sadguruvaktrataḥ || kuṃbhīpākagatān sarvānuttārayati pūrvikān | rāvaṇernidhanaṃ śrutvā lakṣmaṇātprītipūrvakam || p. 139) svargasthāḥ pitarassarve viṣṇumandiragāminaḥ | daśaśīrṣāśśataśirāssahastrāyutamaulinaḥ || tāvaddhastāddhatā maulā rāmeṇa raṇamūrdhani | rathānāṃ daśakoṭi syādgajānāṃ koṭi ṣoḍaśa || koṭi koṭi padātīnāṃ gandharvāṇāṃ trayodaśa | rākṣasā rāmanihatā kṣaṇārdhena raṇakṣitau || viṣṇuloke virājante śaṅkhacakrāṃkitā kṣaṇāt | śaṅkhaṃ kapālaṃ karakañca pāṇau dhṛtvāridaṇḍañca pinākamādyam | ekaṃ catuḥ pañcakaśīrṣayukta maulaṃ balaṃ hatavānsakṣaṇena || gaganaṃ gaganākāraṃ sāgarassāgaropamaḥ || rāmarāvaṇayoryuddhaṃ rāmarāvaṇayoriva | pradhānaṃ rākṣasendrasya rāghavendrasya cobhayoḥ || śrutvā naraḥ pāpa bṛndānmucyate janmakoṭibhiḥ | āditya hṛdayaṃ nityaṃ japetprekṣya divākaram || triḥ prakāraṃ śarīrānte śivamandirago bhavet | chinnāni daśaśīrṣāṇi kuṇḍalādyāni saṃyuge || ekottaraśataṃ vāraṃ sahasrottarato daśa | tāni tānya bhavasya vedhaso varagauravāt || p. 140) brhmāstraṃ yojayāmāsa mātalervākyagauravāt | vibheda hṛdayantasya papāta ca mamāra ca || chinnānāṃ punarutpattirbrahmaṇo varadānikā | hṛdayasya vibhedena maraṇaṃ brahmanirmitam || abhedyakavacaṃ dhatte rāvaṇo hṛdayasya tu | naptāraṃ brahmaṇo rāmo hatvā lokasya guptaye || setau tīrthaṃ dhanuṣkoṭyāṃ kṛtavānpāpaśāntaye | vibhīṣaṇādyāssu hṛdo hatāmitraṃ raghūttamam | vidhivatpūjayāmāsuḥ pādyārghyāsana vandanaiḥ || rāvaṇāntakamāvṛtya bṛndārakagaṇā divi | tatra maulau raghuvaraṃ daśaśīrṣaripuṃ raṇe || vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi sāntānika samudbhavaiḥ | nidhāya bāhuṃ triṇatasya koṭyā māyodhanodbhūtarajokṣitāṅgam | jaṭāñcitaṃ phullamukhāravindaṃ paśyanti rāmaṃ kṛtapuṇyapuñjāḥ || mitraissametaṃ hataśatrusāgaraṃ kṛpākaraṃ śyāmaladehakāntam | kodaṇḍadīkṣāgurumādareṇa bhajanti ye dhanyatamā dharaṇyām || p. 141) jaṭādharaṃ phullamanojñahāsaṃ saumitriṇā sevitavāma bhāgam | śarāsanaṃ bāṇavaraṃ ca haste vibhrāmādyaṃ gurumānato'smi || praśāntapīḍābahulā nirmalā abhavandiśaḥ | nāgakanyā nāgalokamapsarāssvargamandiram || tumburarvṛṣanikaṭaṃ nāradassañcariṣṇutām | hāhā hūhū mukhāssarve kubera bhavanaṃ gatāḥ || gārhapatyaṃ gato vahnirvaruṇo gānmaṇīvatam | vāyurvāyugṛhaṃ somassvasthānaṃ pratyapadyata || bhānusvābhānorvistaraṃ hayānāṃ viśramaṃ tathā | jyotiṣāñcaiva sañcāro madhyāhne viśramo bhavet || śrutvā vānarasatkāraṃ sītāvāsimareḥ pure | achinnamodasaṃyuktammodante divi devavat || puṣpakāgraṃ samāruhya sītayā saharāghavaḥ | vānarai rākṣasaistasmārdukkurān prapyapadyata || atrapūrvaṃ mahādevaḥ prasādamakarodvibhuḥ | sandhyānaṭaḥ purākalpe mayasamyagabhiṣṭunaḥ || vānarāntārayāmāsa pinākena kapālaṃ bhṛt | vānarāntārayāmāsa pinākaprabhave kvacit || pūrṇe caturdaśe varṣe pañcamyāṃ raghunandanaṃ | bharadvājāśramaṃ prāpya vavande niyato munim || p. 142) ityādi śravaṇānnṝṇāṃ yāvatpaṭṭābhiṣecanam | sarvakāryāṇi sidhyanti pāparāśiḥ praṇaśyati || putravṛddhirdhānyavṛddhirdhanavṛddhistathaiva ca | āntaṃ rāmāyaṇaṃ vindatyeva na saṃśayaḥ || sāketanagaraṃ rāma bhadro bhadrāsane sthitaḥ | ṛṣibhissarvatatvajñairbhātṛbhirmantribhistathā || pauraissāmantarājanyai rākṣasairvānaraistathā | abhiṣiktaśriyā juṣṭaḥ śvetachatra virājitaḥ || anarghamuktābharaṇastaptahāṭakamaṇḍitaḥ | pītāmbaradharassragvī divyagandhena carcitaḥ || aṅgadī kuṇḍalīrāmaḥ sītayā sevitassadā | prabhañjanasutastasya apādāna pravartakaḥ || nyāyena kārayāmāsa rājyasya paripālanam | prātaḥ kāle samutthāya sarakhāṃ kṛtamajjanaḥ || bhasmāvakuṇṭhito rāmo lasatphālordhvapuṇṭrakaḥ | darpaṇādīnsamudvīkṣya sandhyākarma samāpya ca || śrīraṅgaśāyinaṃ devaṃ samabhyarcya yathāvidhi | śaṅkhakālahanirghoṣairbherīpaṭahanissvanaiḥ || puraskṛtya yayau rāmo mandiraṃ sarayūtayat | tūṣṭavarāghavasyāgre sūtamāgadhavandinaḥ || p. 143) ayodhyādhipatī rāmo daśakandharakhaṇḍanaḥ | sarvatantrapratiṣṭhātā sarvācāra pravartakaḥ || iti kāhalanādena sarvānānandayan prabhuḥ | nityaṃ cacāra bhagavān yogidhyayo maheśvaraḥ || hutvā vaitānikānagnīnsuvarṇaṃ koṭisaṃkhyakam | pauṣṭhauhīnāṃ sahasrañca nityadānaṃ prakīrtitam || daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca | rāmo rājyamupāsitvā brahmalokaṃ gamiṣyati || anekakoṭiliṅgāni śaivānāṃ vidhipūrvakam | pratiṣṭhāṃ kṛtavānrāmo lokasantānahetave || rāghaveṇābhyanujñātaṃ rājanyakamaninditam | * * * tānsamuddiśya gatā rāghavacintakāḥ || uṣitvā vatsaraṃ sarve rākṣasā vānarāstathā | anujñātā rāghaveṇa * * prāpto vibhīṣaṇaḥ || madhyāhne viṣṇupūjārthaṃ kāveryā madhyato harim | nidhāya vidhivatsnānaṃ nityaṃ sarvaṃ samāpya || * * ṣāmadhyagaṃ viṣṇuṃ pūjayāmāsa bhaktitaḥ | tasminkṣaṇe pariṇataṃ vimānaṃ praṇavākṛti || vimānaṃ praṇavākāraṃ vedaśṛṅgaṃ ma * dbhutam | śrīraṅgaśāyī bhagavān praṇatārtha prakāśakaḥ || p. 144) raṅgaṃ raṅgamiti brūyātkṣudha prasskhalādiṣu | tasya doṣāḥ praṇasyanti āyurvṛddhirbhaviṣyati || deśāntaragato vāpi dvīpāntaragato'pi vā | śrīraṅgābhimukho bhūtvā praṇipatya na sīdati || raṅgamuddhartukāmasya rāvaṇāvarajasya ca | āpātālaṃ praviṣṭasya tolate nābhavabdalam || vibhīṣaṇa mahāprājña mā viṣādaṃ kuru prabho | sahyajānūpadeśoyaṃ vaikuṇṭhādadhikaṃ priyam || ramaṇīyoyamatulo nadyormadhye vibhīṣaṇa | kāveryā vimale kaccha yathā vaikuṇṭhamandire || icchāmi vastumatraiva sarveṣāṃ mokṣadassukham | śrīraṅgadarśanātsarve krimīkīṭapataṅgamāḥ || manujāstiryagāścāpi mokṣagā rāvaṇānuja | ikṣvākuṇā prārthitosmi purā vaikuṇṭhamandirāt || ayodhyāmavasaṃ pūrvaṃ rāghavaiḥ parisevitaḥ | tvayāpi sevito nityaṃ vasāmyākalpamatravai || laṅkāstho rākṣasaśreṣṭha rākāyā māsi mādhave | sahyajāyā jale snātvā śrīraṅganilayaṃ harim || vaiśākhyāmāmraphalakaṃ payopetannivedayet | tena vatsarapūjāyāḥ phalaṃ prāpnu hi rākṣasa || vibhīṣaṇo rākṣasendro vaiśākhyāṃ raṅgamandire | pūjayatyaniśaṃ devi saṃvatsaraphalāptaye || raṅgadhāmne rākṣasendro mandiraṃ viśvakarmaṇā | kārayāmāsa vidhivatsaptaprākāraśobhitam || candrapuṣkaraṇītīre śrīdevīṃ śrītaroradhaḥ | saṃpūjya hariṇādiṣṭo laṅkāṃ prāpya vibhīṣaṇaḥ || snātvā kaverajātoye dṛṣṭvā śrīraṃgaśāyinam | mokṣalakṣmī pariṇatā muktāsyuramarā iva || nyāyena kārayāmāsa rājyasya paripālanam | prachannā sañcarantyeva mānuṣā iva rākṣasāḥ || kāle varṣati parjanyaḥ kāle sasyāni * * * | rāṣṭrāni ca supuṣṭāni khanibhiśśobhitāni vai || durbhikṣāvagṛhairmuktā dasyupīḍāvivarjitāḥ | śṛṇvanrāmāyaṇaṃ bhaktyā yaḥ pādaṃ padameva vā || sa yāti brahmaṇassthānaṃ brahmaṇā pūjyate sadā | yaḥ karṇāñjali saṃpuṭairaharahaḥ samyak pibantyādarāt || vālmīkervadanāravindagalitaṃ rāmāyaṇākhyaṃ madhu | janmavyādhijarāvipattimaraṇairatyantasopadravaṃ || p. 146) saṃsāraṃ savihāya gacchāti pumānviṣṇoḥ padaṃ śāśvatam | sakṛdrāmāyaṇaṃ śrutvā putrabāndhanavābhavet || striyo rajasvalāḥ śrutvā putrānsūyuranuttamān | rāmāyaṇaṃ vadedyastu tasya dehe ramāpatiḥ || vāci brahmā maheśohaṃ hṛdaye nivasāmyaham | tasyākṣīṇi raviścandaromakūpeṣṭha devatāḥ || vaktā prāṅmukha āsīta śrotācottaradiṅmukhāḥ | mārutiṃ puratassthāpya pūjayetpratyahaṃ dvijaḥ || yathāśakti dvijānbhojya bhakṣyaṃ vyañjanasaṃyutam | tāmbūladānaṃ sarveṣāṃ śrotṛṇāṃ parikalpayet || natvā natvā dvijānrājā śṛṇuyādvipravākyataḥ | asya śrīrāmāyaṇa mahāmantrasya vālmīki ṛṣiḥ | anuṣṭupchandaḥ | śrīrāmo devatā | haṃ bījam | saḥ śaktiḥ | buddhirbījam | jīvaśśaktiḥ | ilā bījam | piṅgalāśaktiḥ | suṣumnānāḍimadhyavartī sarasvatī kīlakam | śrīrāmacandra prasādasidhyarthe jape viniyogaḥ | oṃ dharmātmannaṃ guṣṭhābhyānnamaḥ | satyasandhaśca tarjanībhyāṃ namaḥ | rāmo madhyamābhyāṃ namaḥ | dāśarathiḥ anāmikābhyāṃ namaḥ | pauruṣecāpratidvandvaḥ kaniṣṭhikābhyāṃ namaḥ | śarainaṃ jahi rāvaṇiṃ karatalakarapṛṣṭhābhyāṃ namaḥ | evaṃ hṛdayādinyāsaḥ | p. 147) dhyānam sahasrā * * saṃkāśaṃ sarvaśatrunibarhaṇam | rāmaṃ śaktimayaṃ dhyāyedrāghavaṃ rāmasāyakam || dharmātmā satyasandhaśca rāmo dāśarathiryadi | pauruṣecāprati dvandvaḥ śarainañjahirāvaṇim || daśakṛtvo japenmantraṃ paścādrāmāyaṇaṃ caret | rāmacandraprasāsena * * * * * * * * * * * * * * * * * * || * * * * * * * * * * śoḥ * * * yaḥ | śrīrāmaśśaraṇaṃ mama hariḥ om * * śrīgurubhyo namaḥ (śrīsāmbasa) * * granthākṣarālaṃkṛta tālapatrakośaṃ dṛṣṭvā likhitamidam aḍaiyārlaibrarītaḥ naṭarājaśarmaṇā || ########### END OF FILE #######