#################################################### MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00347 Uniform title: vijñānabhairava with commentary Kaumadi Commentator : ānandabhaṭṭa Editor : Pandit Mukunda Rama Shastri Description: KSTS Series volume 9 Notes: Data entered by the staff of Muktabodha under the supervision of Mark S. G. Dyczkowski. Revision 0: June 26, 2016 Publisher : Kashmir Series of Texts and Studies Publication year : 1936 Publication city : Jammu and Kashmir State Publication country : India #################################################### oṃ namaścidbhairavātmane śaṃkarāya atha vijñānabhairavaḥ śrīmadbhaṭṭānandaviracitavijñānakaumudīṭīkopetaḥ | śrīvidyāṃ śrīkaṇṭhamūrtiṃ maheśaṃ somānandaṃ bhūtirājotpaleśau | kālenāstaṃyātaśivāgamānāṃ proddhṛtyai ye martyaloke'vatīrṇāḥ || 1 || nāmaṃ nāmaṃ tatpadāmbhojareṇuṃ vākkāyāntarvṛttibhirnuttapaṅke | cittādarśe mādṛśā dṛṣṭatattvā- veśāḥ śobhante'niśaṃ satsadaḥsu || 2 || (yugalakam) śrīlakṣmaṇābhinavaguptamukhāṃstrikārtha- tattvānuśāsanamahāmbudhiśītaraśmīn | dhyātvā gurūñjaḍahṛdabjavikāsanodya- dbhāsvatprabhānvitimirīkṛtaviśvamārgān || 3 || śarvānanāmbujaviniḥsṛtadhāraṇānāṃ gūḍhāyane'paravibhānavalokanena | saṃracyate pratipadaṃ skhalatāpi tāvad- vijñānabhairavanaye padadīpikeyam || 4 || (yugalakam) p. 2) tadiha śāstrakṛtsvayaṃ bhairavaḥ nīlapītādivicitrābhirāntaravāhyasvarūpābhiḥ tattadarthakriyābhiḥ svātmānamācchādya tataśca sūryamarīcinikaravat bahirniḥsṛtā bhaktajanā etajjñānamārgadvārā svātmasvarūpopalabdhyā punaḥ praviśantu tadaikyamupayāntu ca iti prayojanamuddiśya svavijñānasphārajñāna-kriyādiśaktidvārā praṣṭṛrūpātmanā āha śrībhairavyuvāca | ityādi śrutaṃ deva mayā sarvaṃ yāmalādiṣu bhāṣitam | trikabhedamaśeṣeṇa sārātsāravibhāgaśaḥ || 1 || adyāpi na nivṛtto me saṃśayaḥ parameśvara | kiṃ rūpaṃ tattvato deva śabdarāśikalātmakam || 2 || kiṃ vā navātmabhedena bhairave bhairavākṛtau | triśirobhedabhinnaṃ vā kiṃ vā śaktitrayātmakam || 3 || nādabindumayaṃ vāpi kiṃ candrārdhanirodhakam | cakrārūḍhamanackaṃ vā kiṃ vā śaktisvarūpakam || 4 || parāparāyāḥ sakalamaparāyāśca vā punaḥ | parāyā yadi tadvatsyātparatvaṃ tadvirudhyate || 5 || nahi varṇavibhedena dehabhedena vā bhavet | paratvaṃ niṣkalatvena sakalatvena vā bhavet || 6 || p. 3) prasādaṃ kuru me nātha niḥśeṣaṃ chindhi saṃśayam | yatra yatkiṃcit yāmalādiṣu śivaśaktisaṃghaṭṭanātmahetuṣu śāstreṣu brahmaviṣṇurudrabhairavākhyayāmaleṣu tadākhyeṣu āgameṣu yatkiṃcit bhavanmukhāt śrutaṃ tadaikyopapattyā śrutapūrvamevāsti darpaṇapratibimbitanyāyena tadanatiriktaṃ tadatiriktaṃ vā āntarataścaikyatayā bāhyataśca trikabhedanaraśaktiśivātmakatayā vā ityanenāsādhāraṇatayā sādhāraṇatayā ca śrutaṃ śrutapūrvamevāsti | idānīmapi mama saṃdeho na nivartate | mama bhairavīsvarūpeṇa māyādiśaktisvarūpe tadāśyānatayā tatsvarūpatādātmyāt mama bhairavīti nāma gīyata ityarthaḥ | tasyā mama na saṃdehanivṛttiḥ - idānīmapi na mama tvadaikyopapattiḥ saṃjāteti bhāvaḥ | svātmabhittisaṃlagnatvena tadullāsādviśvabhatrīṃ viśvamayatvenaiva sarvatra sphuraṇāttaddhiyamāṇā vā saṃsārabhīrūṇāmabhayapradatvena hitakartrī bhiyā saṃsāratrāsena ravatāṃ janitaparāmarśarūpākrandavatāṃ hṛdbhūmau sphurantī vā ityādi niruktanirdiṣṭārthā bhairavī ityucyate | tadetatsarvam praśnottaratattvanirṇayaṃ bhairavībhairavayoḥ sāmarasyātmasaṃghaṭṭayāmalasvarūpapratipādanaṃ ca tantrālokaparātriṃśikādau vitatya proktaṃ nāsmābhiriha vitanyate rahasyataskaratāprasaṅgāt | prakṛtamanusarāmaḥ - tasya cānuttararūpasya kiṃ rūpaṃ tattvataḥ satyataḥ tadeva vadeti bhāvaḥ | tatra kiṃ śabdarāśikalātmakaṃ śabdabrahmātmakaṃ śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati | iti | atha vā akārādi-kṣakārāntaśabdatayā ahamiti svarūpatayā ca vā a kṣa ityātmatayā ceti kiṃ vā navatattvātmatayā navavāmādiśaktisvarūpatayā ca bhairave saccidānandalakṣaṇapūrṇāhaṃ- p. 4) bhāvasvarūpabhūte bhairavākṛtau pañcakṛtyasvabhāvabhūte cittattve vā naraśaktiśivātmanā triśirobhedabhinnaṃ vā tat tattvaṃ mātṛmānameyādivyāpāratrayātmanā vā icchādiśaktitrayavyāpārātmanā ca vā nādabindumayena śivaśaktyātmakaśabdapratyayarūpajñānakriyāśaktyātmanā vā praṇavāṅgāmākhyārdhacandranirodhātmakavyāpāreṇa vā ṣaṭpatrādicakrasthitaṃ kiṃcittattvaṃ kuṇḍalinyākṛtisārdhatrivalayasphuritaṃ vā akārādikṣakārāntacakrārūḍhasvabhāvam ahamiti sphuraṇaṃ vā anackam akārādiṣoḍaśasvararāhityena kakārādikṣakārāntarūpaṃ k kh g gh ṅ ityādi svarūpaṃ vā atha ca oṃ namaḥ śrīvidyāpādukābhyaḥ ityevaṃ svaravyañjanasaṃyuktaṃ rūpam uccāravarjitaṃ niṣkalaṃ rūpam a u m n a maḥ " r ī v i d y ā p ā d u k ā bh yaḥ ityevaṃ rūpaṃ vā tat sarvaṃ vada vā parāyā vācaḥ svarūpaṃ vā aparāyā vācaḥ svarūpaṃ vā parāparāyā vācaḥ svarūpamasti ? svātantryaśaktireva hi parā saiva kramaṃ sraṣṭumicchantī aparā saiva ca kramarūpā satī parāpareti kathitā | tathā ca tantrāloke svātantryaśaktiḥ kramasaṃsisṛkṣā kramātmatā ceti vibhorvibhūtiḥ | tadeva devītrayamantarāstā- manuttaraṃ me prathayatsvarūpam || ityādinā | ityevamaparāyāḥ vā parāparāyāśca svarūpasya tādātmyāt parāyā api yadi tadvadeva syāt paratvaṃ tadivirudhyeta | parāparāparābhedayorbhedopapattyāṃ tatrābhedasvabhāvāt tat paratvaṃ parāsvarūpe virudhyeteti tathā parāparāparāsvarūpayorhi sakalameva vedyarāśipatitaṃ virudhyeta parāyāmiti bhāvaḥ | atra parāyāṃ tadabhe- p. 5) odpapādanāditi viruddhametat na ca brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrādibhedena na ca dehabhedena vā na ca suranaratiryagādīnāṃ nānāśarīraracanayā tatparatvaṃ niṣkalatvena sakalatvena vā bhavet ? - ityevaṃ vākkāyamanasāmekībhāvanayā mama prasādaṃ kuru prasādadṛṣṭiṃ dadasva kimidaṃ kimidamityādibhāvanayā sarvaṃ vihāya ekakoṭisparśanāt paraunmukhyatyāgāt prameyaparihārāt vā pramātṛtattvāhaṃbhāvanayā vā yatkiṃcit pramātṛtattvaṃ tadevopapādayeti bhāvaḥ | yacca mama hṛdi saṃśayaḥ kimayam kimayam kimidaṃ kiṃ vā idam kimanyathā ityādi bhedadaśāpanne nirṇayaṃ vada - ekameva yat pramātṛtattvaṃ svaprakāśaṃ tadeva me darśaya yena darpaṇapratibimbitanyāyena svātmani sarvasyāsyānatiriktatāprasaṅgāt abhedopapattyā ahamiti svarūpaviśrānteḥ sarvamidaṃ matsvarūpamiti nirṇayaḥ syāt | prakarṣeṇāsādanaṃ prasādaḥ bhedāpasaraṇenābhedopapattyā svātmaikyatāpratipādanayuktiṃ viracayeti tātparyam || 1-6 || tadevaṃ svābhinnasvasaṃvidbhairavīrūpeṇānuyuktasya tattvaviṣayāgamasya nirṇāyakapadasthaḥ svayaṃ parameśvaraḥ siddhāntopadeṣṭā bhairava uvāca ityādinā tatra bhairavaśabdārthastadabhinnasvarūpatvena nirdiṣṭabhairavīśabde prāṅnirvāhitaḥ atha ca bhairbhīmādibhiravati iti bhairavaḥ ahamiti sphuraṇāt idantāyā vināśāt āśyānasyeva himaghṛtāderiti bhāvaḥ | uvāceti svābhinnasvarūpāṃ saṃvicchaktimabhimukhīkṛtya pratiśṛṇoti | sādhu sādhu tvayā pṛṣṭaṃ tantrasāramidaṃ priye || 7 || p. 6) gūhanīyatamaṃ bhadre tathāpi kathayāmi te | yatkiṃcitsakalaṃ rūpaṃ bhairavasya prakīrtitam || 8 || tadasāratayā devi vijñeyamindrajālavat | māyāsvapnopamaṃ caiva gandharvanagarabhramam || 9 || dhyānārthaṃ bhrāntabuddhīnāṃ kriyāḍambaravartinām | kevalaṃ varṇitaṃ puṃsāṃ vikalpanihatātmanām || 10 || tattvato na navātmāsau śabdarāśirna bhairavaḥ | na cāpi triśirā devo na ca śaktitrayātmakaḥ || 11 || nādabindumayo vāpi na candārdhanirodhakaḥ | na cakrakramasaṃbhinno na ca śaktisvarūpakaḥ || 12 || aprabuddhamatīnāṃ hi caitā bālavibhīṣikāḥ | mātṛmodakavatsarvaṃ pravṛttyarthamudāhṛtam || 13 || dikkālakalanātītā deśoddeśāviśeṣiṇī | vyapadeṣṭumaśakyā sā na kathyā paramārthataḥ || 14 || antaḥsvānubhavānandā vikalponmuktagocarā | yāvasthā bharitākārā bhairavī bhairavātmanaḥ || 15 || tadvapustattvato jñeyaṃ vimalaṃ viśvapūraṇam | evaṃvidhe pare tattve kaḥ pūjyaḥ kaśca tṛpyati || 16 || p. 7) evaṃidhā bhairavasya yāvasthā parigīyate | sā parāpararūpeṇa parā devī prakīrtitā || 17 || śaktiśaktimatoryasmādabhedaḥ sarvadā sthitaḥ | atastaddharmadharmitvātparā śaktiḥ parātmanaḥ || 18 || na vahnerdāhikā śaktirvyatiriktā vibhāvyate | kevalaṃ jñānasattāyāṃ prārambho'yaṃ praveśane || 19 || śaktyavasthāpraviṣṭasya nirvibhāgena bhāvanā | tadāsau śivarūpī syācchaivī mukhamihocyate || 20 || yathālokena dīpasya kiraṇairbhāskarasya vā | jñāyate digvibhāgādi tadvacchaktyā śivasya ca || 21 || he devi yat tvayā pṛṣṭaṃ tat sādhu sādhu parameṣṭatvāt punaruktyā sādhu sādhu nirdeśaḥ yat tvayā tantrāṇāṃ niścayānāṃ sāraṃ pṛṣṭaṃ tat tvayā gūhanīyaṃ svātmani abhedena dhyātavyamiti bhāvaḥ na tu vācā vaikharyādinā tato'pi ahamapi vadāmi nānyathā | yacca bhairavasya dvaividhyena sakalaṃ niṣkalaṃ ca rūpaṃ prasiddhametatsakalaṃ jagadrūpaṃ nīlānīlaghaṭādinānāvaicitryeṇa tat sarvaṃ gandharvanagaravadindrajālatulyamiti śeṣaḥ - bhuktvā pītvā sukhamahamasvāpsamityatra svapnopamadṛṣṭatulyaṃ gandharvanagaratulyaṃ ceti - tathā aprabuddhamatīnāṃ bhrāntamatīnāṃ karmapradhānaphalābhisandhivartināṃ sthūladhyānayogārtham ahaṃ viṣṇuṃ yajāmi ahaṃ gaṇapatiṃ yajāmīti sa putraṃ dāsyati p. 8) mahyam iti vikalpanihatātmanāṃ puṃsāṃ varṇitam | tattvato na navātmāsau - navatattvasvarūpaḥ na vā vāmādinavaśaktisvarūpaḥ na cāpi naraśaktiśivātmā na vā icchājñānakriyāśaktitrayātmā ca na ca śivaśaktisvarūpaḥ nādaḥ śaktiḥ binduśca śiva iti śabdapratyayarūpaṃ jñānakriyātmakaṃ vā na ca amākhyārdhacandranirodhātmakaṃ ca praṇavasya na ca ṣaṭcakrādibhedagaṃ kuṇḍalinyādirūpeṇa vā - akārādikṣakārāntavarṇacakraga-ahamiti svarūpaṃ na vā kuṇḍalinyādiśaktisvarūpabhāk - paraṃ tu mūḍhamatīnām etā bālavibhīṣikāḥ abhiniveśādipraśamāya bālo hi vibhīṣikābhirlālyata eva svamātrā atha cauṣadhādibhakṣaṇārthaṃ svamātrā modakaṃ vā śarkarāṃ dāsyāmīti lālyate | evaṃ sā parāvasthā dikṣu kāleṣu bhūtādiṣu kalanātītā yā āsīt sāsti bhaviṣyati ceti dūrāsannādinānātvena aviśeṣiṇī upadeṣṭumaśakyāpi tava upadiśāmiti śeṣaḥ | pūrṇāhantā svaprakāśaikasvarūpā nirvikalpaparamārthā ca pūrṇasvarūpasya bhairavasya yā bharitākārāvasthā ahamiti viśrāntimayī tadeva bhairavaṃ vapurvijñeyamiti bhāvaḥ | evamasmin bhairave tattve kaḥ pūjyaḥ ko vā tṛptaḥ vā tṛpyati | evamanena rūpeṇa parāvasthā bhairavasya prakīrtitā | yataścānayoḥ śaktiśaktimatorabhedastasmāt iyaṃ parā śaktiriti kathyate | atra ca dṛṣṭānto'pi - yathā vahnerdāhikā śaktirna bhinnā tatheyaṃ śaktirapi parā iti etanmukhena bhairavasāṃmukhyaṃ syāditi bhāvaḥ | punarapi ca dṛṣṭānto'tra - yathā hi vaktreṇaiva ayamiti labhyate tathā śaktyaiva śivo'yamiti vyapadeśaḥ | aparo'pi ca dṛṣṭāntaḥ - yathā dīpaprakāśena vā sūryālokena ca digvibhāgādi jñāyata eva evaṃ śaktyā śivāvabhasanamiti siddham || 7-21 || p. 9) śrībhairavī uvāca devadeva triśūlāṅka kapālakṛtabhūṣaṇa | digdeśakālaśūnyā ca vyapadeśavivarjitā || yā śaktirbharitākārā bhairavasyopalabhyate | kairupāyairmukhaṃ tasyāḥ parā devī kathaṃ bhavet || yathā samyagahaṃ vedmi tathā brūhi mama prabho || icchājñānakriyātmaśaktitraya-bharitasvarūpasattayā upalakṣita ? viśvasya ca saṃhāreṇa svātmani tatsthityā asthiśeṣatayā viśvasya dhāraṇaṃ kapālapāṇitvaṃ siddhamīśvarasya | dikṣu daśasu deśe kāle bhūtādau śūnyā tadavibhāgā pareti nāmnā lakṣyate tanmukhaṃ taddarśanaṃ ca kenopāyena bhavediti śeṣaḥ | yathā cāhaṃ tvatsvarūpatayā bhavāmi tvadabhedopapatteḥ tathaiva me brūhi - tatraiva praveśaya iti bhāvaḥ || śrībhairava uvāca ūrdhve prāṇo hyadho jīvo visargātmā paroccaret | utpattidvitayasthāne bharaṇādbharitasthitiḥ || 24 || ūrdhve dvādaśānte prāṇaḥ prāṇanarūpaḥ jīvanākhyaḥ cittavṛttiviśeṣaḥ saṃsthāpyaḥ adhaśca - hṛdi hṛdayasthāne jīvo'pānaḥ - jīvyate'nena iti jīvaḥ bhakṣaṇapānāderadhomārgaprasaraṇāt jīva iti ucyate tadupādhivān ata eva jīva iti visargātmā antarbahirbhāvakaraṇarūpa ātmā yasya tenāpi paraiva uccāramāyāti ahamaiti antaścakārūḍhā etayordvayorvibhedāpattyā ahamiti prakāśanāt p. 10) utpattau dvādaśānte dvitīye hṛdi ca dhāraṇāt | tatra sthityā bharitasthitiḥ syādeva iti sarvopādhivismaraṇāt ahamiti vimarśavān syāt iti saṃbandhaḥ | iti prathamā dhāraṇā || 24 || atha dvitīyāmāha maruto'ntarbahirvāpi viyadyugmānuvartanāt [yugmānivartanāt bhairavyā bhairavasya iti ca pāṭhaḥ] | bhairavaṃ bhairavasyetthaṃ bhairavi vyajyate vapuḥ || 25 || prāṇāpānarūpasya maruto'ntarbahirviyadyugme dvādaśānte hṛdaye cātuvartanāt - anunmeṣanimeṣaṇāt | he bhairavi ? bhairavasya paramātmanaḥ vapuḥ śarīraṃ svarūpaṃ vyajyate prakāśata eva || 25 || tṛtīyāṃ dhāraṇāmāha na vrajenna viśecchaktirmarudrūpā vikāsate [vikāsite bhairavarūpatā iti ca pāṭhaḥ] | nirvikalpatayā madhye tayā bhairavarūpadhṛt || 26 || hṛdi yaḥ prāṇaḥ sa tu na vrajet tatsthānāt nāpi viśet yatraivāsti nirvikalparūpastatraivāstu aspandātmā | evameva dvādaśānte'pi spandāspandarāhityena nirvikalpasamādhau tanmadhye bhairavarūpābhivyaktiḥ || 26 || caturthī dhāraṇāṃ nirūpayati kumbhitā recitā vāpi pūritā vā yadā bhavet | tadante śāntanāmāsau śaktyā śāntaḥ prakāśate || 27 || p. 11) śāstramārgānusāreṇa kumbhakaṃ recakaṃ vā pūrakaṃ vidhāya tattadabhyāsapariśīlanena ca cakrabhramivat śāntavegānubhavena prakāśamātrāvasthodaye parāparasvabhāvaḥ prakāśata eva | tathā ca tiṣṭhati saṃskāravaśāt cakrabhramiriva dhṛtaśarīra ityantena prakāśaḥ prakāśata eva | pratyabhijñāyāṃ caitatprapañcitam idamityasya vicchinnavimarśasya kṛtārthatā | yā svasvarūpe viśrāntirvimarśaḥ so'hamityayam || ityādinā || 27 || idānīṃ pañcamīmāha ā mūlātkiraṇābhāsāṃ sūkṣmātsūkṣmatarātmikām | cintayettāṃ dviṣaṭkānte śāmyantīṃ bhairavodayaḥ || 28 || ā mūlāt hṛdayāt kiraṇairbhāsamānāṃ candrārkabimbavat bhāsanasvabhāvāṃ kramāt kramaṃ tanutāṃ tanutāṃ śrayantīṃ ca ata eva ca sūkṣmāt sūkṣmatarāṃ nāmarūpātītāṃ dviṣaṭkānte dvādaśānte saṃcintya susūkṣmatamasyāpi dhyeyākārasya galanāt bhairavarūpo bhavediti śeṣaḥ tāṃ ca śāmyantīṃ satīṃ saṃtyajyeti bhāvaḥ || 28 || etadeva darśayati ṣaṣṭhyā udgacchantīṃ taḍidrūpāṃ praticakraṃ kramātkramam | ūrdhvaṃ muṣṭitrayaṃ yāvattāvadante mahodayaḥ || 29 || kandādibrahmarandhrāntaṃ kramāt krameṇa udgacchantīṃ taḍidākārasaṃnibhāṃ projjvaladrūpāṃ tadrūrdhvaṃ ca caturaṅgulaparimitāṃ muṣṭiṃ yāvad- p. 12) dvādaśāntaṃ tāvadante mahodayaḥ muṣṭitrayaśeṣeṇa mahodayaḥ ahamityavamarśaḥ syādeveti | tathā ca śrībhagavatā gītam ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate | ityādinā | tathā ca sarvo mamāyaṃ vibhava ityevaṃ parijānataḥ | viśvātmano vikalpānāṃ prasare'pi maheśatā || ityādinā pratyabhijñāyāmapi || 29 || saptamīmāha kramadvādaśakaṃ samyagdvādaśākṣarabheditam | sthūlasūkṣmaparasthityā muktvā muktvā tataḥ [muktvāntata iti pāṭhaḥ] śivaḥ || 30 || janmāgramūlakandanābhihṛtkaṇṭhatālubhrūmadhyalalāṭarandhraśaktivyāpinyā khyaṃ yat cakrāṇāṃ dvādaśakaṃ dvādaśasthānanāmabhiḥ prasiddhaṃ tacca ādau dhyānena sphuṭaṃ tataśca spandamānaṃ tato'pi jyotīrūpatāṃ prāptaṃ sūkṣmaṃ paramityabhidhīyate tadabhidhānena ca sarvajittvāt sarvatrāvabhāsakaḥ śiva eva prakāśate paramārthataḥ || 30 || idānīmaṣṭamīmāha tathāpūryāśu [tayāpūryeti pāṭhaḥ] mūrdhāntaṃ bhaṅktvā bhrūkṣepasetunā | nirvikalpaṃ manaḥ kṛtvā sarvordhve sarvagodgamaḥ || 31 || p. 13) janmādicakrebhya ūrdhvordhvakrameṇa prāṇena mūrdhāntaṃ dvādaśāntaṃ pūrayitvā upārohitayorbhruvorbhaṅgena setuneva vāripravāhaṃ mano bhaṅktvā tyaktacāpalaṃ vidhāya ata eva nirvikalpaṃ tanmanaḥ kṛtvā sarvordhve dvādaśāntādapi cordhve paramākāśe sarvavyāpakatvaṃ syādeva iti niścayaḥ || 31 || idānīṃ navamīmāha śikhipakṣaiścitrarūparimaṇḍalaiḥ śūnyapañcakam | dhyāyato'nuttare śūnye praveśo hṛdaye bhavet || 32 || yathāhi śikhipakṣairmayūrapucchaiścitrarūpairanekavarṇairiva pañcendriyamaṇḍalāni citravat bhāsamānāni citrametat śūnyameva iti dhyāyato'nuttararūpe śūnye paramadhāmani praveśaḥ paramā gatiḥ syāditi niścayaḥ | gandharvanagaratulyaṃ citramivedam iti niścayena paramārthasiddhiḥ syādeveti bhāvaḥ || 32 || idānīṃ daśamīmāha īdṛśena krameṇaiva yatra yatrāpi cintayet [cintanā iti pāṭhaḥ] | śūnye kuḍye pare pātre svayaṃ līnā varapradā || 33 || evaṃ krameṇa dhyāyataḥ pare svātmani vā anyatra kuḍyādau vā parapātre ca ekāgrabhāvanādārḍhyāvāptau marucchaktiḥ svayaṃ līnā syāt - yatra tatra parapadaparāmarśaikyabhāvena ahaṃrūpatādātmyatābhimānaḥ syādityarthaḥ | tathā ca śrīspande p. 14) yasmātsarvamayo jīvaḥ sarvabhāvasamudbhavāt | tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattitaḥ || tena śabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ | bhoktaiva bhogyabhāvena sadā sarvatra saṃsthitaḥ || iti vā yasya saṃvittiḥ krīḍātvenākhilaṃ jagat | saṃpaśyansatataṃ yukto jīvanmukto na saṃśayaḥ || ityādinā nirūpitam || 33 || ekādaśīmāha kapālāntarmano nyasya tiṣṭhenmīlitalocanaḥ [tiṣṭhanmīliteti pāṭhaḥ] | krameṇa manaso dārḍhyāllakṣayellakṣyamuttamam || 34 || kapālakuharāntaḥ - śiraḥkavāṭamadhye mīlitalocano'ntaḥsaṃkucitahṛdayādibāhyāntarindriyavargaḥ suṣumnāyāmastaṅgataprāṇāpānādicāreṇa taddārḍhyāt yat lakṣyamasti tadeva lakṣayet ghaṭo'yamitivat pratyakṣata uttamaṃ jyotiḥ paśyatītyarthaḥ || 34 || dvādaśīmāha madhyanāḍī madhyasaṃsthā bisasūtrābharūpayā | dhyātāntarvyomayā devyā tayā devaḥ prakāśate || 35 || bisatantutanīyasī iti lakṣitāyā dhyātamantarvyoma yasyāstādṛśyā bhairavyāḥ śūnyaṃ rūpaṃ dhyātaṃ sat dṛṣṭimātrato devaḥ svayaṃprakāśaḥ prakāśata iti bhāvaḥ | spande ca p. 15) tadā tasminmahāvyomni pralīnaśaśibhāskare | sauṣuptapadavanmūḍhaḥ prabuddhaḥ syādanāvṛtaḥ || ityādinā vitatya darśitam || 35 || trayodaśīmāha kararuddhadṛgastreṇa bhrūbhedāddvārarodhanāt | dṛṣṭe bindau kramāllīne tanmadhye paramā sthitiḥ || 36 || karābhyāṃ ruddhāni dṛgupalakṣitāni mukharandhrāṇi yena etādṛśasya yogino bhrūmadhyagranthividāraṇāt bindau dṛṣṭe kramāt ekāgratāprakarṣeṇa līne tanmadhye paramā sthitiḥ - parabhairavābhivyaktiḥ syādityarthaḥ || 36 || caturdaśīmāha dhāmāntaḥkṣobhasaṃbhūtasūkṣmāgnitilakākṛtim | binduṃ śikhānte hṛdaye layānte dhyāyato layaḥ || 37 || dhāmno locanavartinastejaso'ntaḥkṣobheṇa atyantaniṣpīḍanādinā saṃbhūtaṃ | yadvā dhāmno dīpādestejomayasyānte nirvāṇatāprāptisamaye yaḥ kṣobhaścāñcalyaṃ tataḥ saṃbhūtaṃ sūkṣmāgnitilakākṛtiṃ binduṃ dhyāyataḥ śikhānte dvādaśānte hṛdaye galitalayāntare layaḥ tadaikyopapattirbhavet | galite vikalpe tadavasāne ca paramatejastattvasamāveśaḥ syādityarthaḥ || 38 || p. 16) pañcadaśīmāha anāhate'pātrakarṇe'bhagnaśabde sariddrute | śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati || 38 || yat daśadhopalakṣitaṃ śabdabrahma tatraniṣṭhatvena paraṃ brahmāvāptiḥ | śabde kathaṃbhūte na vahiḥ prasaraṇarūpairnīlādibhirāhate vyāpte ata eva ca na pātre karṇau yasyeti sthūlaśabdādivyatiriktatvāt ataśca abhagnaśabde na bhagnaḥ śabdo yasya anāhate śabde nādabhaṭṭārakaśabdabrahmarūpe sariddrute ca vegavāhini tatra ca dṛḍhaniṣṭhaḥ san brahmatvamāpnuyāditi bhāvaḥ || 38 || ṣoḍaśīṃ dhāraṇāmāha praṇavādisamuccārātplutānte śūnyabhāvanāt | śūnyayā parayā śaktyā śūnyatāmeti bhairavi || 39 || praṇavādīnāṃ laghūccārāt tadanantaraṃ ca dīrghoccārāt tadanantaraṃ plutoccārācca kukkuṭarutavat vyāpteḥ tadanantaraṃ vijitya tāṃ śūnyāvasthālambanena śūnyātiśūnyoccāreṇa śūnyatāmullaṅghya antarmukhatābhyāsāt paramā gatiḥ karabilvavat saṃbhāvyā nānyathā || 39 || saptadaśīmāha yasya kasyāpi varṇasya pūrvāntāvanubhāvayet | śūnyayā śūnyabhūto'sau śūnyākāraḥ pumānbhavet || 40 || p. 17) pūrvaṃ śikṣā tatastadanubhavaḥ tato'pi guruprasādādinā tadante tanniścayaḥ tato'ntarnāḍīcakrādiparīkṣā tataśca śūnyātiśūnyayojanayā omiti niścitya taṃ ca parabrahmaṇi tataśca śūnyātiśūnyatāmeti - sarvamidaṃ gandharvanagarāditulyavṛttāntaṃ yadanyat tadbrahma iti buddhyā atiricyate || 40 || aṣṭādaśīmāha tantryādivādyaśabdeṣu dīrgheṣu kramasaṃsthiteḥ | ananyacetāḥ pratyante paravyomavapurbhavet || 41 || śabdānuraṇananyāyena pānakacarvaṇanyāyena ca paścāt anubhāvya kimidaṃ kimatra prayojanaṃ vā de-va-da-tā iti praharapraharoccāritā varṇā nānubhavamadhirohanti paścāt devadatta iti sāmīpyatayā uccārāt asti kiṃciditi tatpaścāt jñānāntarāt jñānasya saṃbhavena devadatto nāma kaścit brāhmaṇa iti tadanantaraṃ ca paurvaḥ pāścātyaḥ dākṣiṇaḥ auttaro vā iti tadanantaraṃ vedādhyayanaśīlaḥ tadanantaramayaṃ vāmanadattaputraḥ tadanantaraṃ ca sukhadattabhrātā tadanantaraṃ ca pṛthūdaryāḥ putraḥ iti jātināmādiyuktatayā upalabhyata eva | tadvat tantryādivādyabhūteṣu krameṣu ananyacetāḥ layatva##- brahmaiva bhavati - paravyomatanuḥ syāditi bhāvaḥ śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati iti prāguktadiśā | atha vā śabdabrahmātivartate iti || 41 || p. 18) idānīmekonaviṃśīmāha piṇḍamantrasya sarvasya sthūlavarṇakrameṇa tu | ardhendubindunādāntaśūnyoccārādbhavecchivaḥ || 42 || pūrvoktanavātmādeḥ vāmādiśaktyādinā vā navatattvādeḥ akārādi##- pāścātyarūpameva niścayena niścitya paryavasānena śūnyoccārāt śivo bhavediti bhāvaḥ || 42 || idānīṃ viṃśatitamīṃ dhāraṇāmāha nijadehe sarvadikkaṃ yugapadbhāvayedviyat | nirvikalpamanāstasya viyatsarvaṃ pravartate || 43 || yadi nirvikalpamanā ekāgramanāḥ syāt sarvāsu pūrvādidikṣu viyadeva bhāvayan - sarvata eva śūnyatāṃ bhāvayan na nīlapītādikaṃ kimapyastīti śuktāvidaṃ rajatam itivat aviṣayam ityevaṃ bhāvanayā paramaśūnyaḥ syāditi yatastasya śūnyādivikalpa eva | tathā ca pratyabhijñāyāmetannirdiṣṭamasti cittattvaṃ māyayā hitvā bhinna evāvabhāti yaḥ | dehe buddhāvayaḥ prāṇe kalpite nabhasīva vā || pramātṛtvenāhamiti vimarśo'nyavyapohanāt | vikalpa eva sa parapratiyogyavabhāsajaḥ || p. 19) ityādinā yatparaṃ śūnyātiśūnyaṃ śivatattvaṃ tadeva jñeyamiti bhāvaḥ | yataśca tatraiva śūnyādyabodharūpāstu kartāraḥ pralayākalāḥ | teṣāṃ kārmamalo'pyasti māyīyastu vikalpitaḥ || iti nirdhāritam || 43 || idānīmaparāṃ dhāraṇāmāha pṛṣṭhaśūnyaṃ mūlaśūnyaṃ yugapadbhāvayecca yaḥ | yugapannirvikalpatvānnirvikalpodayastataḥ || 44 || [pṛṣṭhaśūnyaṃ mūlaśūnyaṃ yugapadbhāvayeśa yaḥ | śarīranirapekṣiṇyā śaktyā śūnyamanā bhavet || pṛṣṭhaśūnyaṃ mūlaśūnyaṃ hṛcchūnyaṃ bhāvayetsthiram | yugapannirvikalpatvānnirvikalpodayastataḥ || ityādipāṭhaḥ padyadvayātmā udyote mūle'sti | anumīyate ca yadetanmadhyamaṃ pādacatuṣṭayaṃ śrīśivopādhyāyervyākhyātaṃ ca punaruktatayādhikaṃ saṃbhavati ata evāsminpustake vastuto'vidyamānaṃ syāditi | ] ūrdhvādho dakṣiṇatottarataḥ sarvato'pi śūnyameva dhyātvā sarvaṃ khalvidaṃ brahma | iti bhāvanayā vicintya śivatattvaṃ karasthavilvavat ābhāti iti nāścaryam || 44 || aparāmāha tanūdeśe śūnyataiva kṣaṇamātraṃ vibhāvayet | nirvikalpe nirvikalpo nirvikalpasvarūpabhāk [nirvikalpaṃ nirvikalpo nirvikalpe vā iti pāṭhaḥ] || 45 || p. 20) śivatattvaṃ vinā na kimapi sarvametat cidvilāsāspadamāśyānatayā citritamiva vibhāti | tathā ca siddhāntamuktāvalyāṃ paśyāmi citramiva sarvamidaṃ dvitīyaṃ tiṣṭhāmi niṣkalavadeka anekarūpaḥ | ātmānamadvayamanantasukhaikarūpaṃ smarāmi dagdharaśanāmiva suprapañcam || āścaryamapyanubhavāmi karasthabilva- tulyaṃ śarīramahinirluyanīva vīkṣe | evaṃ ca jīvanamapi pratibhāsanaṃ ca niḥśreyaso'dhigamanaṃ ca mama prasiddham || ityādinā āmnātamasti | ityevaṃ gandharvanagarādivat prasiddhamapratiṣṭhitam iti siddham || 45 || aparāmapi āha sarvaṃ dehagataṃ dravyaṃ viyadvyāptaṃ mṛgekṣaṇe | vibhāvayettatastasya bhāvanā sā sthirā bhave || 46 || śūnyavyāptaṃ sarvamidaṃ rajjubhujaṅgavat asatyasvarūpasādhyatvādvā gandharvanagarādivat ityevaṃ dhāraṇayā yat dehagataṃ māṃsādi dravyaṃ tat śūnyatayā prasiddham iti dṛḍhabhāvanāsthityā prakāśamānaprakāśaḥ syādityarthaḥ || 46 || p. 21) aparamāhā dehāntare digvibhāgaṃ bhittimātraṃ vicintayet | na kiṃcidantare tasya dhyāyanna dhyeyabhāgbhavet || 47 || pañcabhūtapañcīkaraṇayuktyā saṃbaddhaṃ sat śarīramudbhūtaṃ yacca sthūlaṃ vinaśyatsvabhāvaṃ karikarṇāgracapalaṃ ca iti nātra sthiratā āsīt asti syādvā iti tathā digvibhāgādi nāsti bāhyajahabhittimātramidaṃ dakṣiṇapārśvam idaṃ vottaram ityādinā tasmāt asaditi samīkṣayet | pramātā ca saditi sanniścayena jñānītyucyate || 47 || aparāmāha hṛdyākāśe nilīnākṣaḥ padmasaṃpuṭamadhyagaḥ | ananyacetāḥ subhage paraṃ saubhāgyamāpnuyāt || 48 || hṛtpadme baddhabāhyābhyantarendriyacakraḥ tatpadmapuṭamadhyagaśca ata evānanyacetāḥ paraṃ saubhāgyamāpnuyāt - bāhyaviṣayoparamāt ābhyantarodayaḥ saṃbhavedityarthaḥ || 48 || aparāmāha sarvataḥ svaśarīrasya dvādaśānte manolayāt | dṛḍhabuddherdṛḍhībhūtaṃ tattvalakṣyaṃ pravartate [tvagvibhāgaṃ bhittibhūtamiti dhyāyanadhyeya iti ca pāṭhaḥ] || 49 || p. 22) dṛḍhabuddheryoginaḥ dṛḍhībhūtaṃ prāptaikāgryaṃ paraprakāśarūpaṃ tattvalakṣyaṃ pravartate dvādaśānte śūnyātiśūnye manaso layāt vāsanākṣayāt | atha vā madhyadhāmni suṣumnāyāṃ | tathā ca sauṣumne'dhvanyastamitau hitvā brahmāṇḍagocaram ityādinā spande viśadīkṛtam || 49 || aparāmāha yathā tathā yatra tatra dvādaśānte manaḥ kṣipet | pratikṣaṇaṃ kṣīṇavṛttervailakṣaṇyaṃ dinairbhavet || 50 || evameva pūrvoktena prakāreṇa praśāntacāñcalyasya asāmānyaparabhairavatābhivyaktiḥ syādevetyarthaḥ || 50 || aparāmāha kālāgninā kālapurādutthitena svakaṃ puram | pluṣṭaṃ vicintayedante śāntābhāsaḥ prajāyate [kālapadāditi śāntābhāsastadā bhavediti ca pāṭhaḥ] || 51 || dakṣapādāṅguṣṭhāt utthitena kālāgninā dehaṃ dagdhaṃ yogato vibhāvya yoginaḥ cinmayamūrtimān vibhāvasuḥ prakāśata ityarthaḥ || 51 || paparāmāha evameva jagatsarvaṃ dagdhaṃ dhyātvā vikalpataḥ | ananyacetasaḥ puṃsaḥ puṃbhāvaḥ paramo bhavet || 52 || p. 23) evameveti dakṣapādāṅguṣṭhodbhavakālāgnirudrajvālayā sarvaṃ dehasthaṃ bāhyābhyantaraṃ dagdhaṃ vibhāvya nirvikalpacetasaḥ puruṣārthatvaṃ parotkṛṣṭatayā bhavediti śeṣaḥ || 52 || aparāmāha svadehe jagato vāpi sūkṣmasūkṣmāntarāṇi ca | tattvāni yāni nilayaṃ dhyātvānte vyajyate parā || 53 || pṛthivyādīni pañcabhūtāni tadvikārāṇi māṃsāsthyādīni yāni ca santi teṣāṃ layaṃ - svasvakāraṇeṣu līnatāṃ dhyātvā paryante parā devī prakaṭā syāt mayūrāṇḍarasanyāyena parā sarvametadantaḥ sthita-meva bahiḥ prakāśayediti bhāvaḥ | ayamatra tātparyārthaḥ - sarvabhedābhedagalanāt parāprasādamantravān parodayaḥ syādeveti || 53 || aparāmāha pīnāṃ ca durbalāṃ śaktiṃ dhyātvā dvādaśagocare | praviśya hṛdaye dhyāyanmuktaḥsvātantryamāpnuyāt || 54 || prāṇaśaktimādau pīnām - annapānādibhojanadiśā pīnatvaṃ prāptāṃ tato'pi gurūpadeśamārgeṇa kumbhakādinā sūkṣmāṃ bhavantīṃ dhyātvā tatastāmeva hṛdayādau prāveśya dvādaśānte vā tataḥ svatantraparameśvararūpaḥ syāditi niścayaḥ || 54 || p. 24) aparāmāha bhuvanādhvādirūpeṇa cintayetkramaśo'khilam | sthūlasūkṣmaparasthityā yāvadante manolayaḥ || 55 || bhuvanatattvakalāpadamantravarṇākhyo yaḥ ṣoḍhā vācyavācakarūpo'dhvā tasyādhvanaḥ sthūlasūkṣmikyarūpatābhyasanāt tatastantraiva manolayāt parākāṣṭhāvagatiriti bhāvaḥ | tathā ca mālinīvijaye adhvātīto bhavecchivaḥ ityādinānuśiṣṭamasti || 55 || aparāmāhā asya sarvasya viśvasya paryanteṣu samantataḥ | adhvaprakriyayā tattvaṃ dhyātvā śaivaṃ mahodayaḥ || 56 || adhvaṣaṭkeṣu bhuvanādhvaparyanteṣu sāmānyatayā viśeṣatayā vā na kimapi śivatattvaṃ vinā sārabhūtam iti vijñāya mahodayaḥ - paramaśivāvabhāsaḥ syādityarthaḥ | etadeva adhvaṣaṭkādi saṃtyajya jitvā cendriyamaṇḍalam | kāraṇaiḥ kṛtakṛtyo'sau rājate sūryavadbhuvi || ityādinā mālinīkalpottare'pyādiṣṭamasti || 56 || aparāmāha viśvametanmahādevi śūnyabhūtaṃ vicintayet | tatraiva ca mano līnaṃ tatastallayabhājanam || 57 || p. 25) etat sarvaṃ viśvaṃ carācarabhūtaṃ na kiñcit gandharvanagarāditulyam adhyāsātmakam asadityādyākhyaṃ nāmarūpādihīnaṃ māyāgahanaṃ ca yadasti tat svaprakāśātmakaṃ saditi lakṣitaṃ ca sāraṃ layabhājanaṃ ceti bhāvaḥ || 57 || aparāmāha ghaṭādibhājane dṛṣṭiṃ bhittistyaktvā vinikṣipet | tallayaṃ tatkṣaṇādgatvā tallayāttanmayo bhavet || 58 || antaḥsuṣire ghaṭādivastuni dakṣiṇottarapārśvādi tyaktvā tatra ākāśe viśrāntatvāt paramaśūnyātiśūnye mano līnaṃ vibhāvya paraṃbrahmasamāviṣṭaḥ san brahmaiva saṃpadyata iti bhāvaḥ || 58 || aparāmāha nirvṛkṣagiribhittyādideśe dṛṣṭiṃ vinikṣipet | vilīne mānase bhāve vṛttikṣīṇaḥ prajāyate || 59 || parvatādau śūnye maruddeśādau vā tuṅgādiviṣayādau vā dṛṣṭimātraṃ nikṣipya tattadālambhanābhāvāt galite mānase kṣīṇasamastavṛttiḥ prajāyate ##- aparāmāha ubhayorbhāvayorjñāne jñātvā madhyaṃ samāśrayet | yugapacca dvayaṃ tyaktvā madhye tattvaṃ prakāśate || 60 || ghaṭo'yaṃ paṭo'yaṃ taṭo'yamityādinānātvena vedyarāśipatitasya sāraṃ vihāya vā tanmadhye ca jñātṛtvāvagamanaṃ kṛtvā atra kaścit p. 26) vedako'stīti tena ca jñātṛjñānajñeyādinānātvena anānātvaṃ vidhāya vibhāgakalpanātyāgāt aikāgryameva pramātṛtattvākhyaṃ tattvamasi iti vat nirvikalpadaśāmāsādya vibhāgatyāgāt aikāgryatāpattiriti suṣṭhu proktamiti || 60 || athāparāmapi āha bhāve tyakte [bhāve nyakte iti pāṭhaḥ nyakte antarhite ityarthaḥ] niruddhā cinnaiva bhāvāntaraṃ vrajet | tadā tanmadhyabhāvena vikasatyati bhāvanā || 61 || ekasmin vastuni svīkṛte niruddhā cit naiva bhāvāntaraṃ vrajet anyadvastuni na vrajet tatra tanmadhye śūnyarūpasthityā bhāvanā ativikasati adbhutaphullanyāyena manaścātivikāsatvaṃ yāyāt - brahmaiva saṃpadyata ityarthaḥ || 61 || aparāmāha sarvaṃ dehaṃ cinmayaṃ hi jagadvā paribhāvayet | yugapnnirvikalpena manasaḥ paramā [manasā paramodaya iti pāṭhaḥ] gatiḥ || 62 || ā pādāt keśāntaṃ cidrūpaṃ sarvamidaṃ jagat paribhāvayet akrameṇa ca sphuracciccamatkāravyāptyā manaso gatiḥ paramā utkarṣarūpā gatirastīti tātparyam || 62 || aparāmāha sarvaṃ jagatsvadehaṃ vā svānandabharitaṃ smaret | yugapatsvāmṛtenaiva parānandamayo bhavet || 63 || p. 27) ānandādeva khalu imāni bhūtāni jāyante ānande pravartante ānanda eva pralīyanta iti itthaṃ dṛṣṭyā kṛtakṛtyo bhavediti bhāvaḥ || 63 || aparāmāha āyudvayasya saṃghaṭṭādantarvā bahirantataḥ | yogī samatvavijñānasamudgamanabhājanam || 64 || prāṇāpānarūpasya yojanāt hṛdaye dvādaśānte cāntaḥpraveśanirgamane paryavasāne yogī prabuddhaḥ samatvavijñānena samudgamanabhājanaṃ rahasyasthānaparyavasāyiprāṇāpānādigocaraḥ syāditi bhāvaḥ tena ca paramasiddhibhāgbhavedityarthaḥ || 64 || aparāmāha kuhanena prayogena sadya eva mṛgekṣaṇe | samudeti mahānando yena tattvaṃ prakāśate || 65 || vismāpakādbhutamāyādiprayogena adbhutaprayogamayaḥ paramānandodayaḥ syāditi bhāvaḥ ahameva paro haṃsaḥ ityādikayā yuktyā pipīlikāsparśamātrāt paramodayavyāptiriti śeṣaḥ || 65 || aparāmāha sarvasrotonirodhena [srotonibandheneti pāṭhaḥ] prāṇaśaktyordhvayā śanaiḥ | pipīlasparśavelāyāṃ prathate paramaṃ sukham || 66 || p. 28) pañcendriyaguhyopastharandhranirodhena ādhārāt dvādaśāntaṃ yāvat ūrdhvaṃ krameṇa vahantyā prāṇaśaktyā pipīlikāsparśamātrātprathate paramaṃ sukham ityetadbhāvanayā antarmukhārāmo bhavatītyarthaḥ | dvādaśānta ātmaviṣayānubhavasamaye pipīlikāyā iva śanaiḥ śanaiḥ carataḥ prāṇasya yaḥ mūlādhārādisthānasakāśāt kandādisthānaparyantaḥ sparśaḥ tadvelāyāṃ hi parīkṣante yoginaḥ amutaḥ sthānāt utthāya amukasthānaṃ prāptaḥ prāṇaḥ iti niścitameva ityetādṛguktabhāvanayoddiṣṭasukhasiddhiriti bhāvaḥ || 66 || aparāmāha vahnerviṣasya madhye tu cittaṃ sukhamayaṃ kṣipet | kevalaṃ vāyupūrṇaṃ vā smarānande na [smarānandena iti tadanusāreṇārthāpitaḥ samastaḥ pāṭhaḥ] yujyate || 67 || taddhāraṇayā sukhadhāraṇayā vahnau vā viṣe'pi kaṭhinatare ca sukhabhāvanayaiva cittaṃ kṣipet prāṇasya vā apānasya ca madhye'pi kāmānande sarvaviṣayavismārake na yujyate kāmadhāraṇāyāṃ sarvaviṣayavismaraṇāt atha vā vāyupūrṇaṃ kevalaṃ prāṇāyāmavarjitamapi tatrāpi bhedagalanena abhedāpattiriti bhāvaḥ | yasmāt duḥkhe vahnivipādau sukhasaṃdhāraṇameva paramārtha iti paramārthavidaḥ | strīsaṅgena vinā striyā ya ānandānubhavaḥ sa eva paramārtha iti kathyate || 67 || aparāmāha śaktisaṃgamasaṃkṣubdhaśaktyāveśāvasānikam | yatsukhaṃ brahmatattvasya tatsukhaṃ svākyamucyate || 68 || p. 29) strīsaṅgamena ya ānando'nubhūyate tameva striyaṃ vinā dhyātvā ānandamayo bhavedityādyuktam | uktaṃ ca jāyayā saṃpariṣvakto na bāhyaṃ vetti cāntaram | nidarśanaṃ śrutiṃ prāha mūḍhastaṃ manyate param || na sṛṣṭirjāyate liṅgānna bhagānnāpi retasaḥ | ānandocchalitā śaktiḥ sṛjatyātmānamātmanā || ityādyuktarītyā strīsaṅgānandāvirbhūtānandaśaktisamāveśānte yat sukhaṃ strīpuruṣādiparyālocanaṃ svātmamātraniṣṭhaṃ tat svakam - ātmana eva saṃbandhi nānyata āyātaṃ bhāvayet strīsaṅgamastu vyaktikāraṇameva ityādinā proktaṃ cānyatra alaṃ cātivistareṇa || 68 || aparāmāha lehanāmanthanākoṭaiḥ strīsukhasya bharātsmṛteḥ | śaktyabhāve'pi deveśi bhavedānandasaṃplavaḥ || 69 || paricumbanāliṅganadantakṣatanakhakṣatādibhirviśeṣaiḥ strīsukhasyānubhūtasya pūrvaṃ taddhyānamātreṇa idānīmapi śaktyabhāve'pi karasaundaryādau dhyātamātre ya ānadaḥ pratyakṣatayaiva sarvaviṣayavismārakaḥ sa evānandodaya iti sthitam yato'nubhūte smaraṇaṃ pratyakṣatayaiva prasiddhamityācāryāḥ || 69 || aparāmāha ānande mahati prāpte dṛṣṭe vā bāndhave'cirāt | ānandamudgataṃ dhyātvā tallayastanmanā bhavet || 70 || p. 30) evameva bāndhave vā suhṛdādau cirakālānantaraṃ priye vā dṛṣṭe udgatamātramevānandaṃ gṛhītvā tadbhāvanāntarmanaskatvena parānandodaye viśrāntaḥ syādevetyarthaḥ | tathā ca spande atikruddhaḥ prahṛṣṭo vā kiṃ karomīti vā mṛśan | dhāvanvā yatpadaṃ gacchettatra spandaḥ pratiṣṭhitaḥ || ityādinā abhihitamasti || 70 || aparāmāha jagdhipānakṛtollāsarasānandavijṛmbhaṇāt | bhāvayedbharitāvasthāṃ mahānandastato bhavet || 71 || ayamatrāśayaḥ - miṣṭānnapānabhojanakṣīrādipānāśanābhyām ullasadraso ya ānandastadanubhavena ānandapūrṇatvāvasthāyāṃ bhāvayata ekāgracittasya paramānandaprāptiriti siddham || 71 || aparāmāha gītādiviṣayāsvādāsamasaukhyaikatātmanaḥ | yoginastanmayatvena manorūḍhestadātmatā || 72 || gītādiviṣayasya vaṃśavīṇādermadhurasūkṣmaśabdaviṣayasya āsvādāt taccarvaṇādyaḥ paramānandodayaḥ syāt tālakriyāśabdādisāmyaṃ sa eva paraparamānandodaya iti kathyate tatkāle śubhāśubhacintādivismaraṇādityalam | anena ca vedyarāśervismaraṇāt vedakasattāmātrasthitau śāntameyamānādivyāpṛtau mahānandodaya iti niścitam || 72 || p. 31) yatra yatra manastuṣṭirmanastatraiva dhārayet | tatra tatra parānandasvarūpaḥ saṃprakāśate [svarūpaṃ saṃpravartate iti pāṭhaḥ] || 73 || ayamatra bhāvaḥ - yatra yatra pañcendriyādiguṇeṣu mano rajyate etacchubhametadaśubham ityādinā tatraiva śubhe vāśubhe viśrāntaḥ san paraparānandamayaḥ syāt iti niścayaḥ | yatra śubhe vāśubhe mano lagati tatsamaye paravimarśavismṛtestatraivānandodaya iti niścayaḥ || 73 || aparāmāha anāgatāyāṃ nidrāyāṃ praṇaṣṭe bāhyagocare | sāvasthā manasā gamyā parā devī prakāśate || 74 || nidrā jāgaraṇarūponmagnāvasthā parāvastheti kathyate saiva ca sphuṭīkaraṇāvasthā citeriti hi sthitam | tathāhi nidrādau jāgarasyānte yo bhāva upajāyate | taṃ bhāvaṃ bhāvayansākṣādakṣayānandamaśrute || ityādinā nirūpitamasti || 74 || aparāmāha tejasā sūryadīpāderākāśe śabalīkṛte | dṛṣṭirniveśyā tatraiva svātmarūpaṃ prakāśate || 75 || divā sūryakiraṇaprakāśena rātrau ca candrajyotsnayā śabalībhūtama- p. 32) hākāśasaṃbandhyūrdhvādhovartisthānaviśeṣe gṛhaikadeśavartidīpaprakāśavyāptakoṣṭhākāśacitrasthāne vā avyagramanaskatayā dṛṣṭibandhamabhyasyataḥ svasvarūpacidākāśaikībhāvena svātmarūpābhivyaktirjāyate yatphalaṃ caturdaśabhuvanajñānaṃ tārāvyūhaparamanobhāvābhijñānaṃ ca samutpadyate iti || 75 || aparāmāha karaṅkiṇyā krodhanayā bhairavyā lelihānayā | khecaryā dṛṣṭikāle ca parā vyāptiḥ [parāvāptiriti pāṭhaḥ] prakāśate || 76 || vigataceṣṭaṃ karaṅkamātraṃ śavamiva viśvaṃ paśyantyā krodhavyagrayā dṛkśaktyā bhoktumekāgrayā vā dūramākāśadarśanārthaṃ prasṛtayā vā dṛṣṭikāle parā vyāptiḥ prakāśata iti bhāvaḥ || 76 || aparāmāha mṛdvāsane sphijaikena hastapādau nirāśraye | vidhāya tatprasaṅgena parā pūrṇā matirbhavet || 77 || nirāśraye yathābhavati tathā pādau hastau ca kṛtvā sarvāṅgeṣu pratyaṃśasākalyena cetayantī vigalitatamorajaskā sattvamayī bhavedbuddhiriti tātparyārthaḥ | mṛdvāsane komalāsane kaṭiprothaikena | kaṭhināsane upaveśanena hi tuṅgakubjādyupādheḥ samādhicāñcalyāpattiriti hi sthitam || 77 || p. 33) aparāmāha upaviśyāsane samyagbāhū kṛtvāvakuñcitau [kṛtvārthakuñcitāviti pāṭhaḥ] | kakṣavyomni nirākurvañchamamāyāti tallayāt || 79 || āsane upaviśya bāhū kakṣavyomni saṃkucitau kṛtvā tallayena śamamāyāti || 79 || aparāmāha sthūlarūpasya bhāvasya stabdhāṃ dṛṣṭiṃ nipātya ca | acireṇa nirādhāraṃ manaḥ kṛtvā śivaṃ vrajet || 80 || vinonmeṣanimeṣābhyām ata eva stabdhāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya mano nirādhāraṃ kṛtvā kiṃcidapyacintayan śivaṃ - paramātmaikyatāṃ vrajediti bhāvaḥ || 80 || aparāmāha madhyajihve sphāritāsye madhye nikṣipya cetanām | hoccāraṃ manasā kurvaṃstataḥ śānte pralīyate || 81 || madhya antarāla eva jihvā yasya īdṛśe vistārite cāsye sati tanmadhye buddhiṃ nikṣipya manasaiva ha ityuccāraṃ kurvan śāntātmā prakāśata ityarthaḥ || 81 || p. 34) aparāmāha āsane śayane sthitvā nirādhāraṃ vibhāvayet [vibhāvayan svadehaṃ kṣaṇātkṣīṇāśaya iti pāṭhaḥ | līnaṃ mūrdhni iti (84) padyādanantaram u0 mū0 ākāśaṃ vimalaṃ paśyankṛtvā dṛṣṭiṃ nirantarām | stabdhātmā tatkṣaṇāddevi bhairavaṃ vapurāpnuyāt || iti padyamadhikaṃ vartate |] | svadehe manasi kṣīṇe kṣaṇādbhūtāśayo bhavet || 82 || dehe naiva āsane dehasyāpi nirādhārabhāvanāt śayane sthitvā nāhaṃ deho na me deho iti samānādhārabhūtasya nādhārādikalpanā ityevaṃ parikalpanena kṣīṇe manasi galite vedyarāśau bhūtāśayo bhūtasiddhārtho bhavediti saṃbandhaḥ || 82 || aparāmāha calāsane sthitasyātha śanairvā dehacālanāt | praśānte mānase bhāve devi divyaughamāpnuyāt || 83 || calāsana aśvādau śanairdehacālanaṃ kurvan praśānte ca mānase bhāve divyānāṃ lokānāṃ paramayoginām oghaṃ samūhaṃ saṃbhūya tattejastattvamāpnuyāt prāpnuyāditi bhāvaḥ || 83 || aparāmāha līnaṃ mūrdhni viyatsarvaṃ bhairavatvena bhāvayet | tatsarvaṃ bhairavākāraṃ tejastattvaṃ samāviśet || 84 || p. 35) līnaṃ śliṣṭaṃ sarvaṃ yannīlapītādi tatsarvaṃ śivamayam iti bhāvayato brahma prakāśata iti bhāvaḥ || 84 || aparāmāha kiṃjijjñātvā [kiṃcijjñātamiti jñātvānanteti ca pāṭhaḥ] dvaitadāyi bāhyālokastamaḥ punaḥ | viśvādi bhairavaṃ rūpaṃ dhyātvānantaprakāśabhṛt || 85 || ādhau bhedamayaṃ dhyātvā sthāṇurvā puruṣo vā iti tataśca bāhyaścāsāvālokaḥ candrasūryādiḥ tataśca tamaḥ etatsarvaṃ bhairavarūpaṃ dhyātvā nānātvādanantaprakāśamayo bhairavo bhavati || 85 || aparāmāha evameva durniśāyāṃ kṛṣṇapakṣāgame ciram | taimiraṃ bhāvayedrūpaṃ [bhāvayanrūpamiti pāṭhaḥ] bhairavaṃ rūpameṣyati || 86 || meghacchannā ratrirdurniśā tasyāmandhatāmisramahātāmisratāmisrarūpāyāṃ yat kālaśyāmalādi bhayaṅkararūpaṃ bhairavamudritaṃ bhairavamudrāṅkitaṃ bhayaṅkaratvādadṛśyaṃ tat bhāvayan akṣayānandamāpnuyāt - tadrūpasya āścaryakāritvāt || 86 || aparāmāha evameva nimilyādau netre kṛṣṇābhamagrataḥ | prasārya bhairavaṃ rūpaṃ bhāvayettanmayo [bhāvayaṃstanmaya iti pāṭhaḥ] bhavet || 87 || p. 36) svanetre ca nimīlya kṛṣṇapākṣikarātryabhāve'pi kṛṣṇābhaṃ tamorūpaṃ jñātvā kimetat ityāścaryakāri etadeva bhairavaṃ rūpam etadrūpeṇa tanmayībhāvaḥ syāditi || 87 || aparāmāha yasya yasyendriyasyādau [yasya kasyendriyasyāpi iti tatraivātmeti ca pāṭhaḥ] vyāghātācca nirodhataḥ | praviṣṭasyādvaye śūnye tadaivātmā prakāśate || 88 || bāhyādhikāranivṛtterajñatvāt tata eva ca vyāghātāt viruddhasamuccayāt atha ca nirodhataḥ nirodhanācca advaye dvayarahite śūnye ata eva praviṣṭaḥ san antarmukhapadāśrayaṇena ātmā prakāśata iti bhāvaḥ || 88 || aparāmāha abindumavisargaṃ ca akāraṃ japato mahān | udeti devi sahasā jñānaughaḥ parameśvaraḥ || 89 || am ityatra aḥ ityatra ca binduvisargau parityajya kumbhakasthasya a ityevameva kevalaṃ japataḥ parameśvaro jñānaugha udeti | sarvavikalparāhityena vikalpādīn saṃtyajya yacchiṣyate tadeva bhavatītyarthaḥ | tattvamasi ityādivat || 89 || aparāmāha savisargasya varṇasya visargānte [visargāntamiti pāṭhaḥ] citiṃ kuru | nirādhāreṇa cittena spṛśedbrahma sanātanam || 90 || p. 37) punaścātra a ityevameva parityajya yaśca amityatra aḥ ityatra ca (.) (ḥ) binduvisargau pariśiṣṭau tayoranirvacanīyatvāt prāptā tatra parā nirvṛtiriti siddham || 90 || aparāmāha vyomākāraṃ svamātmānaṃ dhyāyeddigbhiranāvṛtam | nirāśrayā citiḥ śaktiḥ svarūpaṃ darśayettadā || 91 || ahameva paro haṃsaḥ paramātmā parātparaḥ | iti vyomākāraṃ svamātmānaṃ kṛtvā tathā digbhirnīlapītādibhirupādhibhirvivarjitaṃ kṛtvā citiśaktirnirāśrayā svaṃ rūpaṃ darśayediti bhāvaḥ || 91 || aparāmāha kiṃcidaṅgaṃ vibhidyādau tīkṣṇasūcyādinā tataḥ | tatraiva cetanā yuktā bhairavī nirmalā gatiḥ || 92 || tīkṣṇasūcyādinā vā agninā śarīraṃ pramathya tatsahanādinā yā sahanaśaktiḥ saiva cetanā ityabhidhīyate | acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca | ityādibhagavadvākyasmaraṇāt bhairavasārūpyāptiriti bhāvaḥ || 92 || aparāmāha cittādyantaḥkṛtirnāsti mamāntarbhāvayedyadi [bhāvayeditīti pāṭhaḥ] | vikalpānāmabhāve'pi vikalpairujjhito bhavet || 93 || p. 38) cittādyantaḥkaraṇavargo mamāntarnāsti astyapi nāstyeva ityevaṃ bāhyaviṣayoparamāddṛḍhabhāvanastato vikalpānāmabhāvena vikalpairujjhitastyaktaḥ nirvikalpatayā śuddhacaitanyo bhavedityarthaḥ || 93 || aparāmāha māyā vimohinī nāma kalāyāḥ kalanaṃ sthitam | ityādidharmaṃ tattvānāṃ kalayannā pṛthagbhavet [kalayanna pṛthagiti pāṭhaḥ] || 94 || iyaṃ māyā vimohinī nāma tattvānāṃ ca ityādidharmaṃ kalāyāḥ kalanaṃ sthitam ityevaṃ kalayan nā puruṣaḥ pṛthak bhavet - sarvottirṇaḥ kūṭastha ityākhyaḥ syādityarthaḥ || 94 || aparāmāha jhagitīcchāṃ samutpannāmavalokya śamaṃ nayet | yata eva samudbhūtā tatastatraiva līyate || 95 || evamantarmukhatayā vimṛśya yata eva kṣobhamayānmanasa utthitā tatraiva śamaṃ nayet prāpayet | taraṅgā iva toyeṣu budbudā iva sāgare | ityādivat aikyamāśritya tatsarvaṃ ca praśamayya brahma saṃpadyate tadā svayameva || 95 || aparāmāha yadā mamecchā notpannā jñānaṃ vā kastadāsmi vai | tattvato'haṃ tathābhūtastallīnastanmanā bhavet || 96 || p. 39) icchājñānakriyādisandohe samutpanne'pi ahaṃ karomi gacchāmītyādinā tena ca jñānaṃ vā samutpannamapi tattvato'haṃsvarūpaṃ evāham tasmiṃllīne tanmayo bhavediti guravaḥ | tathā ca spande guṇādispandaniḥṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt | labdhātmalābhāḥ satataṃ syurjñasyāparipanthinaḥ || aprabuddhadhiyastvete svasthitisthaganodyatāḥ | pātayanti duruttāre ghore saṃsāravartmani || ataḥ satatamudyuktaḥ spandatattvaviviktaye | jāgradeva nijaṃ bhāvamacireṇādhigacchati || ityādinā suspaṣṭatayā pratipāditam || 96 || aparāmāha icchāyāmathavā jñāne jāte cittaṃ niveśayet | ātmabuddhyānanyacetāstatastattvārthadarśanam || 97 || jātamātrāyāmicchāyāṃ jātamātre jñāne vā sati sarvasminsvātmarūpadṛḍhabhāvanayā ananyacetasastattvātmadarśanaṃ syādeveti niścayaḥ sarvaṃ khalvidaṃ brahma ityabhyasanāditi bhāvaḥ || 97 || aparāmāha nirnimittaṃ bhavejjñānaṃ nirādhāraṃ bhramātmakam | tattvataḥ kasyacinnaitadevaṃbhāvī śivaḥ priye || 98 || bhramamātrānnirnimittaṃ śuktāvidaṃ rajatamityādivat bhramamātrasvabhāvaṃ sarvaṃ dṛśyajātam ata eva ca nirādhāramanāśrayātmakam p. 40) hi sarvaṃ cinmātram cidvyatiriktasyānyasyābhāvāt ityevaṃbhāvanādārḍhyāt śiva eva syāditi bhāvaḥ || 98 || aparāmāha ciddharmāḥ sarva deheṣu viśeṣo nasti kutracit | ataśca tanmayaṃ sarvaṃ bhāvayanbhavajijjanaḥ || 99 || devāsuranaratiryaksthāvarajaṅgamādiṣu mūrtiṣu ciddharmāḥ sāmānyena santi na ca tatra viśeṣo'sti kutracit dehādereva viśeṣo'sti na tu citeḥ iti bhāvayan sarvatra cideva jṛmbhate ityanubhavadārḍhyāt sohamasmīti bhāvayan bhavajit dustarasaṃsārottirṇo jano bhavati || 99 || aparāmāha kāmakrodhalobhamohamadamātsaryagocare | buddhiṃ nistmitāṃ kṛtvā tattattvamavaśiṣyate || 100 || kāmakrodhādiṣu mātsaryaparyanteṣu buddhimekāgrāṃ vidhāya vikārānadhigamāt nispandāṃ kṛtvā tattattvaṃ cinmātrabodhamavaśiṣyata iti śeṣaḥ || 100 || aparāmāha indrajālamayaṃ viśvaṃ nyastaṃ vā citrakarmavat | bhramato dhyāyataḥ [bhramadvā dhyāyata iti pāṭhaḥ] sarvaṃ paśyataśca sukhodgamaḥ || 101 || p. 41) ityevaṃ jñānānubhavayuktyā niścitayā buddhyā sarvamidamindrajālanibhaṃ viśvaṃ vibhāvya svaspandārohaṇena sarvamidaṃ bhramannapi dhyāyannapi paśyannapi akṣayasukhībhavati - sarvamidaṃ brahma iti paśyan mucyata ityarthaḥ || 101 || aparāmāha na cittaṃ nikṣipedduḥkhe na sukhe vā parikṣipet | bhairavi dhyāyatāṃ madhye kiṃ tattvamavaśiṣyate || 102 || sukhaduḥkhādivibhave sarvaṃ sukhaṃ vā duḥkhameva vedaṃ sarvaṃ vijñāya tadaikāgryatayā he bhairavi dhyāyatāṃ tanmadhye bhairavodayaḥ syādityarthaḥ || 102 || aparāmāha vihāya nijadehāsthāṃ sarvamasmīti bhāvayet | dṛḍhena manasā dṛṣṭyā nānyekṣiṇyā sukhī bhavet || 103 || nijadehapramātṛtāṃ vihāya - na deho'hamityādinā paścātsarvamidamahameva iti bhāvayan sukhī sarvatra sarvadā || 103 || aparāmāha ghaṭādau yacca vijñānamicchādyaṃ vā mamāntare | naiva sarvagataṃ jātaṃ bhāvayanniti sarvagaḥ [sarvatrāmasmīti bhāvayan iti pāṭhaḥ] || 104 || p. 42) sadā sarvatra savāsvavasthāsu yat dṛśyamānaṃ ghaṭādivijñānena ghaṭo'yamityādinā tadantare yā cecchā evaṃ karomītyādinā tatsarvaṃ jātamapi kimapi na bhavati niḥsāratvāditi bhāvayan sarvatra prakāśasvarūpaḥ syāditi bhāvaḥ || 104 || aparāmāha grāhyagrāhakasaṃvittiḥ sāmānyā sarvadehinām | yogināṃ tu viśeṣo'yaṃ [viśeṣo'stīti pāṭhaḥ] saṃbandhe sāvadhānatā || 105 || sarvadehināṃ sadāśivādikīṭāntānām idaṃ grāhyam ayaṃ grāhaka ityādinā yo vyavahāraḥ sa sāmānya eva sarvadehināṃ yadeko jānāti tadaparo'pi jānāti ityanena sāmānyā paraṃtu yogināmayameva viśeṣaḥ - saṃbandhe grāhyagrāhakasvarūpāvadhāraṇe grahītṛrūpāvismaraṇamityarthaḥ ahaṃ smarteti sarvadā prakāśasvarūpaḥ anyadvedyamanityamasadityucyate || 105 || aparāmāha svavadanyaśarīre'pi saṃvittimanubhāvayet | apekṣāṃ svaśarīrasya tyaktvā vyāpī dinairbhavet || 106 || tasya śarīrabhūtaṃ jagadidamiti sarvaṃ vibhāvayan kevalaṃ bhinnatayā svaśarīrāpekṣāṃ vihāya idaṃ mama śarīraṃ nāstītarasmādanyat p. 43) ityanena parasminsarvasminsvātmasaṃvinmātradṛḍhabhāvanena vyāpakarūpo'sau taddinaireva bhavediti bhāvaḥ || 106 || aparāmāha nirādhāraṃ manaḥ kṛtvā vikalpānna vikalpayet | tadātmaparamātmatve bhairavo mṛgalocane || 107 || sarvametattyājyaṃ svasvabhāvādhyāsarūpaṃ sthāṇurvā puruṣo vā iti##- svātmanaḥ paramātmatve niṣṭhāṃ prāpya paramātmani ca līnatāṃ saṃprāpya vā vibhāvya bhairavarūpaḥ paramātmaiva bhavatītyarthaḥ || 107 || aparāmāha sarvajñaḥ sarvakartā ca vyāpakaḥ parameśvaraḥ | sa evāhaṃ śaivadharmā iti dārḍhyācchivo bhavet || 108 || sa evāhamahameva saḥ śivasyāyaṃ śaiva sa eva dharmo yasya svātantryādirmama sarvosti anena dṛḍhabhāvanena paramaśivatādrūpyaṃ gamyate || 108 || aparāmāha jalasyevormayo vahnerjvālābhaṅgyaḥ prabhā raveḥ | mamaiva bhairavasyaitā viśvabhaṅgyo vibheditāḥ || 109 || yathā jalormayaḥ jalādeva vahnervā jvālāḥ ravervā prabhāḥ tathā bhairavasyaitā viśvabhaṅgyo gamanāgamanabhojanāhavanadānaprasāraṇanirgamanādīni santīti bhāvayediti śeṣaḥ || 109 || p. 44) aparāmāha bhrāntvā bhrāntvā śarīrāṇi [śarīreṇeti pāṭhaḥ] tvaritaṃ bhuvi pātanāt | kṣobhaśaktivirāmeṇa parā saṃjāyate daśā || 110 || pradakṣiṇakriyāvat sahasrajanmajanmāntaramāsādya mānuṣyadevāsuratiryagādiyoniṣu tataśca sadgurudṛṣṭipātāt kṣīṇaśokasya parā daśā prādurbhavati ityarthaḥ | tathaiva yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam | (9 u.) ityādinā spande pratipāditamasti || 110 || aparāmāha ādhāreṣvatha vā śaktyā dhyānāccittalayena [śaktyā'jñānācciteti pāṭhaḥ] saṃpradāyaṃ 112 padyādanantaram u0 mū0 saṃkocaṃ karṇayoḥ kṛtvā hyadhodgāre tathaiva ca | anackamahalaṃ dhyāyanviśedbrahma sanātanam || 114 || iti padyamadhikamasti |] vā | jātaśaktisamāveśakṣobhānte bhairavaṃ vapuḥ || 111 || padārtheṣu jñātumaśakyatvāt vā jñānāderabhāvato yaścittasya layastena yo jāto'nāśritāyāṃ śaktau samāveśakṣobhastadante bhairavaṃ vapurvyajyata evetyarthaḥ || 111 || aparāmāha saṃpradāyamimaṃ bhadre śṛṇu samyagvadāmyaham | kaivalyaṃ jāyate sadyo netrayoḥ stabdhamātrayoḥ || 112 || p. 45) sarvasyāsya bhedābhedamayasya jagato vismaraṇādantarātmani ca dattadṛṣṭeryogino yatra tatra cittaprakāśaḥ syādevetyarthaḥ sarveṣūktavakṣyamāṇānuśāsaneṣveteṣu cinmātrāvadhāraṇacittaikāgryābhyasanamabhipretamasti || 112 || aparāmāha kūpādike mahāgarte sthite parinirīkṣaṇāt [sthitvoparīti pāṭhaḥ] | avikalpamateḥ samyaksadyaścittalayaḥ sphuṭam || 113 || yadyevaṃ parisphurati nāstyatra kimapi vedyāvedyapatitaṃ nīlapītādi paraṃ tu ghorataraṃ bhairavaṃ vapuratrābhāsamānaṃ bhāsata iti tātparyārthaḥ || 113 || aparāmāha yatra yatra mano yāti bāhye vābhyantare priye | tatra tatra śivāvasthā vyāpakatvātkva yāsyati || 114 || yatra yatra mano yāti svataścañcalamasthiram | tatastato niyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet || ityādibhagavanmukhoktyā yatra yatra nīlapītādau mano yāti antarātmatayā tatra tatra śivāvasthā iti niścayādbhairavābhivyaktiḥ saṃjāyate | tathā ca śrīspande p. 46) yasmātsarvamayo jīvaḥ sarvabhāvasamudbhavāt | tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattitaḥ || tena śabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ | bhoktaiva bhogyabhāvena sadā sarvatra saṃsthitaḥ || iti vā yasya saṃvittiḥ krīḍātvenākhilaṃ jagat | saṃpaśyansatataṃ yukto jīvanmukto na saṃśayaḥ || (28-29-30) ityādinā pratipāditamasti || 114 || aparāmāha yatra yatrākṣamārgeṇa caitanyaṃ vyajyate vibhoḥ | tasya tanmātradharmitvāccillayādbharitātmatā || 115 || yatra yatra śivāvasthādhyānena caitanyaṃ vyajyate vibhoḥ tasya ca tanmātradharmatvāt darpaṇapratibimbitābhāsavaicitryeṇa caitanyamātrasvabhāvatvāt citau layādviśrānterbharitātmatā ahameva viśvamayo mahaccaitanyabharita ityanubhūtatāttvakāvasthaḥ saṃpadyate āśyānībhūtahimaghṛtādivat jalamayatvāpatteriti bhāvaḥ || 115 || aparāmāha kṣutādyante bhaye śoke gahvare vā raṇadrute [raṇāddrute sattāmayī daśā iti ca pāṭhaḥ] | kutūhale kṣudhādyante brahmasattā samīpagā || 116 || atikruddhaḥ prahṛṣṭo vā kiṃ karomīti vā mṛśan | dhāvanvā yatpadaṃ gacchettatra spandaḥ pratiṣṭhitaḥ || (22) p. 47) ityādispandoktadiśā nirdiṣṭasya bhairavarūpasyāmarśanāt kṣutādiṣu gurumukhaśrutayuktyā vibhāvya kṛtakṛtyo bhavatyevetyarthaḥ | etacca tantrālokādau vitatya nirṇītamasti tata evāvadhāryam | granthavistarabhayānneha pratanyate taddiṅmātreṇa udāhṛtamiti || 116 || aparāmāha vastuṣu smaryamāṇeṣu dṛṣṭe deśe manastyajet | svaśarīraṃ nirādhāraṃ tataḥ prasarati [kṛtvā prasaratīti pāṭhaḥ] prabhuḥ || 117 || smaraṇādiśaktyā dṛṣṭe deśe'nubhavaśaktau svādhārabhūtāyāṃ manastyajet aikāgryeṇādadyāt svaśarīraṃ ca nirādhāramahikañcukavadasaṅgaṃ vibhātayet tataḥ prādurbhavati svayameva prabhuriti niścayaḥ | atrāyaṃ bhāvaḥ - anubhavāt smaraṇādau sūtra iva maṇigaṇaḥ protaścaitanyaprasara iti siddham atastameva dhyāyediti śeṣaḥ || 117 || aparāmāha kvacidvastuni vinyasya śanairdṛṣṭiṃ nivartayet | tajjñānaṃ cittasahitaṃ devi śūnyālayo bhavet || 118 || kutracit dṛṣṭiṃ kṛtvā ghaṭo'yamiti tadvastvanubhavaṃ tadvāsanāyuktaṃ citte nidhāya śūnyamatirbhavet - brahma saṃpadyata ityarthaḥ || 118 || aparāmāha bhakyudrekādviraktasya yādṛśī jāyate matiḥ | sā śaktiḥ śāṅkarī nityaṃ bhāvayettāṃ tataḥ śivaḥ || 119 || p. 48) bhaktyatiśayena viraktasya śāntacittasya citte cittasamādhānena yādṛśī matirjāyate sā śāṃkarī śaktiriti gīyate iti tāmeva bhāvayet yena tanmayaḥ syāt || 119 || aparāmāha vastvantare vedyamāne śanairvastuṣu śūnyatā | tāmeva manasā dhyātvā vicitto'pi [vidito'pīti pāṭhaḥ] praśāmyati || 120 || ayamatrāśayaḥ - ekasminvastuni citsvarūpatvena jñāyamāne anyatra cābhāvabuddhiḥ - sarvasyāsya jagat ekarūpatvāpatteḥ tasmāt ekasyaiva vastuno'pi citsvabhāvāt sarvasvarūpaprasaṃgāpatteriti tatsarvavedyaśūnyatāṃ dhyātvā vicitratayā saṃkalpavikalparāhityena muktaḥ syāditi niścayaḥ || 120 || aparāmāha kiṃcijñairyā smṛtā śuddhiḥ sā śuddhiḥ śaṃbhudarśane | na śucirhyaśucistasmānnrivikalpaḥ śivo bhavet || 121 || dharmaśāstravidbhiḥ kṛtvālaṃ pādaśaucaṃ vimalamatha jalaṃ triḥ pibet | ityādinā śuddhiḥ kathitā sā caiva śuddhiḥ nirvikalpasamādhisthasya na śucirnāpyaśucirabhedāpatteriti pāramārthikaparamārthaḥ | tathā ca p. 49) tanuṃ tyajatu kāśyāṃ vā śvapacasya gṛhe'tha vā | tajjñaḥ kalaṅkaṃ nāpnoti hema paṅkagataṃ yathā || ityādinā smṛtamasti || 121 || aparāmāha sarvatra bhairavo bhāvaḥ sāmānyeṣvapi gocaraḥ | na ca tadvyatirekeṇa paro'stītyadvayā gatiḥ || 122 || darpaṇabimbe yadvannagaragrāmādi citramavibhāgi | bhāti vibhāgenaiva ca parasparaṃ darpaṇādapi ca || (pa0 sā0 12) ityādinā sarvatra sarvadā bāhyābhantareṣu padārtheṣu bhairavo bhāvaḥ sphuṭa iti na ca tadvyatiriktaṃ kiṃcit iti saṃbodhāptyā dvayātītā gatiradvaitajñānaṃ syāt tadvyatireke hi prakāśamānatvābhāvāpatteḥ || 122 || aparāmāha samaḥ śatrau ca mitreca samo mānāpamānayoḥ | brahmaṇaḥ paripūrṇatvāditi jñātvā sukhī bhavet || 123 || yacca śrībhagavatā gītaṃ vidyāvinayasaṃpanne brāhmaṇe gavi hastini | śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ || p. 50) tathā ca śāntarasādinidarśane ahau vā hāre vā kusumaśayane vā dṛṣadi vā maṇau vā loṣṭe vā balavati ripau vā suhṛdi vā | tṛṇe vā straiṇe vā mama samadṛśo yāntu divasāḥ kadā puṇye'raṇye śivaśivaśiveti pralapataḥ || punaśca siddhāntamuktāvalyāṃ snātaṃ tena samastatīrthasalile dattā ca sarvāvani- ryajñānāṃ ca kṛtaṃ sahasramakhilā devāśca saṃtarpitāḥ | saṃsārācca samuddhṛtāḥ svapitarastrailokyapūjyo'pyasau yasya brahmavicāraṇe kṣaṇamapi sthairya manaḥ prāpnuyāt || ityevaṃ icchājñānakriyollāsaṃ cinmayameva viśvaprapañcaṃ vijñāya sukhī bhavatīti bhāvaḥ || 123 || evaṃ sati aparāmāha na dveṣaṃ bhāvayetkvāpi na rāgaṃ bhāvayetkvacit | rāgadveṣavinirmuktau madhye brahma prasarpati || 124 || sarpādau dveṣaṃ hārādau ca rāgaḥ tadvinirmuktasvabhāvāpattau brahma saṃpadyata iti bhāvaḥ || 124 || aparāmāha yadavedyaṃ yadagrāhyaṃ yacchūnyaṃ yadabhāvagam | tatsarvaṃ bhairavaṃ bhāvyaṃ tadante bodhasaṃbhavaḥ || 125 || yato vāco nivartante hyaprāpya manasā saha | ānandaṃ brahmaṇo vidvānna vibheti kutaścana || p. 51) na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ | tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti || ānandātkhalvimāni bhūtāni jāyante ānandena jātāni jīvanti ānandaṃ prayanti abhisaṃviśanti | (tai0 303-6) ityādinā pratipāditaṃ sarvametadbrahmaiva bhavati iti dṛḍhānubhavabalāt sarvatra bhairavasvarūpabodhavān bhairava eva bhavati - brahma saṃpadyate ityarthaḥ || 125 || aparāmāha nitye nirāśraye śūnye vyāpake kalanojjhite | bāhyākāśe manaḥ kṛtvā nirākāśe samāviśet || 126 || ityevaṃ nityatvavyāpakatvānubhūte bāhyākāśa eva śūnyadhāraṇātiśayena tadabhyāsātiśayācchūnyātiśūnyabhūtaṃ yaddhāma tatraiva samāviśatīti bhāvaḥ || 126 || aparāmāha yatra yatra mano yāti tattattenaiva tatkṣaṇam | parityajyānavasthityā nistaraṅgastato bhavet || 127 || p. 52) avikalpasaṃvedanarūpeṇa manasā tatkṣaṇe tatsarvaṃ parityajya nirālambanaprāptiyuktyā parabhairavasvarūpavān bhavediti bhāvaḥ || 127 || aparāmāha bhiyā sarvaṃ ravayati sarvago vyāpako'khile | iti bhairavaśabdasya santatoccāraṇācchivaḥ || 128 || viśvamidamakhilaṃ bhiyā ravayati vimṛśati atha vā avati rakṣati nīlānīlasukhāsukhavedyarāśeḥ sarvasyāhamiti vimarśanāt - bāhyāntare sarvatra ahamasmi ityanubhavadārḍhyādhigamācchivaḥ saṃpadyate | tathā ca na sāvasthā na yā śivaḥ ityādinā etadāmnātamasti || 128 || aparāmāha ahaṃ mama mayetyādipratipattiprasaṅgataḥ | nirādhāre mano yāti taddhyānapreraṇācchamī || 129 || ahamidaṃ mama mayā ityādiprasaṅgeṣu nirādhāraṃ manaḥ kṛtvā nedaṃ nānāsti kiṃcit iti ityanena taddhyānābhyasanena preraṇāt ahaṃvimarśabalādhigamāt śamī śāntadvandvo'vāptaparanirvāṇo jāyata ityarthaḥ || 129 || aparāmāha nityo vibhurnirādhāro vyāpakaścākhilādhipaḥ | śabdānpratikṣaṇaṃ dhyāynprakṛtārthānurūpataḥ || 130 || p. 53) vibhuḥ sarvajñaḥ sarvatra śiva eva ityevaṃ pratikṣaṇaṃ dhyāyan prakṛtārthānurūpatayā padārthadṛṣṭyā kṛtakṛtyo bhavatyevetyarthaḥ jānāmi karomi ityatraiva muktasvabhāvaḥ syāditi bhāvaḥ | tathā ca spande guṇādispandaniḥṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt | labdhātmalābhāḥ satataṃ syurjñasyāparipanthinaḥ || 19 || aprabuddhadhiyastvete svasthitisthaganodyatāḥ | pātayanti duruttāre ghore saṃsāravartmani || 20 || ataḥ satatamudyuktaḥ spandatattvaviviktaye | jāgradeva nijaṃ bhāvamacireṇādhigacchati || 21 || ityādinā nirṇītamasti || 130 || aparāmāha atattvamindrajālābhamidaṃ sarvaṃ vyavasthitam | kiṃ tattvamindrajālasya ceti dārḍhyācchamaṃ vrajet || 131 || atattvamasāram indrajālavaditi pratītyā - sarvamidamindrajālatulyameva tatparaṃ sadvastu vyapadeśyaṃ pramātṛtattvamiti bhāvanādārḍhyena tattvavidaḥ nirvāṇapadāvāptirbhavediti bhāvaḥ || 131 || aparāmāha ātmano nirvikārasya kva jñānaṃ kva ca vā kriyā | jñānāyattā bahirbhāvā ataḥ śūnyamidaṃ jagat || 132 || p. 54) jñānakriyādiśaktyayogājjñeyādikalpanā kutaḥ na kutaścana | ato nirvikalpātmakasya nirvikalpamevedaṃ jagatpratibhāsate iti bhāvaḥ | tathāca mālinīvijaye yā sā śaktirjagaddhātuḥ kathitā samavāyinī | icchātvaṃ tasya sā devi sisṛkṣoḥ pratipadyate || saikāpi satyanekatvaṃ yathā gacchati tacchṛṇu | evametaditi jñeyaṃ nānyatheti suniścitam || jñāpayantī jagatyatra jñānaśaktirnigadyate | evaṃ bhavatvidaṃ sarvamiti kāryonmukhī yadā || jātā tadaiva tattadvatkurvatyatra kriyā matā | evaṃ yathā dvirūpaiva punarbhedairanekadhā || arthopādhivaśādyāti cintāmaṇiriveśvarī | tatra tāvatsamāpannā mātṛbhāvaṃ vibhidyate || dvidhā ca navadhā bhedaiḥ pañcāśaddhā ca mālinī | ityādinā prakāśito'yamarthaḥ || 132 || aparāmāha na me bandho na me mokṣo bālasyaitā vibhīṣikāḥ | pratibimbamidaṃ buddherjaleṣviva vivasvataḥ || 133 || māyāparigrahavaśādbodho malinaḥ pumānpaśurbhavati | (pa0 sā0 16) ityādinā nirṇīto'yamarthaḥ paramārthasāre suspaṣṭaḥ | atha ca tatraiva gacchati gacchati jala iva himakarabimbaṃ sthite sthitiṃ yāti | tanukaraṇabhuvanavarge tathāyamātmā maheśānaḥ || (pa0 sā0 7) p. 55) ityādinā etatsarvaṃ buddheḥ pratibimbitameva sūryācandramasoriva jalapratibimbādau | itthaṃ dṛṣṭāntadārsṭāntikayoryojyamiti bhāvaḥ || 133 || aparāmāha indriyadvārakaṃ sarvaṃ sukhaduḥkhādisaṃgatam | itīndriyāṇi saṃtyajya svasthaḥ svātmani vartate || 134 || draṣṭā dṛśyaṃ darśanaṃ ca iti bhedakalpanātyāgādātmani svasthaḥ - svātmaiva bhavati ityarthaḥ || 134 || aparāmāha jñānaprakāśakaṃ sarvamātmā caiva prakāśakaḥ | evamekasvabhāvatvājjñānaṃ jñeye vibhāvyate || 135 || prakāśamānaṃ na pṛthakprakāśāt sa ca prakāśo na pṛthagvimarśāt | nānyo vimarśo'hamiti svarūpā- dahaṃ vimarśo'smi cidekarūpaḥ || iti nītyā na kimapi prakāśādvyatiriktaṃ bhāti vartate vā jñānaṃ jñeyaṃ tathā jñātā tritayaṃ nāsti vāstavam | ityādilakṣaṇena ca sarvaṃ cinmayameva vibhāvya yajjñānaṃ tadeva jñeyādi ityādi tattvajñānaniṣṭhaḥ saṃbhavati iti bhāvaḥ || 135 || aparāmāha mānasaṃ cetanā śaktirātmā ceti catuṣṭayam | yadā priye parikṣīṇaṃ tadā tadbhairavaṃ vapuḥ || 136 || p. 56) mānasaṃ manaḥ cetanā buddhiḥ śaktiḥ prāṇaśaktiḥ ātmā ca etadupādhimayo jīva iti kathyate ityetaccatuṣṭayamupādhimayaṃ māyīyopādhigalitaṃ yadā kṣīṇaṃ - yadā kṣīyate tadā ciccheṣatayā himanirmuktabhāskaravat prakāśamānaḥ prakāśa evāvaśiṣyate - iti dṛḍhānubhavasamadhigamāt sākṣādbhairava eva bhavatīti bhāvaḥ || 136 || aparāmāha nistaraṅgopadeśānāṃ śatamuktaṃ samāsataḥ | dvādaśābhyadhikaṃ devi yajjñātvā jñānavijjanaḥ || 137 || itthaṃ mayā dhāraṇopadeśānāṃ dvādaśābhyadhikaṃ śatamuktam etadeva vijñāya sāks.ādbhairavasārūpyamevaitīti tātparyam || 137 || atra caikatame yukto jāyate bhairavaḥ svayam | vācā karoti karmāṇi śāpānugrahakārakaḥ || 138 || etāsu dhāraṇāsvanyatamaniṣṭhāvān māyīyopādhisaṃvlitavedyarāśipatitendriyagaṇo'pi vācā kathanamātreṇa śāpānugrahādikarmāṇi karoti tatrāpi tathaiva samādhyekībhāvanayā tattadujjhitya nistaraṅgaprakāśavān bhairavaḥ sākṣādbhavatīti niścayaḥ || 138 || ajarāmaratāmeti so'ṇimādiguṇairyutaḥ | yoginīnāṃ prabhurdevi sarvamelāpakārakaḥ || 139 || apāma somamamūtā abhūma ityādinoktadhāraṇābhyāsadārḍhyena ajarāmaratāṃ saṃprāpya vijñānā- p. 57) tmakasomapānāt yoginīnāṃ - jñānakriyānandādiśaktīnāṃ prabhuḥ svāmī sarvatra melāpakṛt sakalasyāsya vedyavedakādirāśeḥ khilīkṛtasvabhāvo'tyantanirmalacidvapuradvaitaprakāśamayaḥ paramātmā bhairavaḥ saṃpadyate iti tātparyārthaḥ || 139 || jīvannapi vimukto'sau kurvannapi na lipyate | jīvanmukta evāsau paśyannapi śṛṇvannapi jighrannapi - ityādikriyāḥ kurvanna lipyate | tathā ca bhagavān paśyañchṛṇvanspṛśan jighrannaśnangacchansvapañśvasan | pralapanvisṛjangṛhnannunmiṣannimiṣannapi | (5-8) brahmaṇyādāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ | lipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhasā | (5-10) ityādinā samādiśati | tathā ca spande guṇādispandaniḥṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt | labdhātmalābhāḥ satataṃ syurjñasyāparipanthinaḥ || (19) ityādinā nirṇītamasti | tasmāt karmāṇi kurvannapi ca na lipyate iti siddham || tādrūpyeṇa bhedaṃ saṃdihāneva punarapi pṛcchantī śrībhairavī uvāca idaṃ yadi vapurdeva parāyāśca maheśvara || 140 || evamuktvavyavasthāyāṃ japyate ko japaśca kaḥ | dhyāyate ko mahādeva pūjyate kaśca tṛpyati || 141 || p. 58) hūyate kasya vā homo yāgaḥ kasya ca kiṃ katham | spaṣṭametat || uktānuyoganirdhāraṇāṃ samādiśan śrībhairava uvāca eṣātra prakriyā bāhyā sthūletyeva mṛgekṣaṇe || 142 || bhūyo bhūyaḥ pare bhāve bhāvanā bhāvyate hi yā | prakriyā bāhyā - japapāṭhatīrthāṭanādikriyā pare tattve bāhyeti kathyate || japaḥ so'tra svayaṃ nādo mantrātmā japya īdṛśaḥ || 143 || dhyānaṃ yā niścalā buddhirnirvikārā nirāśrayā | so'haṃ brahmeti śabdasya anāhatākhyasya śravaṇājjapaḥ īdṛṅmantrātmatayā japāṅgaśca mantraḥ vedyāvedyapatitāpi samādhānabalānnivātadīpavadyā niścalā buddhistaddhyānamiti kathyate ata eva nirvikārā nirāśrayā ceti || na tu dhyānaṃ śarīrasya mukhahastādikalpanā || 144 || pūjā nāma na puṣpādyeryā matiḥ kriyate dṛḍhā | nivikalpe pare vyomni sā pūjā hyādarāllayaḥ || 145 || p. 59) pare vyomni paracidākāśe layaḥ viśrāntireva tattvataḥ pūjeti bhāvaḥ || 145 || atraikatamayuktisthe yotpadyeta dināddinam | bharitākāratā sātra tṛptiratyantapūrṇatā || 146 || atra proktadhāraṇāsu ekatamayuktisthe siddhasamādhānadārḍhye yogini uttarottaraṃ nirvikalpasamādhirasāsvādādyā pūrṇasvātmasvarūpopalabdhipūrṇatā sā tṛptirityarthaḥ || 146 || mahāśūnyālaye vahnau bhūtādiviṣayādikam | hūyate manasā sārdhaṃ sa homaścetanā srucā || 147 || mahāśūnyālaye śūnyātiśūnyarūpe parabhairavasvarūpe vahnau bhūtendriyatattvādirūpaṃ sarvaṃ jagat saṃkalpavikalpātmakaṃ vibhāgakalpanāhetunā manasā saha yatra caitanaiva sruk tayā hūyate sa homastattvata iti || 147 || yāgo'tra parameśāni tuṣṭirānandalakṣaṇā | kṣapaṇātsarvapāśānāṃ trāṇātsarvasya pārvati || 148 || rudraśaktisamāveśastatkṣetraṃ bhāvanā parā | uktasamādhānotthānandena tuṣṭireva yāgo devapūjā pāśakṣapaṇabhavatrāṇadharmatvādanāśritaśaktyāveśa eva kṣetraṃ na ca punaḥ kurukṣetradharmakṣetrādigamanādi | rudraśaktisamāveśaḥ - sarvajñatvādiṣaṭaśaktiprādurbhāvaśceti || 148 || p. 60) anyathā tasya tattvasya kā pūjā kaśca tṛpyati || 149 || prakārāntareṇādvaitasattattvasya pūjanatarpaṇādikarma vyatiriktaṃ na saṃbhavatīti bhāvaḥ || 149 || sadācāreṣu mukhyatayānuṣṭheyaṃ snānamapi nirdiśati svatantrānandacinmātrasāraḥ svātmā hi sarvataḥ | āveśanaṃ tatsvarūpe svātmanaḥ snānamīritam || 150 || nigaditadhāraṇābhyāsenādvaitasvātmasvarūpasya svatantrānandacinmātrasāratayānubhavāttatsvarūpe layabhāvanaiva mukhyaṃ snānamityarthaḥ || 150 || yaireva pūjyate dravyaistarpyate vā parāparaḥ | yaścaiva pūjakaḥ sarvaḥ sa evaikaḥ kva pūjanam || 151 || yaireva dravyaiḥ kusumādibhiḥ pūjyate kṣīrakhaṇḍādibhirvā tarpyate parāpara iti parādevyā sahitaḥ paraḥ bhairavaḥ iti yaścaiva pūjakaḥ sa eva pūjya ityene na tattvajñānena kva pūjanam sthūlamārgeṇa yat sarvasya pūjyapūjādestadekasvarūpatayā kvāpi bhinnatā neti bhāvaḥ || 51 || vrajetprāṇo viśejjīva icchayā kuṭilākṛtiḥ | dīrghātmā sā mahādevī paraṃ kṣetraṃ parātparā || 152 || prāṇapraveśanasamaye apānasya saṃghaṭṭanāt hṛdayādau | asya padyasya vistṛto rahasyārthastantrālokādau nigaditastata evāvadhāryaḥ tatrāpi p. 61) gurumukhata eva samādheyatayā nāsmābhiriha vitānita iti kṣantavyam || 152 || asyāmanucaraṃstiṣṭhanmahānandamaye'dhvare | tayā devyā samāviṣṭaḥ paraṃ bhairavamāpnuyāt || 153 || ṣaṭśatāni divārātrau sahasrāṇyekaviṃśatiḥ | haṃsa-haṃseti-mantreṇa jīvo japati nityaśaḥ || 54 || japo devyāḥ samuddiṣṭaḥ prāṇasyānte sudurlabhaḥ | prāṇasyānte paryavasānāvasthāyām || ityetatkathitaṃ devi paramāmṛtamuttamam || 155 || etacca naiva kasyāpi prakāśyaṃ tu kadācana | paraśiṣye khale krūre cābhakte gurupādayoḥ || 156 || nirvikalpamatīnāṃ tu vīrāṇāmunnatātmanām | nirvikalpamatīnāṃ vīrāṇāṃ cchinnasaṃśayānām unnatātmanāṃ śuddhavidyāpradhānamāyottīrṇānām || bhaktānāṃ guruvargasya dātavyaṃ nirviśaṅkayā || 157 || divyaugha-siddhaugha-mānavaughādigurupaṅktibhaktānām pradeyametadrahasyajñānamiti || 157 || grāmaṃ rājyaṃ puraṃ deśaṃ putradārākuṭumbakam | sarvametatparityajya grāhyametanmṛgekṣaṇe || 158 || p. 62) kimebhirasthirairdevi sthiraṃ paramidaṃ dhanam | prāṇā api pradādavyā na deyaṃ paramāmṛtam || 159 || rājyādyasthirānanugāmidravyasaṃpattyāgenaitadakṣayamanuvartamānamanuttarasu khaphalaṃ sthiradhanaṃ saṃgrāhyaṃ yatsarvathādeyaṃ nirdiṣṭāpātrebhya iti || 158-159 || śrībhairavī deva deva mahādeva paritṛptāsmi śaṃkara | rudrayāmalatantrasya sāramadyāvadhāritam || 160 || sarvaśaktiprabhedānāṃ hṛdayaṃ jñātamadya ca | ityuktvānanditā devī kaṇṭhe lagnā śivasya tu || 161 || ityetāni padyāni spaṣṭavyākhyānāni tasmādalaṃ vivaraṇena || 160-161 || iti śrī vijñānabhairavaṃ nāma yogaśāstraṃ samāptam | p. 63) śrīvidyānugrahāvāptaprekṣāleśastrikāgamān | āloḍyālocya tattattvasaṃgrahārthaṃ suvistṛtam || 1 || vijñānabhairave gūḍhapathe padaprabodhinīm | durdhvāntabhavaduḥśvabhravibhraṃśātpālanoditām || 2 || vedasaptarṣivedāntyayugābdamadhupakṣatau | vijñānakaumudīmetāṃ bhaṭṭānando vyakāsayat || 3 || samāpteyaṃ vijñānakaumudī nāma vijñānabhairavaṭīkā | kṛtistatrabhavatkāśmīrikabhaṭṭārakānandakasya || sadvidyānāṃ saṃśraya granthavidvad- vyūhe hrāsaṃ kālavṛttyopayāte | tattatsaddharmoddidhīrṣaikatāna- satprekṣaujaḥśālinā karmavṛttyai || 1 || śrīmatkaśmīrādhirājena mukhyai- rdharmodyuktairmantribhiḥ svairvivecya | pratyaṣṭhāpi jñānavijñānagarbha- granthoddhṛtyai mukhyakāryālayo yaḥ || 2 || p. 64) tatrājīvaṃ nirviśadbhirmukunda- rāmādhyakṣatvāśritaiḥ sadbhireṣaḥ | pūrtyā śuddhyā vyākhyayā saṃskṛtaḥ stāt pūrṇo granthaḥ śreyase sajjanānām || 3 || (tilakam) śrīsvātmaśivārpaṇamastu || ########### END OF FILE #######