#################################################### MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00077 Uniform title: śāradātilaka Main title: śāradātilakam with the commentary of rāghavabhaṭṭa Author : lakṣmaṇadeśikendra Commentator : raghavabhaṭṭa Editor : Avalon, A Alternate name : Woodroffe, John Description: This e-text was converted into roman transliteration from electronic devanagari typesetting files of Dr. S. Malaviya by computer programs written by the staff of Muktabodha. Notes: Revision 1: July 2, 2006 (reformatted) Publisher : Electronic publisher: Muktabodha Indological Research Instit Publication year : 2005 Publication city : Publication country : United States #################################################### || śrīḥ || śrīlakṣmaṇadeśikendraviracitaṃ śāradātilakam śrīmadrāghavabhaṭṭakṛta " padārthādarśa " ṭīkāsahitam atha prathamaḥ paṭalaḥ nityānandavapurnirantaragalatpañcāśadarṇaiḥ kramād vyāptaṃ yena carācarātmakamidaṃ śabdārtharūpaṃ jagat | śabdabrahma yadūcire sukṛtinaścaitanyamantargataṃ tadvo'vyādaniśaṃ śaśāṅkasadanaṃ vācāmadhīśaṃ mahaḥ || 1 || " padārthādarśaḥ " śrīkaṇṭhaṃ nijatāṇḍavapravaṇatāproddāmamododayaṃ paśyantyāḥ kutukādbhutapriyatayā sañjātabhāvaṃ muhuḥ | mandāndolitadugdhasindhulaharī līlālasaṃ locana- prāntālokanamātanotu bhavatāṃ bhūtiṃ bhavānyāḥ śubham || 1 || saṃsevyamānamṛṣibhiḥ sanakādimukhyai- ryegena gamyamavinaśvaramādibhūtam | saṃsārahṛnnigamasāravicārasāraṃ śaivaṃ maho manasi me mudamādadhātu || 2 || bhadrāya bhavatāṃ bhūyād bhāratī bhaktibhāvitā | smṛtirujjṛmbhate yasyā vāgvilāso'tidurlabhaḥ || 3 || śāradātilake tantre gurūṇāmupadeśataḥ | padārthādarśaṭīkeyaṃ rāghaveṇa viracyate || 4 || sampradāyāgataṃ kiñcid gaṇitāgamasammatam | yaduktamatra tat santo vicārayitumarhatha || 5 || piśuno dūṣakaścet syānna taddoṣāya dūṣaṇam | doṣāvahā hi vikṛtirna svabhāvo hi dustyajaḥ || 6 || atheśvaraḥ sarvā api śrutīrbhavapāśabaddhānāṃ jantūnāṃ svargāya muktaye ca samupadiśati sma | anyeṣāṃ tu smṛtiśāstrādīnāṃ tanmūlakattvena tadarthapratipādakattvena ca prāmāṇyamiti suprasiddhataram | asyāstvāgamasmṛteḥ kathaṃ tanmūlakattvam | anyacca taireva viśeṣeṇa paryālocitaiḥ svarge'thavā muktirapi bhaviṣyatīti kimanayeti prāpte brūmaḥ | " sa ekṣata bahu syāṃ prajāyeya " iti | tathā ca " yato vā imāni bhūtāni jāyante, yena jātāni jīvanti, yat prayantyabhisaṃviśanti tadvijijñāsasva " ityupakramya " ānandāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante, ānandena jātāni jīvanti, ānandaṃ prayantyabhisaṃviśanti " ityādi | " idaṃ sarvaṃ yadayamātmā eva " ityantenopasaṃhṛtam | atha---- upakramopasaṃhārāvabhyāso'pūrvatāphalam | arthavādopapattī ca liṅgaṃ tātparyanirṇaye || ityuktattvādupakramopasaṃhārābhyāṃ svalīlārūpānādyanirvācyāvidyāsahāyasampannaṃ paramānandasvarūpaṃ nityaśuddhabuddhasvabhāvaṃ parabrahmaiva svātmavivarttarūpaṃ sakalaṃ jagat sasarjeti śrutivākyapratipādito'rthaḥ | nanvastu jagatsṛṣṭikarttṛtvaṃ brahmaṇaḥ anādyavidyāṅgīkaraṇaṃ kimartham iti cenna | tayā vinā asaṅgasya tasya kāraṇataivānupapannā | tathemamarthaṃ śrutyāgamāvapi vadataḥ | " indro māyābhiḥ pururūpa īyate " iti | " śivo hi śaktirahitaḥ śaktaḥ karttuṃ na kiñcana " iti | evaṃ jāte jagati nijakarmapāśabaddhā jantavo'nātmajñā utpattimaraṇapravāhapatitā nāśaknuvan saṃsārasindhuṃ tarītum | evaṃ bhūtān tānavalokya paramakaruṇatayā kiñcidupādhiviśiṣṭaḥ sarvāḥ śrutīḥ samupadiśati sma | tatra sarvāsu śrutiṣu kāṇḍatrayaṃ karmepāsanābrahmabhedena | tatra karmakāṇḍaṃ jaiminiprabhṛtibhiḥ samyaktayā vivṛtam | idamupāsanākāṇḍaṃ nāradādibhiḥ brahmakāṇḍaṃ bhagavadvyāsādibhirapi | śrutimūlakatā'sya pratyakṣopalabdhaśrutimūlakatā apratyakṣo- palabdhaśrutimūlakatā ca | rāmapūrvettaratāpanīya nṛsiṃhapūrvettaratāpanīyasaurāṣṭākṣaraśaiva- pañcākṣarātmikā tu sākṣātśrutirūpalabhyata eva | tatra karmakāṇḍe sarve'pyadhikārī | mumukṣorapi tattvajñānaparyantaṃ svacittaśuddhyarthaṃ pratyavāyaparihārārthañca karmakaraṇe'dhikāra- sambhavāt | tadvadupāsanākāṇḍe'pi | yataḥ sākāropāsanātaḥ svargādibahuphalaṃ bhavati kramato muktiśca | karma- kāṇḍāttu svargādikaṃ bahutaravyayāyāsena bhavati | brahmakāṇḍānmuktirapi ādaranairantarya- dīrghakālābhyāsasādhyānekeṣu janmasu tādṛśeṣu eva gateṣu bhavati | " anekajanma- saṃsiddhastato yāti parāṃ gatim " iti vacanāt | ata etadupāsanākāṇḍamevāgama- śāstrātmakaṃ garīya iti siddham | tatrotpalācāryapūjyapādaśiṣyaḥ śrīlakṣmaṇācāryaḥ pūrvatantrāṇāmanekeṣāmekaika- mantravidhānakathanapravṛttānāmativitatānāṃ gambhīrāṇāmidānīntanānāmalpabuddhīnāmalpāyu- ṣāmekasmin sarvamantravidhānamabhīpsūnāṃ puṃsāmaśaktyā duravagāhatvamatrāvalokyāti- kṛpāluḥ śāradātilakaṃ tantraṃ cikīrṣuścikīṣītasyāvighnena samāptyarthaṃ pracayagamanārthañca sakalaśiṣṭaikavākyatayā'bhimatakarmabhārambhasamaye tatsamāptikāmairmmaṅgalamācaraṇīya- miti sadācārānumitaśrutibodhitaparadevatānusmaraṇalakṣaṇaṃ maṅgalaṃ śiṣyaśikṣārthamupani- badhnannāha----nityeti | tanmaho'niśaṃ vo'vyādityanvayaḥ | tanmaha etāvataiva paradevatānu- smaraṇasya siddhau satyāmapyasya padasya yatkiñcit kriyāpekṣāyāṃ vighnopaśamanadvārā'- bhilaṣitaphalavitaraṇarūpāvanakriyānirdeśena devatāsāmmukhyaṃ daśītam | tatra sāmānya karmasambandhe prāpte kriyamāṇasya granthasya nivīghnaṃ pāṭhamabhiprepsoḥ śiṣyopari kṛpāṃ sūcayato va iti karmaṇo nirdeśaḥ | vo yuṣmān śiṣyānityarthaḥ | eṣāmevātra sambodhanayogyattvāt sambodhanapradhānattvācca yuṣmacchabdasya | yataḥ śiṣyakṛpayaiva vidita- vedya ācārye granthakaraṇe pravṛttaḥ | teṣāṃ kañcitkālamavane siddhe svaśiṣyāṇāṃ tacchiṣyāṇāmapi nivīghnaṃ pāṭhasiddhyasambhavena granthapracāro na bhavatītyuktamaniśamiti | tathā ca teṣāṃ cirakālāvane siddhe svaśiṣyāṇāṃ tacchiṣyāṇāmapi nivīghnaṃ pāṭhasiddhau granthapracāro bhaviṣyatītyāśayaḥ | kiṃ tanmaha ityapekṣāyāmāha----nityānandavapuriti | nityo yo'yamānandaḥ sa vapuryasya etena śaktyabhinnaṃ paraśivasvarūpamuktam | nanu " śaktyā vinā śive sūkṣme nāma dhāma na vidyate " ityukternirguṇasyā'saṅgasya nirākārasya tasya kathamavanakriyā- karttṛttvam ityāha----vācāmadhīśamiti | anena śaktyupahitaṃ sadāśivātmakaṃ rūpaṃ vāgupadeṣṭṛttvenoktam | nanu vāgupadeṣṭṛttvaṃ caturmukhopādhyupahitasyāpi varttate tannivṛttyarthamāha ----śaśāṅkasadanamiti | śaśāṅkasya candrasya sadanaṃ sthānaṃ candrakalāvataṃsamityarthaḥ | śabdasṛṣṭeratra mukhyatvāt mantramayaṃ tatsvarūpaṃ sūcayati | yadābhyāmaḥ viṣṇustena saṅkarṣaṇaḥ tena au etena sahitā niśā hakāro yatretyuttarapadalopī bahuvrīhistena hāviti siddham | śaśāṅketyādinā binduruktaḥ | tatra vāgaiśvaryamupabṛṃhayan vakṣyamāṇāṃ śabdārthasṛṣṭiṃ sūcayan vyāpakatāmāha----yena carācarātmakamidaṃ sthāvarajaṅgamātmakaṃ śabdārtharūpaṃ jagat kramād vyāptam | kaiḥ nirantaragalatpañcāśadarṇaiḥ nirantaramanavarataṃ galanto vyaktībhavantaḥ pañcāśadarṇā varṇāstaiḥ | atra samāse varṇaśabdasya vāvalopo vaktavya iti svarṇaśabda iva valope arṇaśabdo varṇavācī | kecittu nityetyādyarṇairityantamekameva padamityāhuḥ | atra varṇānāmekapañcāśattve'pi sāmīpyasambandhena lakṣaṇayā pañcāśattvamuktam | anvayā- nupapattivattātparyā-nupapatterapi lakṣaṇābījasyābhyupagatatvāt | athavā " makāraḥ puruṣo yataḥ " ityukteḥ tasya svasvarūpatvāt pañcāśadityuktiḥ | yadvā kṣakārasya ka-ṣa saṃyogātmakatvāt tayorupadeśenaivāsyopadeśa ityapunaruktaṃ pañcāśadgrahaṇam | yadvā visargasya kevalaṃ śaktitvāt pañcabhūtātmakatvābhāvāt sarvavarṇetpattihetutvācca taṃ tyaktvā tathoktiḥ | taduktam---- " amāyo'nantya eva vā " iti | kvacidvāhye'pi tāvatāmevopayogādvā tathoktiḥ | yadvā mūlādhārādi ājñāparyantaṃ ṣaṭcakreṣu pañcāśadvarṇānāmeva sthitatvāt pañcāśadityuktiḥ | anayorvyākhyānayoḥ bahi- rāntarabhedena vyavasthā jñeyā | āntarasya ca mukhyatvāt śāstre sarvatra mukhyena vyavahāra iti jñeyam | anenāntarmātṛkānyāso'pi sūcitaḥ | sa cāntyapaṭale (25) kuṇḍalī- prastāve sphuṭībhaviṣyati | ataeva dvitīyādicatuvīṃśatipaṭalāntaṃ yat prapañcitaṃ tat sarvaṃ mātṛkāvikāra ityapi sūcitam | nanu " sarvavyāpī sadāśivaḥ " (śā. 1. 15) iti vakṣyamāṇatvāt tasya svata eva sarvavyāpitve kutaḥ kairiti kāraṇāpekṣā iti cet, satyam| tasya svata eva sarvavyāpitvaṃ kintu atra śāstre śabdasṛṣṭeḥ mukhyatvadyotanāya nirantaragalatpañcāśadarṇai- riti kāraṇatoktiḥ | kiñca pūrvamapi yatkiñcicchaktyupādhiviśiṣṭatve vaktavye yā vācāmadhīśamityuktiḥ sā atra ca varṇānāmartharūpavyāpakatoktirapi | tatra śabdasvarūpa- mabhivyāpya eva artharūpaṃ vyāpnotīti kramādityuktiḥ | teṣāṃ śabdarūpavyāpakatā sambhavatyeva | artharūpavyāpakatā tu sarvasyāpyarthasya śabdaprakāśyatvaniyamāt jñeyā | taduktaṃ bhagavatā bharttṛhariṇā---- na so'sti pratyayo loke yaḥ śabdānugamādṛte | anuviddhamidaṃ jñānaṃ sarvaṃ śabdena gṛhyate || iti | (vā.) athavā yeṣāṃ mate śabdārthayorabhedastanmatamālambyoktam | taduktaṃ tenaiva---- ekasyaivātmano bhedaḥ śabdārthāvapṛthaksthitau | iti | (vā.) ataeva mantradaivatayoraikyāṃ mantraśāstre | ataeva pūrvaṃ sadāśivamantroddhāraḥ | yadvā śaktisambhinnatvāttasya śaktyaṃśatvena śabdarūpavyāpakatvaṃ śivāṃśatvena artharūpa- vyāpakatvaṃ jñeyam | taduktaṃ vāyavīyasaṃhitāyām---- śabdajātamaśeṣantu dhatte śaṅkaravallabhā | arthasvarūpamakhilaṃ dhatte mugdhenduśekharaḥ || iti | etatpakṣe tṛtīyā upalakṣaṇatvena jñeyā | upalakṣaṇatvantu tadutpannatvātteṣām | śabdasṛṣṭiprādhānyamevopabṛṃhayannāha----sukṛtino yadantargataṃ caitanyaṃ śabdabrahma ityūcire | sukṛtinastattvajñā ityarthaḥ | " caitanyaṃ sarvabhūtānāṃ śabdabrahmeti me matiḥ " (śā. 1. 13) iti vakṣyamāṇatvāt | tasya sarvavyāpitvāt tadaṃśasyaiva sarvajantucaitanyarūpatvāt śuddhabrahmaṇaḥ śabdabrahmatvaṃ sambhavatyeva | kiñca yasmād bindoḥ śabdabrahmaṇa utpatti- stasmādeva bindoḥ sadāśivasyāpyutpattirityapi sambhavati | tatra śabdasṛṣṭau śabda- brahmetyuktiḥ arthasṛṣṭau sadāśiva iti paraṃ viśeṣaḥ | bhidyamānāt parādvindoravyaktātmā ravo'bhavat | śabdabrahmeti taṃ prāhuḥ sarvāgamaviśāradāḥ || (śā. 1. 11, 12) atha bindvātmanaḥ śambhoḥ kālabandhoḥ kalātmanaḥ | ajāyata jagatsākṣī sarvavyāpī sadāśivaḥ || (śā. 1. 15) iti vakṣyamāṇatvāt | athavā hetu-hetumadbhāvena yojanā kāryā | yataḥ sukṛtinaḥ yat antargataṃ caitanyaṃ śabdabrahma ityūcire ato yena nirantaragalatpañcāśadarṇaiḥ jagat vyāptamiti | tat prāpya kuṇḍalīrūpaṃ prāṇināṃ dehamadhyagam | varṇātmanā''virbhavati gadyapadyādibhedataḥ || (śā. 1. 14) iti vakṣyamāṇatvāt | anye tvanyathā yojayanti | yat paramaśivasvarūpaṃ sukṛtino vedāntinaḥ tat śabdena brahma ityūcire | ayamarthaḥ----asmābhiḥ paramaśiva ityucyate, taistu brahma ityucyata iti śabdamātreṇa paraṃ bhedaḥ | vastutastu nityānandādisvarūpatvaṃ tairivāsmābhi- rapi aṅgīkriyata eva | tat kīdṛk vācāmadhīśam " yasya niḥśvasitaṃ vedāḥ " ityādi- śruteḥ vācāmadhīśatvaṃ prasiddhameva | yato vācāmadhīśamataeva nirantaragalatpañcāśadarṇairyena jagadvyāptamiti yathāsambhavaṃ tatrāpi yojanīyam | yato vedasya varṇamayatvāt | yadvā'tra śāstre śabdasṛṣṭerarthasṛṣṭerapi kuṇḍalinyā evotpattestasyā eva " kuṇḍalī paradevatā " (śā. 1. 57) iti paradevatātvoktestadanusmaraṇamevocitamiti mahaḥśabdena tejorūpā kuṇḍalinītyucyate | " ādityendvagnitejomadyadyattattanmayī vibhuḥ " ityukteḥ| sā kīdṛśī nityānandavapuḥ | asāvevāntyapaṭale kuṇḍalīsvarūpaṃ vakṣyati " nityānanda- mayī galatparasudhāvarṣaiḥ " (śā. 25. 69) ityādinā | yayā kuṇḍalyā śabdārtharūpaṃ parā-paśyantī-madhyamā-vaikharī-rūpatvena śabdajanakatvāt kārye kāraṇopacārāt śabda- rūpaṃ viṣayatvāt artharūpasvabhāvena caram pṛthivyaṃśādhikyāt kārye kāraṇopacārāt acaram, evambhūtaṃ gacchatīti jagad vinaśvaraṃ śarīraṃ vyāptam | yadvā, yayā śabdārtharūpaṃ carācarātmakaṃ jagad viśvaṃ vyāptam | " sarvagā viśva- rūpiṇī, dikkālādyanavacchinnā " (śā.1. 53) ityagrata ukteḥ| kaiḥ nirantaragalatpañcā- śadarṇaiḥ " pañcāśadvāraguṇitā pañcāśadvarṇamālikāṃ sūte " (śā. 1. 111) iti vakṣyamāṇatvāt | sukṛtinaḥ puṇyātmānastattvajñā ityarthaḥ | yāṃ śabdabrahmamayīmāhuḥ " sā prasūte kuṇḍalinī śabdabrahmamayī vibhuḥ " (śā. 1. 108) iti vakṣyamāṇatvāt| caitanyaṃ cicchaktisvarūpā | ayameva vakṣyati " tataścaitanyarūpā sā " (śā. 1. 51) iti | antargataṃ suṣumnāntargatamityarthaḥ| " yā mūlādhāradaṇḍāntaravivaragatā " ityukteḥ| śaśāṅkasadanaṃ sahasrāragamane candramaṇḍalagatatvāt | vācāmadhīśaṃ sarvaśabdotpādakatvāt sarvamantrotpādakatvācca | tathāyameva vakṣyati---- " viśvātmanā prabuddhā sā sūte mantramayaṃ jagat " (śā. 1. 57) iti | yadvā, vācāmadhīśaṃ vāgdevatārūpetyarthaḥ | " śaktiḥ kuṇḍalinīti yā nigaditā āīmasaṃjñā " ityukteḥ | yadvā granthārambhe prakṛte sarasvatī devatā tasyā eva smaraṇād grantharūpā sphūttīrbhavitrī | kiñcātra granthe prathamataḥ sarasvatīmantrāṇāmeva vakṣyamāṇatvāt | tena sarasvatīdevatānusmaraṇamevocitamiti | tadvācāmadhīśaṃ mahaḥ sārasvataṃ tejaḥ vo'vyāt | atha vācāmadhīśamityanena kevalaṃ vāgbhavasya sarasvatīmantratvamuktam | etajjapannaravaro bhuvi vāgbhavākhyaṃ | vācāṃ sudhārasamucāṃ labhate sa siddhim || ityukteḥ | tat kīdṛk śaśāṅkasadanam anena candrakalāvataṃsatvena dhyānamuktam | yadāhuḥ---- dhṛtaśaśadharakhaṇḍollāsikoṭīracūḍā | bhavatu sapadi vācāmīśvarī bhūtaye vaḥ || iti | punaḥ kīdṛk nityaṃ sarvadā ānandayatītyānandaṃ ānandajanakaṃ vapuryasya tat | sādhakānāṃ sudhārasasahodarasarasasūktisaṃsphuraṇādāhlādajanakamityarthaḥ | tathā ca sarasvatīstave ācāryāḥ---- kṣaumāmbaraparīdhāne muktāmaṇivibhūṣaṇe, mudāvāse | iti | punaḥ kīdṛk caitanyamantargatam anena sūkṣmā paraparyāyā parākhyā uktā | yadāhuḥ---- svarūpajyotirevāhuḥ sūkṣmā vāganapāyinī | iti | anyatrāpi----sūkṣmā kuṇḍalinī madhye jyotirmātrā parā matā | iti | yena mahasā nirantaragalatpañcāśadarṇaiścarācarātmakaṃ śabdārtharūpaṃ jagad vyāptam | atra pañcāśadarṇairityanena varṇarūpā paśyantī uktā | śabdārtharūpamityanena padarūpā madhyamā uktā | yat sārasvataṃ mahaḥ sukṛtinaḥ śabdabrahmetyūcire | atra śabdabrahmaśabdena vedā ucyante | tena vedātmakamityarthaḥ | taduktaṃ vāttīkakārapādairgrahādhikaraṇe---- śabdabrahmeti yad vedaśāstraṃ vedākhyamucyate | iti | anena vākyarūpā vaikharī uktā | yadāhuḥ---- dhvanirvarṇāḥ padaṃ vākyamityāspadacatuṣṭyam | yasyāḥ sūkṣmādibhedena vāgadhīśāmupāsmahe || iti | anyatrāpi---- ādikṣāntavilāsalālasatayā tāsāṃ turīyā tu yā kroḍīkṛtya jagattrayaṃ vijayate vedādividyāmayī | iti | apare tvatra granthakṛtā bhairavīmantroddhāraḥ kṛta iti vadanti | tad yathā | tat traipuraṃ maho vo'vyāt | kīdṛk agalat avinaśvaram | punaḥ kīdṛk nityānandavapuḥ nityaḥ puruṣaḥ tena hakāraḥ ānandamayītvāt ānandotpādakatvāt vā ānandaḥ śaktiḥ tena saḥ etau vapuḥ śarīraṃ yasya | etenaitayoḥ bījatraye'pi sattvamuktambhavati | antaḥ madhyaṃ madhyabījamityarthaḥ | tat kīdṛk kramāt kaśca raśca maśca karamāḥ tān atti lakṣaṇayā gṛhṇātīti kramāt | tena kakāraḥ tadadho lakāraḥ | atra repheṇa lakārasya grahaṇaṃ vyākaraṇaparibhāṣayā | uktañca " reṇa lo'pīṣyate grahaṇaṃ tena " iti | saṃhitāyāmapi---- " ataeva maheśāni ra-layoḥ samatā bhavet | " iti | tadadho makāraḥ puruṣaḥ tena haḥ| punaḥ kīdṛk antargataṃ ante ro rephaḥ gataḥ saṅgato yatra tat | punaḥ kīdṛk vyāptaṃ viḥ catuḥsaṃkhyā caturthasvaraḥ tenāptaṃ gṛhītam | atra granthakṛto vārarucaḥ saṅketo'bhipretaḥ | sa dvitīyapaṭale sphuṭībhaviṣyati | " nañi ca śūnyaṃ jñeyam " iti vārarucaḥ saṅketaḥ | tena śūnyaṃ tasya bindurūpatvāt binduruddhṛtaḥ | etena ṣaṭkūṭaṃ madhyabījamuddhṛtam | ataeva vakṣyate " ṣaṭkūṭaṃ tripurāmantram " iti || evaṃ madhyamaṃ bījamuktvā prathamabīje hakārasakārayoḥ pūrvamevoktatvāt evam ekāro'pi yojanīyaḥ | kīdṛk prathamaṃ śaśāṅkasadanam etena bindustham | evaṃ prathamabījamuddhṛtam | antyaṃ kīdṛk śabdārtharūpam atra śabdaśabdena śabdādayo gṛhyante, arthaśabdo viṣayavācī | tena śabdādayo viṣayāste ca daśeti daśasaṃkhyā tayā aukāraḥ tadrūpaṃ yatra tattathā | anyacca " aṅkānāṃ vāmato gatiḥ " ityukteḥ vārarucena saṅketena takārasya ṣaṭsaṃkhyā | " piṇḍāntyairakṣarairaṅkāḥ " ityukteḥ nyakārāntayakārasya ekāṅkaḥ | evaṃ ṣoḍaśa tena visargaḥ | evaṃ tṛtīya- bījamuddhṛtam | taduktaṃ siddheśvarīmate---- haṃsāstrayo dantyasakārayuktā vasvabdhipaṃktisvarasaṃvibhinnāḥ | antyo visargī itarau sabindū madhyo viriñcīndraharāgniyuktaḥ || iti | asyāyamarthaḥ----vasu aṣṭasaṃkhyā | abdhiścatuḥsaṃkhyā | paṃktirdaśasaṃkhyā | tathā ca " paṃktirdaśākṣaracchando daśasaṃkhyāvalī api " ityamaraḥ | haṃsā hakārāstrayaḥ | kīdṛśāḥ dantyasakārayuktāḥ | tathā kramād vasvabdhipaṃktisvaraiḥ klīvān vinā aṣṭama e caturtha ī daśama au tairyuktāḥ | ṛkārādi svaracatuṣṭayaṃ napuṃsakaṃ " svarāṇāṃ madhyakaṃ yattu taccatuṣkaṃ napuṃsakam " (śā. 2. 6) ityuktatvāt | napuṃsakasvaraparityāgena bindu- visargasahitānāṃ svarāṇāmaṣṭama ekāraḥ daśama aukāra iti bodhyam | viśeṣamāha tṛtīyo visargayuktaḥ, itarau prathamadvitīyau sānusvarau | madhyaḥ punaḥ viriñcyādiyutaḥ viriñciḥ kaḥ indro laḥ, haro haḥ, agnī rephaḥ etairyutaḥ | idaṃ ṣaṭkūṭaṃ madhyabījam | iyaṃ tribījā bhairavī | atha ca eceti svatantratayā nirddeśāt vyāptamityāptaśabdagrahaṇāt śabdārtha- rūpamiti rūpaśabdopādānāt kevalāstrayaḥ svarā evāsya mantrasya cetanīmantra iti sūcitam | yadāhuḥ---- śivāṣṭamaṃ kevalamādibījaṃ bhagasya pūrvāṣṭamabījamanyat | paraṃ śiro'ntaṃ gaditā trivargā saṅketavidyā guruvaktragamyā || iti | śiva ukāraḥ, tasyāṣṭama ekāraḥ | bhagam ekāraḥ, tasya pūrvāṣṭamaścaturthaḥ svaraḥ| śiro binduḥ so'nte yasya śiro'nta aukāraḥ | uktabījānāṃ krameṇa vāgbhava-kāmarāja-śāktatvamāha | vācāmadhīśamityane- nādyasya vāgbhavatvamuktam | carācarātmakaṃ maithunasṛṣṭajagataḥ kāmotpannatvāt madhyama- bījasya kāmarājatoktā | sukṛtinaḥ yadantyabījaṃ śabdabrahmetyūcire ityanenāntyasya śāktatvamuktam | " tridhāmajananī devī śabdabrahmasvarūpiṇī " (śā. 1. 56) iti vakṣya- māṇatvāt | yaduktaṃ siddheśvarīmate---- vāgbhavaṃ prathamaṃ bījaṃ kāmarājaṃ dvitīyakam | śaktibījaṃ tṛtīyantu caturvargaphalapradam || iti | atha ca---- " oṃ tatsaditi nirddeśo brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ " ityukteḥ śabdātmakaṃ brahma śabdabrahmeti praṇavam | carācarātmakaṃ jagad yeneti maithunasṛṣṭeḥ kāmādutpatteḥ kāmabījam | vācā nakāraḥ | bṛhattattvanyāse nakāreṇa saha śabdatattvanyāsāt | maśca 1| dhīḥ śaktirūpaḥ | īśaḥ prabhuḥ anena visargaḥ | " māyāśaktyabhidhaḥ sargaḥ sarvabhūtātmakaḥ prabhuḥ " ityukteḥ | evaṃ namaḥ śabdaḥ | evamasya mantrasya hlādinī mantra uktaḥ | yadāhuḥ---- kamalaṃ pariluptamadhyamāntyasvaramīśādiyutaṃ sabindunādam | nigamādinamo'ntare virājadbhuvi devīhṛdayaṃ pradiṣṭametat || iti | trayāṇāṃ bījānāṃ sāmānyena viśeṣaṇamāha----aniśamiti | na vidyate niśā hakāro yatra ādāviti śeṣaḥ | keśavādinyāse niśā hakāraḥ śaktiḥ | tenādau hakā- rābhāve sakārasyāditvamuktam | tenādau sakāraḥ paścāt hakāraḥ | yadvā, nirityanenaiva ādyabījasyāpi bindoruddhṛtatvāt aniśaṃ hakārarahitaṃ śaśāṅkasadanam śaśāṅkaḥ sakāraḥ sadane sthāne yasya | anena hakārasya sthāne sakāraḥ tadadho hastvarthāyātaḥ | uktañca---- bhairavīyamuditā'kulapūrvā deśikairyadi bhavet kulapūrvā | saiva śīghraphaladā bhuvi vidyetyucyate paśujaneṣvatigopyā || iti | anenāsya mantratvaṃ vidyātvamapyuktam | yat piṅgalāmate---- śaktyādyā tu bhaved vidyā śivādyo mantra ucyate | dīkṣābhiṣekapūjā tu prāṇināṃ bhuktimuktidā || iti | anyadapi bījatrayasāmānyaviśeṣaṇamāha pañcāśadarṇairupalakṣitamityarthaḥ | anena sarvasya mantrasya mātṛkāntaritatvena japa uktaḥ | yadāhuḥ---- mantrarājamamuṃ samastajagadvimohanakāraṇaṃ | mātṛkāntaritaṃ japedanulomato'pi vilomataḥ || iti | athavā anena viśeṣaṇena ca hahasaiṃ sahasaiṃ ityādi " hasakalahrī sahakalahrī " ityādi ahasauḥ āhasauḥ ityādyantarmātṛkānyāso'pi sūcitaḥ | yadāhuḥ---- krameṇa ṣaṭcakravarṇān taddaleṣu pravinyaset | cakradvayakrameṇaiva devīruddhāṃśca mantravit || iti | anyatrāpi mūlādhārakathanaprastāve caturṣvabjapatreṣu devīniruddhān jalendrāgnivāyūn nyaset kevalān vā | sabindūnamandaprabhāvān prasiddhān | iti | athavā pañcāśacchabdena sāmīpyasambandhena lakṣaṇayā ekapañcāśadgrahaṇe tairūpa- lakṣitamityanena bījatrayasyāpi dīpinyuddhāraḥ sūcitaḥ | tatra prathamabījadīpinī tu vyañjanasvaraiḥ pṛthakkṛtaiḥ saptadaśavarṇātmikā | dvitīyabījadīpinī tu pūrvavadeva pañcaviṃśatyakṣarā| tṛtīyabījadīpinī pūrvavannavākṣarā | evamekapañcāśadvarṇātmikā | tatra dvitīyatṛtīyayoḥ kṣakārasya sattvāt tasya caikameva vyañjanaṃ gṛhītam | mātṛkāyāṃ pṛthagupadeśāt | yadyayaṃ vyañjanadvayātmaiva syāt tadā kṣavadasyāpi pṛthagupadeśo na syāt| tayoreva bindudvayamasti tadapi na pṛthaggaṇitam | tādṛśasyaiva pañcadaśasvaratvāt | praṇave'pi binduḥ praṇavāntargata eveti na pṛthaggaṇita iti sarvamanavadyam | ayañca dīpinyuddhāro granthakṛtā'tra sūcitaḥ | mayā tu bhairavīpaṭale (12) sphuṭīkariṣyate | athavā bālāmantroddhāro grasthakṛto'bhipreta iti | yato bhairavyādīnāmapi sa eva mūlabhūtaḥ | yadāhuḥ bālāmuktvā---- vidyāmūlotpattireṣā mayoktā jñātavyeyaṃ deśikaiḥ siddhikāmaiḥ | iti | tadyathā----vācāmadhīśamiti vāgbhavam | antarmadhyaṃ madhyastham | kramāt kaśca raśca mā lakṣmīḥ tena īkāraḥ | reṇa pūrvavallasya grahaṇam | niriti binduḥ | evaṃ madhyamaṃ bījam, śaśāṅkaḥ sakāraḥ, sat oṃkāraḥ | akāro nakāraśca śūnyadvayaṃ tena visargaḥ | " neñe ca śūnyaṃ jñeyaṃ tathā svare kevale kathite " ityukteḥ | sacchabdena kathamoṃkāragrahaṇamiti ceducyate | oṃkārasya tāvat " oṃ tatsaditi nirddeśo brahmaṇa- strividhaḥ smṛtaḥ " ityubhayoḥ brahmavācakatvāt " sadoṃkāro nigadyate " ityukteśca sacchabda- vācakatā, so'trākṛtapararūpa eva kevalaṃ vivakṣitaḥ | sa ca sāmīpyasambandhena agrimasya lakṣakaḥ| yadvā " tasyaivokārayogena syādaukārākṣaraṃ tathā " iti ācāryekteḥ okāra eva svajanyasya aukārasya lakṣakaḥ | yadvā śaśo rūpamasmin iti matvarthīyo'c | tena śaśaścandraḥ, tena saḥ, śaśan gamanaśīlaḥ, śaśo haṃsaḥ, tena vā saḥ | aṅkaśabdena piṇḍanyāyāt akāraḥ | yathā " sa vāmadṛk pavanaguṇānvitaḥ karaḥ " ityatra karaśabdena kakāraḥ | yathā " harihayaṣaṣṭhavat " vanam ityatra vanaśabdena vakāraḥ | sacchabdena okāra eva | tasya pūrvena saha sandhau aukāraḥ | anābhyāṃ visargaḥ | nanu praṇavasya sabindu- katvāt bālāntyabīje granthakāro visargamātraṃ vakṣyati | atra ca binduvisargāvuddhṛtāviti virodha iti cenna | bālāyā mantrabhedeṣu kvacid binduḥ kvacid visargaḥ kvacidvindu- visargāvapyuddhṛtau | tadapi sūcayitumatredṛśa uddhāraḥ kṛtaḥ | yadāhuḥ sanatkumāre---- aṣṭamasya tṛtīyantu caturddaśasamanvitam | daṇḍakuṇḍalametaddhi sārasvatamudāhṛtam || iti | anyatra tu----dantāntena yutaṃ tu daṇḍisakalaṃ sammohanākhyaṃ kulam | iti | anyat pūrvavaditi saṃkṣepaḥ | etacca vyākhyānadvayaṃ guruvacananiyantritena mayā kṛtamiti kṣantavyaṃ deśikendraiḥ || 1 || antaḥsmitollasitamindukalāvataṃsa- mindīvarodarasahodaranetraśobhi | hetustrilokavibhavasya navendumaule- rantaḥpuraṃ diśatu maṅgalamādarād vaḥ || 2 || yadupahitasya śivasya sṛṣṭikarttṛtvaṃ tāmupastauti----antariti | navendumaulerantaḥpuraṃ vo maṅgalamādarād diśatviti yojanā | atrāpi vo maṅgalaṃ diśatu ityanena śiṣyakṛpā sūcitā | yadyapi tattvataḥ śaivadarśane---- na śivena vinā śaktirna śaktirahitaḥ śivaḥ | na tattvatastayorbhedaścandracandrikayoriva || iti śakti-śivayoraikyameva tathāpi dvitīyena vinā sṛṣṭyanupapatteḥ līlāgṛhītaṃ rūpaṃ strīsvarūpaṃ varṇyate | etena maithunasṛṣṭiḥ sūcitā | tasyā jagatkāraṇatāmāha----trilokavibhavasya heturiti | carācarātmakatvena vistāro vibhavaḥ | kīdṛśaṃ antaḥ- smitollasitaṃ kalpitamidaṃ jagad vilasatīti hāsyakāraṇam | īśvare sābhilāṣatayā vā hāsaḥ | etenāsyā īśvarakṣobhakatā sūcitā | kiñca " yatrānukūlyaṃ dampatyostri- vargastatra varddhate " iti smṛteḥ dampatyānukūlyato vicitrajagannirmāṇaṃ sūcitam | punaḥ kīdṛk indukalāvataṃsam | atrāvataṃsaśabdena mukuṭābharaṇamucyate | tathā nāmaliṅgānuśāsane---- " puṃsyuttaṃsāvataṃsau dvau karṇapūre'pi śekhare " iti | punaḥ kīdṛk | indīvarodarasahodaranetraśobhi | etena sarvātiśāyi saundaryaṃ vaṇītam | yadvā navendumaulerityanena bhuvaneśīmantra uktaḥ | viśeṣaṇaistaduddhāraḥ | trilokavibhavasya hetuḥ śivastena hakāraḥ | antaḥ smitaṃ prakāśo yasyāsāvantaḥ- smito'gniḥ rephaḥ tenollasitaṃ yutam | indukalāvataṃsamiti binduḥ | indīvarodara- sahodare netre yasyāḥ sā lakṣmīḥ tena dīrgha īkāraḥ | yadvā indīvarodarasya sahodaraṃ suhṛt yannetraṃ candrarūpaṃ tacca vāmamiti dīrgha īkāraḥ tena śobhi yuktam | evaṃ militvā bhuvaneśībījam || 2 || saṃsārasindhostaraṇaikahetūn dadhe gurūn mūdhnī śivasvarūpān | rajāṃsi yeṣāṃ padapaṅkajānāṃ tīrthābhiṣekaśriyamāvahanti || 3 || yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau | tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ || ityāgamāt paradevatābhaktivad gurubhakterapi vidyāprāptāvantaraṅgasādhanatvāvagamāt paradevatāyāḥ smaraṇānantaraṃ gurunamaskāramāha----saṃsāreti | śivasvabhāvān gurūn mūdhnī dadhe ityanvayaḥ | śivasvabhāvān śivasvarūpānityarthaḥ | etena gurudhyānaṃ tattaddevatā- rūpatayā karttavyamityuktaṃ bhavati | taduktam---- guruṃ na marttyaṃ budhyeta yadi budhyeta tasya tu | kadāpi ca bhavet siddhirna mantrairdevapūjanaiḥ || iti | anyatrāpi---- tasmādevaṃ viditvā tu guruṃ devañca nānyathā | trikālapraṇipātena dhyānayogena saṃyajet || iti | anyatrāpi---- lalāṭe nayanaṃ cāndrīṃ kalāmapi ca dordvayam | antarnidhāya vakṣyāmi gururmarttye mahīyate || iti | mūdhnī dadhe ityanena gurudhyānaṃ mūrddhani karttavyamityuktaṃ bhavati | taduktam---- prātaḥ śirasi śukle'bje dvinetraṃ dvibhujaṃ gurum | prasannavadanaṃ śāntaṃ smarettannāmapūrvakam || iti | anyatrāpi---- śrīmadgurupadāmbhojaṃ mūrddhanyeva sadāsthitam | yaḥ smaret sāttvikairbhāvaiḥ so'cirāt khecaro bhavet || iti | gurūniti bahuvacanaṃ pūjārthaṃ guru-paramaguru-parāparaguru-parameṣṭhigurvapekṣayā vā | tathā ca granthakṛdgurupaṅktiḥ | " śrīkaṇṭhaṃ vasumantaṃ śrīsomānandamutpalācāryān " iti | " lakṣmaṇamabhinavaguptaṃ vande śrīkṣemarājañca " iti tacchiṣyāḥ | kīdṛśān saṃsārasindhosta- raṇaikahetūn | anena vinā gurūpadeśaṃ saṃsārataraṇamaśakyamityapyuktam | tathāca śrutiḥ---- " ācāryavān puruṣo veda " " sa gurumevābhigacchet " iti | āgamaścaajñānatimirāndhasya jñānāñjanaśalākayā | cakṣurunmīlitaṃ yena tasmai śrīguruve namaḥ || iti | gurupraṇāmamāhātmyamāha rajāṃsīti | etena pādopasaṃgrahaṇapūrvakaṃ gurunamaskāraḥ karttavya ityuktaṃ bhavati || 3 || sāraṃ vakṣyāmi tantrāṇāṃ śāradātilakaṃ śubham | dharmārthakāmamokṣāṇāṃ prāpteḥ prathamakāraṇam || 4 || śabdārthasṛṣṭirmunibhiśchandobhirdaivataiḥ saha | vidhiśca yantramantrāṇāṃ tantre'sminnabhidhīyate || 5 || siddhārthaṃ siddhasambandhaṃ śrotuṃ śrotā pravarttate | śāstrādau tena vaktavyaḥ sambandhaḥ saprayojanaḥ || ityukteḥ śiṣyabuddhyanukūlanārthaṃ granthamāhātmyaṃ prakāśayan śrotṛpravṛttinimitta- bhūtān viṣaya-prayojana-sambandhādhikāriṇo darśayati sāramityādiślokadvayena | tantrāṇāṃ sāraṃ śreṣṭhaṃ saṃgraharūpañca ityanenāsyopādeyatā'tisaṃkṣiptatā coktā | tatra tantrāṇāmiti vaiṣṇava-śaiva-śākta-gāṇapatya-saurāṇāṃ yataḥ sāram ataeva śubham | śabdasaṃkṣepe'pyākāṃkṣita sakalārthapratipādakatvameva śubhatvam | dharmārthakāmetyādi vakṣyati | tadupayiko nāmanirddeśaḥ śāradātilakamiti | śīryata iti śāraṃ sthūlaṃ karmaphalaṃ taddadātīti śāradā| tattatkāraṇatvena brahmavidyādhirūḍhā satī dyati khaṇḍayatīti vā śāradā cicchaktiḥ | yadvā śaraḥ svatantraṃ tasya bhāvaḥ śāraṃ svātantryāṃ taddadātīti anādyavidyāṃ parichedyajīvabhāvanirāsena paramaiśvaryapradāyikā | taduktaṃ gautamena tantravyākaraṇe---- śaraḥ svatantraṃ hṛdayaṃ sphurattā parameśitā | śāraścetyuditāḥ śabdāḥ paryāyāḥ svārthavācakāḥ || iti | tasyāstilako bhūṣaṇam | anenotkṛṣṭatā daśītā | tatrāpi bhūṣaṇāntaraṃ na bhavati kintu tilakarūpaḥ | tena yathā mukhe varttamānastilakāḥ sarvataḥ prathamaṃ dṛśyo bhavati tadvadayamapītyabhiprāyaḥ | prathamaṃ kāraṇaṃ mukhyakāraṇam | yathā cāsya mukhyatvaṃ tathā granthasaṅgatikathanaprastāve'smābhiḥ pūrvameva prapañcitam | śabdārthasṛṣṭyādi viṣayaḥ | caturvargaḥ phalam | anayoḥ pratipādya-pratipādakabhāvaḥ sambandhaḥ | tadarthī cādhikārī | asya śāstrasya ca vyutpādya-vyutpādakabhāvaḥ sambandhaḥ | śāstraviṣayasya phalasya ca sādhyasādhanabhāvaḥ sambandhaḥ | ityādyanyo'pi yathāyathamūhanīyaḥ | saheti tribhiḥ sambadhyate | munibhiḥ tapoyogabalena mantraprathamajñātṛbhiḥ prathamārādhakaiḥ | taduktaṃ gautamena----maheśvaramukhājjñātvā gururyastapasā manum | saṃsādhayati śuddhātmā pūrvaṃ ca ṛṣirīritaḥ || iti | tathā'nyatra---- yena yadṛṣiṇā dṛṣṭaṃ siddhiḥ prāptā ca yena vai | mantreṇa tasya tat proktamṛṣerbhāvastadārṣakam || iti | chandaḥ śabdavyutpattiruktā'nyatra---- chādanācchanda uddiṣṭaṃ vāsasī iva cākṛteḥ | ātmanācchādito devairmṛtyorbhītaistu vai purā | ādityairvasubhī rudraistena cchandāṃsi tāni vai || iti | tathā'nyatrāpi---- mṛtyubhītaiḥ purā devairātmanaśchādanāya ca | chandāṃsi saṃsmṛtānīha chāditāstaistato'marāḥ | chādanācchanda uddiṣṭaṃ sarvaṃ chandobhirāvṛtam || iti | tattu gāyatryādi prasiddham | daivataṃ tattanmantroddiṣṭam | yadāhuḥ---- yasya yasya ca mantrasya uddiṣṭā yā tu devatā | tadākāraṃ bhavettasya devatvaṃ devatocyate || iti | daivatairiti viniyogasyāpyupalakṣaṇam | tatsvarūpamuktamanyatra---- purākalpe samutpannā mantrāḥ karmārthameva ca | anena cedaṃ karttavyaṃ viniyogaḥ sa ucyate || iti | anyatrāpi---- dharmārthakāmamokṣeṣu śāstramārgeṇa yojanam | siddhamantrasya samprokto viniyogo vicakṣaṇaiḥ || iti | tajjñānābhāve doṣa ukto'nyatra---- daurbalyaṃ yāti tanmantro viniyogamajānataḥ || iti | chanda-ṛṣi-devatājñānaṃ mantrasāphalyārthamavaśyamapekṣitam | taduktaṃ chandogānāmārṣeyabrāhmaṇe---- yo ha vā aviditārṣeyacchandodaivatabrāhmaṇena mantreṇa yājayati vādhyāpayati vā sthāṇuṃ varchati garttaṃ vā padyati pra vā mīyate pāpīyān bhavati | yātayāmānyasya chandāṃsi bhavanti | atha yo mantre mantre veda sarvamāyureti śreyān bhavati ayātayāmānyasya chandāṃsi bhavanti | tasmādetāni mantre mantre vidyādṛṣīṇāṃ saṃsthāno bhavati saṃsthāno bhavati brahmaṇaḥ svarge loke mahīyate smaranna jāyate punariti | kātyāyano'pi----etānyaviditvā yo'dhīte'nubrūte japati juhoti yajate yājayati vā tasya brahmavīryaṃ yātayāmaṃ bhavati | anuvijñāyaitāni yo'dhīte vīryavattaraṃ yo yathārthavit tasya vīryavattamaṃ bhavati | japitvā hutveṣṭvā phalaṃ prāpnotīti | " yaśca jānāti tattvena ārṣaṃ chandaśca daivatam | " ityādinā āgame'pi | yājñavalkyo'pi---- ārṣaṃ chandaśca daivatyaṃ viniyogastathaiva ca | veditavyaṃ prayatnena brāhmaṇena viśeṣataḥ || aviditvā tu yaḥ kuryādyajanādhyayanaṃ japam | homamanyacca yat kiñcit tasya cālpaṃ phalaṃ bhavet || iti | vidhiriti | nyāsa-japa-pūjā-homa-tarpaṇābhiṣekasampātapātādiḥ | cakāraḥ śabdasṛṣṭyādeḥ pradhānāpradhānasya samuccaye | mantrayantrāṇāmityekapadopādāne'pi munyā- dīnāṃ yathāyogaṃ sambandhaḥ | tatra municchandasī homatarpaṇe ca mantra eva | devatādīni anyānyubhayatrāpi | sampātapātastu yantre tadupalakṣiteṣu pratikṛtikumbhaśilāprati- māṅgulikātailaghṛtādiṣu sambadhyate | etāni devatopāsakasya sthūlarūpatayoktāni | yeṣāṃ sūkṣmarūpaṃ yathā | yadāhuḥ---- svātmaiva devatā proktā manojñā viśvavigrahā | nyāsastu devatātmatvāt svātmano dehakalpanā || japastanmayatārūpabhāvanaṃ samyagīstim | pūjā tu cañcalatve'pi tanmayatvāpramattatā || homo viśvavikalpānāmātmanyastamayo mataḥ | eṣāmanyonyasammelabhāvanaṃ tarpaṇaṃ smṛtam || abhiṣekastu vidyā syādātmaiva svāśrayo mahān | prayogāḥ syurupādhīnāṃ hetoḥ svātmavimarśanam || sandhyāsu bhajanaṃ tāsāmādimadhyāntavarjanam | mohājñānādiduḥkhānāmātmanyastamayo dṛḍham || iti || 4-5 || nirguṇaḥ saguṇaśceti śivo jñeyaḥ sanātanaḥ | nirguṇaḥ prakṛteranyaḥ saguṇaḥ sakalaḥ smṛtaḥ || 6 || sṛṣṭiṃ vaktumupodghātamāha nirguṇa iti | sanātano nityaḥ śivo nirguṇaḥ saguṇaśca jñeyaḥ | ādyasya svarūpamāha niriti | prakṛteranyaḥ tatsambandhaśūnyaḥ | ṣaṣṭhyā evātra prādhānyenoddeśyatvāt | tena sūkṣma ityarthaḥ | ataevānyaśabdārthābhāvāt na pañcamīyam | tathā satyanuvāde paryavasānaṃ syāt | yaduktaṃ prayogasāre---- nityaḥ sarvagataḥ sūkṣmaḥ sadānando nirāmayaḥ | vikārarahitaḥ sākṣī śivo jñeyaḥ sanātanaḥ || iti | nārāyaṇīye'pi---- niṣkriyaṃ nirguṇaṃ śāntamānandamajamavyayam | ajarāmaramavyaktamajñeyamacalaṃ dhruvam || jñānātmakaṃ paraṃ brahma svasaṃvedyaṃ hṛdisthitam | satyaṃ buddheḥ paraṃ nityaṃ nirmalaṃ niṣkalaṃ smṛtam || iti | dvitīyasya svarūpamāha sa iti | saguṇaḥ sakalaḥ kalā prakṛtiḥ tatsaṃhitaḥ | sāṃkhyamate sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthā pradhānā paraparyāyā prakṛtiḥ | ataeva saguṇa ityuktiḥ | vedāntanaye tu avidyā | śivatantre śaktiḥ | uktañca nārāyaṇīyaprayogasārayoḥ---- tacchaktibhūtaḥ sarveśo bhinno brahmādimūttībhiḥ | karttā bhoktā ca saṃharttā sakalaḥ sa jaganmayaḥ || iti || 6|| saccidānandavibhavāt sakalāt parameśvarāt | āsīcchaktistato nādo nādād bindusamudbhavaḥ || 7 || sṛṣṭimāha saditi | tasyāvidyāśabalitatvena jaḍatve kathaṃ sṛṣṭikarttṛtvam iti śaṅkāṃ vārayati saccidānandavibhavāditi | anenāvidyopahitatve'pi tasya na svarūpahā- nirityarthaḥ | sakalācchaktirāsīditi yojanā | śaktisahitādeva punaḥ śaktiḥ kathamāsīditi cet satyam | yā anādirūpā caitanyādhyāsena mahāpralaye sūkṣmā sthitā tasyā guṇavaiṣamyānuguṇatayā sāttvika-rājasa-tāmasasraṣṭavyaprapaścakārya sādhane ucchūnā- vasthātvameva upacārādutpattiḥ| iyañca sadutpattivādisāṃkhyamatamāśritya granthakārasyokti- riti jñeyam | taduktaṃ prayogasāre---- tasmād vinirgatā nityā sarvagā viśvasambhavā | iti | vāyavīyasaṃhitāyāmapi----śivecchayā parāśaktiḥ śivatattvaikatāṃ gatā | tataḥ parisphuratyādau sarge tailaṃ tilādiva || iti | pañcarātre'pi----evamālokya sargādau saccidānandarūpiṇīm | samastatattvasaṅghātmasphurttyādhiṣṭhānarūpiṇīm | vyaktāṃ karoti nityāṃ tāṃ prakṛtiṃ paramaḥ pumān || iti | tasyā eva nādabindū sṛṣṭyupayogāvasthārūpau | taduktaṃ prayogasāre---- nādātmanā prabuddhā sā nirāmayapadonmukhī | śivonmukhī yadā śaktiḥ puṃrūpā sā tadā smṛtā || saiva sargakṣamā tena | iti | ācāryāstu-sā tattvasaṃjñā cinmātrajyotiṣaḥ sannidhestadā | vicikīrṣurghanībhūtā kvacidabhyeti bindutām || iti | anyatrāpi---- abhivyaktā parā śaktiravinābhāvalakṣaṇā | akhaṇḍaparacicchaktirvyāptā cidrūpiṇī vibhuḥ || samastatattvabhāvena vivarttecchāsamanvitā | prayāti bindubhāvañca kriyāprādhānyalakṣaṇam || iti | ataeva vakṣyamāṇaśaivatattveṣu śuddhānāṃ pañcānāmeva grahaṇam| atra yadyapyanyairgrantha- kṛdbhirnādāvasthā noktā tathāpi granthakṛtā tārasya saptātmakatvaṃ sūcayitumetaduktiḥ kṛtā | kālaṃ prastuvadbhirācāryaiḥ sūcitaiva nādāvasthā | yadāhuḥ---- " ravātmanyatho kāla- tattve " iti | bhuvaneśīstutāvapyācāryāḥ " namaste ravatvena tattvābhidhāne " iti || 7 || paraśaktimayaḥ sākṣāt tridhā'sau bhidyate punaḥ | bindurnādo bījamiti tasya bhedāḥ samīritāḥ || 8 || binduḥ śivātmako bījaṃ śaktirnādastayomīthaḥ | samavāyaḥ samākhyātaḥ sarvāgamaviśāradaiḥ || 9 || icchāśaktyā(sattvā)dirūpatayā bindostraividhyamāha pareti | sākṣāt paraśakti- mayaḥ ataḥ paścāttadavasthātmakatvamevoktam | athavā paraḥ śivaḥ tanmayaḥ śaktimayaḥ evamubhayātmakaḥ | " binduḥ śivātmakaḥ " iti vakṣyamāṇatvāt | asau tridhā bhidyate | etau nādabindū prathamoktanādabindubhyāmanyau tatkāryarūpau jñeyau | taduktaṃ " sa bindurbhavati tridhā " iti || 8 || bindvāderbhedatrayasya paramparāsvarūpamāha binduriti | dhamīṇāvuktvā tat sambandho vācya ityabhiprāyeṇa vyutkramaḥ śaktyutpattyanurodhāt pūrvatra tathākramaḥ | samavāyaḥ sambandhaḥ kṣobhyakṣobhakarūpaḥ sṛṣṭihetuḥ | ukte'rthe pramāṇamāha sarvāgama- viśāradairiti || 9 || raudrī bindostato nādājjyeṣṭhā bījādajāyata | vāmā tābhyaḥ samutpannā rudrabrahmaramādhipāḥ || 10 || raudrīti | tatastasmād bindo raudrī yatastasya śivamayatvam ato'nvarthatāpi | nādāt jyeṣṭhā iti madhyoccāritatve tattvenānvarthatvaṃ jñeyam | bījād vāmā ajāyateti sambandhaḥ | tasya śaktimayatvādanvarthatvam | taduktaṃ prayogasāre---- binduḥ śivātmakastatra bījaṃ śaktyātmakaṃ smṛtam | tayoryege bhavennādastebhyo jātāstriśaktayaḥ || raudrī bindoḥ samudbhūtā jyeṣṭhā nādādajāyata | vāmā bījādabhūcchaktistābhyo devāstrayo'bhavan || iti || 10 || saṃjñānecchākriyātmāno vahnidvarkasvarūpiṇaḥ | bhidyamānāt parād bindoravyaktātmā ravo'bhavat || 11 || saṃjñāne iti | saṃjñāne icchākriyo tadātmānaḥ tena rudrabrahmaramādhipāḥ krameṇa icchāśakti-kriyāśakti-jñānaśaktisvarūpāḥ | kvacit te jñāneccheti pāṭhaḥ saḥ asāmpradāyika eva | ete vahnīndvarkasvarūpiṇo rudrabrahmaramādhipāḥ śabdasṛṣṭyantargatāḥ nirodhikārddhendu bindurūpāḥ śakterevāvasthāviśeṣā jñeyāḥ | eṣāmicchākriyājñānātmatvaṃ śaktita utpannatvāt | vakṣyati ca---- " icchājñānakriyātmā'sau " iti | īśvarapratyabhijñāyāmapi---- yata icchanti tajjñātuṃ karttuṃ vā svecchayā kriyāḥ | anantaraṃ hi tatkāryajñānadarśanaśaktitā || jñānaśaktistadarthaṃ hi yo'sau sthalaḥ samudyamaḥ | sā kriyāśaktiruditā tataḥ sarvaṃ jagat param || iti | yataḥ punasteṣāṃ vakṣyamāṇatvāt tato rudrasamudbhavastato viṣṇustato brahmā iti | anyathā pūrvāparavirodho'pi syāt | yato granthakṛt tasyāṃ sūryendupāvakān " praṇavasya tribhirvarṇairiti " vakṣyati | tatra praṇavāṃśā akārokāramakārā brahmaviṣṇu rudrātmakāḥ | " akārād brahmaṇotpannaḥ " ityādervakṣyamāṇatvāt | āgamāntare ca----brahmaviṣṇvīśvarā- stattanmaṇḍaleṣu vyavasthitāḥ | iti | tena tatra sūryarūpaḥ akāro brahmā atra ca sūryarūpo viṣṇuriti | ato vakṣyamāṇakramo'rthasṛṣṭyanusāreṇānusandheyaḥ | granthakṛcca vakṣyati---- śabdārthabhāvibhuvanaṃ sṛjatīndurūpā yā tadvibhattī punararkatanuḥ svaśaktyā | vahnyātmikā harati tat sakalaṃ yugānte tāṃ śāradāṃ manasi jātu na vismarāmi || iti| gorakṣasaṃhitāyāmapi---- icchā kriyā tathā jñānaṃ gaurī brāhmī tu vaiṣṇavī | tridhā śaktiḥ sthitā yatra tatparaṃ jyotiromiti || ācāryā api----ādyaistribhedai stapanāntikairyat | iti---- śabdabrahmaṇa utpattimāha bhidyamānāditi | parād vindorityanena śaktyavasthā- rūpo yaḥ prathamo bindustasmādavyaktātmā varṇādiviśeṣarahito'khaṇḍo nādamātra utpannaḥ || 11 || śabdabrahmeti taṃ prāhuḥ sarvāgamaviśāradāḥ | śabdabrahmeti śabdārthaṃ śabdamityapare jaguḥ || 12 || na hi teṣāṃ tayoḥ siddhirjaḍatvādubhayorapi | caitanyaṃ sarvabhūtānāṃ śabdabrahmeti me matiḥ || 13 || tatsvarūpamāha śabdeti | sarvāgamaviśāradāḥ sarvaśrutyarthavidaḥ| taduktamācāryaiḥ---- sa ravaḥ śrutisampannaiḥ śabdabrahmeti kathyate| iti | sṛṣṭyunmukhaparamaśivaprathamo- llāsamātram akhaṇḍo'vyakto nādabindumaya evaṃ vyāpako brahmātmakaḥ śabdaḥ śabdabrahmetyarthaḥ || uktañca---- kriyāśaktipradhānāyāḥ śabdaḥ śabdārthakāraṇam | prakṛtevīndurūpiṇyāḥ śabdabrahmā'bhavat param || athāntarasphoṭavādimataṃ jātivyaktisphoṭātmakaṃ vā bāhyasphoṭamatañca dūṣayitu- mupakramate śabdeti | eke ācāryāḥ śabdārthamāntarasphoṭaṃ śabdabrahmetyāhuḥ | yathāhi---- " niraṃśa evābhinno nityo bodhasvabhāvaḥ śabdārthamayāntaraḥ sphoṭaḥ " iti | apare vaiyākaraṇāḥ pūrvavarṇeccāraṇābhivyaktaṃ tattatpadasaṃskārasahāyacaramapadagrahaṇodbuddhaṃ vākyasphoṭalakṣaṇaṃ śabdamakhaṇḍaikārthaprakāśakaṃ śabdabrahmeti vadanti | yadāha---- " eka eva nityo vākyābhivyaṅgyo'khaṇḍo vyaktisphoṭo jātisphoṭo vā vahorūpaḥ " iti || 12 || tadubhayamataṃ dūṣayan svamatamāha nahīti | teṣāṃ vādināṃ mate tayoḥ śabda- śabdārthayoḥ siddhiḥ śabdabrahmatvasiddhirna | ubhayostayorjaḍatvāt | yadi śabdārthaḥ śabdo vā śabdabrahmetyucyate tadā brahmapadavācyatvaṃ nopapadyate | yataḥ saccidānandarūpo brahma- padārthaḥ | tau ca jaḍau | taduktaṃ bharttṛhariṇā---- anādinidhanaṃ brahma śabdatattvaṃ yadakṣaram | vivarttate'rthabhāvena prakriyā jagato yataḥ || iti | anyatrāpi---- śabdabrahmeti śabdāvagamyamarthaṃ vidurbudhāḥ | svato'rthānavabodhatvāt prokto naitādṛśo ravaḥ || sa tu sarvatra saṃsyūto jāte bhūtākare punaḥ | āvirbhavati deheṣu prāṇināmarthavistṛtaḥ || iti | tena sarvāgamaviśāradā ityanena sahaikavākyataivāsya | tadbandurūparavasyaiva sarvaśarīreṣvāvirbhūtatvena vakṣyamāṇatvāt | yaduktaṃ prayogasāre---- so'ntarātmā tadā devī nādātmā nadate svayam | yathāsaṃsthānabhedena sa bhūyo varṇatāṃ gataḥ | vāyunā preryamāṇo'sau piṇḍād vyaktiṃ prayāsyati || iti | kecittu śabdabrahmeti śabdasyārthaṃ śabdamevāhuriti yojanāṃ kṛtvā sarvāgama- viśāradā ityekaḥ pakṣaḥ | apare binduriti dvitīyaḥ, tayordūṣaṇamityāhuḥ | tanna | jaḍatvāditi hetuḥ prathamapakṣe na sambhavati ācāryamatavirodhaścāpadyeta | tena sarvāgama- viśāradā ityayamevapakṣo granthakṛdabhimata iti || 13 || tat prāpya kuṇḍalīrūpaṃ prāṇināṃ dehamadhyagam | varṇātmanā'virbhavati gadyapadyādibhedataḥ || 14 || evaṃ parāṃ tāṃ śabdasṛṣṭimuktvā sāmānyataḥ samāpayati tat prāpyeti | prāṇināṃ dehamadhyagaṃ kuṇḍalīrūpaṃ kuṇḍalinīsvarūpaṃ taccaitanyaṃ gadyapadyādibhedato varṇātmanā āvirbhavatīti sambandhaḥ | kiṃ kṛtvā | prāpya kaṇṭhādikaraṇānīti śeṣaḥ | ataeva vakṣyamāṇā sṛṣṭiḥ kuṇḍalinīta iti jñeyam || 14 || atha bindvātmanaḥ śambhoḥ kālabandhoḥ kalātmanaḥ | ajāyata jagatsākṣī sarvavyāpī sadāśivaḥ || 15 || sadāśivād bhavedīśastato rudrasamudbhavaḥ | tato viṣṇustato brahmā teṣāmevaṃ samudbhavaḥ || 16 || evaṃ prādhānyadyotanāya prathamoddiṣṭāṃ parāṃ tāṃ śabdasṛṣṭimuktvā paśyantyādīnāṃ śarīrasṛṣṭivyatirekeṇa vaktumaśakyatvāt tāṃ vaktumarthasṛṣṭimārabhate atheti | kalā māyā tadātmanaḥ tata utpannatvāt | bindurapi tasyaivāvasthāntaram | tadātmana ityubhayatra kārye kāraṇopacārāt | taduktam---- sarvajñādiguṇopetāmabhinnāmātmanaḥ sadā | iti | yadvā kalā nivṛttyādyā adhiṣṭhātṛsadāśivādīnāṃ prātilomyenotpādikāḥ tadātmanaḥ| kālabandhoriti | anādyanante kāle sṛṣṭirūpakālasahāyānnādātmana ityarthaḥ| śambhoḥ paramaśivāt sṛṣṭisthitidhvaṃsanigrahānugrahakāryapañcakakarttā, ataeva jaga- nnirmāṇabījarūpo jagatsākṣī sadāśivo jātaḥ | atha ca kālabandhoḥ, ataeva kālātmana iti hetuhetumadbhāvena yojanā | " sā tu kālātmanā samyak mayaiva jñāyate sadā " iti ācāryekteḥ | anena viśeṣaṇadvayena prakṛteḥ kālasya ca mahāpralaye'pyavasthānamuktam | ataeva anayorāpekṣakanityatā | svato nityatvaṃ puruṣasyaiva | sarvavināśasya puruṣāvadhitvāda- nyathā'navasthānādityādiyuktiḥ draṣṭavyā | atha ca kālabandhoriti bandhuśabdena kālasya nimittatvaṃ sūcitam | yadāhuḥ---- lavādipralayānto'yaṃ tamaḥ śaktivijṛmbhitaḥ | nimittabhūtaḥ kālo'yaṃ bhāvānāṃ janmanāśayoḥ || iti | anyatrāpi----anādirbhagavān kālo nānto'sya dvija vidyate | avyucchinnāstatastvete sargasthityantasaṃyamāḥ || iti | kālabandhorityanena aparo lavādipralayāntaḥ kālo'pi sūcitaḥ | tenaiva parakālasyoktatvāt | sa ca---- " nalinīpatrasaṃhatyā sūkṣmasūcyabhivedhane | dale dale tu yaḥ kālaḥ sa kālo lavasaṃjñakaḥ || lavaistruṭiḥ syāt triṃśadbhiḥ " ityādinā " tavāyurmama niśvāsaḥ kālenaiva pracodyate | " ityantena granthasandarbheṇācāryaiḥ vivecitaḥ | asmābhistu granthagauravabhayāt noktaḥ | anye tvevaṃ vyācakṣate kālabandhoḥ kālātmanaḥ kaśca laśca iti pratyāhāreṇa vyañjanāni gṛhītāni | aścetyanena svarā api gṛhītāḥ | tadātmana iti | anye tvanyathā vyācakṣate----kaśca laśca ātmā dīrghekāraḥ | caturṇāmātmanāṃ caturtha ityukteḥ | kālaśabdenārkastena maḥ | yadvā kālaśabdena mahākālo makārasya rudramūttīgṛhītā | bhīmo bhīmasena itivat | tena makāraḥ| evaṃ militvā kāmabījamuddhṛtam | tasmādityuktaṃ bhavati | tasya jaganmūlatvāt śambhoḥ bhramantaṃ yonyantaḥsphuradaruṇabandhakakusumaprabhaṃ kāmaṃ dhyāyejjaṭharaśaśabhṛtkoṭiśikharam | ityādinā śarīre mūlādhāre tejastrayarūpasya tasyaivoktatvāt śaktirūpatvācca bindvātmana iti | taduktam---- viśvaṃ bhūtendriyāntaḥkaraṇamayaminendvagnirūpaṃ samastaṃ varṇātmaitat pradhāne kamalanayanamaye bījarūpe krameṇa | nītvā tāṃ puṃsi bindvātmani tamapi ravātmanyatho kālatattve taṃ vai śaktau cidātmanyapi nayatu ca tāṃ kevale dhāmni śānte || iti | anye tu śambhoḥ hakārāt kalā'rddhendurātmā īkāraḥ binduḥ bindureva kālo'gniḥ pralaye sarvavināśakatvāt | evaṃ māyābījamuddhṛtam | tasmādityuktam asya jaganmūlabījabhūtatvaṃ prasiddhameva | idañca vyākhyānamācāryacaraṇasammatamiti | taduktamācāryaiḥ---- svāmin prasīda viśveśa ke vayaṃ kena bhāvitāḥ | kiṃ mūlāḥ kiṃ kriyāḥ sarvamasmabhyaṃ vaktumarhatha | iti pṛṣṭaḥ paraṃ jyotiruvāca pramitākṣaram || ityasya padyasya vyākhyāne padmapādācāryairvyākhyātam----sarveśvara upādānādikaṃ saṃgraheṇoktavān ityāha----iti pṛṣṭeti | prakarṣeṇa mīyate jñāyate iti pramitā prakṛtiḥ praminoti jānātīti pramitaḥ puruṣaḥ praminoti paricchinattīti pramitaḥ kālaḥ | teṣāṃ pramitānāṃ vācakamakṣaraṃ tadabhinnaṃ pramitākṣaram | parā vāk satattvaṃ hakāra ityarthaḥ | tasya bījabindunādarūpeṇa prakṛtyādivācakatvaṃ draṣṭavyam | etena ityuttaramuvācetyarthaḥ | saṃgraheṇoktasyāpratipattimālakṣya tadeva vivṛṇoti---- yūyamakṣarasambhūtāḥ sṛṣṭisthityantahetavaḥ | iti | na kṣaratyaśnute veti vyutpattyā " akṣarāt sambhavatīha viśvam " ityādinā | teṣāmiti | śabdasṛṣṭau teṣāmudbhava ukta eva | teṣāmevaṃ samudbhavaḥ arthasṛṣṭā vityarthaḥ || 15-16 || mūlabhūtāt tato'vyaktād vikṛtāt paravastunaḥ | āsīt kila mahattattvaṃ guṇāntaḥ karaṇātmakam || 17 || evaṃ prakṛtāyāmarthasṛṣṭau tattvasṛṣṭiṃ vaktumārabhate mūleti| mūlabhūtāt sarvasṛṣṭimūla- rūpādataeva paravastunaḥ avyaktād bindurūpāt | yadvā śabdabrahmaṇaḥ vikṛtāt sṛṣṭyunmukhāt mahattattvaṃ mahannāmapadārthaḥ āsīt utpannaḥ | yasya śaivamate buddhitattvamiti saṃjñā | kiṃ rūpaṃ satvarajastamoguṇātmakam manobuddhyahaṅkāracittasvarūpam | antaḥ- karaṇacatuṣṭayātmakatā tu tatkāraṇatvena kārye kāraṇopacārāt | evaṃ śaiva- siddhāntavidaḥ | taduktamīśānaśivena---- boddhavyalakṣaṇā saiva prakṛtiḥ śaktijṛmbhitā | buddhitattvaṃ bhavedvyaktaṃ sāttvikaṃ guṇamāśritā | saiva buddhirmahannāma tattvaṃ sāṃkhye nigadyate || iti | vāmakeśvare'pi---- avyaktavigrahācchabdabrahmaṇaḥ sarvakāraṇam | vyaktasattvaguṇaṃ vyaktaṃ buddhitattvamajāyata || iti | sāṃkhyamate tu----sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthārūpaṃ prakṛtiḥ pradhānāparaparyāyama- vyaktaśabdenocyate | tat paravastu sarvamūlabhūtam | guṇanyūnātirekeṇa vikṛtāttasmāt mahānutpannaḥ | sa kīdṛśaḥ | guṇāntaḥkaraṇātmā | guṇāḥ śabdasparśarūparasagandha- tanmātrāṇi | yeṣāmantaḥkaraṇacatuṣṭyasyāpi kāraṇarūpaḥ | upacārādubhayātmakaḥ | tathā tatsṛṣṭikramo'pi prakṛtermahān mahato'haṅkāra iti || 17 || abhūttasmādahaṅkārastrividhiḥ sṛṣṭibhedataḥ | vaikārikādahaṅkārāddevā vaikārikā daśa || 18 || digvātārkapraceto'śvivahnīndropendramitrakāḥ | taijasādindriyāṇyāsaṃstanmātrākramayogataḥ || 19 || abhūditi | tasmānmahatastrividho'haṅkāraḥ sṛṣṭibhedato jātaḥ | vaikārikā- staijaso bhūtādiśceti | taduktam---- avyaktameva tu vyaktaṃ tanmahannāmalakṣaṇam | tato'haṅkāratattvaṃ syāt sattvādiguṇabhedakam || so'haṅkārastribhedaḥ syāt pṛthak sattvādibhedataḥ | vaikāraḥ sātviko nāma taijaso rājasaḥ smṛtaḥ | bhūtādistāmasaste'pi pṛthak tattvānyavāsṛjan || ityādi | tattatkāryaṃ vadannevaṃ traividhyamunmīlayati vaikārikādityādinā| śaktisāmarasya- vikṛtaparameśvarādutpannatvāt vaikārikatvamasya | tadutpannatvād devānāmapi tathātvam | sāṃkhyamate'pi guṇodrekavikṛtapradhānotpattestādṛktvam || 18 || tānevāha digityādi | aśvītyaśvinīkumārau yadyapyetau dvau tathāpi saha- cāritvāt sahajātatvādekatvenoktiḥ | upendro viṣṇorekāmūttīḥ | mitrastṛtīyaḥ sūryaḥ | taduktaṃ " mitro bhānustṛtīyakaḥ " iti | ko brahmaṇa ekā mūttīḥ | candro'pi jñeyaḥ | ete indriyādhiṣṭhātṛdevā iti jñeyam | yadāhuḥ---- vaikārikā digādyā ye candreṇaikādaśa smṛtāḥ | indriyāṇāmadhiṣṭhātṛdevāste parikīttītāḥ || iti | taijasāditi | taijasādahaṅkārādindriyāṇi karmendriyāṇi jñānendriyāṇi manaśca | taduktam---- yaccāparaṃ manastattvaṃ sasaṅkalpavikalpakam | taijasādeva sañjātam | iti | anyatrāpi----taijasatastatra mano vaikārito bhavanti cākṣāṇi | bhūtādestanmātrāṇyeṣāṃ yat sarge'yametasmāt || iti | akṣāṇi akṣādhiṣṭhātṛdevatāḥ | sāṃkhyamate vaikārikādahaṅkārāt taijasāhaṅkāra- militāt indriyāṇyāsanniti | evaṃ taijasāhaṅkārasahitād bhūtāderapi tanmātrotpattiḥ | taduktam---- sāttvika ekādaśakaḥ pravarttate vaikārikādahaṅkārāt | bhūtādestanmātraḥ sa tāmasaḥ taijasādubhayam || iti || 19 || bhūtādikādahaṅkārāt pañcabhūtāni jajñire | śabdāt pūrvaṃ viyat sparśād vāyū rūpāddhutāśanaḥ || 20 || rasādambhaḥ kṣamā gandhāditi teṣāṃ samudbhavaḥ | svacchaṃ viyanmarut kṛṣṇo rakto'gnivīśadaṃ payaḥ|| 21 || pītā bhūmiḥ pañcabhūtānyekaikādhārato viduḥ | śabdasparśarūparasagandhā bhūtaguṇāḥ smṛtāḥ || 22 || bhūteti | bhūtādikādahaṅkārāttanmātrākramayogataḥ pañcabhūtāni jajñire iti sambandhaḥ | kaḥ svāthīkaḥ | tatrādau ākāśādīnāṃ kāraṇabhūtāḥ pañcatanmātrā jātāḥ | śabdatanmātrāsparśatanmātrā-rūpatanmātrā-rasatanmātrā-gandhatanmātrāḥ | etābhya ākāśa- vāyutejojalapṛthivīrūpāṇi pañcabhūtānyutpannāni | uktañca---- śabdaḥ sparśaśca rūpañca raso gandhaśca pañcamaḥ | tanmātrāṇyeva viṣayā bhūtāderabhavan kramāt || tataḥ samabhavadvyoma śabdatanmātrarūpakam | sparśātmakastato vāyustejorūpātmakaṃ tataḥ || āpo rasātmikāstasmāt tābhyo gandhātmikā mahī | tataḥ sthūlāni bhūtāni pañca tebhyo virāḍapi || iti | tatra bhūtotpattiprakāramāha śabdāditi | śabdatanmātrāt ākāśaḥ sparśatanmātrāto vāyuḥ rūpatanmātrāto'gniḥ rasatanmātrāto jalaṃ gandhatanmātrātaḥ pṛthivī | kecit pūrvapūrvānuvidvānāmeṣāṃ kāraṇatvamāhuḥ pūrvaśabdasāmarthyāt | taduktam---- śabdādvyoma sparśatastena vāyustābhyāṃ rūpādvahnirebhyo rasācca | ambhāṃsyebhirgandhato bhūḥ | iti | pañcabhūtavarṇānupadiśati svacchamiti | svacchaṃ śvetam | atra keṣāñcidarūpi dravyāṇāṃ varṇakathanam upāsanārthaṃ svaśāstrānurodhena | teṣāṃ svarūpamanyatroktam---- khamapi suṣiracihnamīraṇaḥ syāccalanaparaḥ paripākavān kṛśānuḥ | jalamapi rasavad ghanā dharā | iti | etaistāni jñāyante ityarthaḥ | ekaikādhārata iti | svasvakāraṇā- dhārāṇītyarthaḥ | taduktam---- parasparānupraviṣṭairmahābhūtaiścatuvīdhaiḥ | vyāptākāśairjagat sarvaṃ dṛśyaṃ niṣpādyate'khilam || iti | anyatrāpi----vyomni marudatra dahanastatrāpastāsu saṃsthitā pṛthvī | iti | bhūtaguṇāḥ tattadviśeṣaguṇā iti naiyāyikāḥ | yadvā śabdo guṇo viyataḥ | śabdasparśau vāyoḥ | tau rūpañcāgneḥ | rasena saha tāni jalasya | gandhena saha pañca pṛthivyā iti sāṃkhyāḥ | idameva sphoṭayitumekaikādhārata ityuktiḥ | uktañca īśāna- śivenaśabdaikaguṇa ākāśaḥ śabdasparśaguṇo marut | śabdasparśarūpaguṇaistriguṇaṃ teja iṣyate || śabdasparśarūparasaguṇairāpaścaturguṇāḥ | śabdasparśarūparasagandhaiḥ pañcaguṇā mahī || iti || 20-22 || vṛttaṃ divastat ṣaḍbindulāñchitaṃ mātariśvanaḥ| trikoṇaṃ svastikopetaṃ vahnerardhendusaṃyutam || 23 || ambhojamambhaso bhūmeścaturasraṃ savajrakam | tattadbhūtasamābhāni maṇḍalāni vidurbudhāḥ || 24 || bhūtamaṇḍalānyāha----vṛttamiti | divaḥ ākāśasya vṛttam | taddhṛttameva samabhāgena vṛttaparidhirekhāmadhye ṣaḍbindulāñchitaṃ mātariśvanaḥ vāyoḥ | trikoṇamūrddhāgram | " ūrddhaṃ vahniradhaḥ śaktiḥ " ityuktvāt | anyatrāpi---- indrarākṣasavāyavyakoṇaistadvahnimaṇḍalam | iti | svastikopetaṃ trikoṇasampātarekhāḥ samvarddhya tatra svastikākāraṃ kuryādityarthaḥ | taduktam----hṛdi trikoṇaṃ nirgacchat svastike raktatejasi | iti | svastikaṃ nāma parasparasambaddhaṃ vidiggatacaturvaktraṃ rekhādvayam | vahneriti pūrveṇānvayeti | arddhendusaṃyutam ambhojamambhasa iti sambandhaḥ | arddhendau saṃyutam arddhendusaṃyutamiti | saptamīti yogavibhāgāt samāsaḥ | yadvā arddhendu ambhojaṃ saṃyutam ubhayaṃ militam ambhaso maṇḍalaṃ tenārddhendu kṛtvā tadubhayabhāge sarojadvayaṃ kuryāditi | yaduktamācāryaiḥ----abjopetārddhendumad bimbamāpyam | iti | anyatrāpi----arddhacandraṃ dravaṃ saumyaṃ śubhramambhojasaṃyutam | iti | prayogasāre'pi----abjāṅko'rddhendurambhasaḥ | iti | anyatrāpi---- teṣāṃ krameṇa śaśibimba samantadeva ṣaḍ bindumaddahanaśastrayutaṃ trikoṇam | ambhojayugmaśaśikhaṇḍa samānarūpaṃ vedāsrakaṃ sadaśanantviha maṇḍalāni || iti | mantratantraprakāśe'pi----candrārddhamaṇḍalaṃ vāpi śvetaṃ paṅkajayugmayuk | iti | svāyambhuve nārasiṃhe'pi----āpyamarddhendupadmāṅkitam | iti | yastu aṣṭadalapadmaṃ kṛtvā taddalāgreṣu arddhacandrākārān kuryāt iti vadati sma sa bhrānta eva | anye tu arddhacandraṃ kṛtvā tanmadhye padmaṃ likhediti vadanti | tadapi bhūtalipipaṭale vakṣyamāṇatvāt atra na vācyam | savajrakaṃ caturasraṃ bhūmeriti sambandhaḥ| caturasrasampātarekhāḥ samvarddhya aṣṭavajrāṇi kuryāditi kecit | sampradāyavidastu caturasrarekhāsveva aṣṭavajrāṇi kāryāṇīti vadanti | taduktam śaunakakalpe---- bhūgrahaṃ caturasraṃ syādaṣṭavajravibhūṣitam | iti | hiraṇyagarbhasaṃhitāyāmapi----bāhye vajrāṣṭabhūṣitaṃ catuṣkoṇaṃ śubhamatho | iti | ācāryāstu---- " vasukuliśagam " iti | granthakāro'pi---- " vajreṣvaṣṭasu " iti | anyonyābhimukhatayā trivakttraṃ rekhādvayaṃ parasparasaṃbaddhaṃ vajram | parasparasambaddhamadhyaṃ rekhādvayamiti kecit | maṇḍaladhyānamāha tattaditi | anena bhūmyādau maṇḍalalikhane tattadvarṇarajobhiśca pūraṇamapyuktaṃ bhavati || 23-24 || varṇaiḥ svairañcitānyāhuḥ svasvanāmāvṛtānyapi | dharādipañcabhūtānāṃ nivṛttyādyāḥ kalāḥ smṛtāḥ || 25 || nivṛttiḥ sapratiṣṭhā syād vidyā śāntiranantaram | śāntyatīteti vijñeyā nādadehasamudbhavāḥ || 26 || varṇaidvītīye vakṣyamāṇabhūtavarṇaiḥ | svasvanāmāvṛtānyapītyasyāpyayamarthaḥ | vakṣya- māṇabhūtalipiyantreṣu yaḥ kaṇīkālikhito mantrastenāvṛtānīti | sāmpradāyikāścaivaṃ manyante | " kalātmanaḥ " iti pūrvamukteḥ bhūtakāraṇabhūtāḥ bindutattvanirgatāḥ śaktīḥ | saṃhārakrameṇa prayogādyarthamāha dhareti | dharādipañcabhūtānāmutpādikā iti śeṣaḥ | taduktaṃ vāyavīyasaṃhitāyām---- śaktiḥ prathamasambhūtā śāntyatītapadottarā | śāntyatītapadaṃ śaktestataḥ śāntipadaṃ kramāt || tato vidyāpadaṃ tasmāt pratiṣṭhāpadasaṃgrahaḥ | nivṛttipadamutpannaṃ pratiṣṭhāpadataḥ param || evamuktā samāsena sṛṣṭirīśvaracoditā | ānulomyādathaiteṣāṃ prātilomyena saṃhṛtiḥ || asmāt pañcapadoddiṣṭānna sṛṣṭyantaramiṣyate | kalābhiḥ pañcabhirvyāptaṃ yasmād viśvamidaṃ jagat || iti | nādeti | nādād deho yasya sa nādadeho binduḥ tatsamudbhavā iti | yadvā tāsāṃ sthūlavācakāṃśamāha nādadehasamudbhavā iti | nādo hakāraḥ nādasya dhvanerdeha utpatti- ryasmāt sa nādadeho vāyustena yaḥ | dharmadhamīṇorabhedāt dehaśabdenotpattiruktā | " māruta- stūrasi caran mandraṃ janayati dhvanim " ityukternādotpattihetutvaṃ tasya | samuddīpyamānā bhā dīptiryasyeti samudbho'gnistena raḥ | va svarūpam | tatra hayaravalānāṃ krameṇa grahaṇe karttavye yaccaturṇāmeva grahaṇaṃ kṛtavān tena lakāro'pyastīti jñeyam | prathamato nādagrahaṇād binduyogo'pyeṣāṃ jñeyaḥ | etāni vilomena tanmātrābījāni | athavā nādo hakārastasya dehaḥ svarūpaṃ tatra samudbhavaḥ sthitiryeṣāṃ evambhūtā āīkārādayaḥ ā ī ū e aukārāḥ | eṣāṃ sabindukatvañca jñeyam | taduktaṃ trikoṇottare---- nādākhyaṃ yat paraṃ bījaṃ sarvabhūteṣvavasthitam | mūttīdaṃ paramaṃ divyaṃ sarvasiddhipradāyakam | śāntaṃ sarvagataṃ śūnyaṃ mātrāpañcakasaṃsthitam || iti | kecana krameṇa eṣāṃ la va ra ya ha yogamāhuḥ | tadyathā----hrā hrī hrū hrai hrau | etāni apañcīkṛtabhūtabījāni | athavā nādo hakāraḥ | śarīrasya pṛthivyaṃśādhikyād dehaśabdena lakārastasya samudbhavaḥ sthitiryatra sa nādadehasamudbhavaḥ | yeṣu ākārādiṣu te nādadehasamudbhavāḥ | atra krameṇa lavarayaha yogamāhuḥ | tadyathā----hlāṃ hlvīṃ rhlaṃ hlyaiṃ hlauṃ | etāni pañcīkṛtabhūtabījāni | bhūtabījānāmeva tadabhimāninivṛttyādibījatvaṃ jñeyam | taduktamācāryaiḥ " nādakalādibhūtā " iti || 25-26 || pañcabhūtātmakaṃ sarvaṃ carācaramidaṃ jagat | acarā bahudhā bhinnā girivṛkṣādibhedataḥ || 27 || evaṃ bhūtānyuktvā jagatastadātmakatvamāha pañceti | etena trivṛtkaraṇapakṣaḥ pañcīkaraṇapakṣo'pi sūcitaḥ | tatra ye taijasā devāḥ teṣāmapi śarīrārddhe bhāgaḥ taijasaḥ pṛthivyāścaturthāṃśaḥ caturthāṃśo jalasyeti trivṛtkaraṇapakṣaḥ | pañcīkaraṇapakṣe tu pṛthivyāścatvāroṃ'śā anyeṣāmaṣṭamo'ṣṭamoṃ'śaḥ | evamanyatrāpi | taduktam---- dvidhā vidhāya caikaikaṃ caturdhā prathamaṃ punaḥ | svasvetara dvitīyāṃśairyejanāt pañca pañca te || iti | athavā----ṣaḍaṃśāstejasaḥ pṛthivījalavāyvākāśānāṃ daśamo daśamoṃ'śaḥ | evaṃ pāthīve asmadādiśarīre'pi ṣaḍbhāgāḥ pṛthivyāḥ anyeṣāṃ daśamo daśamoṃ'śaḥ | evaṃ varuṇādilokanivāsināmāpyādiśarīrāṇāmapi avagantavyam | taduktam---- pṛthivyādīni bhūtāni pratyekaṃ vibhajed dvidhā | ekaikaṃ bhāgamādāya pañcadhā vibhajet punaḥ || ekaikabhāgamekaikaṃ bhūte saṃveśayet kramāt | tata ākāśabhūtasya svabhāgāḥ ṣaḍ bhavanti hi || vāyvādibhāgāścatvāro vāyvādiṣvevamādiśet | pañcīkaraṇa metatsyādityāhustattvavedinaḥ || iti | anyatra viśeṣaḥ---- asthi māṃsaṃ tvacaṃ snāyu roma eva tu pañcamam | iti pañcavidhā proktā pṛthivīṃ kaṭhinātmikā || lālā mūtraṃ tathā śukraṃ śoṇitaṃ majja pañcamam | apāṃ pañca guṇā ete dravarūpāḥ prakīttītāḥ || kṣudhā tṛṣṇā bhayaṃ nidrā ālasyaṃ kṣāntireva ca | ūṣṇātmakā guṇā ete tejasaḥ parikīttītāḥ || dhāvanaṃ valganaṃ bhuktirākuñcanaṃ prasāraṇam | ete pañca guṇā vāyoḥ kriyārūpā vyavasthitāḥ || rāgadveṣau tathā lajjā bhayaṃ mohastathaiva ca | vyomnaḥ pañcaguṇā ete śūnyākhye suṣirātmani || iti | caraṃ jaṅgamam | acaraṃ sthāvaram | careṣu bahuvaktavyatvāt prathamoddiṣṭaṃ taṃ vihāyācarānāha acarā iti | tatra te carāḥ svedāṇḍajajarāyujā iti vakṣyati | tena śiṣṭatvādeṣāmaudbhidatvamuktam | yadāhuḥ---- dehaścatuvīdho jñeyo jantorutpattibhedataḥ | udbhijjaḥ svedajo'ṇḍotthaścaturthastu jarāyujaḥ | udbhidya bhūmiṃ nirgacchedaudbhidaḥ sthāvarastu saḥ || iti | eṣāmutpattiprakāro'nyatroktaḥ---- udbhidaḥ sthāvarā jñeyāstṛṇagulmādirūpiṇaḥ | tatra siktā jalairbhūmirantarūṣmavipācitā || vāyunā vyūhyamānā tu bījatvaṃ pratipadyate | tathā coptāni bījāni saṃsiktānyambhasā punaḥ || ucchūnatvaṃ mṛdutvañca mūlabhāvaṃ prayānti ca | tanmūlādaṅkurotpattistasmāt parṇasamudbhavaḥ | parṇātmakaṃ tataḥ kāṇḍaṃ kāṇḍācca prasavaḥ punaḥ || iti || 27 || carāstu trividhāḥ proktāḥ svedāṇḍajajarāyujāḥ | svedajāḥ krimikīṭādyā aṇḍajāḥ pannagādayaḥ || 28 || vibhāgapūrvakaṃ carānuddiśati carāstviti | janeḥ pratyekaṃ sambandhaṃ darśayan tadviśeṣānāha khedajā ityādinā | kṛmikīṭādyā iti ubhayorapidaṃśakatvādaṃśakatvābhyāṃ bhedaḥ | ādiśabdena pataṅgādīnāṃ grahaṇam | yadāhuḥ----kṛmikīṭapataṅgādyāḥ svedajā nāma dehinaḥ | iti | tadutpattiprakāro'nyatra daśītaḥ---- svedajaṃ svidyamānebhyo bhūvahnyadbhyaḥ prajāyate | iti | tenaiṣāmayonijatvamuktam | yaduktaṃ prayogasāre- kintvatra svedajā ye tu jñeyāste cāpyayonijāḥ | sthirā vivāyavo bhinnāścatvāriṃśatsahasradhā || iti | pannagādaya ityādiśabdena pakṣikacchapādigrahaṇam | yadāhuḥ---- aṇḍajāḥ pakṣiṇaḥ sarve nakramatsyāśca kacchapāḥ | iti | tadutpattiprakāro'pi---- aṇḍajo varttulībhūtācchukraśoṇitasaṃyutāt | kālena bhinnātpūrṇātmā nirgacchan prakramiṣyati || iti || 28|| jarāyujā manuṣyādyāsteṣu nṝṇāṃ nigadyate | udbhavaḥ paṃstriyoryegāt śukraśoṇitasaṃyutāt || 29 || bindureko viśed garbhamubhayātmā kramādasau | rajo'dhike bhavennārī bhavedreto'dhikaḥ pumān | ubhayoḥ samatāyāntu napuṃsakamiti sthitiḥ || 30 || jarāyurgarbhāśayo jālikārūpaḥ | manuṣyādyā ityādiśabdena paśvādayaḥ | eṣāṃ saṃkhyoktā prayogasāre---- yonijāḥ prāṇino bhinnāścatuḥṣaṣṭisahasradhā | iti | teṣu nṛṇāṃ nigadyate udbhava iti sambandhaḥ | yataḥ sarvaśāstrasya manuṣyā- dhikāritvāt | śoṇita saṃyutādityanena tasyāpradhānatoktā | ataḥ putraḥ pitṛjātyādiyuktaḥ | tathāca mahābhārate----mātā bhastrā pituḥ putro yena jātaḥ sa eva saḥ | iti | bhastrā vāyvādhāraṃ carmamayam | ubhayātmā śukraśoṇitātmā ataevāgnīṣomātmā eko bindurgarbhaṃ viśet | kramādasāvityuttareṇa sambadhyate | asau binduḥ rajo'dhikaḥ kramānnārī bhavet | reto'dhikaḥ kramāt pumān bhavediti yojanā | atrādhikyamukta pramāṇato jñeyam | uktapramāṇasāmye napuṃsakotpattirityapi jñeyam | yadāhuḥ---- dvāviṃśatī rajobhāgāḥ śukramātrāścaturddaśaḥ | garbhasañjanane kāle puṃstriyoḥ sambhavanti ca || nārī rajo'dhikeṃ'śe syānnaraḥ śukrādhikeṃ'śake | ubhayo ruktasaṃkhyāyāṃ syānnapuṃsakasambhavaḥ || iti | kramādityanena naitaduktaṃ bhavati | sa evaṃ bindurvāyunā pṛthag bhinnaḥ bahvapatyatāṃ janayatīti | yadāhuḥ----vāgbhaṭe śārīrasthāne----śukrārttave punaḥ punaḥ | vāyunā bahuśo bhinne yathāsvaṃ bahvapatyatā || viyonivikṛtākārā jāyante vikṛtairmalaiḥ | pūrṇaṣoḍaśavarṣā strī pūrṇaviṃśena saṃgatā || śuddhe garbhāśaye mārge rakte śukre'nile hṛdi | vīryavantaṃ sutaṃ sūte tato nyūnābdayoḥ punaḥ || rogyalpāyuradhanyo vā garbhe bhavati naiva vā || iti || 29-30|| pūrvakarmānurūpeṇa mohapāśena yantritaḥ | kaścidātmā tadā tasmin jīvabhāvaṃ prapadyate || 31 || tasmin bindau jīvasañcāramāha pūrveti | pūrvajanmaśatasañcitakarmaṇāṃ madhye phaladānonmukhaṃ prabalamekaṃ puṇyapāpātmakaṃ sukhaduḥkhobhayātmakaphalakaṃ manuṣyaśarīro- pabhogayogyaṃ yat karma tadanurūpeṇa mohapāśena avidyārūpeṇa yantrito baddhaḥ utpadyate | etena nityasyātmano'nutpattiruktā | gṛhamiva dehamātmā praviṣṭa ityarthaḥ | kaściditi | " nānātmāno vyavasthātaḥ " iti kaṇādasūtrānusārāt | " puruṣabahutvaṃ siddham " iti sāṃkhyokteśca | vedāntanaye tu avidyākalpito bhedo'ṅgīkarttavyaḥ | anyathā yadyātma- jñānenāvidyā naṣṭā tadā---- jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāt kurute'rjuna | iti vacanāt pūrvasañcitakarmaṇāṃ phaladānāsāmarthyādagrimakarmanirlepa eva nāsti | na lipyate karmabhiḥ sa padmapatramivāmbhasā | iti vacanāt tasyaikatvāt muktatvācca avatāra eva na syāt | ityavatāra- kāraṇaṃ mohapāśenetyuktam | taduktamadhyātmaviveke---- asti brahma cidānandaṃ svayaṃjyotirnirañjanam | sarvaśaktiḥ ca sarvajñaṃ tadaṃśā jīvasaṃjñakāḥ || anādyavidyopahitā yathāgnevīsphuliṅgakāḥ | dīrghādyupādhisaṃbhinnāste karmbhabhiranādibhiḥ || sukhaduḥkhapradaiḥ puṇyapāparūpairniyantritāḥ | tattajjātiyutaṃ dehamāyurbhegañca karmajam || pratijanma prapadyante | iti || 31 || atha mātrāhṛtairannapānādyaiḥ poṣitaḥ kramāt | dināt pakṣāt tato māsād varddhate tattvadehavān || 32 || atheti | atra prakāro yogārṇave---- āviśya bhuktamāhāraṃ sa vāyuḥ kurute dvidhā | saṃpraviśyāntramadhyasthaṃ pṛthak kiṭṭaṃ pṛthag jalam || agnerūrddhaṃ jalaṃ sthāpya tadannañca jalopari | jalasyādhaḥ svayaṃ prāṇaḥ sthitvāgniṃ dhamate śanaiḥ || vāyunā vyūhyamāno'gniratyuṣṇaṃ kurute jalam | annaṃ taduṣṇatoyena samantāt pacyate punaḥ || dvidhā bhavati tat pakvaṃ pṛthak kiṭṭaṃ pṛthag rasam | rasena tena tā nāḍīḥ prāṇaḥ pūrayate punaḥ || pratarpayanti sampūrṇāstāśca dehaṃ samantataḥ | mātū rasavahā nāḍī manuviddhā parābhidhā || nābhisthanāḍīgarbhasya mātrāhṛtarasāvahā | iti | dināditi | taduktam---- trasareṇudvayaṃ jantuḥ kṣaṇamātreṇa varddhate | nāḍikāmātrato yūkā yugalañca muhūrttataḥ | yūkānāṃ vedasaṃkhyañca dinamātrād yavadvayam || iti | yogārṇave ca---- kalalaṃ caikarātreṇa pañcarātreṇa budbudam | śoṇitaṃ daśarātreṇa māṃsapeśī caturdaśe || ghanamāṃsañca viṃśāhe piṇḍībhāvopalakṣitam | pañcaviṃśati pūrṇāhe palaṃ sarvāṅkurāyate || ekamāse tu sampūrṇe pañcabhūtāni dhārayet | māsadvaye tu samprāpte śiromedaḥ prajāyate || majjāsthi ca tribhirmāsaiḥ keśāṅgulyaścaturthake | karṇākṣināsikānāñca randhraṃ māse tu pañcame || āsyarandhrodaraṃ ṣaṣṭhe pāyurandhrañca saptame | sarvāṅgasandhi sampūrṇaṃ māsairaṣṭabhiriṣyate || iti | adhyātmaviveke tu viśeṣaḥ---- dravatvaṃ prathame māse kalalākhyaṃ prajāyate | dvitīye tu ghanaḥ piṇḍaḥ peśī ṣaḍghanamarvudam || puṃstrīnapuṃsakānāṃ tu prāyo'vasthāḥ kramādimāḥ | tṛtīye tvaṅkurāḥ pañca karāṅghiraśiraso matāḥ || aṅgapratyaṅgabhāgāśca sūkṣmāḥ syuryugapattadā | vihāya śmaśrudantādīn janmānantarasambhavān || eṣā prakṛtiranyā tu vikṛtiḥ sammatā satām | caturthe vyaktatā teṣāṃ bhāvānāmapi jāyate || mātṛjañcāsya hṛdayaṃ viṣayānabhikāṅkṣati | ato māturmano'bhīṣṭaṃ kuryād garbhavivṛddhaye || tāñca dvihṛdayāṃ nārīmāhurdehadinīṃ budhāḥ | adānāddohadānāṃ syurgarbhasya vyaṅgatādayaḥ || māturyadviṣayālābhastadārtte jāyate sutaḥ | garbhaḥ syādarthavān bhogī dohadād rājadarśane || alaṅkāre sulalito dhamīṣṭhastāpasāśrame | devatādarśane bhakto hiṃsro bhujagadarśane || godhāśane tu nidrālurbalī gomāṃsabhakṣaṇe | māhiṣeṇa tu raktākṣaṃ lomaśaṃ sūyate sutam || pravṛ(bu)ddhaṃ pañcame piṇḍaṃ (ttaṃ) māṃsaśoṇitapuṣṭatā | ṣaṣṭhe'sthisnāyunakharakeśaromaviviktatā || balavarṇau copacitau saptame tvaṅgapūrṇatā | aṣṭame tvakśrutī syātāmojaścetaśca hṛdbhavam || śuddhamāpītaraktañca nimittaṃ jīvite matam | punarambāṃ punargarbhaṃ cañcalaṃ tat pradhāvati || ato jāto'ṣṭame māse na jīvatyojasojjhitaḥ || iti | yājñavalkyo'pi---- punardhātrīṃ punargarbhamojastasya pradhāvati | aṣṭame māsyato garbhe jātaḥ prāṇaivīyujyate || iti | evaṃ yadā ojo bāle bhavettadā mātā na jīvatīti jñeyam | yadā tūbhayorhṛdi tadojo na syāt tadobhayorapi jīvanaṃ neti jñeyam | tattvadehavān catuvīṃśati tattvātmakaśarīraḥ | tattvānyanantarameva vakṣyati || 32 || doṣairdūṣyaiḥ sukhaṃ prāpto vyaktiṃ yāti nijendriyaiḥ | vātapittakaphā doṣā dūṣyāḥ syuḥ sapta dhātavaḥ | tvagasṛṅmāṃsamedo'sthimajjāśukrāṇi tān viduḥ || 33 || doṣairiti | sukhaṃ yathā syāt tathā doṣaiḥ dūṣyaiḥ prāptaḥ nijendriyairvyaktiṃ yāti | anenāṣṭamamāsaparyantaṃ vṛddhiruktā | doṣādīnevāha vāteti | tāniti dhātūn | eṣāṃ pūrvapūrvasyottarottaraṃ prati kāraṇatā jñeyā | taduktaṃ suśrute---- rasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ | bhavantyanyonyataḥ sarve pracitāḥ pittatejasā || iti | nanu kathaṃ tvaco'sṛjaṃ prati kāraṇatā iti cet satyam | tvagasṛjī tu rasata utpanne | taduktam---- rasaḥ na nāḍīmadhyasthaḥ śārīreṇoṣmaṇā bhṛśam | pacyate pacyamānācca bhavet pākadvayaṃ punaḥ | carmāveṣṭya samantācca rudhirañca prajāyate || iti | anyatrāpi---- tvagasṛṅmāṃsamedo'sthiḥ majjaśukrāṇi dhātavaḥ | sapta syustatra coktā tvak raktaṃ jāṭharavahninā || pakvādbhavedannarasādevaṃ raktādibhistathā | svasvakośāgninā pakvairjanyante dhātavaḥ kramāt || iti | nārāyaṇīye tu tvagityādi paṭhitvā rasāsṛgiti paṭhantyeke ityuktam || 33 || jñānendriyāṇi śrotraṃ tvag dṛg jihvā nāsikā viduḥ | jñānendriyārthāḥ śabdādyāḥ smṛtāḥ karmendriyāṇyapi || 34 || vākpāṇipādapāyvandhusaṃjñānyāhurmanīṣiṇaḥ | vacanādānagatayo visargānandasaṃyutāḥ || 35 || karmendriyārthāḥ saṃproktā antaḥkaraṇamātmanaḥ | manobuddhirahaṅkāraścittañca parikītītam || 36 || vyaktiṃ yāti nijendriyairityuktam | tānīndriyāṇi tatprasaṅgātteṣāṃ viṣayānapyāha jñāneti | arthaśabdo viṣayavācī ubhayatrāpi | śabdādyāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ | pūrvaṃ bhūtaguṇeṣu ukteratrādinoktiḥ ityavadheyam | andhu liṅgam | ātmanaḥ grāhakamiti śeṣaḥ| tena manaso viṣaya ātmā ityuktaṃ bhavati | antaḥkaraṇasyaiva cātuvīdhyamāha mana ityādinā | tatra saṅkalpavikalpātmakaṃ manaḥ | sarvabhāvaniścayakāriṇī buddhiḥ | jñātrabhimānayukto'haṅkāraḥ | nivīkalpakaṃ cittam | ityeteṣāṃ bhedaḥ | taduktam---- eṣā śaktiḥ parā jīvarūpiṇī proktalakṣaṇā | saṅkalpañca vikalpañca kurvāṇā tu mano bhavet || buddhirūpā tathā sarvabhāvaniścayakāriṇī | jñātryasmītyabhimānādyā saivāhaṅkārasaṃjñitā || nivīkalpātmikā saiva khalu cittasvarūpiṇī | evamekaiva bahudhā narttakīva pratīyate || iti || 34-36 || daśendriyāṇi bhūtāni manasā saha ṣoḍaśa | vikārāḥ syuḥ prakṛtayaḥ pañca bhūtānyahaṅkṛtiḥ || 37 || avyaktaṃ mahadityaṣṭau tanmātrāśca mahānapi | sāhaṅkārā vikṛtayaḥ sapta tattvavido viduḥ || 38 || evaṃ pūrvaṃ bhūtāni indriyāṇyapyuktvā teṣāṃ militānāṃ saṃjñāntarāṇyapyāha daśeti ślokadvayena | athavā tattvadehavānityuktaṃ tāni tattvānyāha daśeti | vikārādi saṃjñāstatprasaṅgasaṅgatyā uktā iti jñeyam | yadvā sūcīkaṭāhanyāyena doṣān dūṣyānuktvā tattvadehavānityuddiṣṭāni tattvāni | tāni kānītyapekṣāyāmāha jñānetyādi | karmendriyārthāḥ samproktāḥ pṛthivyādaya ityarthaḥ | tena pañcabhūtāni daśendriyāṇi daśendriyārthā evaṃ pañcaviṃśatitattvāni | yadāhuḥ---- bhūtendriyendriyārthairuddiṣṭastattvapañcaviṃśatikaḥ | iti | athaca visargānandasaṃyutā iti bhinnapadakaraṇena pāyūpasthayoḥ visargasyaiva kāryatvāt ānandarahitatvena catuvīṃśatireva tattvamuktaṃ bhavati | yadāhuḥ---- vyānandakaiśca tairapi tattvacatuvīṃśatistathā proktā | iti | manobuddhirahaṅkāraścittañca ityanena vacanādivyāvarttanena etaccatuṣṭayayuktatvena catuvīṃśatirvā tattvāni ityuktaṃ bhavati | yadāhuḥ---- karaṇopetairetaistattvānyuktāni rahitavacanādyaiḥ | iti | sāṃkhyamatoktacatuvīṃśatitattvāni vadan teṣāṃ kiyatāmapi tatprasiddhāḥ saṃjñā apyāha daśeti | anena daśendriyāṇi pañcabhūtāni pañcatanmātrāḥ manaḥ ahaṅkāraḥ buddhiḥ pradhānaṃ prakṛtiriti catuvīṃśatitattvāni ityuktam | granthakṛdeva pañcame vakṣyati---- pañca bhūtāni tanmātrā indriyāṇi manastathā | garve buddhiḥ pradhānañca maitrāṇīti vidurbudhāḥ || iti | vikārāḥ syurityeṣāṃ nityakāryarūpatvena vikāratā | aṣṭau prakṛtaya iti sambandhaḥ | uttarottaraṃ pratikāraṇatvādeṣāṃ prakṛtitvam | atra bhūtānīti bhūtaśabdena tanmātrā ucyante | kāraṇe kāryepacārāt | bhūtānāṃ kevalakāryatvena vikāreṣūktatvāt | agre tanmātrā iti parāmarśācca | yadāhuḥ---- aprākṛtikāni sapta prakṛtivikṛtisaṃjñakāni syuḥ | iti | avyaktaṃ pradhānāparaparyāyā prakṛtirityarthaḥ | avyaktaṃ mahaditi | chando'nurodhād gopanārthaṃ vā vyatyayaḥ | sāvyaktaṃ mahaditi vā pāṭhaḥ | yato'tra saṃhārakramo vivakṣitaḥ| yadāhuḥ----catuvīṃśatitattvāni prakṛtyantāni saṃjaguḥ | iti | anyatra sṛṣṭikramāpekṣayoktam avyaktaṃ mahadahaṅkṛtibhūtānīti | tanmātrāśca iti| sāhaṅkāra iti tanmātraviśeṣaṇaṃ tena vyatyayaḥ | cakāreṇa prakṛtaya ityasya samuccayaḥ | tenaite saptaprakṛtivikṛtiśabdavācyā ityarthaḥ | uttarottaraṃ prati pūrvapūrvasya prakṛtibhūtatvāt pūrvapūrvaṃ prati uttarottarasya vikṛtibhūtatvādeṣāṃ prakṛtivikṛtitvam | yadāhuḥ---- mūlaprakṛti ravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta | ṣoḍaśakastu vikāro na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ || iti | upasaṃharati tattvavido viduriti| ayamarthaḥ | jñānendriyāṇītyādi etadantaṃ yattattvanirūpaṇaṃ mayā kṛtaṃ tat tattvavidāmapi sammatamiti | atha vā tattvavido vidurityanena pūrvaprakāratrayoktatattvāni nāsmatsammatāni | apitu etāni prakṛtyantānyeva catuvīṃśatitattvāni | puruṣāntāni pañcaviṃśatiḥ | parāntāni ṣaḍviṃśatiḥ asmatsamma- tānītyuktaṃ bhavati | iyaṃ yojanā sāmpradāyikī | taduktaṃ vāyavīyasaṃhitāyām---- trayoviṃśatitattvebhyaḥ parā prakṛtirucyate | prakṛtestu paraṃ prāhuḥ puruṣaṃ pañcaviṃśakam || tasya prakṛtilīnasya yaḥ paraḥ sa maheśvaraḥ | tadadhīnapravṛttittvāt prakṛteḥ puruṣasya ca || iti | kecanānyathā yojayanti | bhūtādikāhaṅkārasṛṣṭimuktvā taijasādindriyāṇyāsan ityuddiṣṭānīndriyāṇi tatprasaṅgātteṣāṃ viṣayānapyāha jñānetyādi parikīttītamityantena | uttaravyavahāraśeṣatayā keṣāñcinmantrāṇāṃ varṇatattvanyāsayogādiśeṣatayā ca vikārādi darśayati daśetyādi | tattvavida idaṃ viduḥ | eṣāṃ tatrāntarbhāvāt tattvavidbhiretāḥ saṃjñāḥ kṛtā ityarthaḥ || 37-38 || agnīṣomātmako deho binduryadubhayātmakaḥ | dakṣiṇāṃśaḥ smṛtaḥ sūrye vāmabhāgo niśākaraḥ || 39 || evaṃ prāsaṅgikamuktvā prakṛtamāha agnīti | dehaḥ agnīṣomātmakaḥ | kuta ityapekṣāyāṃ hetumāha yad yasmāt kāraṇādubhayātmako binduḥ | śukramagnirūpaṃ raktaṃ somarūpam etadātmakaḥ | yadāhuḥ---- kalāṣoḍaśakaścandraḥ syād dvādaśakalo raviḥ | kalādaśayuto vahniḥ kalāṣṭatriṃśadaṃśabhuk || sapta(aṣṭa)triṃśad bhavantīha garbhādhānasya hetave | agnīṣomātmakaṃ tena gīyate sacarācaram || kalāṃśakena yogena bhūyād garbhasya sambhavaḥ || iti | evamapyagnīṣomātmakatvamityarthaḥ | agnīṣomātmako dehaḥ ityuktam | tayoḥ prayogādiviśeṣatayā deśaviśeṣe vyavahārāya sthitimāha dakṣiṇāṃśa iti | atra śāstre dakṣiṇabhāgaḥ kvacidagniśabdena kvacit sūryaśabdenāpi vyavahriyate | " agnerye dakṣiṇo bhāgaḥ " ityukteḥ | vāyavīyasaṃhitāyāmapi---- dvidhā vai taijasī vṛttiḥ sūryātmā cānalātmikā | iti || 39 || nāḍīrdaśa vidustāsu mukhyāstisraḥ prakīttītāḥ | iḍā vāme tanormadhye suṣumṇā piṅgalā pare || 40 || pūrvektasūryaniśākarayoḥ sthitimupapādayituṃ śarīre nāḍīrāha nāḍīriti | tāsu anantāsu daśanāḍīḥ mukhyā vidurityanvayaḥ | nāḍyo'nantā iti vakṣyamāṇatvāt | tāsu daśasvapi tisro mukhyāḥ prakīttītāḥ | tāsu mukhyā iti padasya cāvṛttyā yojanā | prakīttītā ityasyopādānamanyathā vidurityanenaiva gatārthatvāt | uktañca tatrādyāstisraḥ | atrāvṛttikaraṇaṃ mukhyatamāḥ smṛtā iti | tāsāmeva sthitimāha iḍeti | tanoriti triṣu sthāneṣu sambadhyate | vāme iḍā vāmamuṣkotthā dhanurvakrā satī vāmanāsāparyantaṃ gatetyarthaḥ| tanormadhye pṛṣṭhavaṃśāntargatā suṣumṇā | " yā muṇḍādhāradaṇḍāntaravivaragatā " ityukteḥ | pare dakṣiṇe dakṣiṇamuṣkotthā dhanurvakrā dakṣiṇanāsāparyantaṃ gatetyarthaḥ | yadāhuḥ---- yā vāmamuṣkasambaddhā sā śliṣantī suṣumṇayā | dakṣiṇaṃ bṛkkamāśritya dhanurvakrā hṛdi sthitā || vāmāṃśajatrvantaragā dakṣiṇāṃ nāsikāmiyāt | yathā dakṣiṇamuṣkotthā nāsāyā vāmarandhragā || iti | tantrāntare'pi---- suṣumṇākalpitā yātā muṣkaṃ dakṣiṇamāśritā | hṛdgatā vāmabhāgasya jatrumadhyaṃ samāśritā || dakṣiṇaṃ nāsikādvāraṃ prāpnoti girijātmaje | vāmamuṣkasamudbhūtā tathā'nyā savyanāsikām || iti | anayoḥ svarūpamuktaṃ yogārṇave---- iḍā ca śaṅkhakundābhā tasyāḥ savye vyavasthitā | piṅgalā sitaraktābhā dakṣiṇaṃ pārśvamāśritā || iti | anena piṅgaleḍayoḥ krameṇa sūryācandramasoḥ sthitiruktā bhavati | " iḍāyāṃ sañcareccandraḥ piṅgalāyāṃ divākaraḥ " ----ityukteḥ || 40 || madhyā tāsvapi nāḍī syādagnīṣomasvarūpiṇī || 41 || suṣumṇāyā mukhyatvaṃ vadan tatsvarūpamāha madhyeti | tāsvapītyapiśabdāt mukhyetyanuṣajyate | tāsu tisṛṣu madhyā suṣumṇā mukhyā | " suṣumṇaiva ca tāsu nāḍī " ityukteḥ | sā kīdṛśī agnīṣomasvarūpiṇī | mukhyatve hetutvena yojyam | yataḥ pūrvektasomāgnirūpayoriḍāpiṅgalayoḥ atraiva layāt | taduktaṃ---- " rāhorāsyagataḥ " iti| anenāsyā brahmarandhraparyantaṃ sthitirityapyuktam | yadāhuḥ---- tayoḥ pṛṣṭhavaṃśamāśritya madhye suṣumṇā sthitā brahmarandhraṃ tu yāvat | iti || 41 || gāndhārī hastijihvā ca supūṣālambuṣā matā | yaśasvinī śaṅkhinī ca kuhūḥ syuḥ saptanāḍayaḥ || 42 || śiṣṭānāṃ saptānāṃ nāmānyāha gāndhārīti | āsāṃ sthitisvarūpañcoktam yogārṇave---- iḍāpṛṣṭhe tu gāndhārī mayūragalasannibhā | savyapādādinetrāntā gāndhārī parikīttītā || hastijihvotpalaprakhyā nāḍī tasyāḥ puraḥsthitā | savyabhāgasya mūrddhādipādāṅguṣṭhāntamāśritā || pūṣā tu piṅgalāpṛṣṭhe nīlajīmūtasannibhā | yāmyabhāgasya netrāntād yāvat pādatalaṃ gatā || alambuṣā pītavarṇā kaṇṭhamadhye vyavasthitā | yaśasvinī śaṅkhavarṇā piṅgalāpūrvadeśagā || gāndhāryāśca sarasvatyā madhyasthā śaṅkhinī matā | suvarṇavarṇā pādādi karṇāntā savyabhāgake || pādāṅguṣṭhādimūrddhāntaṃ yāmyabhāge kuhūrmatā | iti | anyaistu vāraṇā sarasvatī viśvodarā payasvinī etā api mukhyatvenoktāḥ | yadāhuḥ---- tāśca bhūritarāstāsu mukhyāḥ proktāścaturdaśaḥ | suṣumṇeḍāpiṅgalā ca kuhūratha sarasvatī || gāndhārī hastijihvā ca vāraṇā ca yaśasvinī | viśvodarā śaṅkhinī ca tataḥ pūṣā payasvinī || alambuṣā | iti | anyatrāpi----caturdaśātra yaddehe prādhānā nāḍayaḥ smṛtāḥ | iti | āsāṃ dhyānaṃ saṃsthānañca granthagauravabhayānnoktam | mukhyā ityanenaiva sūcitāḥ || 42 || nāḍyo'nantāḥ samutpannāḥ suṣumṇāpañcaparvasu | mūlādhārodgataprāṇastābhirvyāpnoti tattanum || 43 || evaṃ mukhyā nāḍīruktvā sāmānyā āha nāḍya iti | suṣumṇāpañcaparvasu anantānāḍyaḥ samutpannāḥ | pañcaparvāṇi svādhiṣṭhānamaṇipūrakānāhataviśuddhājñāntāni | tatrādhodhogranthimārabhyorddherddhagranthiparyantaṃ parvasamāptiḥ | yadyapi " granthirnā parvaparuṣī " iti kośaḥ " ikṣuparvāvadhiḥ smṛtaḥ " iti vyavahāraśca tathāpyatra ṣaṇṇāṃ granthīnāṃ sattvādevaṃ vyākhyātam | āśvalāyanaśrautasūtrabhāṣyakāreṇa " parvaṇyaṃ japet " ityatra parvaśabdasyaivaṃ vyākṛtatvāt | etadabhiprāyeṇaiva vakṣyati " madhvamāṅguliparvaṇi " iti | suṣumṇāyāmeteṣu parvasu iḍāpiṅgalayoryego bhavatīti jñeyam | anantā iti gaṇayitumaśakyatvādānantyam | yadāhuḥ---- pūrvektāyāḥ suṣumṇāyā madhyasthāyāḥ sulocane | nābhihṛtkaṇṭhadeśabhrū madhyaparvasamudbhavāḥ || adhomukhyaḥ śirāḥ kāścit kāścidūrddhamukhāstathā | parāstiryaggatāsyāśca tatra lakṣatrayādhikāḥ nāḍyo'rddhalakṣasaṃkhyātāḥ pradhānāḥ samudīritāḥ | tāsu sarvāsu balavān prāṇo vāyuḥ samantataḥ || saṃsthitaḥ sarvadā vyāptaḥ | iti | adhyātmaviveke tu viśeṣaḥ---- asthnāṃ śarīre saṃkhyā syāt ṣaṣṭiyutaṃ śatatrayam | trīṇyevāsthiśatānyatra dhanvantarirabhāṣata || dve śate tvasthisandhīnāṃ syātāmatra daśottare | peśīsnāyuśirāsandhiḥ sahasradvitayaṃ matam || nava snāyuśatāni syuḥ pañcapeśīśatānyapi | adhikā viṃśatiḥ strīṇāṃ stanayodīg bhage daśa || śirādhamanikānāntu lakṣāṇi navaviṃśatiḥ | sārddhānisyurnavaśatī ṣaṭpañcāśadyutā tathā || iti | tannāḍīnāṃ phalamāha mūleti | vakṣyamāṇebhyo bhinno mukhyo dehadhārakaprāṇābhidho vāyuḥ | yadāhuḥ---- rājasaḥ prāṇasaṃjñasyānmukhyo dehasya dhārakaḥ | tadbhedā daśa vikhyātā yairvyāptaṃ syāccharīrakam || iti | sā cāsau tanuśca tām pūrvektaṃ śarīram || 43 || vāyavo'tra daśa proktā vahnayaśca daśa smṛtāḥ | prāṇādyā marutaḥ pañca nāgaḥ kūrme dhanañjayaḥ || 44 || kṛkalaḥ syād devadatta iti nāmabhirīritāḥ | agnayo doṣadūṣyeṣu saṃlīnā daśa dehinaḥ || 45 || tadbhedān vadan prasaṅgādagnīnapyāha----vāyavo'treti | tannāmānyevāha prāṇādyā iti | ādiśabdenāpānavyānodānasamānāḥ prasiddhatvenādinoktiḥ | tatra viśeṣo yogārṇave---- indranīlapratīkāśaṃ prāṇarūpaṃ prakīttītam | āsyanāsikayormadhye hṛnmadhye nābhimadhyage || prāṇālaya iti prāhuḥ pādāṅguṣṭhe'pi kecana | apānayatyapāno'yamāhārañca malāyitam || śukraṃ mūtraṃ tathotsargamapānastena mārutaḥ | indragopapratīkāśaḥ sandhyājaladasannibhaḥ || sa ca meḍhre ca pāyau ca ūruvaṅkṣaṇajānuṣu | jaṅghodare kṛkāṭyāñca nābhimūle ca tiṣṭhati || vyāno vyānaśayatyannaṃ sarvavyādhiprakopanaḥ | mahārajatasuprakhyo hānopādānakārakaḥ || sa cākṣikarṇayormadhye kāṭyāṃ vai gulphayorapi | ghrāṇe gale sphiguddeśe tiṣṭhatyatra nirantaram || spandayatyadharaṃ vaktraṃ gātranetraprakopanaḥ | udvejayati marmāṇi udāno nāma mārutaḥ || vidyutpāvakavarṇaḥ syādutthānāsanakārakaḥ | pādayorhastayoścāpi sa tu sandhiṣu varttate || pītaṃ bhakṣitamāghātaṃ raktapittakaphānilān | samaṃ nayati gātrāṇi samāno nāma mārutaḥ || gokṣīrasadṛśākāraḥ sarvadehe vyavasthitaḥ | udgāre nāga ityukto nīlajīmūtasannibhaḥ || unmīlane sthitaḥ kūrmmā bhinnāñjanasamaprabhaḥ | kṛkarastu kṣute caiva javākusumasannibhaḥ || vijṛmbhane devadattaḥ śuddhasphaṭikasannibhaḥ | dhanañjayastathā ghoṣe mahārajatavarṇakaḥ || lalāṭe corasi skandhe hṛdi nābhau tvagasthiṣu | nāgādyā vāyavaḥ pañca sahaiva pariniṣṭhitāḥ || iti | ācāryāstudhanañjayākhyo dehe'smin kuryāt bahuvidhān ravān | sa tu laukikavāyutvānmṛtañca na vimuñcati || iti | anyaistu catvāro vāyavo'dhikā uktāḥ | vairambhaṇaḥ sthānamukhyaḥ pradyotaḥ prakṛtastathā | vairambhaṇādayastatra sarvavāyuvaśaṅgatāḥ || iti agnīnāṃ sthitimāha agnaya iti | teṣāṃ nāmānyanyatroktāni---- te jātavedasaḥ sarve kalmāṣaḥ kusumastathā | dahanaḥ śoṣaṇaścaiva tapanaśca mahābalaḥ || piṭharaḥ patagaḥ svarṇastvagādho bhrāja eva ca | iti | anyatra tu nāmāntarāṇyuktāni---- jṛmbhako dīpakaścaiva vibhramabhramaśobhanāḥ | āvasthyāhavanīyau ca dakṣiṇāgnistathaiva ca || anvāhārye gārhapatya ityete daśa vahnayaḥ | iti | anyairanyathoktāni---- bhrājako rañjakaścaiva kledakaḥ snehakastathā | dhārako randhakaścaiva drāvakākhyaśca saptamaḥ || vyāpakaḥ pāvakaścaiva śleṣmako daśamaḥ smṛtaḥ | iti | doṣā vātapittakaphāḥ | dūṣyāḥ sapta dhātava iti prāgevoktam || 44-45 || bubhukṣā ca pipāsā ca prāṇasya manasaḥ smṛtau | śokamohau śarīrasya jarāmṛtyū ṣaḍūrmayaḥ || 46 || evaṃ prāṇamuktvā tasya viśiṣṭe avasthe vadan prasaṅgāt manaḥśarīrayorapyāha bubhukṣeti | ūmīrnāma ārttyutpādakaḥ avasthāviśeṣaḥ || 46 || snāyvasthimajjā śukrāt tvaṅmāṃsāsrāṇi śoṇitāt | ṣāṭkauśikamidaṃ proktaṃ sarvadeheṣu dehinām || 47 || ṣaḍūmīprasaṅgāt ṣāṭkauśikaṃ vadan śukraśoṇitakāryāṇi vivicyācaṣṭe snāyviti| śukrāt pituḥ śukrāt snāyvādi | śoṇitāt mātuḥ śoṇitāt tvagādi | taduktam---- mātṛtastrīṇi pitṛtastrīṇi | iti | anyatra tu---- mṛdavaḥ śoṇitaṃ medo-māṃsaṃ-plīhā-yakṛd-gudaḥ | hṛnnābhītyevamādyāstu bhāvā mātṛbhavā matāḥ || śmaśrulomakacāḥ snāyuśirādhamanayonakhāḥ | daśanāḥ śukramityādi sthirāḥ pitṛsamudbhavāḥ || iti || 47 || itthambhūtastadā garbhe pūrvajanmaśubhāśubham | smaraṃstiṣṭhati duḥkhātmā cchannadeho jarāyuṇā || 48 || garbhāśaye tatsthiti prakāramāha itthambhūta iti | itthambhūta ūrvantaritahastabaddhaśrotraḥ mātṛpṛṣṭhamāśrito mokṣopāyamabhidhyāyannityarthaḥ | yadāhuḥ---- pālyantaritahastābhyāṃ śrotrarandhre pidhāya saḥ | udvigno garbhasaṃvāsādāste garbhe bhayānvitaḥ || smaran pūrvānubhūtāḥ sa nānāyonīśca yātanāḥ | mokṣopāyamabhidhyāyan varttate'bhyāsatatparaḥ || iti | anyatra viśeṣaḥ---- kṛtāñjalirlalāṭe'sau mātṛpṛṣṭhamabhiśritaḥ | adhyāste saṅkucadgātro garbhe dakṣiṇapārśvagaḥ || vāmapārśvāśritā nārī klībaṃ madhyāśritaṃ matam | iti || 48|| kālakrameṇa sa śiśurmātaraṃ kleśayannapi | sampiṇḍitaśarīro'tha jāyate'yamavāṅmukhaḥ || 49 || kṣaṇaṃ tiṣṭhati niśceṣṭo bhītyā roditumicchati || 50 || kālakrameṇeti | kālakramamāha yājñavalkyāḥ---- " navame daśame vāpi " iti | anyatrāpi----samayaḥ prasavasyātha māseṣu navamādiṣu | iti | sampiṇḍitaśarīraḥ saṅkucadgātraḥ avāṅmukhaḥ adhomukhaḥ san jāyate utpadyate| sūtimārutairnūnna iti śeṣaḥ | yadāhuḥ---- navame daśame māsi prabalaiḥ sūtimārutaiḥ | niḥsāryate vāṇa iva jantuśchidreṇa sajvaraḥ || iti | anyatrāpi---- kriyate'dhaḥśirāḥ sūtimārutaiḥ prabalaistataḥ | niḥsāryate rujadgātro yonicchidreṇa bālakaḥ || iti | kṣaṇaṃ niśceṣṭastiṣṭhati bhūmāviti śeṣaḥ || 49-50 || tataścaitanyarūpā sā sarvagā viśvarūpiṇī | śivasannidhimāsādya nityānandaguṇodayā || 51 || evaṃ śarīrotpattiparyantāmarthasṛṣṭimuktvā " tat prāpya " (1. 14) iti sāmānyata uktāṃ śabdasṛṣṭiṃ vivicya vaktuṃ bhītyā roditumicchati ityuktarodanasyāpyavyakta- varṇātmakatvād varṇetpattiprakārañca vadan sarvamantrāṇāṃ sāmānyataḥ kuṇḍalīta utpattimāha tata ityādi | taduktam---- mūlādhārāt prathamamudito yastu bhāvaḥ parākhyaḥ paścāt paśyantyatha hṛdayago buddhiyuṅmadhyamākhyaḥ | vaktre vaikharyatha rurudiṣorasya jantoḥ suṣumṇā baddhastasmādbhavati pavanaprerito varṇasaṅghaḥ || srotomārgasyāvibhaktatvahetostatrārṇānāṃ jāyate na prakāśaḥ | iti | tatra tataḥ śarīrotpattyanantaraṃ caitanyarūpā, ataeva śabdabrahmamayī sā devī kuṇḍalī paradevatā sarvagātreṇa guṇitā, ataeva viśvātmanā sarvātmanā prabuddhā jātaprabodhā mantramayaṃ jagat sūte iti dūreṇa sambandhaḥ | tatra mūlādhāre kuṇḍalībhūta- sarpavannāḍī varttate| tanmadhye vāyuvaśādasyāḥ sañcaraṇameva guṇanam | tatra caitanyarūpā iti svarūpākhyānam | sā prasiddhāḥ | sarvageti sāmānyato vyāptirdaśītā | viśvarūpiṇīti viṣayavyāptiḥ | śivasannidhimāsādya sthiteti śeṣaḥ | anena śaivasiddhānte śakti- śabdavācyeyamityuktam | sannidhiśabda aupacārikaḥ| tanmate śivaśaktyorabhedāt | taduktamabhinavaguptapādācāryaiḥ- śaktiśca śaktimadrūpād vyatirekaṃ na vāñchati | tādātmyamanayornityaṃ vahnidāhikayoriva || iti | yadvā samyaṅnidhiḥ svarūpaṃ śivasvarūpaṃ prāpya ityarthaḥ | vakṣyati ca---- " piṇḍaṃ bhavet kuṇḍalinī śivātmā " iti | guṇānāṃ sattvarajastamasāṃ udayo yasyāṃ sā | nityānandā cāsau guṇodayā ca sā | nityānandetyanena kuṇḍalinīsvarūpamuktam | guṇodayetyanena sāṃkhyamate prakṛtivācyetyuktam | yadāhuḥ---- pradhānamiti yāmāhuryāśaktiriti kathyate | iti || 51 || dikkālādyanavacchinnā sarvadehānugā śubhā | parāparavibhāgena paraśaktiriyaṃ smṛtā || 52 || yogināṃ hṛdayāmbhoje nṛtyantī nityamañjasā | ādhāre sarvabhūtānāṃ sphurantī vidyudākṛtiḥ || 53 || śaṅkhāvarttakramād devī sarvamāvṛtya tiṣṭhati | kuṇḍalībhūtasarpāṇāmaṅgaśriyamupeyuṣī || 54 || sarvadevamayī devī sarvamantramayī śivā | sarvatattvamayī sākṣāt sūkṣmāt sūkṣmatarā vibhuḥ || 55 || idānīmādhyātmādhibhūtādhiguṇādhiviṣayādhijyautiṣakrameṇa tasyā vyāptimāhadi- kkāleti | sarvadehānugeti dehavyāptiḥ | parāparavibhāgaḥ | kācana paraśaktiḥ tadvibhāgenāpi iyaṃ paraśaktireva | yadāhuḥ---- bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca | ahaṅkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtiraṣṭadhā || apareyamitastvanyāṃ prakṛtiṃ viddhi me parām | jīvabhūtāṃ mahābāho yayedaṃ dhāryate jagat || iti yadvā paraḥ sthūlaḥ aparo mahāsthūlaḥ mahadādiḥ tadvibhāgena paraśaktiḥ sthūlā śaktiḥ| " sthūlāt sthūlā " ityukteḥ | anena mahadādivyāptiḥ | yadvā sarvadehānugetyanena śabdato'rthataśca puṃstrīnapuṃsakaliṅgavyāptirdaśītā | śabdato yathā śiva ityucyate kuṇḍalinītyucyate pradhānamityucyate | evambhūtāpi sā strītvenaiva nidīśyate ityāha parāpareti | parā prakṛtiḥ aparaṃ puṃnapuṃsakaprakṛtiḥ tadvibhāgena tattyāgena iyaṃ paraśaktiḥ smṛtā | ayamarthaḥ | yadyapi liṅgatrayavācyā tathāpi tūrṇamevācalabhaktibhārapariśrānta- bhaktajanasamastākāṅkṣākalpavallī paraśaktiśabdavācyeti | ata eva śubhā ramaṇīyā | yadāhurācāryāḥ---- puṃnapuṃsakayostulyā'pyaṅganāsu viśiṣyate | iti | nityaklinnāmnāye'pi---- sarvatrāpi sthitā hyeṣā kāminīṣu viśeṣataḥ | prakāśate tatastāsāmativṛttiṃ na kārayet || iti | añjasā tattvena | yogināṃ hṛdayāmbhoje nṛtyantī nityamityanena taireva gurūpadeśena jñāyata ityarthaḥ | " dṛśyā deśikadeśitaiḥ " ityukteḥ | sarvabhūtānāṃ sarvajantūnāṃ ādhāre mūlādhāracakre sphurantītyanena sthānanirdeśaḥ | vidyudākṛtirityanena dhyānamuktam | yadāhuḥ---- taḍitkoṭiprakhyāṃ svarucijitakālānalarucim | iti | athavā anenānekaśabdotpattihetutvenānekavilāsavatītyuktam | śaṅkhamadhye ya āvarttaḥ sa yaśā śaṅkhamāvṛtya tiṣṭhati tadvadiyamapi devītyarthaḥ | idamavāntaravākyaṃ bhinnameva | śaṅkheti kuṇḍalītyanayoḥ hetuhetumadbhāvena yojanā | kuṇḍalībhūtāḥ kuṇḍalākāratāṃ prāptā ye sarpāsteṣām | kecana kuṇḍalīti bhinnaṃ padaṃ varṇayanti | bhūtāni sarpāśca ete tathā kuṭilagatayaḥ tadvadiyamapītyartha iti | tanna | kuṇḍalī paradevatetyanena punarukteḥ | sarvadevamayīti devavyāptiḥ | divyatīti devī tejorūpetyarthaḥ| anena tejovyāptiḥ | sarvamantramayīti mantravyāptiḥ | śivā śivarūpetyarthaḥ | yadvā śivā kalyāṇarūpā | anena kalyāṇavyāptiḥ | sākṣāt sarvatattvamayīti tattvavyāptiḥ | sūkṣmāt sūkṣmatarā vibhuḥ iti virodha parihārastu sūkṣmatarā durjñānā | yadvā sūkṣmāt trasareṇorapi sūkṣmatarā antaḥsthitatvāt sūkṣmatarā aṇutarā | anena aṇvādivyāptirdaśītā | taduktam---- bālāgrasya sahasradhā vidalitasyaikena bhāgena yā sūkṣmatvāt sadṛśī trilokajananī | iti | vibhuḥ iyattayā jñātumaśakyā || 52-55 || tridhāmajananī devī śabdabrahmasvarūpiṇī | dvicatvāriṃśadvarṇātmā pañcāśadvarṇarūpiṇī || 56 || guṇitā sarvagātreṣu kuṇḍalī paradevatā | viśvātmanā prabudvā sā sūte mantramayaṃ jagat || 57 || tridhāmeti somasūryāgnirūpam | yadvā tridhāmeti sthānatrayam | pātālabhūsvarga- rūpam | anena sthānavyāptirdaśītā | dvicatvāriṃśadvarṇātmeti bhūtalipimantramayī | pañcāśadvarṇarūpiṇīti mātṛkāmayī || 56-57 || ekadhā guṇitā śaktiḥ sarvaviśvapravattīnī | vedādibījaṃ śrībījaṃ śaktibījaṃ manobhavam || 58 || prāsādaṃ tumburuṃ piṇḍaṃ cintāratnaṃ gaṇeśvaram | mārttaṇḍabhairavaṃ daurgaṃ nārasiṃhavarāhajam || 59 || vāsudevaṃ hayagrīvaṃ bījaṃ śrīpuruṣottamam | anyānyapi ca bījāni tadotpādayati dhruvam || 60 || evaṃ sāmānyata utpattimuktvā ekadvayādiviśeṣākāreṇa śabdasṛṣṭiṃ vadan prasaṅgādantaraṃ tajjagacchabdasūcitāmarthasṛṣṭimapyabhidhātumupakramate ekadheti | sarvaṃ viśvaṃ śabdārtharūpaṃ tatpravattīnī tadutpādikā śaktiḥ | ekadhā guṇitā vedādibījamutpādayatīti sambandhaḥ | evamagre'pi boddhavyam | vedādibījaṃ praṇavam antye vakṣyati | śrībījam aṣṭame | śaktibījaṃ navame| manobhavaṃ saptadaśe| prāsādam aṣṭādaśe | tumburumekonaviṃśe| piṇḍamupāntye | cintāratnamekonaviṃśe | gaṇeśvaraṃ trayodaśe | mārttaṇḍabhairavaṃ caturdaśe | daurgam ekādaśe | nārasiṃhaṃ ṣoḍaśe | vārāhaṃ pañcadaśe | vāsudevaṃ glauṃ | idaṃ gopāla- bījatvenoddhṛtam | tadvāsudevaśabdenoktam | tat saptadaśe | nāradapañcarātroktaṃ viyanmātraṃ vāsudevabījaṃ vā | hayagrīvaṃ pañcadaśe | śrīpuruṣottamamiti śrīyuktapuruṣottamamityuktatvāt śaktiśaktimatorabhedāt puruṣottamaśaktibījaṃ śrīpuruṣottamabījaśabdenoktam | tat saptadaśe | atra kāmabījameva puruṣottamabījatvenoktam | yadāhuḥ---- dharayāliṅgito brahmā māyābinduvibhūṣitaḥ | puruṣottamasaṃjño'tra devo manmathavigrahaḥ || iti | anyānyapīti candrabījabimbabījādīni || 58-60 || yadā bhavati sā saṃvit dviguṇīkṛtavigrahā | haṃsavarṇau parātmānau śabdārthau vāsarakṣape || 61 || sṛjatyeṣā parā devī tadā prakṛtipuruṣau | yadyadanyajjagatyasyāṃ yugmaṃ tattadajāyata || 62 || triguṇīkṛtasarvāṅgī cidrūpā śivagehinī | prasūte traipuraṃ mantraṃ mantraṃ traipuṭaṃ caṇḍanāyakam || 63 || sauraṃ mṛtyuñjayaṃ śaktisambhavaṃ vinatāsutam | vāgīśītryakṣaraṃ mantraṃ nīlakaṇṭhaṃ viṣāpaham || 64 || haṃsavarṇau caturdaśe | parātmānau varṇāviti sambadhyate | paramātmavācakāvityarthaḥ | tau sohaṃrūpāvantye | prakṛtipuruṣāviti | yadyapi puruṣo'nādistathāpi māyāśabali- tatvenātra prādurbhāva upacārāt | anyadyugmaṃ yadjagati asyāḥ sakāśādajāyateti sambandhaḥ | tacca jyotirmantrādi | traipuraṃ mantradvayaṃ dvādaśe | śaktivināyakaṃ trayodaśe | yadyapyagre navākṣarayogād dvādaśākṣarastathāpi bījatrayātmakatvaṃ trayāṇāṃ bījarūpatvena prādhānyāt | hrī śrī hrī iti tantrāntarokto vā | pāśādyaṃ navame | tryakṣaramiti trikaṇṭakīdvayaṃ daśame | viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo vā | traipuṭaṃ daśame | caṇḍanāyakaṃ caṇḍeśvaraṃ viṃśe | sauraṃ caturdaśe | mṛtyuñjayamaṣṭādaśe | śaktisambhavaṃ mantradvayaṃ navame | śāktaṃ śāmbhavamiti pāṭhe śāmbhavaṃ tantrāntaroktaṃ praṇavamāyābījaprāsādātmakam | vinatāsutaṃ kṣipa oṃ iti tantrāntaroktam | vāgīśītryakṣaraṃ saptame | vāgīśamiti pāṭhe tryakṣaramiti navamasthaṃ śāktamekam | viṣāpahaṃ nīlakaṇṭhamekonaviṃśe || 61-64 || yantraṃ triguṇitaṃ devyā lokatrayaṃ guṇatrayam | dhāmatrayaṃ sā vedānāṃ trayaṃ varṇatrayaṃ śubham || 65 || tripuṣkaraṃ svarān devī brahmādīnāṃ trayaṃ trayam | vahneḥ kālatrayaṃ śaktitrayaṃ vṛttitrayaṃ mahat | nāḍītrayaṃ trivargaṃ sā yadyadanyat tridhā matam || 66 || yantraṃ navame | guṇatrayaṃ dhāmatrayaṃ caturthe | yadyapyatharvavedo'sti tathāpi hotra- dhvaryūdgātṛrūpapadārthatrayeṇa yajñaniṣpādanāt vedatrayamityuktam | śrutirapi---- " saiṣā trayī vidyā yajñe " iti | varṇatrayaṃ praṇavasya akārokāramakārāḥ | tripuṣkaraṃ tīrthatrayam | tasya jyeṣṭhamadhyamakanīyastvena tritvam | svarān udāttānudāttasvaritān | devyaḥ gāyatrī- sarasvatīsāvitryaḥ | brahmādīnāṃ brahmaviṣṇumaheśvarāṇāṃ trayaṃ navame | devīti bhinne pade kuṇḍalīviśeṣaṇam | vahnestrayaṃ dakṣiṇāgnigārhapatyāhavanīyam | kālatrayaṃ atīta- varttamānabhaviṣyadrūpam, prātarmadhyāhnasāyaṃkālarūpaṃ vā | śaktitrayaṃ raudrījyeṣṭhāvāmātmakaṃ tadādye | prabhāvotsāhamantrarūpaṃ vā | vṛttitrayaṃ yajanādhyāpanapratigraharūpam | " trīṇi karmāṇi jīviketi " smaraṇāt | kṛṣipāśupālyavāṇijyaṃ vā vṛttitrayam | mahaditi pāṭhe nāḍītrayasya viśeṣaṇatvena mahaditi yojyam | nāḍītrayaṃ iḍāpiṅgalāsuṣumṇā- rūpamādye | trivargaṃ dharmārthakāmāḥ | " trivargī dharmakāmārthaiḥ " ityukteḥ | anyaditi doṣatrayādi || 65-66 || catuḥ prakāraguṇitā śāmbhavī śarmadāyiṇī | tadānīṃ padminībandhoḥ karoti caturakṣaram || 67 || caturarṇaṃ mahādevyā devītattvacatuṣṭayam | caturaḥ sāgarānantaḥkaraṇānāṃ catuṣṭaya || 68 || padminībandhoriti | tantrāntaroktaḥ praṇavamāyāhaṃsavarṇātmakaḥ | mahādevyā mahā- lakṣmyā aṣṭame | devītattvacatuṣṭayam ātmatattvaṃ vidyātattvaṃ śivatattvaṃ sarvatattvañceti| caturaḥ sāgarāniti | prāgādidigapekṣayā catuṣṭyaṃ vastutastasyaikatvāt | antaḥkaraṇāni manobuddhyahaṅkāracittarūpāṇi || 67-68 || sūkṣmādīṃścaturo bhāvān viṣṇormūttīcatuṣṭayam | catuṣṭayaṃ gaṇeśānāmātmādīnāṃ catuṣṭayam || 69 || ojāpūkādikaṃ pīṭhaṃ dharmādīnāṃ catuṣṭayam | damakādīn gajān devī yadyadanyaccatuṣṭayam || 70 || sūkṣmādīniti ādye----sūkṣmā parā | ādiśabdena paśyantīmadhyamāvaikharyaḥ | taduktam---- vaikharī madhyamā caiva paśyantī cāpi sūkṣmayā | vyutkrameṇa bhavantyetāḥ kuṇḍalinyāditaḥ kramāt || iti | bhāvān avasthāviśeṣān jāgratsvapnasuṣuptiturīyān | viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo vā | viṣṇumūttīraṣṭame | gaṇeśānāmiti trayodaśe | ātmādīnāmiti caturthe | pīṭhamiti oḍaḍīyānajālandharapūrṇagirikāmarūpāṇi | dharmādīnāmiti caturthe | adharmādīnāmapyupa- lakṣakam | dharmārthādīnāṃ vā tadādye | gajān ityaṣṭame | anyaditi siddhādimaṇḍaladīkṣā herambamantra devīdūtībījādi || 69-70 || pañcadhā guṇitā patnī śambhoḥ sarvārthadāyinī | tripurāpañcakūṭaṃ sā tasyāḥ pañcākṣaradvayam || 71 || pañcaratnaṃ mahādevyāḥ sarvakāmaphalapradam | pañcākṣaraṃ maheśasya pañcavarṇaṃ garutmataḥ || 72 || sammohanān pañca kāmān bāṇān pañca suradrumān | pañca prāṇādikān vāyūn pañca varṇān maheśituḥ || 73 || mūrttīḥ pañca kalāḥ pañca pañca brahmaṛcaḥ kramāt | sṛjatyeṣā parāśaktirvedavedārtharūpiṇī || 74 || pañcadheti | kramāt pañcakūṭādikam eṣā sṛjatīti | kramastu vakṣyamāṇaḥ śaktidhvanyādikaḥ | evamagre'pi ṣaṭkramāditi padāni śabdasṛṣṭau saṃyojya ayamevārtha- steṣāṃ vyākhyeyaḥ | pañcakūṭamiti | ha sa ka la ra ete pañcavarṇāḥ ekīkṛtāḥ kūṭa śabdenocyante | tasyāḥ pañcākṣaradvayamiti | ekaḥ pañcakāmairapare vāṇabījairetāni dvādaśe| taduktaṃ dakṣiṇāmūttīsaṃhitāyām---- tripureśī mantramadhye vāṇāḥ proktā maheśvariḥ | taireva pañcabhirvāṇaivīdyā pañcākṣarī bhavet || pūrvektapañcakāmaistu pañcakāmeśvarī bhavet | iti | pañcaratnamiti | gluṃ sluṃ mluṃ pluṃ nluṃ iti mantrapañcakaṃ tantrāntaroktam | siddhādyā vijayā śyāmā vārāhī sundarītyapi | iti | maheśasyetyaṣṭādaśe | garutmata iti catuvīṃśe | samohanāniti bahuvacanamādyarthaṃ samohanādīn | kāmān vāṇān dvādaśe | suradrumān mandārapārijātasantānakalpa- drumaharicandanān | vāyūn ādye | varṇān śuklādīn tṛtīye | maheśituriti agrimeṇa sambadhyate | mūrttīraṣṭādaśe | kalā nivṛttyādyā ādye | brahmaṛca īśānādyā aṣṭādaśe | anyaditi jñeyam | tacca bhūtapraṇavabhedādityamūttīpañcagavyādi dhatte vidhatte karotītyarthaḥ || 71-74 || ṣoḍhā sā guṇitā devī dhatte mantraṃ ṣaḍakṣaram | ṣaṭkūṭaṃ tripurāmantraṃ gāṇapatyaṃ ṣaḍakṣaram || 75 || ṣaḍakṣaraṃ himarucernārasiṃhaṃ ṣaḍakṣaram | ṛtūn vasantamukhyān ṣaḍāmodādīn gaṇādhipān || 76 || kośānūrmīn rasān śaktīḥ śākinyādyāḥ ṣaḍadhvanaḥ| yantraṃ ṣaḍguṇitaṃ śakteḥ ṣaḍādhārānajījanat | ṣaḍvidhaṃ yajjagatyasmin sarvaṃ tat parameśvarī || 77 || ṣaḍakṣaraṃ rāmamantraṃ pañcadaśe | ṣaṭkūṭamiti tripurārṇavoktam | ṣaṭkūṭaṃ madhyabījam| taduktam---- kāntāntavāntākulalāntavāma netrānvitaṃ daṇḍikulaṃ sanādam | ṣaṭkūṭametat tripurārṇavoktamatyantaguhyaṃ smara eva sākṣāt || iti | gāṇapatyaṃ tantrāntaroktaṃ caturthyantaṃ vakratuṇḍaṃ varmāntam | ṣaḍakṣaraṃ śaivamaṣṭādaśe | ṣaḍakṣaraṃ kṛṣṇamantraṃ saptadaśe | viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo vā | himaruceḥ ṣaḍakṣaraṃ caturdaśe | nārasiṃhaṃ ṣoḍaśe | ṣaḍakṣaraṃ pāśupatāstraṃ viṃśe | viśeṣaṇaviśeṣya bhāvo vā | ṛtūniti trayoviṃśe | āmodādīniti trayodaśe | kośānūrmīnādye | rasān madhurādīn | śaktīrāmo- dādīnāṃ trayodaśe | śākinyādyā iti viṃśe | śaktiḥ śākinyādyā iti viśeṣaṇa- viśeṣyabhāvo vā | ṣaḍadhvanaḥ pañcame | yantraṃ navame | ādhārān pañcame | jagati yat sarvaṃ ṣaḍvidhaṃ ṣaḍaṅgasītāmantraṣaṭkarmāsanādi || 75-77 || saptadhā guṇitā nityā śaṅkarārdhaśarīriṇī | saptārṇaṃ tripurāmantraṃ saptavarṇaṃ vināyakam || 78 || saptakaṃ vyāhṛtīnāṃ sā saptavarṇaṃ sudarśanam | lokān girī svarā dhātū munī dvīpā grahānapi ||79|| samidhaḥ sapta saṃkhyātā sapta jihvā havirbhujaḥ | anyat saptavidhaṃ yadyat tadasyāḥ samajāyata || 80 || saptārṇamiti | saptavarṇaṃ padmāvatīmantraṃ daśame | tripurāmantramiti māyābījā- dyanulomavilomabhairavīmantraḥ | saptavarṇaṃ śaṅkhamantraṃ saptadaśe | vināyakaṃ subrahmaṇyaṃ trayodaśe| yadvā saptārṇaṃ tripurāmantraṃ vināyakaṃ saptavarṇamiti viśeṣaṇaviśeṣya bhāvaḥ | vyāhṛtīnāmiti ekaviṃśe | saptavarṇamiti aṅkuśamantraṃ saptadaśe | sudarśanaṃ ṣoḍaśe | viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo vā | lokān bhūrādikān | girīn vindhyapāriyātrasahyaṛkṣa- malayamahendraśuktimataḥ | svarān ṣaḍjaṛṣabhagāndhāra madhyamapañcamadhaivataniṣādān | dhātūn tvagādīn ādye | munīn vaśiṣṭhakaśyapātrijamadagnigautamaviśvāmitrabharadvājān vaivasvatamanvantare ata eva ṛṣayaḥ saptaḥ | dvīpān jambūplakṣaśālmalīkuśa- krauñcaśākapuṣkarān | grahāniti | keṣāñcinmate rāhuketvorgrahatvābhāvāt saptetyuktāḥ tān ṣaṣṭhe | tathā ca varāhamihirācāryaiḥ---- amṛtāsvādaviśeṣāt chinnamapi śiraḥ kilāsurasyedam | prāṇairaparityaktaṃ grahabhāvaṃ naivamāpnoti || ityādinā | evamuparāgakāraṇamuktamidaṃ divyadṛgbhirācāryaiḥ | rāhurakāraṇamasminnityuktaḥ śāstrasadbhāvaḥ || yo'sāvasuro rāhustasya varo brahmaṇā purā dattaḥ | āpyāyanamuparāge dattahutāṃśena te bhaviteti || ityādinā ca bahunā granthasandarbheṇa rāhuketvoḥ grahatā nirastā | apiśabdādajī- janaditi kriyā'nuṣajyate | samidha ityuttarapadamuttarakriyayā'nveti | havirbhūjaḥ samidhaḥ sapta śrutyuktāḥ | tathāca śrutiḥ---- sapta te agne samidhaḥ saptajihvāḥ saptaṛṣayaḥ saptadhāma priyāṇi | iti | saptagrahāṇāṃ vā---- arkaḥ palāśaḥ khadiro'pyapāmārge'tha pippalaḥ | auḍumbaraḥ śamī | iti | tadā havirbhuja ityatra na sambadhyate | saptajihvāstrividhā api pañcame | anyaditi prakṛtivikṛtitripurātattvagaruḍamantrayantrapaṭalamantradvayavaivasvatamantrādi || 78-80 || aṣṭadhā guṇitā śaktiḥ śaivamaṣṭākṣaradvayam | viṣṇoḥ śrīkaranāmānaṃ mantramaṣṭākṣaraṃ param || 81 || aṣṭākṣaraṃ hareḥ śakteraṣṭākṣarayugaṃ param | bhānoraṣṭākṣaraṃ daurgamaṣṭārṇaṃ paramātmanaḥ || 82 || aṣṭārṇaṃ nīlakaṇṭhasya vāsudevātmakaṃ manum | yantraṃ kāmārgalaṃ divyaṃ devīyantraṃ ghaṭārgalam || 83 || gandhāṣṭakaṃ śubhaṃ devīdevānāṃ hṛdayaṅgamam | brahmādyā bhairavān sarpān mūrttīrāśā vasūnapi || 84 || aṣṭapīṭhaṃ mahādevyā aṣṭāṣṭakasamanvitam | aṣṭau sā prakṛtīvīghnavakratuṇḍādikān kramāt || 85 || aṇimādiguṇān nāgān vahnermūrttīryamādikān | aṣṭātmakaṃ jagatyasmin sarvaṃ vitanute yadā || 86 || śaivaṃ dvayamapyekonaviṃśe | viṣṇoḥ śrīkaranāmānaṃ paramaṣṭākṣaraṃ kṛṣṇasya dvāvapi saptadaśe | hareriti pañcadaśe | śakteriti navame yugalamapi | bhānoriti caturdaśe | daurgadvayamapyekādaśe | paramātmana iti ṣaṣṭhe | nīlakaṇṭhasyeti | nīlakaṇṭhaśabdena kṣetrapālamantro gṛhītaḥ, sa viṃśe | tantrāntarokto vā " oṃ nīlakaṇṭhāya svāhā " iti | vāsudevātmakaṃ manuṃ mantram | āgamaśāstre manuśabdo mantrasya saṃjñā | " oṃ namo vāsudevāya " iti tantrāntaroktam | kāmārgalaṃ saptadaśe | tasya kāmārgalatvena prasiddhyabhāvāt tantrāntaroktaṃ kāmārgalam | vyoma brahmendralokeśavahnivāmākṣibindumat | kaṇīkāyāṃ likhet sādhyaṃ kāminīñca dalāṣṭake || mūlaṃ māsakalāpatreṣvālikhet svarabheditam | dantapatreṣu tadbhinnavarṇaiḥ sāntaiśca kādibhiḥ || veṣṭayenmandireṇaitat vahiḥ śaktyāṅkuśena ca | yantraṃ ghaṭārgalenaitattulyaṃ kāmārgalaṃ viduḥ || iti | divyaṃ yamārgalamityarthaḥ | " divyaṃ yamārgalaṃ yantram " ityukteḥ | idaṃ catuvīṃśe | devī bhuvaneśī | " hṛllekhā śaktidevyākhyā " ityukteḥ | tasyā yantraṃ ghaṭārgalaṃ navame | gandhāṣṭakaṃ trividhamapi tūrye | devo viṣṇuḥ devaḥ śivaśca devau | devī ca devau ca devāḥ teṣām | kvacid divyamiti pāṭhaḥ | tadā devānāmiti sāmānyena | brāhmyādyāḥ ṣaṣṭhe | aṣṭau bhairavān navame | sarpāṃstrayoviṃśe | aṣṭamūrttīvīṃśe | āśāḥ pūrvādidiśaḥ | vasūniti---- dharo dhruvaśca somaśca āpaścaivānilo'nalaḥ | pratyūṣaśca prabhāsaśca aṣṭau te vasavaḥ smṛtāḥ || iti | aṣṭāṣṭakasamanvitamaṣṭapīṭhaṃ catuḥṣaṣṭividhaṃ yathā---- māyāmaṅgalanāgavāmanamahālakṣmīcaritrābhṛgu- cchāyāchatrahiraṇyahastinamahendroḍaḍīśa campāpuram | ṣaṣṭhakṣīraka mañjaneśvarapurailāścandrapūḥ śrīgiriḥ kolākullaka pūrṇaparvata kurukṣetraikaliṅgārbudāḥ || kāśmīraikāmrakāñcīmalayagirivaraikārakandhūtadevī koṭṭāmrāteśajālandharasurabhimanīṣādrikāśīprayāgāḥ | trisrotaḥ kāmakoṭṭojjayini samathuraṃ kośalākānyakubjo- ḍyānauṅkārāṭṭahāsāviraja iha tataḥ kuṇḍinaṃ rājageham || nepālapuṇḍravarddhanamālavaparasīra kāmarūpakedārāḥ vindhyamahāmaṭhagośruti kāmpilyaśrīpīṭhamarudīśāḥ || iti | prakṛtīrādye | vighnān vakratuṇḍāṃśca trayodaśe | aṇimādīti | aṇimā mahimā caiva garimā laghimā tathā | īśitvañca vaśitvañca prākāmyaṃ prāptireva ca || iti | nāgān gajān aṣṭame | vahneriti pañcame | yamādikān antye | anyaditi śrīvāṇaratipriya dhūmāvatīmantrādi || 81-86 || guṇitā navadhā nityā sūte mantraṃ navātmakam | navakaṃ śaktitattvānāṃ tattvarūpā maheśvarī || 87 || navakaṃ pīṭhaśaktīnāṃ śṛṅgārādīn rasān nava | māṇikyādīni ratnāni navavargayutāni sā || 88 || navakaṃ prāṇadūtīnāṃ maṇḍalaṃ navakaṃ śubham | yadyannavātmakaṃ loke sarvamasyā udañcati || 89 || navadheti | jagati yāvān navātmako navākṣaro mantrastaṃ sūte | saśārṅga- navārṇagopālamantrādi | setyantaṃ pūrvakriyayā uttarapadyamuttarakriyayā sambadhyate | śakti- tattvānāmiti prakṛtirnādo binduḥ bindurnādo bījaṃ raudrī jyeṣṭhā vāmeti navaśaktitattvāni ādye | vakṣyamāṇāni daśa sadāśivavyatiriktāni navetyanye | pīṭhaśaktīnāmiti tatta- nmantreṣvapi tatra tatra | śṛṅgārādīn | śṛṅgāravīrakaruṇādbhutahāsyabhayānakāḥ | bībhatsaraudraśāntāśca nava kāvye rasāḥ smṛtāḥ || iti | ratnāni nava vargāśca ṣaṣṭhe | prāṇadūtīnāmiti trayoviṃśe | maṇḍalaṃ navanābhaṃ tṛtīye | yadyaditi | navakuṇḍanavagrahakūrmacakranavakoṣṭhādi || 87-89 || daśadhā vikṛtā śambhorbhāminī bhavaduḥkhahā | daśākṣaraṃ gaṇapatestvaritāyā daśākṣaram || 90 || daśākṣaraṃ sarasvatyā yakṣiṇyāḥ sā daśākṣaram | vāsudevātmakaṃ mantramaśvārūḍhādaśākṣaram || 91 || tripurādaśakūṭaṃ sā tripurāyā daśākṣaram | nāmnā padmāvatīmantraṃ ramāmantraṃ daśākṣaram || 92 || daśakaṃ śaktitattvānāṃ tattvarūpā maheśvarī | nāḍīnāṃ daśakaṃ viṣṇoravatārān daśa kramāt | daśakaṃ lokapālānāṃ yadyadanyat sṛjatyasau || 93 || gaṇapateriti | kṣipraprasādanasya trayodaśe | tvaritāyā iti daśame māyāhīnam | taduktam---- varma khe ca tadantyaḥ śivayuk caramo'ṅganādyu sāvīlavam | antyaḥ sayonirastrāntikaḥ satāro manurdaśārṇayutaḥ || iti | varmeti | varma huṃ | khe svarūpam | ca svarūpam | tadantyaḥ chaḥ śivayugekārayutaḥ che | caramaḥ kṣaḥ | aṅganā strī | dyu hakāraḥ sāvīlavaṃ ukārānusvārayutaṃ tena huṃ | antyaḥ kṣaḥ sayonireyutaḥ kṣe | astraṃ phaṭ tadantaḥ | satāraḥ praṇavayuk ādau | iti tvaritādaśākṣaroddhāraḥ | nārāyaṇīye'pi---- bhuvaneśo bhūtadaṇḍī kalāntāntyaṃ sayonikam | tatpañcamaṃ tadantaṃ sarudraṃ sāmantāntālayam || vāmākhyā dīrghamādyañca kopatattvaṃ harāntayuk | etat phaḍantaṃ tārādi mantraṃ vidyāddaśākṣaram || iti | bhuvaneti | bhuvaneśo haḥ bhūta uḥ daṇḍo'nusvāraḥ tena huṃ | kalāḥ svarāḥ tadantaḥ kaḥ tadantyaḥ khaḥ sayonikam ekārayutaṃ tena khe | tatpañcamaṃ ca tadantaṃ chaḥ | sarudram ekārayutaṃ tena che | sāmantāntaḥ visargāntaḥ | ālayaṃ kṣakāraḥ | vāmākhyā strī | ādyaṃ huṃ taddīrghaṃ hūṃ | kopatattvaṃ kṣaḥ | hareṇa ekāreṇa ante yuk kṣe | etat phaḍantaṃ praṇavādikaṃ daśavarṇam | sarasvatyā iti saptame | yakṣiṇyā iti tantrāntaroktaṃ " śrī śrī yakṣiṇi haṃ haṃ haṃ svāhā " iti | vāsudevātmakamiti gopālaṃ saptadaśe | aśvāruḍheti bījatrayaṃ muktvā daśame | tantrāntare daśākṣaryā eva uddhṛtatvāt | taduktam---- ādyastrayodaśo daṇḍī tatastvekādaśaḥ param | aṣṭamasya tṛtīyaṃ syādādyatārttīyasaṃyutam || ṣaṣṭhādyaṃ saptamasyāpi dvitīyaṃ ṣaṣṭhapañcamam | ādyaikādaśasaṃyuktaṃ paścāt saptama pañcamam || tattūryeṇa yutaṃ paścāt saptamasya dvitīyakam | ādyatārttīyasaṃyuktaṃ dviṭhaḥ proktā daśākṣarī || iti | daśakūṭamiti madhyabījasya ṣaṭkūṭatvamādyantabījayoḥ krameṇa kūṭadvayam | kūṭadvayamiti militvā daśakūṭaṃ tripurāyā iti tantrāntaroktam " e shaiṃ shīṃ shauṃ tripurāyai namaḥ " iti | padmāvatīmantraṃ tantrāntaroktaṃ " oṃ hneṃ padme padmāvati svāhā " iti | ramāmantramaṣṭame | rāmamantramitipāṭhe pañcadaśe | śaktitattvānāmiti pañcame | nāḍīnāmityādye | avatārāniti saptadaśe | lokapālānāmiti tūrye | anyaditi agnimantrasaṃskāra jayadurgāmantrādi || 90-93 || ekādaśakramāt saṃvid guṇitā sā jaganmayī | rudraikādaśanīmādyaśakterekādaśākṣaram | ekādaśākṣaraṃ vāṇyā rudrānekādaśa kramāt || 94 || rudraikādaśanīmiti | ṣaḍaṅgarudraikāvṛttī rudrādhyāyasya tādṛśaḥ | ekādaśa tu rudrasya rudraikādaśanī tviti || ṣaḍaṅgarudrastu---- " yajjāgrataḥ ṣaṭ " sahasraśīrṣā dvāviṃśatiḥ " tataḥ " āśuḥśiśāno " " vibhrāṭ " ityanuvākdvayam śatam| sahasraśīrṣeti ṣoḍaśabhidvītīyam| ṣaḍbhistṛtīyam| śatamiti | śatarudrīyeṇāstram | śatarudrastu---- ṣaṭṣaṣṭirnīlasūktañca punaḥ ṣoḍaśaṛgjapaḥ | eṣa te he namaste dve nataṃ vidvayameva ca || mīḍhuṣṭamacatuṣkañca etattu śatarudrīyam | iti | ādyaśakteḥ sarasvatyā ekādaśākṣaraṃ saptame | yadvā ādyaśakteḥ nityaklinnā- yāstantrāntaroktam | " hrī nityaklinne madadrave svāhā " iti | ādyā iti pāṭhe devīviśeṣaṇam | vāṇyā ayamapi saptame | rudrāniti---- haraśca bahurūpaśca tryambakaścāparājitaḥ | vṛṣākapiśca śambhuśca kapardī raivatastathā || mṛgavyādhaśca śarvaśca kāpālīti śivā matāḥ | iti | atrāpyanyaditi jñeyam | tacca śaktivināyakamantrādi || 94 || samudgarati sarvātmā guṇitā dvādaśakramāt | nityāmantraṃ maheśānyā vāsudevātmakaṃ manum || 95 || rāśīn bhānūn harermūrttīryantraṃ sā dvādaśātmakam | anyadetādṛśaṃ sarvaṃ yat tadasyāmajāyata || 96 || samudgiratīti kriyā kākākṣigolakanyāyena pūrvettaravākyayoḥ sambadhyate| antyādyo nirbandhanāt sarvettaravākye anyadityantaṃ sambadhyate | ita uttaraṃ bhinnameva vākyam | nityāmantraṃ maheśānyā vajraprastāriṇyāśca daśame | vāsudevaṃ pañcadaśe | rāśīnaṣṭame | bhānūn harermūrttīśca pañcadaśe | yantraṃ navame | anyaditi khaḍgamantrādi | etādṛśamityanenaitaduktaṃ bhavati | trayodaśadhāguṇitā vāgīśvaryaśvārūḍhāmantraṃ viśvedevādikam | caturdaśadhā lakṣmīvāsudevagopālamantra- bhuvanādikam | pañcadaśadhā nityāśūlinīmantratithyādikam | ṣoḍaśadhā cakramantrasvara- kalādikam | saptadaśadhā laghupañcamītārādividyāmantrādikam | aṣṭādaśadhā kṛṣṇavāmanamantramagnisaṃskārādikam | ūnaviṃśatidhā kṛṣṇadharāmantrādikam | viṃśatidhā hala- dharomāmahesvaramantrādikam | ekaviṃśatidhā vaṭukanāmamantratadyantrādikam | dvāviṃśatidhā kṛṣṇānnādhipatisumukhīmantrādikam | trayoviṃśatidhā laghuśyāmā puruṣottamahṛdaṅga- mantrādikaṃ sūta iti || 95-96 || catuvīṃśatitattvā sā yadā bhavati śobhanā | gāyatrīṃ savituḥ śambhoḥ gāyatrīṃ madanātmikām || 97 || gāyatrīṃ viṣṇugāyatrīṃ gāyatrīṃ tripadātmanaḥ | gāyatrīṃ dakṣiṇāmūrttergāyatrīṃ śambhuyoṣitaḥ || 98 || catuvīṃśatitattvāni tasyāmāsan parātmani || 99 || yadyapi trayodaśaviśvedevātmikā caturdaśabhuvanātmikā pañcadaśatithyātmikāpi sṛṣṭerbhagavatyutpāditaiva tathāpi parārddhaparyantaṃ tasyāḥ sattvāt vahvīnāṃ vaktumaśakyattvāt pradhānabhūtā āha caturiti | catuvīṃśatistattvasvarūpaṃ tadrūpa ātmā yasyāḥ sā catuvīṃśatidhā guṇitetyarthaḥ | saviturityekaviṃśe | śambhoriti tantrāntaroktā | tat " maheśāya vidmahe vāgviśuddhāya dhīmahi | tannaḥ śivaḥ pracodayāt " iti | madanātmikā saptadaśe || 97 || viṣṇugāyatrī api saptadaśe | puruṣottamagāyatrī ca viṣṇugāyatrīśabdenoktā tantrāntaroktā vā | " nārāyaṇāya vidmahe vāsudevāya dhīmahi | tanno viṣṇuḥ pracodayāt " iti | tripadātmanastripurāyāḥ sā dvādaśe | dakṣiṇāmūrtteriti | " dakṣiṇāmūrttaye vidmahe dhyānasthāya dhīmahi | tanno ghoraḥ pracodayāt " iti | śambhuyoṣita iti | " sarvamohinyai vidmahe viśvajananyai dhīmahi | tannaḥ klinne pracodayāt " iti | tattvāni ādye | etā gāyatryastattvānyapyasyāmāsannutpannāni | atrāpyanyaditi jñeyam | taccāgnisamṛddhāgni- dakṣiṇāmūttīciṭimantravakratuṇḍadurgātvaritāgninṛsiṃhagaruḍahayagrīvagāyatryādi || 97-99 || dvātriṃśadbhedaguṇitā sarvamantramayī vibhuḥ | sūte mṛtyuñjayaṃ mantraṃ nārasiṃhaṃ mahāmanum || 100 || lavaṇākhyaṃ manuṃ mantraṃ varuṇasya mahātmanaḥ | hayagrīvaṃ manuṃ daurgaṃ vārāhaṃ vahnināyakam || 101 || gaṇeśiturmahāmantraṃ mantramannādhipasya sā | mantraṃ śrīdakṣiṇāmūrttermālāmantraṃ manobhuvaḥ || 102 || triṣṭubhaṃ vanavāsinyā aghorākhyaṃ mahāmanum | bhadrakālīmanuṃ lakṣmyā mālāmantraṃ yamātmakam || 103 || mantraṃ sā devakīsūnormantraṃ śrīpuruṣottamam | śrīgopālamanuṃ bhūmermanuṃ tārāmanuṃ kramāt || 104 || mahāmantraṃ mahālakṣmyā mantraṃ bhūteśvarasya sā | kṣetrapālātmakaṃ mantraṃ mantramāpannivāraṇam | sūte mātaṅginīṃ vidyāṃ siddhavidyāṃ śubhodayām || 105 || mṛtyuñjayaṃ vaidikaṃ trayoviṃśe | nārasiṃhaṃ ṣoḍaśe | mahāmanuṃ mantrarājamiti pūrvaviśeṣaṇam | lavaṇākhyaṃ dvāviṃśe | varuṇasyeti śrutyuktam | mahātmana iti viśeṣaṇam, tena mahāvāruṇamityarthaḥ | hayagrīvaṃ pañcadaśe | daurgaṃ śrutyuktam | " ambike ambālike " ityādikam | vārāhaṃ pañcadaśe | vahnināyakam agnyupasthānamantraṃ pañcame | gaṇeśiturharidrāgaṇeśasya " oṃ hu gaṃ glauṃ haridrāgaṇapataye varavarada sarvajanahṛdayaṃ stambhaya stambhaya svāhā " | ātharvaṇiko vakratuṇḍasya vā---- rāyaspoṣapradātā ca nidhido ratnado mataḥ | rakṣohaṇo valāhano vakratuṇḍāya hūṃ namaḥ || mahāmantramityukteḥ atraiva vakṣyamāṇo mahāgaṇapatimantro vā | sampradāyena tasya dvātriṃśadakṣaratvāt | annādhipasya tantrāntaroktaḥ " oṃ hrī annarūpa rasacatuṣṭayarūpa namo namaḥ annādhipataye mamānnaṃ prayaccha svāhā " iti dakṣiṇāmūrtterekonaviṃśe | mālāmantraṃ dvātriṃśadakṣaraṃ manobhuvastantrāntaroktam | triṣṭubhamiti tadantargatoktopacārāt dvātriṃśadakṣara ucyate| tadantardvāsaptatimantrāṇāmuddhṛtatvāt | tanmadhye dvātriṃśadakṣarāṇāmapi sattvāt | aghorākhyaṃ tantrāntaroktam | granthakāroktasyaikapañcāśadakṣaratvāt | yadāha---- nakārastato dantasambhinnakālaṃ bhagasyāntato vātha te tasya cānte | tato'ghorarūpā yakārasya cānte hanadvandvato'tho dahadvandvataśca || pacābhyāsamuktvā tathā bhrāmaya syāt śiro'ntañca varmādikaṃ phaṭpadañca | iti | nakāreti | " namo bhagavate aghorarūpāya hana hana daha daha paca paca bhrāmaya bhrāmaya hu phaṭ svāhā " | catustriṃśadarṇe'ghoramantraḥ aghorānuṣṭup aghorāmunādyāḥ (6, 6, 8, 10, 2, 2=34) ṣaḍaṅgam | bhadrakālīmanaṃ catuvīṃśe | mahālakṣmyā daśame | sarvatobhadrarūpaṃ yamātmakamiti mantradvayaṃ catuvīṃśe | devakīsūnoriti sukīrttyādikaṃ saptadaśe | śrīpuruṣottamamantraṃ tantrāntaroktam---- " oṃ namo bhagavate vāsudevāya puruṣottama āyurme dehi viṣṇave prabhaviṣṇave namaḥ " | śrīgopālamanuṃ yantrāṅgadvayamapi saptadaśe | bhūmermanum---- uddhṛtā'si varāheṇa kṛṣṇena śatabāhunā | mṛttike hara me pāpaṃ yanmayā duṣkṛtaṃ kṛtam || iti tantrāntaroktam | tārāmanuṃ tantrāntaroktam---- " oṃ hrī hauṃ hūṃ namastārāyai mahātārāyai sakaladustarāṃstāraya tāraya tara tara svāhā " iti | mahālakṣmyā mahāmantraṃ śrīsūktalakṣaṇam | bhūteśvarasya mantraṃ tantrāntaroktam---- " oṃ namo bhagavate rudrāya sarvabhūtādhipataye bhūtapretapiśācinīrnāśaya nāśaya " iti | kṣetrapālātmakaṃ tantrāntaroktam ---- " ehyehi viduṣi vimukhi narttaya narttaya vighnamahābhairava kṣetrapāla imaṃ baliṃ gṛhṇa gṛhṇa svāhā " iti | āpannivāraṇaṃ tantrāntaroktam | atra ekaviṃśatyakṣarasya vakṣyamāṇatvāt| mātaṅginīṃ tantrāntaroktam---- " oṃ hrī e śrī namo bhagavati ucchiṣṭacāṇḍāli śrīmātaṅgeśvari sarvajanavaśaṅkari svāhā " iti | siddhavidyāṃ tantrāntaroktām | pūrvektāyā eva siddhetyādi viśeṣaṇadvayaṃ vā | anyadityapi jñeyam | tacca vaiṣṇavatattvaśaivavyāpaka- mantrādi || 100-105 || anena kramayogena guṇitā śivavallabhā | ṣaṭtriṃśatañca tattvānāṃ śaivānāṃ racayatyasau || 106 || aneneti | anena kramayogena guṇitā ṣaṭtriṃśadvāraguṇitā ityarthaḥ | śaivānāmiti pañcame || 106 || anyān mantrāṃśca yantrāṇi śubhadāni prasūyate | dvicatvāriṃśatā mūle guṇitā viśvanāyikā || 107 || anyānmantrāniti | tantrāntaroktocchiṣṭagaṇapati puruṣottamavyāpaka mantrādīn | pūrve yathā----- " oṃ namo bhagavate ekadaṃṣṭrāya hastimukhāya lambodarāya ucchiṣṭamahātmane kro ṣṭuṃ hrī hūṃ ghe ghe svāhā " iti | tṛtīyaṃ saptadaśe | yantrāṇīti yantrapaṭala- proktakoṣṭātmakayantrāṣṭamapaṭalaproktamahālakṣmīyantrādīni | anena kramayogeneti sāmā- nyoktermantrān yantrāṇīti ca tathokteraṣṭatriṃśatā guṇitā aṣṭatriṃśatkalā mantrāstad- bījādi | (vana) navadurgāpuruṣottamanetrāṅgamantrādīn yantrāṇi vṛddhaśyāmā varāhanṛsiṃha- yantrādīni sūte iti sūcitam || dvicatvāriṃśateti | mūle mūlādhāre dvicatvāriṃśatā guṇitā viśvanāyikā kuṇḍalinī anena krameṇa akārādisakārāntāṃ dvicatvāriṃśadātmikāṃ bhūtalipi- mantrātmikāṃ varṇamālikāṃ sṛjatīti sambandhaḥ || 107 || sā prasūte kuṇḍalinī śabdabrahmamayī vibhuḥ | śaktiṃ tato dhvanistasmānnādastasmānnirodhikā || 108 || tato'rdhendustato bindustasmādāsīt parā tataḥ | paśyantī madhyamā vāci vaikharī śabdajanmabhūḥ | icchājñānakriyātmā'sau tejorūpā guṇātmikā || 109 || krameṇānena sṛjati kuṇḍalī varṇamālikām | akārādisakārāntāṃ dvicatvāriṃśadātmikām || 110 || pañcāśadvāraguṇitā pañcāśadvarṇamālikām | sūte tadvarṇato'bhinnā kalā rudrādikān kramāt || 111 || tameva kramamāha śaktimiti | sā kuṇḍalinī śaktiṃ prasūte | ( śaktirnāma mūlakāraṇasya śabdasyonmukhīkaraṇāvastheti gūḍhārthadīpikākāraḥ)| tataḥ śakterdhvaniḥ | tataḥ tasmād dhvanerityādi jñeyam | ayañca kramo granthakṛtā sarvaśeṣe ukto'pi ekādya- kṣarotpattāvapyanusandheyaḥ | tatra sattvapraviṣṭā cicchaktivācyā paramākāśāvasthā, saiva sattvapraviṣṭā rajo'nuviddhā satī dhvaniśabdavācyā akṣarāvasthā, saiva tamo'nuviddhā nāda śabdavācyā avyaktāvasthā, saiva tamaḥprācuryānnirodhikāśabdavācyā, saiva sattvaprācuryā- darddhendu śabdavācyā tadubhayasaṃyogād binduśabdavācyā | yadāhuḥ---- icchāśaktibalotkṛṣṭo jñānaśaktipradīpakaḥ | puṃrūpiṇī ca sā śaktiḥ kriyākhyāṃ sṛjati prabhuḥ || iti | asāveva binduḥ sthānāntaragataḥ parādyākhyo bhavati | tasmāditi bindoḥ | parā mūle, paśyantī svādhiṣṭhāne, madhyamā hṛdaye, vaikharī mukhe | taduktam---- sūkṣmā kuṇḍalinīmadhye jyotirmātrātmarūpiṇī | aśrotraviṣayā tasmādudgacchatyūrddhagāminī || svayaṃprakāśā paśyantī suṣumṇāmāśritā bhavet | saiva hṛtpaṅkajaṃ prāpya madhyamā nādarūpiṇī || tataḥ saṃjalpamātrā syādavibhaktorddhagāminī | saivoraḥ kaṇṭhatālusthā śiroghrāṇaradasthitā || jihvāmūlauṣṭhanisyūtasarvavarṇaparigrahā | śabdaprapañcajananī śrotragrāhyā tu vaikharī || iti | kādimate'pi---- svātmecchāśaktighātena prāṇavāyusvarūpataḥ | mūlādhāre samutpannaḥ parākhyo nāda uttamaḥ || sa evorddhaṃ tayā nītaḥ svādhiṣṭhāne vijṛmbhitaḥ | paśyantyākhyāmavāpnoti tayaivorddhaṃ śanaiḥ śanaiḥ || anāhate buddhitattvasameto madhyamābhidhaḥ | tathā tayorddhaṃ nunnaḥ san viśuddhau kaṇṭhadeśataḥ || vaikharyākhyastataḥ kaṇṭhaśīrṣatālvoṣṭhadantagaḥ | jihvāmūlāgrapṛṣṭhasthastathā nāsāgrataḥ kramāt || kaṇṭhatālvoṣṭhakaṇṭhauṣṭhāddantauṣṭhadvayatastathā | samutpannānyakṣarāṇi kramādādikṣakāvadhi || ādikṣāntaratetyeṣāmakṣaratvamudīritam || iti | tathāca śrutiḥ---- catvāri vākparimitā padāni tāni vidurbrāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ | guhā trīṇi nihitā neṅgayanti turīyaṃ vāco manuṣyā vadanti || iti | atha vā cicchaktireva parākhyā caitanyābhāsaviśiṣṭatayā prakāśikā māyā niṣpandā parā vāgityarthaḥ | saspandāvasthāḥ paśyantyādyāḥ | tatra sāmānyapraspanda- prakāśarūpiṇīṃ bindutattvātmikāṃ mūlādhārādinābhyantaravyaktisthānāṃ paśyantīmāha paśyantīti | jñānātmakatvāt paśyantītyarthaḥ | bāhyāntaḥkaraṇātmikāṃ hiraṇyagarbha- rūpiṇīṃ nādabindumayīṃ nābhyādihṛdayāntābhivyaktisthānāṃ viśeṣasaṅkalpādisatattvāṃ madhyamāmāha madhyameti | madhye mā buddhiryasyā iti vigrahaḥ | virāḍrūpiṇīṃ bījātmikāṃ hṛdayādyāsyāntābhivyaktisthānāṃ śabdasāmānyātmikāṃ vaikharīmāha vācīti | viśeṣeṇa kharatvāt vaikharītyarthaḥ | tadvarṇata iti | te ca te varṇāśca taḥ abhinnā yāḥ kalāḥ tāḥ sūte | rudrādikān sūte | ādiśabdena tacchaktayaḥ viṣṇavaḥ viṣṇuśaktayaḥ pañcāśadoṣadhayaśca pañcāśat kāmāḥ tacchaktayaśca pañcāśadgaṇeśāstacchaktayaḥ pañcāśat kṣetrapālāstacchaktayaśca | atra pañcāśadoṣadhayo yathā---- candanakucandanāgurukarpūrośīrarogajalaghusṛṇāḥ | kakkolajātīmāṃsīmuracoragranthirocanāpatrāḥ || pippalabilvaguhāruṇatṛṇakalavaṅgāhvakumbhivandinyaḥ | saudumbarī kāśmarikā sthirābjadarapuṣpikāmayūraśikhāḥ || plakṣāgnimanthasiṃhī kuśāhvadarbhāśca kṛṣṇadarapuṣpī | rohiṇaḍhuṇḍhu kabṛhatī pāṭalicitrā tulasyapāmārgāḥ || śatamakhalatā dvirephā viṣṇukrāntāmusalyathāñjalinī | dūrvāśrīdevisahe tathaiva lakṣmīsadābhadre || ādīnāmiti kathitā varṇānāṃ kramavaśādathauṣadhayaḥ | gulikākaṣāyabhasitaprabhedato nikhilasiddhidāyinyaḥ || iti | āsāmoṣadhīnāṃ prayojanāntaramapyuktaṃ kādimate---- yo yo mantrastasya tasya varṇauṣadhivinimītāḥ | tattadvarṇetthasaṃkhyābhirgulikā mantrasiddhidā || tayābhiṣekastaddhāraṇaṃ tatsvādastadvilepanam | tatpūjā ca tathā siddhilābhāya syānna cānyathā || iti | pañcāśat kāmāstacchaktayaśca yathā---- kāmakāmadakāntāśca kāntimān kāmagastathā | kāmācāraśca kāmī ca kāmukaḥ kāmavarddhanaḥ || rāmo ramaśca ramaṇo ratinātho ratipriyaḥ | rātrinātho ramākānto ramamāṇo niśācaraḥ || nandako nandanaścaiva nandī nandayitā punaḥ | pañcavāṇo ratisakhaḥ puṣpadhanvā mahādhanuḥ || bhrāmaṇo bhramaṇaścaiva bhramamāṇo bhramo'paraḥ | bhrāntaśca bhrāmakaścaiva bhrāntācāro bhramāvahaḥ || mohako mohano moho mohavarddhana eva ca | madano manmathaścaiva mātaṅgo bhṛṅganāyakaḥ || gāyano gītijaścaiva narttakaḥ khelakastathā | unmatto mattakaścaiva vilāso lobhavarddhanaḥ || dāḍimīkusumābhāśca vāmāṅke śaktisaṃyutāḥ | saumyā raktāmbarāḥ sarve puṣpabāṇekṣukārmuke || vibhrāṇāḥ sarvabhūṣāḍhyāḥ kāmāḥ pañcāśadīritāḥ | ratiḥ prītiḥ kāminī ca mohinī kamalapriyā || vilāsinī kalpalatā (kā) śyāmalā ca śucismitā | vismitākṣī viśālākṣī lelihānā digambarā || vāmā kubjā dharā nityā kalyāṇī mohinī tathā | madanā ca suraśreṣṭhā lāpinī madīnī tathā || kalahapriyā caikākṣī sumukhī nalinī tathā | japinī pālinī caiva śivā mugdhā rasā bhramā || cārulolā cañcalā ca dīrghajihvā ratipriyā | lolākṣī bhṛṅgiṇī caiva pāṭalā mādanī tathā || mālā ca haṃsinī viśvatomukhī nandinī tathā | ramaṇī ca tathā kāntiḥ kalakaṇṭhī vṛkodarī || meghaśyāmā madonmattā etāḥ pañcāśadīritāḥ | śaktayaḥ kuṅkumanibhāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ | nīlotpalakarā dhyeyāstrailokyākarṣaṇakṣamāḥ || iti | pañcāśadgaṇeśāstacchaktayaśca yathā---- vighneśo vighnarājaśca vināyakaśivottamau | vighnakṛd vighnaharttā ca gaṇaikadvisudantakāḥ || gajavaktranirañjanau kapardī dīrghajihvakaḥ | śaṅkukarṇaśca vṛṣabhadhvajaśca gaṇanāyakaḥ || gajendraḥ sūrpakarṇaśca syāt trilocanasaṃjñakaḥ | lambodaramahānandau caturmūttīḥ sadāśivaḥ || āmodadurmukhau caiva sumukhaśca pramodakaḥ | ekarado dvijihvaśca śūravīrasaṣaṇmukhāḥ || varado vāmadevaśca vakratuṇḍo dviraṇḍakaḥ | senānīrgrāmaṇīrmatto vimatto mattavāhanaḥ || jaṭī muṇḍī tathā khaḍgī vareṇyo vṛṣaketanaḥ | bhakṣapriyo gaṇeśaśca meghanādakasaṃjñakaḥ || vyāpī gaṇeśvaraḥ proktāḥ pañcāśad gaṇapā ime | (dhyānam) taruṇāruṇasaṅkāśā gajavaktrāstrilocanāḥ || pāśāṅkuśavarābhītihastāḥ śaktisamanvitāḥ | (50 śaktayaḥ) śrīrhnīśca puṣṭiśāntī ca svastiścaiva sarasvatī || svāhāmedhākāntikāminyo mohinyapi vai naṭī | pārvatī jvālinī nandā supāśā kāmarūpiṇī || umā tejovatī satyā vighneśā vighnarūpiṇī | kāmadā madajihvā ca bhūtiḥ syādbhautikā sitā || ramā ca mahiṣī proktā bhañjinī ca vikarṇapā | bhrūkuṭiḥ syāttathā lajjā dīrghaghoṇā dhanurdharā || yāminī rātrisaṃjñā ca kāmāndhā ca śaśiprabhā | lolākṣī cañcalā dīptiḥ subhagā durbhagā śivā || bhargā ca bhaginī caiva bhoginī subhagā matā | kālarātriḥ kālikā ca pañcāśacchaktayaḥ smṛtāḥ || sarvālaṅkaraṇoddīptāḥ priyāṅkasthāḥ sulocanāḥ | raktotpalakarā dhyeyā raktamālyāmbarāruṇāḥ || iti | pañcāśat kṣetrapālāḥ kṣetrapālamantre vakṣyante || 108-111 || nirodhikā bhavedvahnirarddhenduḥ syānniśākaraḥ | arkaḥ syādubhayoryege bindvātmā tejasāṃ nidhiḥ || 112 || jātā varṇā yato bindoḥ śivaśaktimayādataḥ | agnīṣomātmakāste syuḥ śivaśaktimayādraveḥ | yena sambhavamāpannāḥ somasūryāgnirūpiṇaḥ || 113 || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake prathamaḥ paṭalaḥ samāptaḥ || 1 || varṇānāmagnīṣomātmakatvaṃ somasūryāgnirūpatvañca agre upayogīti tadvivikṣyāha nirodhiketi | nirodhikāyā agnirūpatvāt śivasvarūpatvam | arddhendoḥ somarūpatvāt śaktisvarūpatvam | yena kāraṇena śivaśaktimayādraveḥ sambhavamāpannāḥ | raveḥ śiva- śaktimayatvam | arkaḥ syādubhayoryege ityukteḥ | tena somasūryāgnirūpiṇo bhavanti | kāryakāraṇayorabhedāt || 112-113 || || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāṃ prathamaḥ paṭalaḥ || 1 || atha dvitīyaḥ paṭalaḥ tato vyaktiṃ pravakṣyāmi varṇānāṃ vadane nṝṇām | preritā marutā nityaṃ suṣumṇārandhranirgatāḥ || 1 || kaṇṭhādikaraṇairvarṇāḥ kramādāvirbhavanti te | eṣu svarāḥ smṛtāḥ saumyāḥ sparśāḥ saurāḥ śubhodayāḥ || 2 || āgneyā vyāpakāḥ sarve somasūryāgnidevatāḥ | svarāḥ ṣoḍaśa vikhyātāḥ sparśāste pañcaviṃśatiḥ || 3 || evamarthasṛṣṭiṃ śabdasṛṣṭiñca madhyamāntāmabhidhāya uktānuvādapūrvakaṃ vaikharīsṛṣṭiṃ vaktuṃ pratijānīte tata iti | preritā maruteti | marutā kramāt preritāḥ paśyantīsthānaṃ prāpitāḥ utpattyunmukhīkṛtā iti yāvat | ataeva suṣumṇārandhranirgatā varṇāḥ kaṇṭhādi- karaṇaiḥ kramādāvirbhavanti iti sambandhaḥ | suṣumṇārandhrāṇyanāhataviśuddhayoḥ | ekadoccāraṇābhāvāt kramādityuktam | taduktaṃ bhagavatā bharttṛhariṇā---- ātmā buddhyā sametyārthānmano yuṅkte vivakṣayā | manaḥ kāyāgnimāhanti sa prerayati mārutam | mārutastūrasi caran mandraṃ janayati svaram || iti | kaṇṭhādītyādiśabdena tālvādiparigrahaḥ | taduktam---- aṣṭau sthānāni varṇānāmuraḥkaṇṭhaśirastathā | jihvāmūlañca dantāśca nāsikauṣṭhañca tālu ca || (vā0 iti | yat sarvavarṇānāṃ somasūryāgnirūpatvamuktaṃ tasyaivāgre prayogārtham aṣṭatriṃśa- tkalādivyavahārāya ca vyavasthayā traividhyamāha eṣviti | eṣu varṇeṣu svarāḥ akārādivisargāntāḥ sparśāḥ kakārādimakārāntāḥ vyāpakāḥ yakārādikṣakārāntāḥ| śubhodayāḥ sarve evaṃ somasūryāgnidevatāḥ | tatra svarāṇāmudayamanantarameva vakṣyati | anyeṣāmudayastu antimapaṭale vakṣyamāṇabhūtodayeneti jñeyam | " bhūtakalābhistadudayaḥ " iti ācāryekteḥ | tadatraiva bhūtavarṇakathanena sūcayiṣyati " vinā svaraiḥ " (śā0 2.8) iti vakṣyamāṇaprakāreṇa | svarādayaḥ kiyanta ityapekṣāyāmāha svarā iti | vikhyātāḥ viśeṣeṇa khyātāḥ svatantrā ityarthaḥ | yadāhuḥ---- " teṣu svarāḥ svatantrāḥ syuḥ " iti || 1-3 || tattvātmānaḥ smṛtāḥ sparśā makāraḥ puruṣo yataḥ | vyāpakā daśa te kāmadhanadharmapradāyinaḥ || 4 || tattvātmāna iti | prakṛtyādicatuvīṃśatitattvamayā iti svarūpakathanam | nanu teṣāṃ pañcaviṃśatisaṃkhyakatvāt kathaṃ catuvīṃśatitattvamayatvamata āha makāraḥ puruṣo yata iti| yataḥ kāraṇānmakāraḥ puruṣaḥ paramātmā ca viśvarūpa ityarthaḥ | bhādayaḥ prakṛti- buddhyāhaṅkāramanāṃsi tanmātrāḥ śrotravāgākāśādayaḥ itarā varṇāḥ | idañca śaktitattvādi- nyāseṣūpayogītyuktaṃ dvidvivarṇakramoktadvādaśasūryakalāsu antyatyāga ityapi sūcitam | evaṃ te catuvīṃśatitattvamayāḥ | " antya ātmā raviḥ smṛtaḥ " ityācāryekteḥ | ata eva sarvabījeṣu bindurūpamakārayogāt puruṣaikyaṃ teṣāmiti mantavyam | makārasya bindu- rūpatvāt " binduḥ pumān raviḥ proktaḥ " iti vakṣyamāṇatvācca | svāvayaveṣu kakārādiṣu anugatatvāt sūryarūpabindvātmanā makāreṇa spṛśyamānatvāt sparśāḥ ataeva saurāḥ | yadvā evaṃ yojanā | makāraḥ puruṣaḥ anye sparśāstattvātmānaḥ | yata ityagrimena sambadhyate | yataḥ yakārāddaśa vyāpakāḥ | eṣāṃ doṣadūṣyeṣu varttamānatvād vyāpakatvam | tatrāgnīnāmapi sattvādāgneyā ityapi nṛsiṃhākhyakālāgnirūpakṣakārāntatvena vā āgneyā ityapi draṣṭavyam | te kāmadhanadharmapradā iti krameṇa trayāṇāṃ phalam | ataevāgre " kāmadāyinyaḥ svarajāḥ " ityādi vakṣyati || 4 || hrasvaḥ svareṣu pūrvektaḥ paro dīrghaḥ kramādime | śivaśaktimayāstesyubīndusargāvasānikāḥ || 5 || svarāṇāmeva pṛthagvyaktiṃ darśayan teṣāmaṣṭamūttītacchaktivācakatvāya agre vyavahārāya ca prakāradvayamāha hrasva iti | ekāraukārayoḥ dīrghatve'pyatra pāribhāṣikaṃ hrasvatvam | ime hrasvadīrghāḥ kramāt śivaśaktimayāḥ | hrasvāḥ a i u ṛ ḹ e au ete śivamayāḥ puṃrūpāśca ityarthaḥ | bindusargāvajapāyāṃ puruṣaprakṛtirūpau pṛthagbhūtāvetā- viti vivakṣannāha te syuḥ bindusargāvasānikā iti | te hrasvāḥ ante binduyuktāḥ dīrghā ante visargayuktāḥ hrasveṣu binduraṣṭamo dīrgheṣu visarge'ṣṭama ityarthaḥ || 5 || binduḥ pumān raviḥ proktaḥ sargaḥ śaktirniśākaraḥ | svarāṇāṃ madhyamaṃ yacca taccatuṣkaṃ napuṃsakam || 6 || ata evāha binduḥ pumāniti | niśākara ityuktiritarasvarāṇāṃ tatkalārūpa- tithyātmakatvāt | śaśirūpaṃ visarjanīyaṃ svakīyaṣoḍaśasaṃkhyāpūttīkāraṇatayā | svarante kathayantīti svarāḥ ataeva saumyāḥ | ayameva pakṣo granthakṛdabhimataḥ | yato mātṛkā- ṣaḍaṅgakathanādyavasare aklībahrasvadīrghāntargataiḥ ṣavargakaiḥ kramāt ityādivyavahāra- darśanāt | kaścittu svareṣu pūrvektaḥ a i u ṛ ḷ ekamātro hrasvaḥ, pare ā ī ū ṝ ḹ e e o au bindusargāvasānikāḥ saṃyogaparaśca dīrgha iti manyate sa kevalaṃ namasya eva | napuṃsakamiti napuṃsakatvaṃ dharmaḥ sa eṣāmastīti | arśaāditvādac || 6 || piṅgalāyāṃ sthitā hrasvā iḍāyāṃ saṅgatā pare | suṣumṇāmadhyagā jñeyāścatvāro ye napuṃsakāḥ || 7 || svarāṇāmudayamāha piṅgalāyāmiti | hrasvāḥ a i u e o | pare dīrghāḥ ā ī ū e au bindusargayoḥ ravirniśākara ityanenaivodayasyoktatvāt | etatprayojanamuktaṃ gautamena---- ṣaṭsvarodayaje karma prathitaṃ māraṇādikam | phaladaṃ krūrakarmāśu hrasvai rdīrghedaye'nyathā || iti | suṣumṇeti | tatra prakāraḥ uttarabhāgāddakṣiṇabhāgapraveśārambhasamaye kañcitkāla- mubhayatra vahati dehavāyuḥ | sa dakṣiṇāyanaprārambhasamayaḥ | tadā ṛ ḷ kārātmakaṃ hrasvadvandvamudeti | evaṃ dakṣiṇāduttarabhāgapraveśaprārambhasamaye kañcitkālamubhayatra vahati dehavāyuḥ | sa uttarāyaṇasaṃkramakālaḥ | tadā ṝḹ dīrghadvandvamudeti | yat prayogasāre---- svaraṃ saptamamārabhya catvāro ye napuṃsakāḥ | te suṣumṇāśrite prāṇe prodyantyayanasaṃkrame || iti | anye tvanyathā manyante hrasvāḥ a i u ṛ ḷ pare dīrghāḥ ā ī ū ṝ ḹ iti| taduktaṃ prayogasāre---- dakṣiṇastho yadā prāṇastadā syāddakṣiṇāyanam | pañcabhūtātmakāstatra hrasvāḥ pañcodayanti te || vāmāśrito yadā prāṇastadā syāduttarāyaṇam | pañcabhūtāstadā dīrghāstatrodyanti pṛthak pṛthak || iti | anyatrāpi---- prāṇe dakṣiṇanāḍīsthe parā caiva tu recikā | indhikākhyā ca vidyākhyā nivṛttiśca yathā kramāt || pratiṣṭhā śāntisaṃjñā ca dīpikā mocikā tathā | sūkṣmā ceti svarāḥ prāṇe prodyantīḍāśraye priye || iti | eṣāṃ mate yadyapi ekārādīnāmudayo noktaḥ syāt tathāpi teṣāṃ sandhyakṣaratvāt tadudayenaivodayo jñeyaḥ | padmapādācāryāstu---- " bāhyaghaṭikāpañcakena ādhyātmikamayanam | uktavidhivilambasyāpyanupapattau śvāsocchvāsānāṃ kālāvayavasampādanaṃ draṣṭavyam | tatrā- horātrātmakau vā pakṣātmakau vā ayanātmakau ca icchāvaśena jñātavyau " iti || 7|| vinā svaraistu nānyeṣāṃ jāyate vyaktirañjasā | śivaśaktimayān prāhustasmād varṇān manīṣiṇaḥ || 8 || vyañcanaśabdavyutpattiṃ darśayan teṣāmapi śivaśaktimayatvamāha vineti | svaraivīnā anyeṣāṃ kakārādīnāṃ vyaktiḥ añjasā prākaṭyena na bhavati | tasmāt sarve varṇāḥ śivaśaktimayāḥ | vyaktirañjaseti vyutpattirdaśītā | yadāhuḥ---- " tairvyaṅgādvyañjanaṃ bhavet " iti | etaduktaṃ bhavati | svarāṇāṃ pūrvaṃ śivaśaktimayatvamuktam | halāñca vinā svarairuccāraṇasyāśakyatvāt svarasahitoccāraṇe śivaśaktimayatvamiti | evaṃ svarodayenaiva tatpradhānatvāt vyañjanānāmudayo jñeyaḥ | uktañca mantramuktāvalyām---- " tatpradhānāśca mantrāḥ " iti || 8 || kh anye tvanyathā yojayanti somasūryāgnirūpiṇaḥ iti yaduktaṃ tadvibhajate eṣviti | atra sūryarūpabindoḥ sarvatra vyāpakatvāt śubhodayā iti sauraviśeṣaṇamuktam | nanu yadyayaṃ vibhāgastadā pūrvekto yeneti hetuḥ sarvavarṇasāmānyenokto na ghaṭate ityāśaṅkyāha sarve somasūryāgnidevatā iti | nanu tathāpi virodhastadavastha eveti cet | na | idantu tāttvikam vibhāgastu prayogādyartha iti jñeyam | svarāḥ sparśā vyāpakā iti yaduktaṃ te ke kiyanta ityapekṣāyāmāha svarā ityādi | viśeṣeṇa khyātā anena svarā viṃśatirekaśceci śikṣādau saṃkhyāntaraśrutiryā sā nirastā | vyāpakeṣu kṣavadatrāpi saṃyuktasya jñasya grahaṇaṃ syāditi śaṅkāṃ vārayati pañcaviṃśatiriti || 1-3 || tattvadehavāniti pūrvapaṭalokto yaḥ puruṣaḥ taṃ vadan (prakṛtyāditattvānāmetadudaye- naivodaya iti sacayitum) tattvāni āha tattvātmāna iti | daśetyanena mūrddhanyasya lasya grahaṇaṃ sūcayati | kāmeti krameṇa trayāṇāṃ phalam || 4 || sarve somasūryāgnidevatā iti yaduktaṃ tadeva vivṛṇoti hrasva iti | hrasvānāṃ puruṣarūpatvādagni----sūryarūpatvam svaratvāt somarūpatvam | dīrghāṇāṃ svaratvena somatvaṃ hrasvotpannatvāt sūryāgnirūpatvam | śāstrāntarānusāreṇa daśānāmevaite saṃjñe syātāmityata āha te syuriti | teṣāṃ prakārāntareṇa tadrūpatvamāha svarāṇāmiti | madhyagamityanena rephādutpattireṣāmuktā | yadāhurācāryāḥ---- ṛkārādyāstu catvāro rephotthā ḷparāḥ smṛtāḥ | iti | etena hrasvaṣaṭkaṃ hakārotthaṃ dīrghaṣaṭkam īkārottham | tatra hakārasya puṃrūpatvādarkatvam | īkārasya śaktirūpatvāt somatvam | rephasyāgnirūpatvādagni- rūpatvam | atra yadyapi hakārasya hrasvaṣaṭkahetutvamiti vibhāgo nāsmābhirucyate tathāpi kevalasyotpattihetutvamaśakyamiti tadubhayānuvṛttiravaśyamapekṣaṇīyā | evamita- rayorapyanusandheyam | tena pratyekaṃ somasūryāgnirūpatvam | taduktamīśvarapratyabhijñāyām---- yadekataranirmāṇe kāryaṃ jātu na ( tattvena) jāyate | tasmāt sarvapadārtheṣu sāmarasyaṃ vyavasthitam || iti | sāmarasyaṃ tritayasattvam || 5-6 || prakārāntareṇa tadevāha piṅgalāyāmiti | suṣumṇāyāṃ napuṃsakodaye iḍāpiṅgala- yorapi tatrāntarbhāvāt tadvarṇā api tatrāntarbhavanti | tābhyāṃ vinā tadudayābhāvāt | ataevoktam prāk " agnīṣomasvarūpiṇī " iti || 7 || vyañjanānāṃ pratyekaṃ somasūryāgnirūpatvaṃ darśayati vinā svarairiti | " śivaśakti- mayād raveḥ yena sambhavāmāpannā " ityupakramya " sarve somasūryāgnidevatāḥ " ityādinokta- mupasaṃharati śiveti | tasmāditi pūrvektahetutrayānuvādaḥ | śivaḥ sūryāgnirūpaḥ śaktiḥ somarūpā | athavā ya eva śivaḥ saiva śaktiḥ | śivaśaktyorabhedāt bhuvaneśī- bījātmikā ityapyuktam | yadāhurācāryāḥ---- yathā svarebhyo nānye syurvarṇāḥ ṣaḍvargabheditāḥ | tathā savitrānusyūtam || iti | evaṃ trivṛtkaraṇaprakriyāṃ bhuvaneśībījādutpattiṃ ca sūcayatā tejastrayataḥ sṛṣṭi ruktā || 8 || , kāraṇāt pañcabhūtānāmudbhūtā mātṛkā yataḥ | tato bhūtātmakā varṇāḥ pañca pañca vibhāgataḥ || 9 || atha pañcīkaraṇaprakriyāṃ praṇavādutpattiṃ ca sūcayan bhūtānāṃ pṛthakprayogārthaṃ punarvarṇavibhāgamāha kāraṇāditi | athavā " svasvavarṇayutāni " ityuktaṃ te ke varṇā ityapekṣāyāmāha kāraṇāditi | kāraṇāt śivaśaktisamavāyāt bindoḥ | mātṛketi akārādikṣakārāntavarṇasamudāyasya saṃjñā | yat prayogasāre---- prasiddhā varṇamālā sā mātṛketyucyate parā | iti | pañca pañca vibhāgataḥ daśavibhāgataḥ atha ca pūrvaṃ kramāt pañcato'pi pañceti vīpsāpi || 9 || vāyvagnibhūjalākāśāḥ pañcāśallipayaḥ kramāt | pañca hrasvāḥ pañca dīrghā bindvantāḥ sandhisambhavāḥ || 10 || pañcaśaḥ kādayaḥ ṣakṣalasahāntāḥ samīritāḥ | somasūryāgnibhedena mātṛkāvarṇasambhavāḥ || 11 || tadeva uddiṣṭaṃ kathayati vāyviti | vāyvākāśayorādyantatvena nidīṣṭatvāt vyutkramoktiḥ | pañcīkaraṇaprakriyāyāṃ mukhyatvadyotanāya tatra kḷptākṣarāṇāṃ tattad- bhūtattvā (tatratatrā)ntarbhāvāya ca pañcāśaditi | visargānantarbhāvena tena na gauṇatvam | pañcahrasvāḥ pañcadīrghāḥ iti prasiddhāḥ | atra sandhisambhavānāṃ pṛthagupādānāt na pāribhāṣikahrasvadīrghagrahaḥ | vindvantā iti sandhisambhavaviśeṣaṇam | te ca e e o au | teṣāṃ yathā sandhisambhavatvaṃ tathoktamācāryaiḥ---- akārekārayoryegādekāro varṇa iṣyate | tasyaivaikārayogena syādaikārākṣaraṃ tadā || ukārayoge tasyaiva syādokārāhvayaḥ svaraḥ | tasyaivaukārāyogena syādaukārāhvayaḥ svaraḥ || sandhyakṣarāḥ syuścatvāro mantrāḥ sarvārthasādhakāḥ | iti | nanu kathamatra visarge na gaṇitaḥ | ucyate | mūlādhārāt sañjātavivakṣotpanna- prayatnaprāṇapavanapreritaḥ sthānāntaramaprāpya kaṇṭhādeva niḥsaran prakṛtyātmakaḥ sarge'tra bhūteṣu na gaṇitaḥ | ata evācāryaiḥ---- " kaṇṭhāttu niḥsaran sargaḥ " ityādinā " naśvaraḥ sarga eva syāt " ityantena sargādevakakārādīnāmutpattiruktā | kādimate'pi---- prāṇāgnīlāmbukhātmānaḥ paṅktayaḥ pañca kīttītāḥ | māyāśaktyabhidhaḥ sargaḥ sarvabhūtātmakaḥ prabhuḥ || tasmāt tasyātra vinyāso naikadeśe śivātmani || iti | kādayaḥ śāntā iti śeṣaḥ | etena a ā e ka ca ṭa ta pa ya ṣā vāyavyāḥ | evaṃ i ī e kha cha ṭha tha pha ra kṣā āgneyāḥ | evaṃ bhvādīnāmapi jñeyam | taduktamācāryaiḥ---- ūdadgadādilalā korṇasaucaturthārṇakāvasau vāraḥ | dṛṣṭyaiva dvitīyarakṣā vahneradvandva yonikādivarṣāḥ | marutaḥ kapolabindukapañcamavarṇāḥ śahau tathā vyomnaḥ | iti | atra mantraśodhanaprakaraṇe svakulānyakulalakṣaṇaḥ śodhanaprakāro noktaḥ | sa bhūtavarṇakathanena sūcitaḥ | phalantu piṅgalāmatoktam | yathā---- catvāriṃśattathā pañca varṇasaṃkhyā prakīttītā | gaṇastu navabhirjñeyaḥ pāthīvādiṣu pañcasu || atra hrasvaireva dīrghāṇāṃ grahaṇānnavabhirityuktiḥ | mantrasādhakayorādyo varṇaḥ syāt pāthīvo yadi | tat kulaṃ tasya tat proktamevamanyeṣu lakṣayet || pāthīve vāruṇaṃ mitramāgneye mārutaṃ tathā | endravāruṇayoḥ śatrurmārutaḥ parikīttītaḥ || āgneye vāruṇaṃ śatrurvāruṇe taijasaṃ tathā | sarveṣāmeva tattvānāṃ sāmānyaṃ vyomasambhavam || parasparaviruddhānāṃ varṇānāṃ yatra saṅgatiḥ | sa mantraḥ sādhakaṃ hanti kiṃvā nāsya prasīdati || iti | tantrāntare'pi---- varṇāṃśakaṃ vadiṣyāmi caturmātravyavasthitam | svakulaṃ mitramadhyasthe amitrañca caturthakam || vāyavyāgneyavāruṇyāḥ pāthīvañca prakīttītam | uttarottarasaṃsiddhiḥ samatāvyādhimṛtyavaḥ || prāpnuvanti samāsādya mantriṇo'tra nibodhatān | mitre siddhiḥ samākhyātā udāsīne na kiñcana || mṛtyurvyādhiramitre ca svakule siddhiruttamā | nāmādivarṇaṃsādhyasya sādhakasya yathākramam || ūrddhādhasthaṃ samālekhya aṃśakañca nirūpayet | vāyavye taijasaṃ mitramudāsīnantu vāruṇam || śatruñca pāthīvaṃ vidyāt svakulaṃ vāyavaṃ punaḥ | taijase vāruṇaṃ śatru rudāsīnantu pāthīvam || vāyavyaṃ mitramākhyātaṃ svakulaṃ taijasaṃ punaḥ | vāruṇe pāthīvaṃ mitramudāsīnantu vāyavam || taijasantu ripuṃ vidyāt svakulaṃ vāruṇaṃ punaḥ | pāthīve vāruṇaṃ mitraṃ taijasaṃ śatrurīritam || udāsīnaṃ vāyavantu svakulaṃ pāthīvaṃ punaḥ | eṣa varṇāṃśako nāma sānvayaste nirūpitaḥ || iti || 10-11 || aṣṭatriṃśat kalāstattanmaṇḍaleṣu vyavasthitāḥ | amṛtā mānadā pūṣā tuṣṭiḥ puṣṭī ratirdhṛtiḥ || 12 || śaśinī candrikā kāntirjyetsnā śrīḥ prītiraṅgadā | pūrṇā pūrṇāmṛtā kāmadāyinyaḥ svarajāḥ kalāḥ || 13 || aṣṭatriṃśatkalādyarthaṃ pūrvaṃ vibhāgaḥ kṛtaḥ | tāḥ kalā evāha someti | anena praṇavasya tribhyo bhedebhyo'kārokāramakārebhya eva aṣṭatriṃśatkalotpattiruktā | tatra prathamākṣarasya visargarūpatvāt somatvam | ukārasya visarjanīyasya rephādutpatteragnyātma- katvam | makārasya sūryarūpatvaṃ prasiddhameva | nanu prathamadvitīyayoḥ kathaṃ somāgni- rūpatvam | iti ceducyate | antyapaṭale ajapātaḥ praṇavasyotpattiṃ vakṣyati | tatra vilomīkṛtā ajapā so'haṃ bhavati | sakārahakāralope pūrvavat kṛte praṇavasiddhiḥ | tatra prathamo varṇe visargātmakaḥ | " sargaḥ śaktirniśākaraḥ " ityukteḥ | tasyaiva visargasya sakārādeśe utve ca kṛte ukārādeśo bhavatīti agnitvam | yadvā tasyāṃ sūryendu- pāvakāt " praṇavasya tribhirvarṇaiḥ " iti vakṣyamāṇatvāt teṣāṃ tathātvam | tenaitaduktaṃ bhavati | praṇavasya tribhirbhedaiḥ aṣṭatriṃśatkalotpattiḥ pañcabhedebhyaḥ pañcāśatkalotpattiḥ | vāyavīyasaṃhitāyāntu---- lokavṛttipravṛttyarthamākāśamarudāśrayāt | sañcaranti trayo bhūtā vahnisūryendurūpiṇaḥ || tejo rudrātmakaṃ yattu sa vahnistriguṇaḥ smṛtaḥ | bhinnāstamorajaḥ satvaistadguṇā navadhā'bhavan || vahneḥ kalā daśa proktā bindunā saha dharmadāḥ | brahmātmako raso yastu sa sūryaḥ sa caturguṇaḥ || tadguṇā guṇabhedena punardvādaśatāṃ gatāḥ | tena dvādaśa vikhyātāḥ sūryasya dhanadāḥ kalāḥ || nahi nādakaletyevamamūrttatvāt pradarśyate | yā ca viṣṇvātmikā pṛthvī somo'sau guṇapañcakaḥ || te'pi pratyekabhedena guṇāḥ pañcadaśā'bhavan | tāḥ kalāḥ saha bījena ṣoḍaśendoranaṅgadāḥ || iti | tattanmaṇḍaleṣviti somamaṇḍalasūryamaṇḍalāgnimaṇḍaleṣu | svarajā ityanenāmṛtā- dīnāṃ pūjane svaramādau kṛtvā pūjetyuktaṃ bhavati | tatra prayogaḥ | aṃ amṛtāyai namaḥ ityādi || 12-13 || tapinī tāpinī dhūmrā marīcirjvālinī ruciḥ | suṣumṇā bhogadā viśvā bodhinī dhāriṇī kṣamā || 14 || kabhādyā vasudāḥ sauryaṣṭhaḍāntā dvādaśeritāḥ | dhūmrāccīruṣmā jvalinī jvālinī visphuliṅginī | suśrīḥ surūpā kapilā havyakavyavahe api || 15 || yādīnāṃ daśavarṇānāṃ kalā dharmapradā imāḥ | abhayeṣṭakarā dhyeyāḥ śvetapītāruṇāḥ kramāt || 16 || kabhādyā iti | kakārādanulomena dvādaśa ṭhakāraparyantaṃ bhakārād vilomena dvādaśa ḍakāraparyantamityarthaḥ | tatra prayogo yathā----kaṃ bhaṃ tapinyai namaḥ | khaṃ baṃ tāpinyai namaḥ ityādi | havyakavyavahe iti | havyakavyaśabdayoḥ dvandvaḥ tato vahaśabdena samāsaḥ | tena " dvandvāt paraḥ śrūyamāṇaḥ śabdaḥ pratyekamabhisambadhyate " iti nyāyāt havyavahā kavyavahā iti śaktidvayam | yādīnāmityanena dhūmrāccīrādīnāṃ yāditvamuktam | prayogastu ----yaṃ dhūmrāccīṣe namaḥ ityādi || 14-15 || abhayeṣṭeti | iṣṭo varaḥ | tatra dakṣiṇahaste abhayaṃ vāmahaste vara iti sampradāyavidaḥ | uktañca---- ūrddhīkṛto dakṣahastaḥ prasṛto'bhayamudrikā | adhomukho vāmahastaḥ prasṛto varamudrikā || iti | daśamapaṭalyāmapi bhuvaneśīdhyāne---- dakṣe'ṅkuśābhaye prokte vāme pāśamatheṣṭadam | iti | tantrāntare sarasvatīdhyāne---- sākṣasrakkalaśorddhabāhuyugalāñcādhaḥ samudrābhayaṃ | hastaṃ dakṣiṇamanyataḥ savaradaṃ yasyāḥ kare pustakam || iti | sautrāmaṇītantre pañcamīdhyāne---- cakraṃ khaḍgaṃ muṣalamabhayaṃ dakṣiṇābhirbhujābhiḥ | śaṅkhaṃ kheṭaṃ halamapi varaṃ bibhratī vāmadobhīḥ || iti | tantrāntare nityādhyāne----kapālamabhayantathā | dadhānāṃ dakṣiṇairhastaiḥ | ityādi | anyatrāpi---- pāśaṃ patākāṃ carmā'pi śārṅgaṃ cāpaṃ varaṃ karaiḥ | dadhānāṃ vāmapārśvasthaiḥ sarvābharaṇabhūṣitaiḥ || aṅkuśañca tato daṇḍaṃ khaḍgaṃ vāṇaṃ tathā'bhayam | dadhānāṃ dakṣiṇairhastairāsīnāṃ padmaviṣṭare || iti | kādimate'pi---- brūhi deva maheśāna sthūlasūkṣmasvarūpayoḥ | dhyānayoḥ karmaṇāṃ siddhiṃ vividhāṃ phalayogataḥ || tāsāṃ tattatkareṣūkteṣvāyudhānyatha śeṣataḥ | śṛṇu vakṣye maheśāni krameṇa tvaṃ hi sāmpratam || vāmadakṣiṇayoḥ syātāṃ dvibhuje tu varābhayau | pāśāṅkuśau caturbāhau ṣaḍbhuje cāpasāyakau || carmakhaḍgāvaṣṭabhuje gadāśūle daśodite | iti | ato yatra yatra śaktidhyāne varābhaye tatra tatra prāyo'bhayaṃ dakṣiṇe vāme varamiti jñeyam | yattūttaraṣaṭke---- vāmenābhayasaṃyuktāṃ varadāṃ dakṣiṇena tu | iti | anyatrāpi---- pustakañcābhayaṃ vāme dakṣiṇe cākṣamālikām | varadānaratāṃ devīm | iti | etat svasvagurusampradāyānusāreṇa tattaddevatāviśeṣe boddhavyamityalam | kramāditi | saumyakalādīnāṃ śvetādayaḥ | anena varṇavastramālyabhūṣāṇāṃ grahaṇam | evamagre'pi jñeyam || 16 || tārasya pañcabhedebhyaḥ pañcāśadvarṇagāḥ kalāḥ || 17 || yadarthaṃ pañcabhūteṣu vibhāga uktastāḥ kalā uddiśati | yadvā " tadvarṇato'bhinnāḥ kalāḥ " iti (1.111) pūrvapaṭalānte uddiṣṭāstā nidīśati tārasyeti | tārasya praṇavasya pañcabhedā iti akārokāramakārabindunādāḥ | yadyapi śaktiśāntāviti praṇavasya ṣaṣṭhasaptamabhedau tathāpi tayoreṣu gaṇanā nāsti | paratvāt | taduktam---- saptātmakasya tārasya parau dvau tu parau yataḥ | tatastu śaktiśāntākhyau na paṭhyete paraiḥ saha || iti | pañcāśacchabdo'tra lākṣaṇikaḥ | kalāḥ kramādutpannā iti śeṣaḥ | kākākṣi- golakanyāyenobhayatra kramāditi sambadhyate || 17 || sṛṣṭirbuddhiḥ smṛtirmedhā kāntirlakṣmīrdhṛtiḥ sthirā | sthitiḥ siddhiriti proktāḥ kacavargakalāḥ kramāt || 18|| akārād brahmaṇotpannāstaptacāmīkaraprabhāḥ | etāḥ karadhṛtākṣasrakpaṅkajadvayakuṇḍikāḥ || 19 || jarā ca pālinī śāntirīśvarī ratikāmu(mi)ke | varadā''hlādinī prītirdīrghā syuṣṭatavargajāḥ || 20 || ukārād viṣṇunotpannāstamāladalasannibhāḥ | abhītidaracakreṣṭabāhavaḥ parikīttītāḥ || 21 || tīkṣṇā raudrī bhayā nidrā tandrī kṣut krodhinī kriyā | utkārī mṛtyuretāḥ syuḥ kathitāḥ payavargajāḥ || 22 || rudreṇa mārṇādutpannāḥ śaraccandranibhaprabhāḥ | udvahantyo'bhayaṃ śūlaṃ kapālaṃ bāhubhirvaram || 23 || tameva kramamāha sṛṣṭirityādinā iti pañcāśadākhyātā ityantena | akārāt praṇavāṃśādutpannāḥ | tadvācyena brahmaṇā cotpannā iti jñeyam | vācyavācakayorabhedāt | taduktamācāryaiḥ---- " akāraprabhavā brahmajātāḥ " iti | evamagre'pi | akṣasrak akṣamālā | āyudhadhyānaṃ dakṣādhastalādvāmādhastalaparyantam | āhlādinīti padacchedaḥ | daraḥ śaṅkhaḥ | śaraccandrasya nibhā kāntiḥ tadvat prabhā yāsāṃ tāḥ | nibhaśabdaḥ sadṛśavācī vā || 18-23 || īśvareṇoditā bindoḥ pītā śvetā'ruṇā'sitā | anantā ca ṣavargasthā javākusumasannibhāḥ || 24 || abhayaṃ hariṇaṃ ṭaṅkaṃ dadhānā bāhubhirvaram | nivṛttiḥ sapratiṣṭhā syādvidyā śāntiranantaram || 25 || indhikā dīpikā caiva recikā mocikā parā | sūkṣmā sūkṣmāmṛtā jñānāmṛtā cāpyāyinī tathā || 26 || vyāpinī vyomarūpā syuranantā svarasaṃyutāḥ | sadāśivena sañjātā nādādetāḥ sitatviṣaḥ || 27 || akṣasrakpustakaguṇakapālāḍhyakarāmbujāḥ | nyāse tu yojayedādau ṣoḍaśa svarajāḥ kalāḥ | iti pañcāśadākhyātāḥ kalāḥ sarvasamṛddhidāḥ || 28 || bindukalā āha īśvareṇeti | bindoriti | asiteti padacchedaḥ | hariṇaṃ hariṇamudrām | anye mṛgaśiśuṃ manyante | ṭaṅkaḥ paraśuḥ | sapratiṣṭheti pratiṣṭhākalā sahitā | pareti kalānāma | sūkṣmāmṛtetyekā jñānāmṛtetyekā | ananteti ṣoḍaśī kalā | guṇaḥ śūlam | karāmbujamityupamāsamāsaḥ | ādye ūrddhayordakṣavāmayorantye adha ityāyudhadhyānam | vaiparītyañca kecana icchanti | śaṅkhapūjāyāmayaṃ krama uktaḥ | śarīre nyāsakramamāha nyāse tviti | tu pūrvasmād viśeṣe | sarvasamṛddhidā iti nyāsaphalam || 24-28 || śrī kaṇṭhānantasūkṣmāśca trimūttīramareśvaraḥ || 29 || arghīśo bhārabhūtīśastithīśaḥ sthāṇuko haraḥ | jhiṇṭīśo bhautikaḥ sadyojātaścānugraheśvaraḥ || 30 || akrūraśca mahāsenaḥ ṣoḍaśasvaramūrttayaḥ | paścāt krodhīśacaṇḍeśapañcāntakaśivottamāḥ || 31 || athaikarudrakūrmaikanetrāhvacaturānanāḥ | ajeśaśarva someśāstathā lāṅgalidārukau || 32 || arddhanārīśvaraścomākāntaścāṣāḍhi daṇḍinau | syuradrimīnameṣākhyalohitāśca śikhī tathā || 33 || chagalaṇḍadviraṇḍeśau mahākālākhyavālinau | bhujaṅgeśapinākīśakhaḍgīśākhyavakāstathā || 34 || śvetabhṛgvīśalakulīśivāḥ samvarttakastataḥ | ete rudrāḥ smṛtā raktā dhṛtaśūlakapālakāḥ || 35 || rudrādikāniti pūrvaprakṛtān rudrān uddiśati śrīkaṇṭheti | sthāṇuka iti kaḥ svārthe sthāṇuriti nāma | ekarudraśca kūrmaśca ekanetrāhvaśca caturānanaśceti dvandvaḥ | āhvaśabdasya na saṃjñāyāmantarbhāvaḥ | evamagre'pi ākhyādeḥ | chagalaṇḍadviraṇḍe- śāviti īśaśabda ubhayatra sambadhyate | āyudhadhyānaṃ vāmadakṣiṇayoḥ | evamuttaratrāpi | idaṃ sāmānyam | vakṣyamāṇaṃ vandhūketyādi śaktisambhinnatve jñeyam | evaṃ viṣṇuṣvapi | yattu kvacit " taptahemāvadātam " iti tacchaktiśaktimatorabhede śaktiprādhānyādi- tyavadheyam || 29-35 || pūrṇedarī syād virajā śālmalī tadanantaram | lolākṣī varttulākṣī ca dīrghaghoṇā samīritāḥ || 36 || sudīrghamukhigomukhyau dīrghajihvā tathaiva ca | kuṇḍodaryūrddhakeśī ca tathā vikṛtamukhyapi || 37 || jvālāmukhī tato jñeyā paścādulkāmukhī tataḥ | suśrīmukhī ca vidyāmukhyetāḥ syuḥ svaraśaktayaḥ|| 38 || mahākālīsarasvatyau sarvasiddhisamanvitā | gaurī trailokyavidyā syānmantraśaktistataḥ param || 39 || ātmaśaktirbhūtamātā tathā lambodarī matā | drāviṇī nāgarī bhūyaḥ khecarī cāpi mañjarī || 40 || rūpiṇī vīriṇī paścāt kākodaryapi pūtanā | syādbhadrakāliyoginyau śaṅkhinī gajīnī tathā || 41 || kālarātriśca kubjinyā kapadīnyapi vajriṇī | jayā ca sumukheśvaryā revatī mādhavī tathā || 42 || vāruṇī vāyavī proktā paścādrakṣovidāriṇī | tataśca sahajā lakṣmīrvyāpinī māyayā'nvitā || 43 || etā rudrāṅkapīṭhasthāḥ sindūrāruṇavigrahāḥ | raktotpalakapālābhyāmalaṃkṛtakarāmbujāḥ || 44 || ādipadavācyā etacchaktīruddiśati pūrṇedarīti | viṣṇuviṣṇuśaktiṣvapi idamevānusandheyam | sudīrghamukhigomukhyau bhadrakāliyoginyau ityatra " ṅyāpoḥ saṃjñācchandasorbahulam " iti bahulagrahaṇāt pūrvapadasya hrasvaḥ | prayoge tu dīrgha eva | sarvasiddhisamanviteti gaurīviśeṣaṇam | tena sarvasiddhigaurīti śaktināma | apekṣitārthadyotanikākārādibhiḥ tathaivokteḥ | anyatrāpi " sarvasiddhiyābhidhā gaurī " ityuktam | rudrāṇāṃ śrīkaṇṭhādīnāṃ | aṅkaḥ utsaṅgaḥ || 36-44 || keśavanārāyaṇa mādhava govinda viṣṇavaḥ | madhusūdanasaṃjño'nyaḥ syāt trivikramavāmanau || 45 || śrīdharaśca hṛṣīkeśaḥ padmanābhastataḥ param | dāmodaro vāsudevaḥ saṅkarṣaṇa itīritāḥ || 46 || pradyumnaścāniruddhaśca svarāṇāṃ mūrttayaḥ kramāt | paścāccakrī gadī śārṅgī khaḍgī śaṅkhī halī punaḥ || 47 || muṣalī śūlisaṃjño'nyaḥ pāśī syādaṅkuśī punaḥ | mukundo nandajo nandī naro narakajiddhariḥ || 48 || kṛṣṇaḥ satyaḥ sātvataḥ syāt śaurī śūro janārdanaḥ| bhūdharo viśvamūttīśca vaikuṇṭhaḥ puruṣottamaḥ || 49 || balī balānujo bālo vṛṣaghnaśca vṛṣaḥ punaḥ | siṃho varāho vimalo nṛsiṃho mūrttayo halām || 50 || keśavādyā ime śyāmāścakraśaṅkhalasatkarāḥ | kīttīḥ kāntistuṣṭipuṣṭī dhṛtiḥ śāntiḥ kriyā dayā || 51 || medhā saharṣā śraddhā ca lajjā lakṣmīḥ sarasvatī | prītī ratirimāḥ proktāḥ krameṇa svaraśaktayaḥ || 52 || jayā durgā prabhā satyā caṇḍā vāṇī vilāsinī | vijayā virajā viśvā vinadā sunadā smṛtiḥ || 53 || ṛddhiḥ samṛddhiḥ śuddhiḥ syād bhaktirbuddhiḥ smṛtiḥ kṣamā | ramomā kledinī klinnā vasudā vasudhā'parā || 54 || parā parāyaṇā sūkṣmā sandhyā prajñā prabhā niśā | amoghā vidyutā ceti kīrtyādyāḥ sarvakāmadāḥ || 55 || etāḥ priyatamāṅkeṣu niṣaṇṇāḥ sasmitānanāḥ | vidyuddāmasamānāṅgāraḥ paṅkajābhayabāhavaḥ || 56 || ādiśabdasaṃgṛhītān keśavādyān tacchaktīrapyuddiśati keśavetyādi | halāmiti vyañjanānāṃ vaiyākaraṇaparibhāṣayā | āyudhadhyānaṃ vāmadakṣiṇayoḥ | evamuttaratrāpi | vasudhāpareti aparā vasudhetyanvayaḥ | pareti kalānāma || 45-56 || mātṛkāvarṇabhedebhyaḥ sarve mantrāḥ prajajñire | mantravidyāvibhāgena trividhā mantrajātayaḥ || 57 || puṃstrīnapuṃsakātmāno mantrāḥ sarve samīritāḥ | mantrāḥ paṃdevatā jñeyā vidyāḥ strīdevatāḥ smṛtāḥ || 58 || tataścaitanyetyārabhya pañcāśadvarṇarūpiṇītyantena mātṛkāsvarūpatvamuktaṃ kuṇḍalyāḥ | tasyā eva mantrā utpannā ityapi | tat prayogādyarthaṃ manūnāṃ prakāratraye vakṣyamāṇe hetutvenopanyasyati | mātṛketi | yata iti śeṣaḥ | pūrvaṃ śivaśaktimayādityanena tadutpattiruktā | tadeva mantreṣvapi darśayati mantreti | mātṛketi tata iti yojyam | anena somasūryātmakatvaṃ sarveṣāmuktaṃ bhavati | yat prayogasāre---- dvidhā proktāśca te mantrāḥ saumyasauravibhāgataḥ | saurāḥ puṃdevatā mantrāste ca mantrāḥ prakīttītāḥ || saumyāḥ strīdevatāstadvadvidyāste iti viśrutāḥ | iti | anayorudayena sarveṣāmudayo'pyukto bhavati || 57 || prayogaviśeṣasiddhyarthaṃ mantrāṇāṃ traividhyamāha puṃstrīti | atrāpi śivaśakti- mayatvāt madhyamacatuṣkasya napuṃsakatvāt svarāṇāṃ traividhye tān vinā anyeṣāmapi uccāraṇābhāvāt tadātmakatvena hetutvaṃ yojyam | atra sarva ityukterna pāribhāṣika mantragrahaṇam | evamuttaratrāpi | nanu niṣkalacaitanyākhaṇḍānandavācyasya mantrasya kathaṃ puṃstryādikalpanamiti cet satyam | vastuto nāstyeva | upāsakānāmarthe kalpanāmātram | yadāhuḥ---- cinmayasyādvitīyasya niṣkalasyāśarīriṇaḥ | upāsakānāṃ kāryārthaṃ brahmaṇo rūpakalpanā || rūpasthānāṃ devatānāṃ puṃstrayaṅgādiprakalpanā | iti | 58 || puṃmantrā huṃphaḍantāḥ syudvīṭhāntāśca striyo matāḥ | napaṃsakā namo'ntāḥ syurityuktā manavastridhā || 59 || gārgyābhiprāyeṇaiṣāṃ lakṣaṇamāha pumiti | huphaḍantā iti sampradāyād vyastasamastatadantāḥ | dviṭhāntā iti svāhāntāḥ | ṭhaśabdena sāmyāt arthād vā bindurucyate | " ṭhaḥ śūnye ca bṛhaddhūnau " iti kośāt | śūnyaṃ bindurūpameva | tasya dvitvaṃ tena visargaḥ | sa ca śaktirūpa iti | tena dviṭhaśabdenāgniśaktiḥ svāhoktā | prayogasāre tu---- vaṣaṭphaḍantāḥ puṃliṅgā vauṣaṭsvāhāntagāḥ striyaḥ | napuṃsakā hu nāmo'ntā iti mantrāstridhā smṛtāḥ || tāreṇāpyanumīyante mantrāḥ svādyantamadhyataḥ | pratyāsannātmabhāvena yathā puṃstrīnapūṃsakāḥ | bindusargendukhaṇḍāntāstadvadeva prakīttītāḥ || iti || 59 || śastāste trividhā mantrā vaśyaśāntyabhicārake | agnīṣomātmakā mantrā vijñeyāḥ krūrasaumyayoḥ || 60 || karmaṇorvahnitārāntyaviyatprāyāḥ samīritāḥ | āgneyā manavaḥ saumyā bhūyiṣṭendvamṛtākṣarāḥ || 61 || āgneyāḥ saṃprabudhyante prāṇe carati dakṣiṇe | bhāge'nyasmin sthite prāṇe saumyā bodhaṃ prayānti ca || 62 || nāḍīdvayaṃ gate prāṇe sarve bodhaṃ prayānti ca | prayacchanti phalaṃ sarve prabuddhā mantriṇāṃ sadā || 63 || trividhānāṃ krameṇa prayojanamāha śastā iti | uktantu nārāyaṇīye---- śeṣāḥ pumāṃsaḥ śastāste vaśyoccāṭe viśeṣataḥ | kṣudrakriyāmayadhvaṃse striyo'nyatra napuṃsakāḥ || iti | pūrvaṃ mātṛkāyāḥ kuṇḍalyā utpatteruktatvāt tasyā agnīṣomātmakatvāt mantrāṇāmapi taddarśayati agnīti | karmaṇoriti pūrvatrānveti | vahnī rephaḥ | tāraḥ oṃkāraḥ | antyaḥ kṣakāraḥ | viyat hakāraḥ | prāyaḥ śabdo bāhulyavācī | " prāyo mūmnyadrute śanaiḥ " ityamaraḥ | āgneyā iti pūrveṇa sambadhyate | induḥ saḥ | tattvanyāse indumaṇḍalasya sakārāditvena nyastatvāt | amṛtaṃ vaḥ | atraikasya bāhulye tattvam | taduktamīśānaśivena---- tārākāśādyantyavādyantavarṇā āgneyāḥ syuḥ saumyavarṇāstato'nye | āgneyo'pi syāttu saumyo namo'ntaḥ saumyo'pi syādagnimantraḥ phaḍantaḥ| syādāgneyaiḥ krūrakāryaprasiddhiḥ saumyaiḥ saumyaṃ karma kuryād yathāvat || iti | nārāyaṇīye'pi---- tārāntyāgniviyat prāyo mantra āgneya iṣyate | śiṣṭaḥ saumyaḥ praśastau tau karmaṇoḥ krūrasaumyayoḥ || āgneyamantraḥ saumyaḥ syāt prāyaśo'nte namo'nvitaḥ | saumyamantrastathāgneyaḥ phaṭkāriṇānvito'ntataḥ || iti | piṅgalāmate'pi---- raudro'pi śāntatāmeti śāntajātisamanvitaḥ | mantraḥ śānto'pi raudratvaṃ hu phaṭ pallavito yadi || iti | tatra viśeṣo nārāyaṇīye---- mantrāvāgneyasaumyākhyau tārādyantau dvayorjapet | iti | apekṣitārthadyotanikāyāṃ vyākhyātam | ekaṃ nakṣatramaṃśakacatuṣṭayaṃ bhavati | tatra āgneyānāṃ nakṣatrāṇāṃ pūrvāṃśadvayamagram itarat puccham | saumyānāṃ uttarāṃśakadvayamagrami- tarat puccham | pucchakāle prayogo na kārya iti gārgyaḥ | āgneyasaumyanakṣatrāṇi ahicakre vakṣyante | tatra sūryanakṣatrāṇi agninakṣatrāṇi | bodhaphalamāha prayacchantīti | anyathā doṣadarśanāt | yaduktaṃ nārāyaṇīye---- suptaḥ prabuddhamātro vā mantraḥ siddhiṃ na yacchati | svāpakālo vāmavaho jāgaro dakṣiṇāvahaḥ || āgneyasya manoḥ saumyamantrasyaitadviparyayaḥ | prabodhakālaṃ jānīyādubhayorubhayorvaham || iti | anyatrāpi---- svāpakāle tu mantrasya japo nārthaphalapradaḥ | iti | anyatrānyathā svāpakāla uktaḥ | yadāhuḥ---- prāṇāyāma ( pāna) samāyogācchivaśaktyostu melanam | prabodhakālo vijñeyaḥ svāpakālastataḥ param || iti | anyatra tu prabodhārthaṃ prakārāntaramuktam---- sampuṭīkṛtya yatnena lāntānādyān sabindukān | punaśca savisargāntān kṣakāraṃ kevalaṃ paṭhet | evaṃ japtvolpadiṣṭaścet prabuddhaḥ śīghrasiddhidaḥ || iti | puṃstrītyādisvarūpakathanenaiṣāṃ virodho'pi sūcitaḥ | yadāhuḥ---- strīdaivatyā vairiṇaḥ syuḥ puṃdaivatyasya bhūyasā | strīdaivatyeṣu saumyānāṃ krūrāṇāṃ syāt parasparam || tathaiva puṃdevatānām | iti | pūrvavaiparītyenottarasya saṅgatiḥ || 62-63 || chinnādiduṣṭā ye mantrā pālayanti na sādhakam | chinno ruddhaḥ śaktihīnaḥ parāṅmukha udīritaḥ || 64 || badhiro netrahīnaśca kīlitaḥ stambhitastathā | dagdhastrastaśca bhītaśca malinaśca tiraskṛtaḥ || 65 || bheditaśca suṣuptaśca madonmattaśca mūcchītaḥ | hṛtavīryaśca hīnaśca pradhvasto bālakaḥ punaḥ || 66 || kumārastu yuvā prauḍho bṛddho nistriṃśakastathā | nirbījaḥ siddhihīnaśca mandaḥ kūṭastathā punaḥ || 67 || niraṃśaḥ satvahīnaśca kekaro bījahīnakaḥ | dhūmitāliṅgitau syātāṃ mohitaśca kṣudhāturaḥ || 68 || atidṛpto'ṅgahīnaśca atikruddhaḥ samīritaḥ | atikrūraśca savrīḍaḥ śāntamānasa eva ca || 69 || sthānabhraṣṭaśca vikalaḥ so'tivṛddhaḥ prakīttītaḥ | niḥsnehaḥ pīḍitaścāpi vakṣyāmyeṣāñca lakṣaṇam || 70 || tatra śaktiśivātmakamātṛkāto mantrotpatteruktatvāt tadutpattinimittāścāṇavādi- doṣāḥ tadantargatacchinnādidoṣasambandhā mantrā viruddhaphalā ityāha chinneti | chinnādi- doṣairduṣṭāḥ sādhakaṃ na pālayantīti sarveṣāṃ sāmānyaphalam | vakṣyamāṇaṃ kvacittattadviśeṣa- phalaṃ jñeyam | ādiśabdārthamāha chinneti | tathā punarityanena kūṭa eva niraṃśasūcaka ityāha | so'tivṛddha iti niḥsnehaviśeṣaṇam tena niḥsnehānantaramativṛddhastataḥ pīḍita iti || 64-70 || manoryasyādi madhyānteṣvānilaṃ bījamucyate | saṃyuktaṃ vā viyuktaṃ vā kharākrāntaṃ tridhā punaḥ | caturdhā pañcadhā vā syuḥ samantraśchinna saṃjñakaḥ || 71 || manoriti | anilaṃ yaṃ | ādimadhyānteṣviti samuccayaḥ | saṃyuktaṃ vā akṣarāntarayuktaṃ viyuktaṃ vā kevalaṃ vā ityekaikaṃ dvidvīḥ sambadhyate | viśiṣṭamanilaṃ vā viśiṣṭaṃ bījaṃ vā yasya sacchinnasaṃjñaka iti anvayaḥ | bījaṃ śaktibījam | svarākrāntaṃ dīrghasvarākrāntam | ā ī ū e au etat svarayuktamiti sampradāyavidaḥ | bījaśabdena māyābījaṃ kathamiti ceduktaṃ śaive---- māyābījasya nāmāni mālinī śivavallarī | vātāvattīḥ kalā vāṇī bījaṃ śaktiśca kuṇḍalī || iti | taduktaṃ piṅgalāmate---- ādimadhyāvasāneṣu yasya mantrasya dṛśyate | caturdhā pañcadhā dvaidhamekavīraṃ svarānvitam | vāyubījamasau mantraścheditaḥ parikīttītaḥ || iti | tatraiva atha mantrāṃśakabījavivaraṇamityupakramya vyākhyātam | vāyubījaṃ yakāraḥ | ekavīro hnaḥ | svarākrānto dīrghasvarayuktaḥ | yathākramaṃ hrāṃ hrī hrūṃ hraiṃ hrauṃ udāharaṇañca tatraiva pradaśītam | " aghorebhyo'tha hrāṃ ghorebhyo hrī ghoratarebhyaḥ hrūṃ sarvataḥ sarvaśarvebhyo hraiṃ namaste'stu rudrarūpebhyo hrauṃ " iti | mantramuktāvalyāñca---- " ekavīraṃ vā svarākrāntaṃ viśeṣataḥ " iti | granthāntare tu---- " arddhagraho manuśchinnaḥ " ityuktam | arddhaṃ grahaḥ ṛci śloke vā madhye vicchinnaḥ | anyatra tu---- " ādimadhyāntabījānāṃ lopaiśchinnāḥ " iti || 71 || ādimadhyāvasāneṣu bhūbījadvandvalāñchitaḥ | ruddhamantraḥ sa vijñeyo bhuktimuktivivajītaḥ || 72 || ādītyeṣāṃ samuccayaḥ | bhūvījaṃ laṃ | dvandveti pratyekam | bhuktiraihikaṃ phalam | taduktaṃ piṅgalāmate---- ādau dvidhā tridhā madhye punaścānte dvidhā bhavet | indrabījamasau mantro ruddha ityabhidhīyate || iti | anyatra ca---- dvidhā pūrvaṃ tridhā madhye dvidhānte ca punaḥ priye | vajrayuktastu yo mantraḥ sa niruddhaḥ prakīttītaḥ || iti | vajjraṃ lakāraḥ| ubhayatra tridheti śeṣaḥ | cakāreṇobhayatra samuccayo'pi daśītaḥ| etena kecana bhūbījaśabdena glomiti vadanti tadapi parāstam | granthāntare tvanyaḥ prakāraḥ---- " ruddho niḥsandhikaḥ smṛtaḥ " iti | svarasandhirvyañjanasandhirvyākaraṇokto yatra nāsti sa niḥsandhikaḥ | tantrāntare---- " ruddhāḥ parivārasamanvitāḥ " iti || 72 || māyātritattvaśrībījarāvahīnastu yo manuḥ | śaktihīnaḥ sa kathito yasya madhye na vidyate || 73 || kāmabījaṃ mukhe māyā śirasyaṅkuśameva vā | asau parāṅmukhaḥ prokto hakāro bindusaṃyutaḥ || 74 || ādyantamadhyeṣvindurvā na bhaved badhiraḥ smṛtaḥ || 75 || māyeti | māyā bhuvaneśīvījam | tritattvaṃ hūkāraḥ praṇavo vā | rāvaḥ phreṃkāraḥ| eṣāṃ na samuccayaḥ | yaduktam---- māyābījaṃ yatra nāsti tritattvaṃ rāvameva vā | śrīgṛhaṃ vāpi mantro'sau śaktihīnaḥ prakīttītaḥ || iti | piṅgalāmate'pi---- māyābījaṃ tritattvaṃ vā śrīgṛhaṃ yatra nāsti cet | śaktihīna iti khyātaḥ sāmarthyaṃ hanti mantriṇaḥ || iti | atha mantrāṃśakabījavivaraṇamityupakramya tritattvaṃ hū śrīgrahaṃ śrīmiti tatraiva vyākhyātam | yasyeti | mukhe ādau | śirasi ante | aṅkuśaṃ kroṃkāraḥ | vāśabdaḥ samuccaye| kvacideva ceti pāṭhaḥ | taduktaṃ piṅgalāmate---- kāmabījaṃ na yanmadhye māyādāvantimo'ṅkuśaḥ | parāṅmukha iti proktaḥ | iti| mantramuktāvalyāmapi---- yasya kāmakalābījaṃ madhyasthāne na vidyate | ādau māyāṅkuśaścānte vijñeyo'sau parāṅmukhaḥ || iti | hakāra iti | induḥ saḥ | bindusaṃyuta ityatrāpi sambadhyate | ādyantamadhyeṣviti na samuccayaḥ | taduktam---- śūnyaṃ bindusamāyuktaṃ ādyante vātha madhyataḥ | na bhavejjīvabījaṃ vā yasyāsau badhiraḥ smṛtaḥ || iti | etena kecidinduśabdena ṭhakārākhyamācakṣate | tadapi parāstam || 73-75 || pañcavarṇe manuryaḥ syād rephārkenduvivajītaḥ | netrahīnaḥ sa vijñeyo duḥkhaśokāmayapradaḥ || 76 || pañceti | arke hakāraḥ | vaiṣṇavavṛhattattvanyāse'rkamaṇḍalatattvasya hakārāditvena nyastatvāt | hakārasya puṃrūpatvād vā arkatvam | induḥ sakāraḥ | pañcetyādi ubhayaṃ doṣabījam | duḥkhaśokamayaprada iti krameṇa phalam | yato'gnisūryacandrāṇāṃ netratrayātma- katvāt ekadvihānataḥ kāṇatāpi jñeyā | taduktaṃ piṅgalāmate---- pañcākṣarastu yo mantro vahnicandrārkavajītaḥ | netrahīna iti jñeyo duḥkhaśokāmayāvahaḥ || iti | atha mantrāṃśakavījavivaraṇamityupakramya candraḥ saḥ arke haḥ iti tatraiva vyākhyātam || 76 || ādimadhyāvasāneṣu haṃsaprāsādavāgmavāḥ | hakārobindumān jīvo rāvaṃ vāpi catuṣkalam | māyā namāmi ca padaṃ nāsti yasmin sa kīlitaḥ || 77 || ādīti | eṣāṃ samuccayaḥ haṃsaādīnāṃ na samuccayaḥ | rāvaṃ vā ityuktatvāt | granthāntarepi---- " haṃsaṃ māyātmakaṃ vāpi " iti | haṃsaḥ kharūpam | prāsādabījaṃ hauṃ | vāgbhavam e | hakārobindumān | jīvaḥ saḥ | rāvaḥ phreṃ | catuṣkalo hū | māyā śaktibījam namāmīti padañca yatra nāsti sa kīlita iti | atra hakārobindumānityekaṃ padam | jīva ityekam | tatra jīvaḥ kīdṛśaḥ hakāraśca akāraśca ukāraśca binduśca tadvān| tena shoṃ iti siddham | atra akāra ukāra bindurityanena oṃkāraḥ | yathā " aumāḥ syuḥ " ityatra | tathā ca piṅgalāmate---- navamasvarasaṃyukto jīvārūḍhaḥ sabindukaḥ | yasyātmā dṛśyate naiva kiṃvā rāvaścatuṣkalaḥ || prāsādo vāgbhavo haṃso māyā vā yatra dṛśyate | ādimadhyāntadeśeṣu kīlitaṃ taṃ pracakṣate || iti | atha mantrāṃśakabījavivaraṇamityupakramya tatraiva vyākhyātam----navamasvara okāraḥ | ātmā haḥ | rāvaḥ phreṃ | catuṣkalaḥ hū | tantrāntare tu---- " haṃsamāyātmakaṃ vāpi " iti paṭhitvā hrīmiti vyākhyātam | anye haṃso māyeti piṅgalāvākye'pyaya- mevārtha ityāhuḥ | anyatra tu---- " antaranyena bījena vyāptaḥ kīlita ucyate | " iti | granthāntare---- " kīlito bījavajītaḥ " iti || 77 || ekaṃ madhye dvayaṃ mūddhna yasminnastrapurandarau | vidyete sa tu mantraḥ syāt stambhitaḥ siddhirodhakaḥ || 78 || ekamiti | mūddhnī ante | astraṃ phaṭkāraḥ | purandaro laḥ | madhye ekaḥ phaṭkāro lakāro vā | ante phaṭkāradvayaṃ lakāradvayaṃ vā | kecana madhye phaṭkāraḥ ante ladvayamiti vyācakṣate | tadasat | granthāntaravirodhāt | tathā ca piṅgalāmate---- sakṛnmadhye dvidhā prānte śakrabījaṃ bhaved yadi | stambhitaṃ taṃ vadantītthaṃ mantraṃ mantravido budhāḥ || iti | granthāntare ca---- dvidhā tridhā'ṣṭadhā ṣoḍhā mantrānte yatra dṛśyate | mahāstraṃ stambhito mantraḥ saḥ śrīśena prakīttītaḥ || iti granthadvayavirodhāt | " na vidyete sa mantraḥ " iti prāmādikaḥ pāṭhaḥ | " vidyete sa tu mantraḥ syāt " iti tu sāmpradāyikaḥ pāṭhaḥ | anyatra tu---- stambhitosau kriyāyāṃ yo niyukto nāpi yuñjati | iti || 78 || vahnivāyusamāyukto yasya mantrasya mūrddhani | saptadhā dṛśyate taṃ tu dagdhaṃ manyeta mantravit || 79 || vahniriti | vahnī rephaḥ vāyuryakāraḥ tena samavetaḥ adha ūrddhaṃ vā | mūrddhani ādau| taduktaṃ piṅgalāmate---- ādisthaiḥ saptabhirbījairmārutaiḥ pāvakākṣaram | dīpitaṃ yatra taṃ mantramāryā dagdhaṃ pracakṣate || iti | granthāntare prakārāntareṇoktaḥ---- " ṣaṭkarṇākaṇīto dagdhaḥ " iti | anyatra tu---- " agnibījādhikā dagdhāḥ " iti || 79 || astraṃ dvābhyāṃ tribhiḥ ṣaḍbhiraṣṭābhirdṛśyate'kṣaraiḥ | trastaḥ so'bhihito yasya mukhe na praṇavaḥ sthitaḥ | śivo vā śaktirathavā bhītākhyaḥ sa prakītītaḥ || 80 || astramiti | dvābhyāmakṣarābhyāṃ tribhiḥ ṣaḍbhīraṣṭabhirakṣarairvā yasya astra phaṭkāro dṛśyate | piṅgalāmate bhītanāmnāyamuktaḥ | ādimadhyāntadeśeṣu yadi mantro'strasaṃyutaḥ | bhīta ityucyate tantre | iti | anye tu " trastaḥ so'bhihito mantraḥ " iti pāṭhamapaṭhan | tantrāntare---- " trāsitāḥ siddhi- bhīṣitāḥ " iti | yasyeti | mukhe ādau | śivaḥ haḥ śaktiḥ sa iti sāmpradāyikāḥ | kecana śivaśabdena binduṃ śaktiśabdena visargamāhuḥ | tadayuktam | mantrādau kevalabindoḥ kevalavisargasya vā asattvāt | akṣarāntarayukto grāhya iti cet | tadvaraṃ sāmpradāyikārthānusaraṇameva | granthakṛdante vakṣyati---- haṃsau tau puṃprakṛtyākhyau haṃ pumān prakṛtistu saḥ | iti | ayameva doṣo nāmāntareṇoktaḥ piṅgalāmate---- śivaḥ śaktistathauṃkāro yasyādau nāsti taṃ manum | vadanti mātṛkāhīnaṃ hīnasiddhipradāyakam || iti | atha mantrāṃśakabījavivaraṇamityupakramya tatraiva vyākhyātaṃ śivo haṃ śaktiḥ sa iti || 80 || ādimadhyāvasāneṣu bhavenmārṇacatuṣṭayam | yasya mantraḥ sa malino mantravit taṃ vivarjayet || 81 || ādīti | eṣāṃ samuccayaḥ | mārṇacatuṣṭayamityapi samuccayaḥ | tena sthānatraye militvā mārṇacatuṣṭayamapekṣitam | taduktaṃ piṅgalāmate---- ādimadhyāntadeśeṣu caturdhā yatra dṛśyate | makāro malinaṃ vidyāt taṃ mantraṃ mantravit tyajet || iti | anyatra tu---- ādau madhye'tha hṛdaye tridhā vai yasya dṛśyate | mantro makāra īśena malinaḥ sa samīritaḥ || iti | matāntaratvādbhedaḥ | hṛdayaśabdo'ntavācī | anyatra tu " malaistribhiḥ sahajāgantukamāyākhyairmalināḥ " iti || 81 || yasya madhye dakāro'tha krodho vā mūrddhani dvidhā | astraṃ tiṣṭhati mantraḥ sa tiraskṛta udāhṛtaḥ || 82 || yasyeti | krodho hū bījaṃ madhye dakārakrodhayovīkalpaḥ | mūrddhani ante | dvidhā astramiti sambandhaḥ | madhyāntayoḥ samuccayaḥ | taduktaṃ piṅgalāmate---- dakāraḥ krodhabījaṃ vā yasya madhye vyavasthitam | phaḍ dvayañca sthitaṃ prānte yasyāṇoḥ sa tiraskṛtaḥ || iti | anyatrāpi---- yasya madhye dakārastu krodhabījaṃ hradi sthitam | dvidhā cānte ca phaṭkāraḥ syād yasya sa tiraskṛtaḥ || iti | tantrāntare " parābhūtāstiraskṛtāḥ " iti || 82 || bhyodvayaṃ hnadaye śīrṣe vaṣaḍasrañca ca madhyataḥ | yasyāsau bhedito mantrastyājyaḥ siddhiṣu sūribhiḥ || 83 || bhyodvayaṃ pramukhe śīrṣe vaṣaḍasrañca madhyata iti | śīrṣe ante vaṣaṭ | astraṃ hraḥ madhyataḥ | yanmantramuktāvalyām---- astravarṇadvayaṃ madhye vaṣaḍante tathaiva ca | yasya mantrasya bhinno'sau vijñeyaḥ siddhivajītaḥ || iti | piṅgalāmate'pi---- astravarṇadvayaṃ madhye vaṣaḍante tathāditaḥ | aumāḥ syurasau mantro bheditaḥ parikīttītaḥ || iti | atha mantrāṃśakabījavivaraṇamityupakramya tatraiva vyākhyātam | astraṃ hraḥ | aumāḥ oṃkāraḥ | kecana " bhyodvayaṃ hṛdaye śīrṣe vaṣaḍābū ca madhyataḥ " iti paṭhanti | anye ca " vaṣaṭ vauṣaṭ ca madhyataḥ " iti paṭhanti | anyatra---- " bhinnatāṃ nītā bheditāḥ " iti || 83 || trivarṇe haṃsahīno yaḥ suṣuptaḥ sa udāhṛtaḥ || 84 || trivarṇa iti | trivarṇatvaṃ haṃsahīnatvamekasyaiva | taduktaṃ piṅgalāmate---- varṇatrayaṃ bhaved yatra haṃsahīnaṃ sa śambhunā | suṣupta iti siddhānte prokto'bhīṣṭaphalāpahaḥ || iti | mantramuktāvalyāmapi----varṇatrayātmako mantro yastu haṃsavivajītaḥ | prasuptaḥ sa tu vijñeyaḥ sarvasiddhiphalāpahaḥ || iti | " ajñātadīpakaḥ suptaḥ " ityeke | anyatra tu---- " māyayā hatasāmarthyāḥ suptāḥ " iti | anyatra tu---- " suptaḥ syādāsanaṃ vinā " iti || 84 || mantro vā'pyathavā vidyā saptādhikadaśākṣaraḥ | phaṭkārapañcakādirye madonmatta udīritaḥ || 85 || tadvadastraṃ sthitaṃ madhye yasya mantraḥ sa mūcchītaḥ | virāmasthānagaṃ yasya hṛtavīryaḥ sa kathyate || 86 || mantra iti | saptādhikāni aṣṭau daśa ca akṣarāṇi yatra saḥ | evamaṣṭādaśākṣaraḥ| phaṭkārāṇāṃ pañcakamādau yasminniti vahubrīhiḥ | taduktam---- vidyā vā yadi vā mantro yadyaṣṭādaśavarṇakaḥ | pañcaphaṭkārapūrvaḥ syānmadonmattaḥ sa ucyate || iti | piṅgalāmate'pi---- vidyā vā mantrarājo vā yaḥ syāt saptadaśādhikaḥ | phaṭkārāḥ pañca pūrvañcedunmattaḥ sa prakīttītaḥ || iti | atrāpi viśeṣaṇadvayaviśiṣṭatve doṣaḥ | tadvaditi pañcavāram | granthāntare prakārāntaram---- " samūcchītāḥ punavīcaitanyāḥ " iti | virāmeti | yasyāstramiti sambadhyate | yasyānte astramityarthaḥ | " virāmago'strī yo mantraḥ " iti pāṭhaḥ kvacit | taduktaṃ piṅgalāmate---- astramantro bhaved yasya madhye prānte ca śambhunā | hṛtavīrya iti khyātaḥ sa mantro naiva siddhidaḥ || iti | anyatrāpi----virāmasthānagaṃ yasya hṛtavīryaḥ sa ucyate | iti | kecana pañcadhā ityapyanuvarttayanti | tadetadviruddham | anye tu " sāmarthyavajīto hīnavīryaḥ " ityāhuḥ | anyatra tu " nirbīryaścādhikākṣaraḥ " iti || 85-86 || ādau madhye tathā mūrddhna caturasrayuto manuḥ | jñātavyo hīna ityeṣa yaḥ syādaṣṭādaśākṣaraḥ || 87 || ekonaviṃśatyarṇe vā yo mantrastārasaṃyutaḥ | hṛllekhāṅkuśabījāḍhyastaṃ pradhvastaṃ pracakṣate || 88 || ādāviti samuccayaḥ | caturdhāstramityapi | sthānatraye militvā astracatuṣṭayam| tantrāntare tu bhītanāmnā ayamuktaḥ | ādāvante tathā madhye caturdhā'streṇa saṃyutam | aṣṭādaśākṣaraṃ mantraṃ bhītaṃ taṃ bhairavo'bravīt || iti | aṣṭādaśākṣaratve viśeṣaḥ | atrāpi " yaḥ syādaṣṭādaśākṣaraḥ " iti caraṇaḥ kākākṣigolakanyāyenobhayatra sambadhyate iti vā | kvacit " jñātavyo bhīta ityeṣaḥ " iti pāṭhaḥ | granthāntare tu prakārāntaram | " atha vajitāḥ susiddha siddha sādhyākhyairaṃśai- rhīnāḥ " iti | anyatra tu " hīno duṣṭādavāpto yaḥ " iti | yaḥ syāditi | tāraḥ praṇavaḥ | kecana tāraṃ preṃ iti vadanti | tadayuktam | granthāntaravirodhāt | yanmantramuktāvalyām---- ekonaviṃśatyarṇe yo yo mantraḥ praṇavānvitaḥ | mahāmāyāṅkuśairyuktastaṃ pradhvastaṃ pracakṣate || iti | piṅgalāmate'pi---- yadi so'ṣṭādaśākṣaraḥ | viṃśatyekonavarṇe vā māyauṅkārāṅkuśānvitaḥ | pradhvasta ityasau mantraḥ śambhudevena kīttītaḥ || iti kecanaitat parihārāya " yo mantraḥ praṇavānvitaḥ " iti pāṭhaṃ paṭhanti | hṛllekhā māyā | taduktaṃ bhuvaneśīpārijāte---- māyābījamidaṃ proktaṃ bhuvanatrayamakṣaram | hṛllekheyañca yogeśī bhuvaneśī ca yoginī || iti || 87-88 || saptavarṇe manurbālaḥ kumāro'ṣṭākṣarastu yaḥ | ṣoḍaśārṇe yuvā prauḍhaścatvāriṃśallipirmanuḥ || 89 || saptavarṇa iti | catvāriṃśallipiścatvāriṃśadakṣaraḥ | taduktam---- saptākṣaro bhaved bālaḥ kumāraścāṣṭavarṇakaḥ | catvāriṃśākṣaraḥ prauḍhastaruṇaḥ ṣoḍaśākṣaraḥ || iti | anyatra---- " bālo laghvakṣarātmakaḥ " iti | granthāntare tu---- " adṛḍhā bālakāḥ kārye " iti | anyatra----gurorapyavidhānena prāpto yovanagavītaḥ | iti | granthāntare tu---- " taruṇā atidapītāḥ " iti | anyatra tu---- " prauḍhāḥ prabhotkaṭāḥ " iti || 89 || triṃśadarṇaścatuḥ ṣaṣṭivarṇe mantraḥ śatākṣaraḥ | catuḥ śatākṣaraścāpi vṛddha ityabhidhīyate || 90 || triṃśaditi | catuḥśatākṣaraḥ caturadhikaśatākṣaraḥ madhyapadalopī | kecit catuḥśatākṣara iti catvāri śatāni akṣarāṇi yasya iti vyācakṣate | tanna | granthāntara- virodhāt | triṃśadarṇaṃ śatārṇaṃ vā catuḥṣaṣṭyakṣarantathā | caturūrddhaśataṃ vāpi vṛddha ityabhidhīyate || iti | piṅgalāmate'pi---- triṃśad yatra śatārddhaṃ vā catuḥṣaṣṭiśataṃ catuḥ | śatāni santi varṇānāṃ sa mantro vṛddhasaṃjñakaḥ || iti | asāvevāgre vakṣyati ativṛddhalakṣaṇe---- catuḥśatānyathārabhya yāvadvarṇasahasrakam | iti | ta na ca virodhaḥ syāt | granthāntare ca---- " kṣudrakarmaiva kurvanti vṛddhāste | " iti || 90 || navākṣaro dhruvayuto manurnistriṃśa īritaḥ | yasyāvasāne hṛdayaṃ śiromantraśca madhyataḥ || 91 || śikhā varma ca na syātāṃ vauṣaṭ phaṭkāra eva ca | śivaśaktyarṇahīno vā sa nirbīja iti smṛtaḥ || 92 || naveti | dhruva oṃkāraḥ | navākṣaratvaṃ dhruvayuktatvamekasyaiva | nistriṃśo dhātuka ityarthaḥ | piṅgalāmate----navākṣarastu nistriṃśo dhruvayukto'pamṛtyudaḥ | iti | yasyeti | hṛdayamantraḥ namaḥ | śiromantraḥ svāhā | śikhā vaṣaṭ | varma hu | śivo haṃ | śaktyarṇaḥ sa iti | vikalpadvayamadhya eva | atra " saṃsyātām " iti prāmādikaḥ pāṭhaḥ | " na syātām " iti sāmpradāyikaḥ | taduktam---- hṛcchiro'nte śikhā varma madhye netrāstrake'thavā | śivaśaktyātmakau varṇau na stau yastha sa mantrarāṭ | nirbīja iti samproktaḥ sarvakarmasu gahītaḥ || iti | tantrāntare tu----nirbījastu samākhyāta ādāvoṅkāravajītaḥ | iti || 91-92 || eṣu sthāneṣu phaṭkāraḥ ṣoḍhā yasmin pradṛśyate | sa mantraḥ siddhihīnaḥ syānmandaḥ paṅktayakṣaro manuḥ || 93 || eṣviti nirbījalakṣaṇe tantrāntaroktādigrahaṇasūcanārtham | tadāha eṣviti | ādimadhyāvasāneṣu eṣāṃ samuccayaḥ | ṣoḍhetyatrāpi sthānatraye militvā ṣaṭ | manda iti | paṅktyakṣaro daśākṣaraḥ | taduktam---- " daśākṣaro bhavenmandaḥ " iti | tantrāntare---- " prabhāhīnā mandāḥ " iti || 93 || kūṭa ekākṣaro mantraḥ sa evokto niraṃśakaḥ | dvivarṇaḥ satvahīnaḥ syāccaturvarṇastu kekaraḥ || 94 || kūṭa iti | taduktam---- " kūṭa ekākṣaro'thavā niraṃśaḥ sa bhavenmantraḥ " iti | dvivarṇa iti | taduktam | " dvyakṣaraḥ sattvavajītaḥ " iti | anyatra tu---- " sattvavajītāstamasotkaṭāḥ " iti | caturvarṇa iti caturbījaḥ | piṅgalāmate viśeṣaḥ---- dhruvahīnaścaturbījaiḥ ṣaḍbhirvā kekaro mataḥ | iti || 94 || ṣaḍakṣaro bījahīnastvarddhasaptākṣaro manuḥ | sārddhadvādaśavarṇe vā dhūmitaḥ sa tu ninditaḥ || 95 || sārddhabījatrayastadvadekaviṃśativarṇakaḥ | aviṃśatyarṇastriṃśadarṇe yaḥ syādāliṅgitastu saḥ || 96 || dvātriṃśadakṣaro mantro mohitaḥ parikīttītaḥ | catuvīṃśativarṇe yaḥ saptaviṃśativarṇakaḥ || 97 || kṣudhārttaḥ sa tu vijñeyaścatuvīṃśativarṇakaḥ | ekādaśākṣaro vāpi pañcaviṃśativarṇakaḥ || 98 || trayoviṃśativarṇe vā mantro dṛpta udāhṛtaḥ || 99 || ṣaḍakṣara iti | anyatra---- " bījavajītā oṃkārarahitāḥ " iti | sārddheti | atrārddhasaptākṣaratvam arddhadvādaśavarṇatvañca ante vyañjanasattvād jñeyam | sārddhabījatrayastadvaditi | bījaṃ varṇaḥ | tadvaddhūmita ityarthaḥ | taduktam---- arddhasaptākṣaro mantraḥ sārddhadvādaśavarṇakaḥ | dhūmitaḥ sa samākhyātaḥ sārddhavarṇatrayo'thavā || iti | triṃśadvarṇasya vṛddhatvamāliṅgitatvañca tathaiva | dṛpta iti | uddeśāvasare atidṛptasyoddiṣṭatvāt lakṣaṇāvasare dṛptalakṣaṇaṃ kathaṃ kriyate iti na mantavyam | satyapyupasarge'pyarthabhedāt | taduktam---- dhātvarthaṃ vādhate kaścit kaścittamanuvarttate | tameva viśinaṣṭyanyo'narthako'nyaḥ prayujyate || iti | mantramuktāvalyāṃ tathoktam---- catuvīṃśākṣaraṃ vātha mantramekādaśākṣaram | śatārddhārddhaṃ trayoviṃśa matidṛptantu taṃ viduḥ || iti || 95-99 || ṣaḍviṃśatyakṣaro mantraḥ ṣaṭtriṃśadvarṇakastathā | triṃśadekonavarṇe vā'pyaṅgahīno'bhidhīyate || 100 || aṣṭāviṃśatyakṣaro vā ekatriṃśadathāpi vā | atikruddhaḥ sa kathito ninditaḥ sarvakarmasu || 101 || triṃśadakṣarako mantrastrayastriṃśadathāpi vā | atikrūraḥ sa kathito ninditaḥ sarvakarmasu || 102 || ṣaḍviṃśatīti | triṃśataḥ eka ūno yeṣu paścād vahubrīhiḥ | aṅgahīno mantramuktāvalyām---- " aṣṭatriṃśadakṣaraḥ " iti caturthe'pyuktaḥ || 100-102 || catvāriṃśatamārabhya triṣaṣṭiryāvadāpatet | tāvatsaṃkhyā nigaditā mantrāḥ savrīḍasaṃjñakāḥ || 103 || catvāriṃśatamiti | catvāriṃśadakṣaramārabhya ekaikākṣaravṛddhyā catuvīṃśatiprakāraḥ sabrīḍaḥ | mantramuktāvalyām---- " catuḥṣaṣṭyakṣaraṃ yāvat " iti || 103 || pañcaṣaṣṭyakṣarā ye syurmantrāste śāntamānasāḥ | ekonaśataparyantaṃ pañcaṣaṣṭyakṣarāditaḥ || 104 || ye mantrāste nigaditāḥ sthānabhraṣṭāhvayā budhaiḥ| trayodaśākṣarā ye syurmantrāḥ pañcadaśākṣarāḥ || 105 || ekoneti | pañcaṣaṣṭyakṣara ādiryasyetyetadguṇasaṃvijñāno vahubrīhiḥ | itaḥ pañcaṣaṣṭyakṣarāditi vā chedaḥ | tasya pūrvaṃ śāntamānasatoktā | mantramuktāvalyāmapi---- pañcaṣaṣṭyuttarā ye ca yāvadekonakaṃ śatam | iti | tena sthānabhraṣṭa ekaikākṣaravṛddhyā catustriṃśat prakāraḥ || 104-105 || vikalāste'bhidhīyante śataṃ sārddhaṃ śataṃ tu vā | śatadvayaṃ dvinavatirekahīnāthavāpi sā || 106 || śatatrayaṃ vā yatsaṃkhyā niḥsnehāste samīritāḥ | catuḥśatānyathārabhya yāvadvarṇasahasrakam || 107 || ativṛddhaḥ prayogeṣu parityājyaḥ sadā budhaiḥ | sahasrārṇādhikā mantrā daṇḍakā pīḍitāhvayāḥ ||108|| dvisahasrākṣarā mantrā khaṇḍaśaḥ śatadhā kṛtāḥ | jñātavyāḥ stotrarūpāste mantrā ete yathā sthitāḥ || 109 || śatamiti | śatadvayaṃ dvinavatirityekaḥ sārddhaśatadvayaṃ dvinavatirekahīnā tenaikādhikā navatiḥ śatatrayañca | evaṃ pañca pañca prakārāḥ | piṅgalāmate tu---- ekadvitriṃśatairvarṇairyuktā niḥsnehavṛttayaḥ | iti triprakāra eva | mantramuktāvalyāṃ ṣaṣṭho'pyuktaḥ " triśataṃ tvekavajītam " iti | kecana śatadvayamityekaḥ prakāraḥ | dvinavati rityanyaḥ | sā ekahīnā ekādhika navati rityaparaḥ prakāra ityūcuḥ | tanna | ṣaṭṣaṣṭiprabhṛtīnāṃ ekonaśata paryantaṃ sthānabhraṣṭāhvayatva- syoktatvāt | triṃśadvarṇavat ekasyaiva doṣadvayaduṣṭatvaṃ bhaviṣyatīti cet tanna | tatra śatādārabhyādhikasyaiva śatatraya paryantamuktatvāt | yatsaṃkhyeti sarvatra sambadhyate | yeṣāṃ mantrāṇāṃ saṃkhyā śatādhikāste niḥsnehā iti sambandhaḥ | yogeṣu prayogeṣu ye daṇḍakāste stotrarūpāste pīḍitāhvayā jñātavyā iti sambandhaḥ || 106-109 || tathā vidyāśca boddhavyā mantribhiḥ kāmyakarmasu | doṣānimānavijñāya yo mantraṃ bhajate jaḍaḥ | siddhirna jāyate tasya kalpakoṭiśatairapi || 110 || nanu mantrāṇāmevaite doṣā uktā vidyāstu nirdeṣā iti āśaṅkya āha mantrā ete iti | yathā mantrā ete sthitāḥ sadoṣāḥ tathā mantribhivīdyā api boddhavyāḥ | taduktam----yathā mantrāstathā vidyā bhedabhinnāḥ parasparam | jñātavyā deśikendreṇa nānātantreṣu bhāṣitāḥ || iti | kāmyakarmasvityanena muktyarthaṃ mantrajape eta'ddoṣābhāvāddaśasaṃskārā api na karttavyāḥ | etaccopalakṣaṇaṃ | tena vakṣyamāṇalakṣaṇaṃ śodhanādikaṃ muktyarthaṃ na karttavyamiti || 110 || ityādi doṣaduṣṭāṃstān mantrānātmani yojayet | śodhayedūrddhapavano baddhayā yonimudrayā || 111 || ityādītyādiśabdāt mīlitavipakṣasthadāritamūkanagnabhujaṅgamaśūnyahatādayodoṣā jñeyāḥ | tallakṣaṇāni yathā---- " mīlitāḥ karmaṇyatijaḍā mantrā mantriṇā yojitā api " || iti | " vipakṣasthā ripoḥ pakṣamāśritāḥ " iti | " ādimadhyāvasāneṣu dhruvo yasya na vidyate | sa dārita iti khyātaḥ tantre'smin kṛttivāsasā || " iti | " nyāsaṃ vinā bhavenmūkaḥ " | " pallavena vinā mantro nagnaḥ saṃparikīttītaḥ | " iti | " ṛṣidaivatacchandobhiḥ parityakto bhujaṅgamaḥ | " iti | " yasya jāpaṃ śṛṇotyanyaḥ sa mantraḥ śūnya ucyate | " " śirohīno hataḥ proktaḥ " iti | śodhanaprakāramāha mantrānātmanīti | kāryaṃ kāraṇādananyadeveti yā bhāvanā sā ātmani yojanā | kvacinmantrān svātmani yojayediti pāṭhaḥ | prakārāntareṇa śodhanamāha śodhayediti | vakṣyamāṇalakṣaṇāṃ yonimudrāṃ vaddhā mūlādhārotpannān mantravarṇān brahmarandhraparyantaṃ gatāgatāni kurvato dhyātvā vāyudhāraṇaṃ kṛtvā sahasraṃ japediti śodhanaprakāramāhuḥ | taduktam---- " yoniṃ baddhā bījaṃ bindvādipathena conmanīṃ prāpya tatra sahasraṃ mantraṃ japet sa mantraḥ prabuddhaḥ syāt " iti | yonimudrālakṣaṇaṃ yathā---- pāṣṇībhāgāt susaṃpīḍya yonimārgaṃ tathā gudam | apānamūrddhamākarṣenmūlabandho nigadyate || gudameḍhrāntaraṃ yonistāmākuñcya prabandhayet | yuvā bhavati vṛddho'pi satataṃ mūlabandhanāt || iti | yonisthānamudraṇāt yonimudrātvamasyāḥ | tadāhuḥ---- seyaṃ mayoktā khalu yonimudrā bandhaśca devairapi durlabho'syāḥ | anena bandhena na sādhyate yannāstyeva tat sādhakapuṅgavasya || chinnā ruddhāḥ kīlitāḥ stambhitā ye suptā mattā mūcchītā hīnavīryāḥ | dagdhāstrastāḥ śatrupakṣe sthitā ye bālā vṛddhā gavītā yauvanena || ye nirbījā ye ca sattvena hīnā khaṇḍībhūtāścāṅgamantraivīhīnāḥ | ete mudrābandhanenaiva yonyā mantrāḥ sarve vīryavanto bhavanti || iti || 111 || mantrāṇāṃ daśasaṃskārāḥ kathyante siddhidāyinaḥ | jananaṃ jīvanaṃ paścāt tāḍanaṃ bodhanantathā || 112 || athābhiṣeko vimalīkaraṇāpyāyane punaḥ | tarpaṇaṃ dīpanaṃ guptirdaśaitā mantrasaṃskriyāḥ || 113 || evaṃ na ye yogino yonimudrānabhijñāḥ pavanadhāraṇāśaktāśca tān prati daśasaṃskāraiḥ śodhanamāha mantrāṇāmiti | piṅgalāmate'pi---- ityādidoṣasaṃyuktā vijñeyā mantriṇāṇavaḥ | tasmāt taddoṣanāśāya kramaḥ ko'pi nigadyate || jananaṃ jīvanaṃ bodhastāḍanaṃ nirmalīkṛtiḥ | āpyāyanābhiṣekau ca kriyāṅgaiḥ saptabhirdhruvam || śodhitāḥ sakalā mantrā bhavanti kila kāmadāḥ | iti | mantratantraprakāśe'pi----athāsmai pravadenmantraṃ saṃskṛtaṃ sumuhūrttake | saptaite mantrasaṃskārāḥ durlabhā bhuvi mānavaiḥ || jananaṃ jīvanañcaityādinā | atra tarpaṇadīpanagopanalakṣaṇāstrayaḥ saṃskārāḥ sāmānyataḥ prasiddhā iti tān vihāya saptetyuktiriti jñeyam || 112-113 || mantrāṇāṃ mātṛkāmadhyāduddhāro jananaṃ smṛtam || 114 || mantrāṇāmiti | mātṛkāmadhyādityanenaitaduktaṃ bhavati | śubhe pīṭhādau kuṅkumarocanādinā mātṛkābjaṃ vilikhya deyamantrasyaikaikamakṣaraṃ mātṛkābjata uddharaṇīyamiti | taduktam----varṇābjañca saṃlikhya samuddharenmantrajanmaitat | iti || 114 || praṇavāntaritān kṛtvā mantravarṇān japet sudhīḥ | etajjīvanamityāhurmantratantraviśāradāḥ || 115 || praṇaveti | tatra praṇavāntaritatvamevam oṃrāṃ oṃrā oṃmā oṃya oṃna oṃmaḥ | sudhīrityanena śatāvṛttyetyuktam | taduktam---- praṇavasahitāṃstu mantrajavarṇān prajapecchatāvṛttyā | etajjīvanamuktam | iti | mantratantraviśāradāḥ ityanenānye'sya bījanamiti nāma āhurityuktaṃ bhavati | yat piṅgalāmate----praṇavo bījamityuktaṃ bījānte taṃ niyojayet | akṣarāntaritaṃ kṛtvā mantro'sau bījito mataḥ || iti || 115 || mantravarṇān samālikhya tāḍayeccandanāmbhasā | pratyekaṃ vāyunā mantrī tāḍanaṃ tadudāhṛtam || 116 || mantreti | mantrītyanena bhūrjje kuṅkumagorocanādinā mantravarṇān vilikhedityuktam| vāyunā yamiti bījena | pratyekaṃ śatavāraṃ tāḍayet | taduktam---- bhūrjje mantrākṣarāṇi saṃlikhya śatamapyekaikaṃ candanāmbunā | vāyubījena tāḍayet etattāḍana muktam || iti || 116 || vilikhya mantraṃ taṃ mantrī prasūnaiḥ karavīrajaiḥ | tanmantrākṣarasaṃkhyātairhanyādyāntena bodhanam || 117 || vilikhyeti | mantrītyanena bhūrjje kuṅkumarocanādinā lekhanamityuktam | karavīrajairiti raktakaravīrajapuṣpaiḥ | yāntena ramiti bījena | taduktam---- etasmin vilikhita mantravarṇasaṃkhyākaraktakaravīraiḥ | etadvodhanamuktaṃ yaddhanyādvahnibījena || iti || 117 || svatantroktavidhānena mantrī mantrārṇasaṃkhyayā | aśvatthapallavairmantramabhiṣiñced viśuddhaye || 118 || svatantreti | svatantroktavidhānena | śaivamantre śivatantrānusārāt śaktimantre śaktitantrānusārāt viṣṇumantre vaiṣṇavatantrānusārāt iti jñeyam | pūrvavad bhūrjje mantravarṇān vilikhyā'bhiṣiñcediti | mantrītyanena amuṣya mantrasyāmukamakṣarama- bhiṣiñcāmi namaḥ iti prayoga uktaḥ | taduktam---- nijatantreritamārgādabhiṣiñcet pippalapravālena | bhūrjje vilikhitamantraṃ śatamaṣṭau cābhiṣeko'yam || iti | piṅgalāmate viśeṣaḥ---- mālatīkalikābhistu nyasyāṇuṃ (rṇaṃ) kaṇīkopari | aśvatthapallavaiḥ śuddhaistanmantrākṣarasamitaiḥ | abhiṣekaṃ prakurvīta svatantre vihitaṃ yathā || iti | mālatīkalikābhirmantrākṣarāṇi vilikhyābhiṣekaṃ kuryāt || 118 || sañcintya manasā mantraṃ jyotirmantreṇa nirdahet | mantre malatrayaṃ mantrī vimalīkaraṇantvidam || 119 || sañcintyeti | jyotirmantreṇa vakṣyamāṇena | mantrītyanena mūlādhārāt kuṇḍalinī- mutthāpya taddvārā (tadvahninā) doṣadāha ityuktam | malatrayaṃ sahajamāgantukaṃ māyīyamiti| piṅgalāmate'pyuktam---- sahajāgantumāyākhyaṃ jyotirūpeṇa nirdahet | mantre malatrayaṃ mantrī tato'sau nirmalo bhavet || iti || 119 || tāraṃ vyomāgnimanuyug daṇḍī jyotirmanurmataḥ | kuśodakena japtena pratyarṇaṃ prokṣaṇaṃ manoḥ || 120 || tena mantreṇa vidhivadetadāpyāyanaṃ matam | mantreṇa vāriṇā mantre tarpaṇaṃ tarpaṇaṃ smṛtam || 121 || jyotirmantramāha tāramiti | tāraḥ praṇavaḥ | vyoma hakāraḥ | agnī rephaḥ | manuḥ au| etadyug daṇḍī anusvārayukta iti mantraviśeṣaṇam | " daṇḍi " iti pāṭhe vyomaviśeṣaṇam | taduktaṃ nighaṇṭumātṛkāyām---- amakrūreśako daṇḍī bindukaḥ kāmaguhyakaḥ | kañcuḥ prācīnayoniśca saukhyaduḥkhaprabandhakaḥ || iti | evamagre'pi daṇḍaśabdavācyatvaṃ bindorjñeyam | kuśeti | japtenāṣṭottaraśatamiti | lekhanaṃ pūrvavadeva | tenetyubhayatra sambadhyate | taduktaṃ piṅgalāmate---- aṣṭottaraśatālabdhaṃ viśuddhaṃ kuśavāriṇā | āpyāyito bhavenmantraḥ pratyarṇaṃ prokṣito yadi || iti | vidhivaditi pratyarṇaṃ saptadhā | kecana tena mantreṇeti jyotirmantreṇa iti vyācakṣate | tadasat | granthāntaravirodhāt | taduktam---- āpyāyanaṃ svajaptaiḥ pratyarṇaṃ kuśapayobhiḥ syāt | iti | tena mūlamantreṇetyarthaḥ | tatra prakāraḥ | deyamantramuccārya amuṃ mantraṃ tarpayāmi namaḥ iti jalena tarpaṇaṃ kuryāditi | idameva mantratarpaṇamityarthaḥ | taduktam---- tarpayāmi padaṃ yojyaṃ mantrānte tviṣṭa (ṣveṣu) nāmasu | dvitīyānteṣu tu punaḥ | iti| anyatrāpi sarvatra tarpaṇe'yameva prakāro draṣṭavyaḥ | idamapyaṣṭottaraṃ śatam || 120-121 || tāramāyāramāyoge manordīpanamucyate | japyamānasya mantrasya gopanantvaprakāśanam || 122 || saṃskārā daśa saṃproktāḥ sarvat(ma)ntreṣu gopitāḥ | yān kṛtvā sampradāyena mantrī vāñchitamaśnute || 123 || tāreti | tāraḥ praṇavaḥ oṃ | māyā śaktiḥ | ramā śrī | mantrasyānte bhavennāmayogaḥ proccāṭane mataḥ | iti yogalakṣaṇasyoktatvādatra mantra eva nāmasthānīyaḥ | tena " imāni bījānyādau kṛtvā mantraṃ japet saptavāram " ityācāryāḥ | sampradāyeneti | sampradāyaḥ prati saṃskāraṃ mayokto'nusandheyaḥ || 122-123 || svatārārāśikoṣṭhānāmanukūlaṃ bhajenmanum | prāpalobhātpaṭuḥ prājyaṃ rudrasyādri ruruḥ karam || 124 || lokalopapaṭuḥ grāma khalau dyo bheṣu bheditāḥ | varṇāḥ kramāt svarāntyau tu revatyaṃśagatau sa(ta)dā ||125|| atha nirguṇopāsanāṅgabhūtasaguṇopāsanāyāṃ pravṛttasya avāntaravicāraṃ darśayati svatāreti | svaṃ nāma tasya tārā nakṣatram | evamagre'pi---- duṣṭarkṣarāśibhūtārivarṇapracuramantrakam | samyak parīkṣya taṃ yatnādvarjayenmatimānnaraḥ || ityukteḥ tatra tārāmaitrījñānāya akṣareṣu nakṣatrāṇi kathayati prāpeti | atra granthakārasya vārarucaḥ saṅketo'bhipretaḥ | sa yathā---- kaṭapayavargabhavairiha piṇḍāntyairakṣarairaṅkāḥ | nañi ca śūnyaṃ jñeyaṃ tathā svare kevale kathite || iti | atra kaṭau navavarṇau pādyaḥ pañcārṇaḥ yo'ṣṭārṇe hāntaḥ | piṇḍaṃ saṃyuktākṣaram | tatrāntyenāṅkaḥ | prā 2 pa 1 lo 3 bhā 4 tpa 1 ṭu 1 prā 2 jyaṃ 1 ru 2 dra 2 syā 1 ṭira 2 ru 2 ruḥ 2 ka 1 raṃ 2 lo 3 ka 1 lo 3 pa 1 pa 1 ṭu 1 prā 2 pa 1 kha 2 lau 3 dyo 1 | evamuktadvyādyakṣareṣu aśvinyādayo jñeyāḥ | bheṣu nakṣatreṣu kramād varṇā bheditāḥ vibhāgena daśītā ityarthaḥ | tadetyuttaratra sambadhyate | atra ghakāradyakārayornāgaralipau samānatvāt bhrāntikṛto ghakārapāṭhaḥ | tena dya iti ekāṅkaḥ saṃgṛhītaḥ | svarāntyau aṃ aḥ revatyaṃśagatau | ato revatyāṃ aṃ aḥ la ityakṣaratrayam | revatyaṃśagatāvitipadenaivokteraṅkeṣu na saṃgṛhītam | yathā vakṣyamāṇe rāśyakṣarakathane vālaṃ gauraṃ khuramiti | repheṇa kanyāyāmakṣaradvayamevoktam | anyeṣāṃ kanyāyāṃ śādaya iti padenaivokteḥ | tadvadatrāpītyavadheyama | uttarabhādrapadanakṣatre lakāreṇāṅkatrayaṃ gṛhītam | tena ṣasahākṣarāṇi | tatra ṣakārasya kṣakārāṃśatvāt kṣakāro'pi tenaiva gṛhītaḥ | tenātrākṣaracatuṣkam | taduktamācāryaiḥ---- tataḥ kṣakāraḥ sañjāto nṛsiṃhastasya devatā | sa punaḥ ṣasahaiḥ sārddhaṃ paraproṣṭhapadaṃ gataḥ || iti | īśānaśive'pi---- priyalavakaṭaramyā śrī priyā rātriranyā khagakulakaṭakastrī pātravāletisaṃkhyān | iti | nārāyaṇīye tu----rājyetyādi ṣaḍviṃśatibheṣu varṇānuktvā amasāvantyabhe uktau | tatra kecittu lvāviti paṭhitvā vyākhyānti lakāreṇāṅkatrayaṃ vakāreṇāṅkacatuṣṭayamiti | tadasat | saṅketavirodhāt | saṅkete hi piṇḍāntyairakṣarairaṅkā ityuktam | etadabhiprāyeṇaiva dvivacanakalpanam | tadapi bhrameṇaiva | yataḥ saṅketākṣareṣu sādhutvārthaṃ prathamaikavacanameva yuktam | natu saṃyogaṃ kṛtvā dvivacanam | tathā kutrāpyadarśanāt | ataevāyaṃ pāṭho'- pekṣitārthadyotanikādibhiṣṭīkābhirūpekṣitaḥ | apare bavāviti paṭhitvā vadanti----pavargīyabakāreṇāṅkatrayam uttareṇāntasthīyavakāreṇāṅkacatuṣṭayamiti | tadapi prapañcasāre- śānādigranthaviruddham | tato'yameva pāṭho nārāyaṇīye'pi | parantu vyākhyātustatra bhramaḥ| prathamo'ntastho vakārastena catuḥsaṃkhyā dvitīyaḥ pavargī tena trisaṃkhyeti sarvaṃ samañjasam| devadeveśīkāreṇa tu prapañcasārādivirodhaparihārārthaṃ phullā iti paṭhitvā tatra prathama- lakāreṇāṅkatrayam uttaralakāreṇāṅkatrayaṃ gṛhītamiti vyākhyātam | tadapi saṅketaviruddham | saṅkete piṇḍenāṅkadvayasyāgṛhītatvāt | etena a ā aśvinī | i bharaṇī | ī u ū kṛttikā | ityādi jñeyam || 124-125 || janmasampadvipat kṣemaḥ pratyariḥ sādhako vadhaḥ | mitraṃ paramamitrañca janmādīni punaḥ punaḥ || 126 || svanāmādyakṣarādita iti vakṣyamāṇamatrāpi yojanīyam | tenāyamanvayaḥ tadā varṇabhede svanāmādyakṣarāditaḥ janmādīni punaḥ punaḥ prādakṣiṇyena mantrādyakṣarāvadhi gaṇayediti śeṣaḥ | tena yasminnakṣatre sādhakanāmādyakṣaraṃ tadārabhya mantrādyakṣaranakṣatraṃ yāvat prādakṣiṇyena gaṇanaṃ kṛtvā phalaṃ vicārayet ityarthaḥ | taduktam---- prādakṣiṇyena gaṇayet sādhakākhyākṣarāt sudhīḥ | iti | anyatrāpi---- ekādinavaparyantaṃ svākhyādyarṇaprapūrvakam | yāvanmantrākṣaraṃ dhiṣṇyaṃ phalaṃ tāvad vicārayet || iti | anyatrāpi---- evaṃ vibhaktavarṇeṣu nakṣatrāṇi prakalpya ca || ārabhya janmanakṣatraṃ mantratārāvasānakam | idaṃ tu rāśināmaprasiddhanāmnoraikye jñeyam | vibhajya navaśo rāma viśikhācalamantrakāḥ | varjyāḥ śiṣṭāḥ samiṣṭārthasiddhidāḥ syurjapādibhiḥ | iti | ādyatṛtīya pañcamasaptamān varjayitvā śeṣaṃ śubham | taduktam---- " tyaktvā tripañcādimasaptatārāḥ " iti | anyatrāpi----rasāṣṭanava bhadrāṇi yugayugmagatānyapi | itarāṇi na bhadrāṇi jñātavyaṃ tantrakovidaiḥ || iti | kecanādyamapi śubhamicchanti | taduktam---- vipad badhaḥ pratyariśca parityājyā maṇīṣibhiḥ | iti | idantvādyajanmaviṣayam | atra tārāmaitrīvicāre yonimaitrī gaṇamaitrī cāvaśyaṃ vicāraṇīyā| yatastayorapi nakṣatrātmakatvāt | svakulānyakulavicāro'pi | piṅgalāmate----tathaikagaṇanakṣatraṃ svakulaṃ hyakulaṃ param | ityukteḥ | tathā mantramuktāvalyāmapi svakulānyakulavibhāgakathane tathaikagaṇanakṣatramapi svakulamityuktam | tatra yonimaitrī yathā----aśvemāja phaṇidvayaṃ śvavṛṣabhuṅmeṣautavo mūṣika---- ścākhurgauḥ kramaśaḥ stato'pi mahiṣī vyāghraḥ punaḥ sairibhaḥ | vyāghraiṇau mṛgamaṇḍalau kapiratho vabhrudvayaṃ vānaraḥ siṃhāśvau mṛgarāṭ paśuśca karaṭī yonistu bhānāmiyam || iti | atrābhijidapi gṛhīta iti kṛtvā aṣṭāviṃśatiḥ | aśva 1 hastī 2 meṣaḥ 3 sarpaḥ 4| 5 śvā 6 mārjāraḥ 7 meṣaḥ 8 marjāra 9 mūṣikaḥ 10| 11 gauḥ 12 mahiṣī 13 vyāghraḥ 14 mahiṣī 15 vyāghraḥ 16 mṛgaḥ 17| 18 śvā 19 vānaraḥ 20 nakulaḥ 21| 22 vānaraḥ 23 siṃhaḥ 24 aśvaḥ 25 siṃhaḥ 26 gauḥ 27 hastī 28 | virodhastu---- govyāghraṃ gajasiṃhamaśvamahiṣaṃ śvaiṇañca vabhrūragaṃ vairaṃ vānarameṣakaṃ ca sumahat tadvadviḍālonduram | iti | janmanakṣatrayonyā vai māraṇāni yathātatham | kṛtāni na cireṇaiva siddhidāni maheśvari || iti | kāryāntaropayogitā'pyasyoktā'nyatra | gaṇamaitrī yathā | tatra manuṣyādigaṇa- nakṣatrāṇi ekaviṃśe vakṣyati | phalantu yathā----badhyaghātakatā matā | manuṣyarākṣasānāntu virodho devarakṣasām | prītirdevamanuṣyāṇāṃ svena svenāpi sāmyatā || iti || 126 || vālaṃ gauraṃ khuraṃ śoṇaṃ śamī śobheti rāśiṣu | krameṇa bheditā varṇāḥ kanyāyāṃ śādayaḥ smṛtāḥ || 127 || athākṣareṣu rāśivibhāgamāha vālamiti | vā 4 laṃ 3 gau 3 raṃ 2 khu 2 raṃ 2 śo 5 ṇaṃ 5 śa 5 mī 5 śo 5 bhā 4 iti rāśiṣu varṇā bheditāḥ vibhāgenoktāḥ | kanyāyāṃ svarāntyau varttete śādayaśca sthitāḥ | atrādiśabdena śaṣasahalā gṛhyante | kṣakārasya mīne praveśaḥ | yadāhurācāryāḥ----amaḥ śavargalebhyaśca sañjātā kanyakā matā | iti | tathā----catubhīryādibhiḥ sārddhaṃ syāt kṣakārastu mīnagaḥ | iti | anena a ā i ī meṣaḥ ityādi jñeyam || 127 || lagnaṃ dhanaṃ bhrātṛbandhuputraśatrukalatrakāḥ | maraṇaṃ dharmakarmāyavyayā dvādaśarāśayaḥ || 128 || dvādaśarāśaya iti phalaphalinoraikyopacārāt | atra prakāraḥ | sādhaka- nāmādyakṣaraṃ yatra rāśau taṃ rāśimārabhya mantrādyakṣaraṃ yatra rāśau tatparyantaṃ gaṇanīyam | ṣaṣṭhāṣṭamadvādaśasthānāni nindyāni | taduktam---- sādhyākhyākṣararāśyantaṃ gaṇayet sādhakākṣarāt | naidhanārivyayādhīnā ye varṇāste na śobhanāḥ || iti | yattu---- ekapañcanava bāndhavāḥ smṛtā yugmaṣaṣṭhadaśamāstu sevakāḥ | poṣakāstrimunirudrasamitā dvādaśāṣṭacaturastu ghātakāḥ || iti vacanaṃ tadrāśiphalaprakaraṇapaṭhitaṃ cet tadā svajanmarāśimārabhya mantrarāśi- paryantaṃ gaṇanīyamiti bhinna eva prakāraḥ | taduktam---- rāśyarṇādikamantrāṇāṃ sarāśirjanmarāśitaḥ | vicārya manurāśyantaṃ ripuhīnaṃ manuṃ japet || iti | yadi rāśiprakaraṇapaṭhitaṃ na bhavati tadā vakṣyamāṇaakaḍamacakraphalatvena vyākhyeyamiti rahasyam || 128 || caturasre likhedvarṇāṃścatuḥkoṣṭhasamanvite | akārādikṣakārāntān svanāmādyakṣarāditaḥ || 129 || siddhādīn kalpayenmantrī kuryāt siddhādibhiḥ punaḥ | siddhādīn siddhidaḥ siddho japāt sādhyo hutādibhiḥ | susiddhaḥ prāptimātreṇa sādhakaṃ bhakṣayedariḥ ||130|| siddhārṇā bāndhavāḥ proktāḥ sādhyāste sevakāḥ smṛtāḥ | susiddhāḥ poṣakā jñeyāḥ śatravo ghātakā matāḥ||131|| siddhādimantraśodhana prakāramāha caturasra iti | mantrī mantraśāstrasampradāyābhijñaḥ | kuryāt siddhādibhiḥ punaḥ siddhādīn iti vakṣyamāṇatvāt ṣoḍaśakoṣṭhoddhāraḥ sūcitaḥ | tatra prāgaparottaradakṣiṇāyatāḥ pañca rekhāḥ kuryāt | tadā ṣoḍaśakoṣṭhāni sampadyante | tatra varṇān likhet | ekaikāntaritamiti śeṣaḥ | lekhanaprakāraśca prathamacatuṣkaprathame prathamam| prādakṣiṇyena dvitīyaprathame dvitīyam | prādakṣiṇyena tṛtīyaprathame tṛtīyam | caturthaprathame caturtham | evaṃ prādakṣiṇyena prathamadvitīye pañcamam | dvitīyadvitīye ṣaṣṭham | tṛtīyadvitīye saptamam | caturthadvitīye'ṣṭamam | evaṃ prākṣiṇyena prathamatṛtīye navamam | dvitīyatṛtīye daśamam | tṛtīyatṛtīye ekādaśam | caturthatṛtīye dvādaśam | evaṃ prathamacaturthe trayodaśam| dvitīya caturthe caturdaśam | tṛtīyacaturthe pañcadaśam | caturthacaturthe ṣoḍaśaṃ nyaset | evaṃ svaralikhanaṃ kṛtvā tenaiva krameṇa kādyakṣarāṇyapi likhet | tudaktaṃ kādimate---- prathamaprathame tvādyaṃ dvitīyaprathame tathā | dvitīyamanyataścānyat tathānyadapi kalpayet | tattatkoṣṭheṣu vilikhet tattatpañcamamakṣaram || iti | tantrāntare ca---- koṣṭhacatuṣkacatuṣṭayaīśādyaiśeṣu likhatu caturo'ntaḥ | āgneyeṣu tathaiva nairṛtyeṣvevamānileṣu punaḥ || kādīn varṇān koṣṭheṣu ca teṣvevameva likhatu sudhīḥ | āvṛttyā tu caturthyāṃ nairṛtyaiśe samāpayenmatimān || yasya ca nāmādyarṇaṃ yatra catuṣke tadādi tasyaiva | tasmāścatuścatuṣkaṃ vijñeyaṃ kramaśa eva siddhādi || siddhādiṣu ca caturṣvapyevaṃ siddhādi teṣu vijñeyam || iti | asya prayojanamāha svanāmeti | svanāmādyakṣarakoṣṭhamārabhya mantrādyakṣarakoṣṭhaṃ yāvaditi śeṣaḥ | siddhādīnityādi | śabdārthaphalakathanāvasare svayameva prakaṭayiṣyati| kalpayediti | evaṃ yatra catuṣke svanāmādyakṣaraṃ tatsiddhacatuṣkam | tataḥ prādakṣiṇyena sādhyādicatuṣkatrayamiti | mantrī kuryāt siddhādibhiḥ punaḥ siddhādīn iti | yatra catuṣkakoṣṭhe svanāmādyakṣaraṃ tat siddhasiddhakoṣṭham | tatastasminneva catuṣke prādakṣiṇyena koṣṭhatraye siddhasādhya----siddhasusiddha----siddhārīniti kalpayet | asminneva catuṣke yadi mantrādyakṣaramapi syāt tadā anayaiva gaṇanayā siddham | yadyasmin catuṣke svanāmādyakṣaraṃ prādakṣiṇyena dvitīyacatuṣke mantrādyakṣaraṃ tadā pūrvacatuṣke yasmin koṣṭhe nāmādyakṣaram atra dvitīyacatuṣkepi tadeva koṣṭhamārabhya prādakṣiṇyena sādhyasiddha----sādhyasādhya----sādhyasusiddha----sādhyārīn iti kalpayet | yadi punaḥ svanāmādyakṣara- catuṣkāt prādakṣiṇyena tṛtīyacatuṣke mantrādyakṣaraṃ tadā pūrvavat tat koṣṭhādeva prādakṣiṇyena susiddhasiddhasusiddhasādhyasusiddhasusiddhasusiddhārīn iti kalpayet | yadi punaḥ svanāmādyakṣaracatuṣkāt prādakṣiṇyena caturthacatuṣke mantrādyakṣaraṃ tadā pūrvavat tat koṣṭhādeva prādakṣiṇyena arisiddhaarisādhya----arisusiddha----aryarīn iti kalpayet | nanvatra dvitīyādi catuṣke tameva koṣṭhamārabhya gaṇanamityatra kiṃ niyāmakamiti cet ucyate| prakṛtikrama eva niyāmakaḥ | sa ca pañcamādhyāye prathamacaraṇe | prāptānāṃ hi padārthānāṃ vikṛtau kramacintanam | te ca sakramakā eva prāpyante nodakādiha | nairākāṃkṣayāt kramasteṣāṃ na bhūyo'nyaḥ prakalpate | ityādinoktam | tatra kiṃ nāma grāhyamityapekṣāyāṃ piṅgalāmate---- prasiddhaṃ yadbhavennāma kiṃvāsya janmanāma ca | yatīnāṃ puṣpapātena guruṇā yat kṛtaṃ bhavet | nāmnastasyaiva varṇāni vibhaktāni ca kārayet || iti | anyatrāpi---- loke prasiddhanāmātha mātrā pitrā tathā kṛtam | iti | anyatrāpi---- supto jāgattī yenāsau dūrasthaśca prabhāṣate | vadatyanyamanasko'pi tannāma grāhyamatra tu || iti | anyatrāpi---- mātrā pitrā kṛtaṃ nāma śodhanīyaṃ prayatnataḥ | iti | anye tvatra janmanāmaiva grāhyamityūcuḥ | taduktam---- janmarkṣākṣarato vīkṣyaṃ tatra mantrādimākṣaram | catubhīḥ koṣṭhakaistveka iti koṣṭhacatuṣṭayam || punaḥ koṣṭhakakoṣṭheṣu savyato janmabhākṣarāt | siddhasādhyasusiddhāri kramājjñeyaṃ vicakṣaṇaiḥ || iti | janmani janmakāle yadṛkṣamaśvinyādi teṣāmakṣarāṇi " cucecolā aśvinī proktā " ityādīni tasmāt tadārabhya tena janmanāmādyakṣaramārabhyetyarthaḥ | evaṃ janmabhākṣarāditya- trāpi jñeyam | ayañca janmanāmaprasiddhanāmnoḥ vikalpo jñeyaḥ | kiṃvāsyetyukteḥ | siddhida iti japāt siddhaḥ | hutādibhiḥ sādhyaḥ siddhidaḥ | prāptimātreṇa susiddhaḥ siddhida iti sambandhaḥ | ādiśabdena tarpaṇādi | siddhasiddhādiphalam piṅgalāmatoktaṃ yathā---- yathoktāt siddhasiddhastu tatsādhyo dviguṇājjapāt | japārddhāt tatsusiddhastu tadarirbāndhavāpahaḥ || dvighnājjapāt sādhyasiddhastatsādhyastu nirarthakaḥ | tatsusiddhaḥ sārddhajapāt tadarirgetrajāpahaḥ || susiddhasiddho'rddhajapāt tatsādhyo dviguṇājjapāt | tatsusiddho grahādeva tadarirjñātijātihā || arisiddhaḥ sutaṃ hanyādarisādhyastu kanyakām | tatsusiddhastu patnīghnastadariḥ sādhakāpahaḥ || iti | piṅgalāmate pratyakṣaraṃ siddhādigaṇanoktā | mātāpitṛkṛtaṃ nāma yaccāpyabhijanaiḥ kṛtam | viśliṣya tasya vai varṇān svaravarṇavibhedataḥ || tathaiva mantrabījāni tataḥ śodhanamārabhet | bindudvibindukopaghmānīya jihvāṅghisambhavān || saṃhatoccāraṇaprāptamadhikākṣarameva ca | apabhraṃśākṣaraṃ lakṣau tyaktvā ṣaṇḍhacatuṣṭayam || mantrākṣaraiḥ sahaikaikaṃ nāmavarṇān viśodhayet | vyañjanairvyañjanānyeva svaraiḥ sārddhaṃ svarāṃstathā || ādyamādyena saṃśodhya dvitīyena dvitīyakam | mantre vā'pyathavā nāmni varṇāḥ syuvīṣamā yadā || tadā mantraṃ samārabhya samaṃ yāvat prayojayet | ādyantayoḥ siddhavarṇau mantre yasmin varānane || acireṇaiva kālena sa bhavet sarvasiddhidaḥ | sādhyāntādiyuto yastu so'tikṛcchreṇa sidhyati || ādāvante susiddhastu sarvakāmavibhūtidaḥ | ādāvante ripuryasya bhavet tyājyaḥ sa mantrakaḥ || ādau siddho'ntyasādhyo yo dviguṇena sa siddhyati | ādau siddhaḥ susiddhāntyo yathoktāt siddhyate japāt || ādau siddho'ntyaśatruryaḥ sa tyājyo mantravittamaiḥ | sādhyādiścaiva siddhāntyaḥ triguṇāt siddhyate japāt || ādau sādhyaḥ susiddhāntyaḥ proktamārgeṇa siddhyati | ādau sādhyo'ntyaśatruryastaṃ yatnāt parivarjayet || susiddhādistu siddhāntyo yathoktādeva siddhyati | susiddhādistu sādhyāntyaścaturgaṇamapekṣate || susiddhādiścāntaśatrurmadhyamaḥ parikīttītaḥ | ādyāristvantasiddhādiḥ so'pi tyājyo'trakarmaṇi || ādau madhye tathā cānte siddhaḥ śubhaphalapradaḥ | sarvasādhya udāsīnaḥ proktastantre svayambhuvā || sthānatritayasusiddhaḥ sarvānarthāṃśca sādhayatyeva | sthānatritayagatārirmantro mṛtyurna sandehaḥ || siddhādiḥ sādhyayugmānto vyartha ityucyate budhaiḥ | siddhādidvīsusiddhāntaḥ sarvakāryārthasādhakaḥ || siddhādirariyugmānto nāśakaḥ samprakīttītaḥ | śatrurbhavati yadādau madhye siddhastadantake sādhyaḥ || kaṣṭena kāryasiddhistasya phalaṃ svalpameva bhavet | ante yadi bhavati ripuḥ prathame madhye ca bhavati sādhyayugam || kāryaṃ vilambitaṃ syāt praṇaśyati kṣipramevānte | ādyantayoryadā sādhyo madhye siddhaḥ prajāyate || ādyantayoryadā siddho madhye sādhyaḥ prajāyate | tāvubhau sādhyasiddhau hi japādhikyena siddhyataḥ || arisampuṭitaḥ siddhaḥ susiddho'pi tathā bhavet | sarvanāśakaro jñeyaḥ sādhakasya na saṃśayaḥ || siddhāntaritasādhyastu susiddhāntarito'thavā | śīghraṃ siddhyati mantro'yamīśānaḥ svayamabravīt || siddhāntaritaśatrustu susiddhenāpi cedbhavet | nāsau ripurbhavenmantraḥ kintu kṛcchreṇa siddhyati || sādhyāntaritasiddhastu susiddho'pi tathā yadi | siddhyatyatīvakaṣṭena sādhakasya na cānyathā || ripuṇā'ntaritaḥ siddhaḥ susiddhopi tathā yadi | īdṛśaṃ lakṣaṇaṃ dṛṣṭvā dūrataḥ parivarjayet || ripuṇā dūṣito (ntarito) mantro naiva deyaḥ kadācana || iti | nārāyaṇīye'pi----duṣṭārṇapracuro mantro yaḥ syāt sa vininditaḥ | iti | apekṣitārthadyotanikāyāṃ vyākhyātam | tatra pūrvavanmātṛkākṣarāṇi saṃlikhya tatsamīpe mantraṃ nāma ca likhitvā prathamākṣareṇa prathamākṣaraṃ śodhayitvā punadvītīyākṣareṇa dvitīyākṣaraṃ śodhayitvā nāmaparisamāptau punarnāma likhitvā yāvanmantraparisamāptistāva- cchodhayitvā yasmin mantre duṣṭārṇāḥ sādhyārṇā vairiṇaśca itarebhyo bahavo bhavanti tadā tanmantraṃ varjayedityarthaḥ | atra keṣāñcidvarṇānāṃ śodhanaṃ nāstītyāhuḥ | namaḥ praṇavasaṃyogāvapabhraṃśākṣarāṇi ca | varjayitvaiva gaṇanaṃ karttavyañca sureśvariḥ || iti | tattvasāgaravādinā tatraiva prakārāntareṇa siddhādikalpanamuktam | dvādaśāre'thavā cakre kūṭaṣaṇḍhavivajītān | ādihāntān likhedvarṇān pūrvato yāvadīśvaram || aṅkānekādibhānvantān likhet pūrvāditaḥ kramāt | siddhaḥ sādhyaḥ susiddho'riścaturddhāṇuḥ sphuṭībhavet || navaikapañcake siddhaḥ sādhyaḥ ṣaḍ daśayugmake | trisaptaikādaśe mitraṃ vedāṣṭadvādaśe ripuḥ || athavā'nyaprakāreṇa vacmi mantrāṃśakaṃ manāk | akārādihakārāntaṃ mātṛkākṣarasañcayam || ekaikārṇakramān nyasya catuḥkoṣṭheṣu mantravit | siddhaṃ sādhyaṃ susiddhañca vairiṇaṃ gaṇayet kramāt || yatra yatra bhavantvarṇā nāmamantrasamudbhavāḥ | siddhasādhyādibhedena varṇaistairmantramādiśet || athavā mantranāmnostu (mārṇa) kṛte rāśau caturhṛte | siddhaḥ sādhyaḥ susiddho'rirmantra ekādito bhavet || iti | mahākapilapañcarātre tu---- trividhaḥ kīttīto mantraḥ siddhaḥ sādhyaḥ susiddhakaḥ | alpākṣaro bhavet siddhaḥ sādhyo mālārddhamālakau | ata ūrddhaṃ susiddhaḥ sa kavitve cātininditaḥ || iti | anyo'pi viśeṣaḥ---- śucirārādhayenmantraṃ dṛṣṭādṛṣṭaphalapradam | sakalaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ tathā sakalaniṣkalam || kalābhinnaṃ kalātītaṃ ṣoḍhā mantraṃ śivo'bravīt | sakalaṃ brahmarandhrasthaṃ tadadho viddhi niṣkalam || mānasaṃ sūkṣmanāmānaṃ hṛtasthaṃ sakalaniṣkalam | bindusthitaṃ kalābhinnaṃ kalātītaṃ tadūrddhataḥ | kalā kuṇḍalinī saiva nādaśaktiḥ śivoditā || iti | eṣu ṣaṭsu sthāneṣu cintito mantraḥ sthānasthaḥ phalaprado nānyathā | yaduktam mālinīvijaye---- sthānasthā varadā mantrā dhyānasthāśca phalapradāḥ | dhyānasthānavinirmuktāḥ susiddhā api vairiṇaḥ || iti | yadyajñānādarimantragrahaṇaṃ syāt tadā tattyāgaprakāra ucyate---- athārimantrasaṃtyāgavidhiḥ samyak prakāśyate | śuciḥ samāhito bhūtvā prārabhet pravare dine || aśeṣaduḥkhanāśāya deśikaḥ pravaraṃ vidhim | tatrādau ramyabhavane kumbhaṃ dīkṣāvidhikramāt || maṇḍale sthāpayed vidvān purayet taṃ jalaiḥ śubhaiḥ | vilomamantrapāṭhena tatrāvāhya tu devatām || sakalīkṛtya sampūjyā''varaṇāni prapūjayet | evaṃ sāvaraṇāmiṣṭvā mantrī mantrasya devatām || hutvā vilomamantreṇa sapīṣā gorapi dvijaḥ | aṣṭottarasahasraṃ vā tathaivāṣṭa śataṃ sudhīḥ || brahmārpaṇena manunā tathānte tarpayet prabhum | tato yathāvad dugdhānnai rdevatābhyo baliṃ haret || vidikṣu dikṣu ca tathā vakṣyamāṇairmanūttamaiḥ | āyāhīndra surādhīśa śatamanyo śacīpate || namastubhyaṃ gṛhāṇemaṃ puṣpadhūpādikaṃ balim | āyāhi tejasāṃ nātha havyavāha varaprada || gṛhāṇa puṣpadhūpādi balimenaṃ supūjitam | pretarāja samāyāhi bhinnāñjanasamadyute || baliṃ dattaṃ gṛhītvemaṃ suprīto varado bhava | namaste rakṣasāṃ nātha nirṛte tvamihāgataḥ || gṛhāṇa balipūjādi mayā bhaktyā niveditam | ehi paścimadikpāla jala (loka) nātha namo'stu te || bhaktyā niveditāṃ pūjāṃ gṛhītvā prītimāpnuhi | prabhañjana prāṇapate tvamehi saparicchadaḥ || mayā prayuktaṃ vidhivata gṛhāṇa balimādarāt | kuveratārakādhīśāvāgacchetāṃ surottamau || puṣpadhūpādibhiḥ prītau bhavetāṃ varadau mama | īśa tvameva bhagavan sarvavidyāśraya prabho || pūjitaḥ puṣpadhūpādyaiḥ prīto bhava vibhūtaye | āyāhi sarvalokānāṃ nātha brahman samarcanam || gṛhāṇa sarvavighnān me nivarttaya namo'stu te | āgaccha varadā'vyakta viṣṇo viśvasya nāyaka || pūjitaḥ parayā bhaktyā bhava tvaṃ sukhado mama | tataḥ saparivārāñca pūjayenmantradevatām || mantreṇa viparītena puṣpadīpopacārakaiḥ | tatastu prārthayed vidvān pūjitāṃ mantradevatām || ānūkūlyamanālocya mayā taralabuddhinā | yadupāttaṃ pūjitañca prabho mantrasvarūpakam || tena me manasaḥ kṣobhamaśeṣaṃ vinivarttaya | pāpaṃ pratihatañcāstu bhūyācchreyaḥ sanātanam || tanotu mama kalyāṇaṃ pāvanī (māvinī) bhaktireva te | iti saṃprārthya mantreśīṃ mantraṃ patre vilomataḥ || likhitvā'malakarpūracandanena samarcayet | kalasopari saṃsthāpya bhaktyā paramayā yutaḥ || tatpatraṃ matimān paścād baddhvā nijaśirasyatha | snāyāt pūjitakumbhasthatoyairmantramayaiḥ śubhaiḥ || punaścānyena toyena kumbhamāpūrya saṃyataḥ | tanmadhye mantrapatrañca nikṣipyātha prapūjayet || taṃ kumbhaṃ nimnagātīre śuddhe vā'nyajalāśaye | nikṣipedatha viprāṃśca yathāśaktyā prabhojayeta || itthaṃ kṛtavidhānasya ripumantrodbhavā rujaḥ | naśyantyeva na sandehaḥ kramāccittaprasannatā | jāyate'tīvasampanno varddhate tatkulaṃ kramāt || iti | atha mantramuktāvalyukta ṛṇadhanaśodhanaprakāro likhyate | indra 14 rkṣa 27 netra 2 ravi 12 pañcadaśa 15 rttu 6 veda 4 vahnyā 6 yudhā 8 ṣṭa 8 navabhi 9 rguṇitāṃśca sādhyān | dig 10 bhū 1 giri 7 śruti 4 gajā 8 gni 3 munī 7 ṣu 5 veda 4 ṣaḍ 6 vahni 3 bhiśca guṇitānatha sādhakārṇān || nāmājjhalādakaṭhavādgaja 8 bhaktaśeṣaṃ jñātvobhayoradhikaśeṣamṛṇaṃ dhanaṃ syāt | mantro ṛṇī śubhaphalo'pyaśubho dhanī ca tulyo yadā samaphalaḥ kathito munīndraiḥ || iti | tatra prakāraḥ | sādhyasya mantrasya sādhakasya śiṣyasya nāmākṣarāṇi svaravyañjana- rūpeṇa pṛthakkṛtvā sthāpayet | tato mātṛkāyā a-ka-ṭha-bātmakam ekādaśaikā- daśākṣaraṃ vargacatuṣṭayaṃ kṛtvā mantrākṣarāṇi svaravyañjanarūpeṇa pṛthakkṛtāni indrādibhi- raṅkairgaṇayet | sādhakanāmākṣarāṇi svaravyajanarūpeṇa pṛthakkṛtāni digādibhiraṅkai- rguṇayet | tatra guṇanaprakāraḥ | yasmin sthāne yo varṇaḥ taṃ varṇaṃ tenāṅkena guṇayet | tatsthānamitāṅkaṃ guṇayedityarthaḥ | tadyathā | prathamakoṣṭhastho varṇe'kārastaṃ caturdaśabhiḥ guṇayet tatraikaścaturdaśaguṇitaścaturdaśaiva | tathā dvitīyakoṣṭhastho varṇa ikārastaṃ saptaviṃśatyā guṇayet | tena dvābhyāṃ saptaviṃśatiḥ guṇitā catuḥpañcāśat | evaṃ tṛtīyasthānastho varṇa ukāro dviguṇitaḥ ṣaṭ bhavati | evaṃ sādhakanāmākṣarāṇyapi digādibhiḥ guṇayet | sādhakanāma----mantrākṣareṣu ā ī ū ṝ ḹ eṣāmaṅkā laghvakṣarāṇāmevāṅkā jñeyāḥ | tataḥ sarve'pyaṅkaekīkṛtaḥ aṣṭabhiḥ vibhājyaḥ | yo rāśiradhikaḥ sa ṛṇī adhamarṇaḥ | ūno rāśirdhanī uttamarṇaḥ | tatra mantraścedadhamarṇastadā grāhyaḥ | na cenna grāhyaḥ | atha kādimatokta ṛṇadhanaśodhanaprakāro yathā---- nāmādyakṣaramārabhya yāvanmantrādivarṇakam | tridhā kṛtvā svaraibhīndyāt tadanyad viparītakam || iti | asyārthaḥ | sādhakanāmno yadādyakṣaraṃ tata ārabhya mantrādyakṣaraparyantaṃ mātṛkā- krameṇa gaṇayitvā tamaṅkaṃ triguṇitaṃ kṛtvā svaraiḥ saptabhirharet iti | ayaṃ sādhaka- rāśiḥ | evaṃ mantrādyakṣaramārabhya sādhakanāmādyakṣaraparyantaṃ mātṛkākrameṇa gaṇayitvā tamaṅkaṃ triguṇitaṃ kṛtvā saptabhirharet iti mantrarāśiḥ | anyat pūrvavat | tantrāntarokto vā ṛṇadhanaśodhanaprakāro yathā---- sādhyanāma dviguṇitaṃ sādhakena samanvitam | aṣṭabhiśca hareccheṣaṃ tadanyad viparītakam || iti | asyārthaḥ | mantrākṣarāṇi svaravyañjanarūpeṇa pṛthakkṛtāni dviguṇayet | sādhaka- nāmākṣarāṇyapi svaravyañjanarūpeṇa pṛthakkṛtāni teṣu saṃyojayet | tato'ṣṭabhirharet | ayaṃ mantrarāśiḥ| evaṃ sādhakanāmākṣarāṇi svaravyañjanarūpeṇa pṛthakkṛtāni dviguṇitāni svaravyañjanarūpeṇa pṛthakkṛtamantrākṣaraiḥ saṃyojitānyaṣṭabhirharet | evaṃ sādhakarāśiḥ | anyat pūrvavat | evamukteṣvanyatamenāvaśyaṃ ṛṇadhanaśodhanaṃ mantreṣu karttavyam | tatra kathaṃ mantrāṇāṃ ṛṇitvaṃ taduktaṃ kādimate---- pūrvajanmakṛtābhyāsāt pāpādasyāphalāptikṛt | pāpe naṣṭe phalāvāptiḥ kāle dehakṣayādṛṇī || mantraḥ samprāptimātreṇa prāktanaḥ (prākpūtaḥ) siddhaye bhavet | siddhamantrād gurorlabdhamaṃntro yaḥ siddhibhāṅ naraḥ || lakṣmīmadādanādṛtya (vān sa sadā pūjyaḥ) mantrabhogamavāptavān | sa mantro'sya ṛṇī jñeyo bhajanaṃ tasya pūrvagam | tasmādṛṇaviśuddhistu kāryā sarvaistu sarvataḥ || iti | granthāntare mantraśodhane prakārāntaramuktam---- ṣaḍdalaṃ cakramālikhya prāgādiṣu daleṣu tu | akārādivarṇānekaikaṃ likhenniḥ ṣaṇḍhakūṭakān || svanāmādyakṣaraṃ yatra tadārabhya vicārayet | udite sampaduddiṣṭā dvitīye sampadāṃ kṣayaḥ || tṛtīye tu dhanaṃ (dhṛtiṃ) vidyāt caturthe bandhuvigrahaḥ | pañcame saṃśayātmā syāt ṣaṣṭhaḥ sarvavināśakaḥ || iti atra sarvatra siddhādiśodhanāpavādo granthāntaroktaḥ | piṇḍe tāre svapnalabdhe ṣaḍarṇe prāsādārkatraipure nārasiṃhe | mālā māyāmātṛvārāha kāmāstre no doṣaḥ stryāptavedeṣu ratne || iti | mālāmantrasvarūpamuktaṃ mahākapilapañcarātre---- bahuvarṇāstu ye mantrā mālāmantrāstu te smṛtāḥ | daśādhikākṣarā mālā pañcādhikārddhamālikā || na mālā pañcaparyantā vṛddhāsthavirabālakāḥ | vārddhake siddhidā mālā arddhamālā tu yauvane || vālye pañcākṣarādhastu mantraḥ siddhipradāyakaḥ || iti | prayogasāre tu---- navākṣarāntā ye mantrā bījamantrāḥ prakīttītāḥ | punavīṃśati varṇāntā mantrā mantrāstathoditāḥ || tato'dhikākṣarā mantrā mālāmantrāḥ prakīttītāḥ | vālye prasiddhidā bījamantrā mantrāśca yauvane || mālāmantrāśca vārddhakye viśeṣeṇa prasiddhidāḥ | iti | nārāyaṇīye'pi---- viṃśatyarṇādhikā mantrā mālāmantrā iti smatāḥ | daśākṣarādhikā mantrāstadarvāg bījasaṃjñitāḥ || vārddhake siddhidā mālāmantrā mantrāstu yauvane | pañcākṣarādhikā vālye siddhidāḥ sarvadā'pare || iti | apekṣitārthadyotanikāyāmuktam " uktāvasthāvyatiriktāvasthāsu bījamantramālā- mantrasiddhyarthaṃ dviguṇaṃ japet " iti | tathā---- haṃsasyāṣṭākṣarasyāpi tathā pañcākṣarasya tu | ekadvitrayādibījasya siddhādīn naiva śodhayet || tathā---- ekatripañcasaptārṇanavarudraṣaḍarṇake | dvātriṃśatyakṣare mantre nāṃśakaṃ parigaṇyate || gāruḍādiṣu saureṣu vaiṣṇave bauddhajainayoḥ | mahākūṭeṣu mantreṣu naiva siddhādiśodhanam || catvāriṃśākṣarasyorddha mekaikākṣaravṛddhitaḥ | triṣaṣṭivījaparyantaṃ mantro'neka (naika) phalapradaḥ || iti | tathāca---- ājñāsiddhāstu ye mantrā yoginīnāṃ prasādataḥ | labdhā ye ke'pi te mantrāḥ sarvakāmaphalapradāḥ || iti | etadvyatirikteṣvāvaśyakaṃ śodhanam | yaduktam---- mantro vā yadi vā vidyāstavo vā sūktameva vā | arthabandhuśarīrasya nāśako bhavati kṣaṇāt || tasmāt sarvaprayatnena duṣṭaṃ sarvatra varjayet | na kevalantu mantrāṇāṃ viśeṣeṇa tu dehinām | parasparaṃ samīkṣyaḥ syāt sambandho nānyathā bhavet || iti | yastu siddhādibhirmantro na milati tatra prakārāntaramuktam | yadāhuḥ---- eṣu doṣeṣu sarvatra māyāṃ kāmamathāpi vā | kṣiptvā cādau śriyaṃ dadyāt taddūṣaṇavimuktaye || iti | tathā---- tārasampuṭito vāpi duṣṭamantro'tha siddhyati | yasya yatra bhavedbhaktiḥ so'pi mantro'sya siddhayati || iti | tathā bhuvaneśīpārijāte---- māyābījasamāyuktaḥ kṣipraṃ siddhiprado bhavet | piṇḍastu kevalo mantro māyābījojjvalīkṛtaḥ | māyābījādbhavet prāṇo bījaṃ caitanyavīryavat || iti | tathā---- anulomavilomastha kḷptā varṇamālayā | pratyekavarṇayuṅmantrā japtāḥ syuḥ kṣiprasiddhidāḥ | vairimantrā api nṛṇāmanye mantrāśca kiṃ punaḥ || iti | agre vyavahārāya siddhādyakṣarāṇāṃ saṃjñāntarāṇyāha siddhārṇā iti || 129-131 || dīpasthānaṃ samāśritya kṛtaṃ karma phalapradam || 132 || phalasya pūrvamuktatvāt mantrajapasthānamāha dīpeti | dīpaśabdārthe'nyatroktaḥ---- dīpyate puruṣo yatra dīpasthānaṃ taducyate | iti | tathā---- dīpaughaṃ sampravakṣyāmi yaduktaṃ brahmayāmale | prāsādagrāmagehādyā jñeyā yena śubhāśubhāḥ || kakārādikṣakārāntā varṇāḥ syurdīpasaṃjñakāḥ | svarāḥ ṣoḍaśapīṭhākhyā jñātavyā mantriṇāṃ varaiḥ || iti | tathā---- pīṭhasaṃjñā svarāṇāñca dīpāḥ syurvyañjanāni hi | sthānaṃ dīpākṣaraṃ yasmin koṣṭhe tiṣṭhati tadbhavet || dīpasthānaṃ tadetat syāt kūrmacakre na saṃśayaḥ || iti | tasya dīpasthānamiti | karma japādikam | ataeva vakṣyati " mantrāṇāṃ siddhisādhanam " iti || 132 || caturasrāṃ bhuvaṃ bhittvā koṣṭhānāṃ navakaṃ likhet | pūrvakoṣṭhādi vilikhet saptavargānanukramāt || 133 || dīpasthānajñānārthaṃ kūrmacakramāha caturiti | tatra dve rekhe pūrvāparāyate dve dakṣiṇottarāyate caturasramadhye kuryāt | tadā navakoṣṭhāni sampadyante | teṣu navasu koṣṭheṣu nava kṣetrapālāḥ pūjyāḥ | yaduktam---- kṣetrapālā navaiteṣu dīpeśā navakoṣṭhake | amṛto vṛṣabhaḥ śailarājo vāsukirarthakṛt || śaktikṛt (pūḥ) padmayoniśca mahāśaṅkhaśca te nava | chāyāchatragaṇopetān madhyāt pūrvādito yajet || iti | pūrvakoṣṭhādi pūrvadikkoṣṭhamārabhya ityarthaḥ | saptavargāniti kacaṭatapayaśān | anukramād vilikhet iti uttarāntam | atra yathāsambhavaṃ madhyata ārabhya pratikoṣṭham | yaduktam---- pūrvakoṣṭhe kavargasya pañcakaṃ madhyataḥ kramāt | madhyato'nyatra cāgneye cavargañcaivameva hi || iti || 133 || lakṣamīśe madhyakoṣṭhe svarān yugmakramāllikhet | dikṣu pūrvādito yatra kṣetrākhyādyakṣarasthitam || 134 || mukhaṃ tat tasya jānīyāddhastāvubhayataḥ sthitau | koṣṭhe kukṣī ubhe pādau dve śiṣṭaṃ pucchamīritam | krameṇānena vibhajenmadhyasthamapi bhāgataḥ || 135 || madhyakoṣṭhe svarān yugmakramāllikhediti | tatra lekhanaprakāra ukto'nyatra---- madhyakoṣṭhe purobhāge akāradvayamālikhet | āgneyāmidvayaṃ vindyāt yāmye tūdvayamālikhet || naiṛrratye ṛdvayaṃ vindyādvāruṇe ḷdvayantathā | vāyavyāmedvayaṃ vindyāt saumyāmodvayamiṣyate || īśe cāntyayugaṃ vindyādevaṃ nyasya vicārayet | iti | ayaṃ lekhanakramaḥ krameṇānena vibhajet iti vakṣyamāṇena sūcita eva | kṣetrākhyeti | atra kṣetraśabdo grāmādīnāmupalakṣakaḥ | yaduktam----pīṭhaṃ kṣetraṃ purañcāpi nagaraṃ grāmameva ca | iti | tallakṣaṇamanyatroktam----kādināntaṃ bhavet kṣetraṃ grāmaḥ syāt pādimāntakaḥ | yādiṣāntaṃ puraṃ samyak proktaṃ deśikasattamaiḥ | sahāntaṃ nagaraṃ proktametat kṣetrasya lakṣaṇam || iti | pīṭhalakṣaṇantu prāguktam---- " svarāḥ ṣoḍaśa pīṭhākhyāḥ " iti | kvacittu " vanādri- pattanagrāma devagehahnadādiṣu " ityapyuktam | ubhayataḥ sthitāviti pratyekaṃ hastakukṣipāde- ṣvanveti | tenādyādyamabhito'grimāgrimama pucchaṃ śiṣṭam || 134-135 || mukhastho labhate siddhiṃ karasthaḥ svalpajīvanaḥ | udāsīnaḥ kukṣisaṃsthaḥ pādastho duḥkhamāpnuyāt || 136 || pucchasthaḥ pīḍyate mantrī bandhanoccāṭanādibhiḥ | kūrmacakramidaṃ proktaṃ mantrāṇāṃ siddhisādhanam || 137 || asya phalamāha mukhastha iti | mantrītyākṛṣyate | tasya tantroktadīkṣāprakāreṇa svīkṛtamantra ityarthaḥ | agre'pi mantriṇām iti padadvaye ayamevārthe'nusandheyaḥ | jīvyate'neneti jīvanaṃ bhogaḥ svalpaṃ jīvanaṃ yasya sa svalpajīvanaḥ | taduktam----mukhasthaḥ śubhayugjñeyaḥ karasthaḥ svalpabhuktimān | ityādinā | tathā---- mukhe sarvārthasiddhiḥ syāt karayoralpasiddhikṛt | ityādinā | tathā---- tasmānmukhaṃ samāśritya sarvakarma samārabheta | tadalābhe karaṃ vāpi kūrmasyānyaṃ na saṃśrayet || iti | atra viśeṣo granthāntaroktaḥ---- sthānasādhakayornāmnoraritvaṃ yatra vidyate | tattacca (tadakṣa) śāstrato jñātvā tattat samyak parityajet || aritvamadvayasyoktaṃ gakāreṇa parasparam | ṛyugmasya ṭha (ca) kāreṇa ṭha (ca) kārasyāpi tena ca || ḷdvayasya pakāreṇa pakārasyāpi ḷdvayam | oyugmasya ṣakāreṇa ṣakārasyauyugena ca || jakārasya ṭakāreṇa jha (ū) kārasya khakārataḥ | ukārasya takāreṇa phakārasya dhakārataḥ || bhakārasya tu repheṇa yakārasya sakārataḥ | aritvameṣāṃ varṇānāmanyeṣāṃ mitrabhāvanā || kūrmacakre ripusthānaṃ sādhako yatnatastyajet || iti | udāharaṇañca tatraiva daśītam---- yathā gargasya vairi syādaṭṭahāsaṃ mahat puram | gayā'mareśvarasyaivamakārādyeṣu yojayet || ṛṣabhasya cakārākhyaṃ ḷtakasyāpi padmakam | oḍḍiyānaṃ ṣaṇmukhasya auḍraṃ ṣaṅguṇakasya ca || jayantī ṭaṅkanasyāriḥ khandhāraṃ jhaṃjhabhaṭṭataḥ | ḍakadevasya taraṇiḥ (tārākhyaṃ) dhūmākhyaṃ phañjakasya ca || bhaṭṭasya ramyakaṃ vairi yajñamitrasya vai saraḥ | evaṃ krameṇa saṃśodhya vairisthānaṃ tyajedvudhaḥ || iti | tathā---- teṣāmādyānvitaṃ varṇaṃ pūrvamārgeṣu yojayet | yadi tadvyañjanāpiṇḍaṃ yadyādyaṃ pīṭhavajītam || nāmākṣarāṇi sarvāṇi pīṭhayuktāni varjayet | tadādikāni mārgeṇa tadgṛhītvā svaraṃ tyajet || grāmanāmākṣareṣvādimadhyāntārṇān vihāya ca | dvitīyamakṣaraṃ yatra koṣṭhe tiṣṭhati tanmukham || iti | anyatrāpi---- tattannāmadvitīyārṇe yatra tiṣṭhati tanmukham | iti | idantu svarādināmaviṣayam | nāmādī saṃyogākṣare sati viśeṣamāha---- akṣaratritayaṃ yatra grāmanāmādiṣu kvacit | svaro madhyākṣarārūḍho yatra tiṣṭhati tanmukham || bhavato yadi varṇau dvau grāmanāmādiṣu sphuṭam | ādyasvaroḥ yatra tiṣṭhatyado vadanamiṣyate || iti | tathā ca---- kṣetrasādhakamantrāṇāmekamevādyamakṣaram | yadi syāt sa dhruvaṃ mantraḥ sarvasiddhiphalapradaḥ || iti | phalaviśeṣamāhā'nyaḥ---- mokṣārthaṃ vadane kuryāddakṣiṇe tvābhicārikam | śrīkāmaḥ paśccime bhūtvā uttare śāntido bhavet || īśāne śatrunāśaḥ syādāgneyaḥ śatrudāyakaḥ | nairṛte śatrubhītiḥ syād vāyavye tu palāyanam || kūrmacakramavijñāya yaḥ kuryājjapayajñakam | tajjapasya phalaṃ nāsti sa cānarthāya kalpate || iti | kādimate viśeṣaḥ----saṃvarddhyāyāmavistāraṃ hṛtvā'ṣṭābhistu śeṣataḥ | vijñāya vargaṃ teṣvekamādyaṃ nāmni prakalpayet || vāstuṣvajñātarūpeṣu prasiddhaṃ nāmato bhavet | vyañjanaṃ deśakūrme syād gṛhakūrme svarāstathā || iti || 136-137 || puṇyakṣetraṃ nadītīraṃ guhā parvatamastakam | tīrthapradeśāḥ sindhūnāṃ saṅgamāḥ pāvanaṃ vanam || 138 || udyānāni viviktāni vilvamūlaṃ taṭaṃ gireḥ | devatāyatanaṃ kūlaṃ samudrasya nijaṃ gṛham | sādhaneṣu praśasyante sthānānyetāni mantriṇām || 139 || puraścaraṇajapasya sthānāni vadan kūrmacakraviṣayamāha puṇyeti | nadītīraṃ puṇyanadītīram | sāmānyanadītīrasya niṣiddhatvāt | pāvanaṃ vanamiti viśeṣaṇa viśeṣyabhāvaḥ| udyānāni viviktāni pūtānītyatrāpi | " viviktau pūtavijanau " iti koṣaḥ | sthānānyetānītyanena tantrāntaroktamapi sūcitam | yadāhuḥ---- pratyaṅmukhaśivasthāne vṛṣabhādivivajīte | aśvatthavilvatulasīvane puṣpāntarāvṛte | gavāṃ goṣṭhe'śvatthamūle puṇyakṣetreṣu śasyate || iti | vāyavīyasaṃhitāyāmapi---- sūryasyāgnergurorindordīpasya ca jalasya ca | viprāṇāñca gavāñcaiva sannidhau śasyate japaḥ || athavā nivaset tatra yatra cittaṃ prasīdati || iti | tatraiva sthānaviśeṣe phalaviśeṣo'pyuktaḥ | gṛhe japaḥ samaḥ prokto goṣṭhe śataguṇastu saḥ | ārāme ca tathā'raṇye sahasraguṇa ucyate || ayutaṃ parvate puṇye nadyāṃ lakṣaguṇastu saḥ | koṭirdevālaye prāhuranantaṃ śivasannidhau || iti | evaṃ śaktiviśeṣamantreṣu aṣṭāṣṭakapīṭhādyapi jñeyam | anyatra---- mlecchaduṣṭamṛgavyālaśaṅkātaṅkādivajīte | ekānte vā vane nindārahite bhaktisaṃyute || sudeśe dhāmīke rāṣṭre subhikṣe nirupadrave | ramye bhaktajanasthāne nivasenna parāśraye || rājānaḥ sacivā rājapuruṣāḥ prabhavo janāḥ | caranti yena mārgeṇa na vaset tatra tattvavit || jīrṇadevālayodyānagṛhavṛkṣataleṣu ca | nadīkūlādrikuñjeṣu bhūcchidrādiṣu no vaset || iti || 138-139 || bhaikṣyaṃ haviṣyaṃ śākāni vihitāni phalaṃ payaḥ | mūlaṃ śakturyavotpanno bhakṣyāṇyetāni mantriṇām || 140 || puraścaraṇakartturmakṣyāṇyāha bhaikṣyamiti | etadbrahmacāriyatiparam | bhikṣāsvarūpa- muktamanyatra---- vaidikācārayuktānāṃ śucīnāṃ śrīmatāṃ gṛhe | satkulasthānajātānāṃ bhikṣā syādagrajanmanām || iti | haviṣyamiti vratahaviṣyaṃ na tu śrāddhahaviṣyādi | tacca smṛtyantare haimantikaṃ sitāsvinnaṃ dhānyamudgayavāstilāḥ | kalāyakaṅgunīvārā vāstukaṃ hilamocikā || ṣaṣṭikā kālaśākañca mūlakaṃ kemuketarat | kandaṃ (loṇaṃ) saindhavasāmudre gavye ca dadhisapīṣī || payo'nuddhṛtasārañca panasāmraharītakī | tintiḍī (pippalī) jīrakañcaiva nāgaraṅgakameva ca || kadalī lavalī dhātrī phalānyaguḍamaikṣavam | atailapakvaṃ munayo haviṣyānnaṃ pracakṣate || iti | phalaṃ payo mūlaṃ vihitamityanuṣajyate || 140 || puruṣārthasamāvātyai sacchisyo gurumāśrayet | mātṛtaḥ pitṛtaḥ śuddhaḥ śuddhabhāvo jitendriyaḥ || 141 || sacchiṣyo gurumāśrayedityuktam || ato gurulakṣaṇamāha mātṛta ityādinā | mātṛtaḥ pitṛtaḥ śuddhaḥ śuddhapitṛmātṛprasūta ityarthaḥ | sā ca śuddhirlekaprasiddhitaḥ śīlānveṣaṇataśca jñeyā | yaduktam---- yadakāri karma guptaṃ yauvanasamaye madāndha (ndadhi) yā mātrā | tat prakaṭayanti tanayā vigatanayāḥ svadharmamutsṛjya || iti | śuddhabhāvaḥ śuddhacittavṛttirityarthaḥ | anyathā khalatvāt śuśrūṣārha eva na syāt | jitendriyaḥ | ajitendriyasya devatāparāṅmukhatvāt || 141 || sarvāgamānāṃ sārajñaḥ sarvaśāstrārthatattvavit | paropakāranirato japapūjāditatparaḥ || 142 || sarvāgamānāṃ sārajñaḥ | anyathā śaivāditattatsampradāyānabhijñatā syāt | sarvaśāstrārthatattvavit | anyathā āgamaśāstravicārānupapatteḥ | paropakāranirataḥ | anyathā śiṣyopari kṛpaiva na syāt | tat kṛpāṃ vinā mantro'pi parāṅmukho bhavati | japapūjāditatparaḥ | ādiśabdena dhyānahomau | anyathā luptasamayācārasya devatāsānnidhyābhāvāt | taduktaṃ piṅgalāmate---- nādhyāto'nacīto mantraḥ susiddho'pi prasīdati | nājaptaḥ siddhidānecchurnāhutaḥ phalado bhavet || pūjāṃ dhyānaṃ japaṃ homaṃ tasmāt karmacatuṣṭayam | pratyahaṃ sādhakaḥ kuryāt svayañcet siddhimicchati || iti ||142|| amoghavacanaḥ śānto vedavedārthapāragaḥ | yogamārgānusandhāyī devatāhṛdayaṅgamaḥ || 143 || ityādiguṇasampanno gururāgamasammataḥ || 144 || amoghavacanaḥ anugrahakṣamaḥ | śāntaḥ | anyathā lokagahītasyā'sevyatvāt | vedavedārthapāragaḥ | anena svācāraniṣṭhatoktā | yaduktam---- varṇāśramācāravatā puruṣeṇa paraḥ pumān | viṣṇurārādhyate panthā nānyastattoṣakārakaḥ || iti | anyatrāpi---- vinā svadharmaṃ yat kiñcit devatārādhanādikam | paribhraṃśyeta tad yasmāt kṣaṇāt saikataharmyavat || iti | yogamārgānusandhāyī | anyathā dīkṣādidāna evāśaktiḥ syāt | devatāhṛdayaṅgamaḥ devatāvaddhṛdayaṅgamo manoharaḥ prasannākāra ityarthaḥ | yathā devatādarśanena manasi santoṣastathā taddarśanenāpi manasi santoṣotpādāt | taduktam---- kāryānugataṃ śīlaṃ śīlānugataṃ nṛṇāṃ bhavati cittam | cittānugataṃ rūpaṃ rūpānugatā guṇāḥ prāyaḥ || iti | yatra ca manasaḥ santoṣastatra phalāvaśyambhāvaḥ | taduktam---- " yasminmanaścakṣuṣorabhiratistasminnabhyudayaḥ " iti | yathā'bhiyuktakālidāsasmaraṇamapi---- " mano hi janmāntarasaṅgatijñam " iti | ādiśabdānmahākapilapañcarātroktam---- nātibālo na vṛddhaśca na khañjo na kṛśastathā | nādhikāṅgo na hīnāṅgo na khalvāṭo na danturaḥ || kula (kṛta)jñaṃ vāgminaṃ śūraṃ pratiṣṭhāgamapāragam | vāstuvidyākṛtābhyāsaṃ śalyodvāravivekinam | kriyānukramavettāraṃ mudrātantravivekinam || iti | śuciḥ suveśastaruṇaḥ sarvabhūtasamānadhīḥ | dhīmānanuddhatamatiḥ kṛtajñaḥ śiṣyavatsalaḥ | śraddhāvānanasūyaśca gṛhastho gururucyate || ityādigranthāntaroktañca draṣṭavyam | ācāryamātulau ṛtvik pitṛvyaḥ śvaśuro nṛpaḥ | iti ṣaṅguravo'pyete | ityanyatrokteratra āgamasamataḥ iti viśeṣaṇam | saṃsārasāgare magnān yastārayati dehinaḥ | tattvaplavapradānena sa eveha guruḥ smṛtaḥ | ityukteḥ | pratiṣṭhāsārasvate tu viśeṣaḥ---- āryāvarttedbhavo'nyo vā kakārāṣṭakavajītaḥ | śaivasiddhāntanipuṇaḥ pratiṣṭhāmantrapāragaḥ || iti | vīrāgame ca---- kumārīhimavanmadhye svataḥ kṛṣṇamṛgānvite | deśe jātastu yo vidvān ācāryatvamathārhati || iti | yogaśivapaddhatāvapi----madhyadeśakurukṣetranābhojjayinisambhavāḥ | antarvedipratiṣṭhānādāvantyāśca gurūttamāḥ || gauḍadeśodbhavāścaulā māgadhāḥ keralāstathā | kauśalāśca daśārṇāśca guravo madhyamā matāḥ || karṇāṭakoṅkaṇākīra (ścaiva) kacchatīrodbhavāstathā | kāliṅgāḥ kāmarūpāśca kāmbojāścādhamāḥ smṛtāḥ || iti | devīmate ca---- ācāryaḥ śaivaśāstrajñaḥ śivadeśasamudbhavaḥ | brahmacārī gṛhastho vā śivabhaktiparāyaṇaḥ | yajamānānukūlarkṣajanmā deśika ucyate || iti | hayaśīrṣapañcarātre'pi----gṛhasthaṃ brahmacaryasthaṃ kakārā (pāṭā)ṣṭakavajītam | guruṃ kurvīta satatamupavāsavrate ratam || iti | tathā---- sarvatra vyatiriktantu ātmānaṃ vetti yo dvijaḥ | sarvalakṣaṇahīno'pi sa gururnātra saṃśayaḥ || pañcarātraprabuddhastu siddhāntārthasya tattvavit | sarvalakṣaṇahīno'pi ācāryaḥ sa nigadyate || yasya viṣṇau parā bhaktiryathā viṣṇau tathā gurau | sa eva deśiko jñeyaḥ satyametadbravīmi te || iti | śaivadīkṣāyām atītāgame viśeṣaḥ---- jaṭī muṇḍī śikhī vāpi śastadeśasamudbhavaḥ | śivaśāstrārthatattvajñaḥ śrutavṛttānvito dvijaḥ || śivamevāśrito nityaṃ vāṅmanaḥ kāyakarmabhiḥ | ācāryaḥ sa sadoddiṣṭaḥ śivadīkṣādikarmasu || iti | śāntike ca---- anūcānaḥ prasannātmā śivadīkṣābhiṣecitaḥ | śivāgamajño matimān śivapūjāparāyaṇaḥ || rudrākṣamālāṃ vibhrāṇastriśūlāṅkitavigrahaḥ | viśuddhadeśakulajaḥ śīlācārasamanvitaḥ | vedaśāstrārthatattvajño jñānavān gururucyate || iti | pratiṣṭhāpaddhatāvapi---- liṅgī vi(ṅgādi) lakṣaṇajñānī nipuṇaḥ karmasantatau | devatāvyāptitattvajñaḥ ṣaḍvidhādhvaviśāradaḥ || śubhāśubhanimittajñastvathavā vistareṇa kim | samyagjātiparijñānaṃ vṛttantvādyāstrayo guṇāḥ | yasyaite sa guruḥ śreṣṭhaḥ sarvakāmaphalapradaḥ || iti | yaterapi gurutoktā mohaśūrottare---- cīrṇā (tīrthā) cāravrato mantrī jñānavān susamāhitaḥ | nityaniṣṭho yatiḥ khyāto guruḥ syād bhautiko'pi ca || iti | bātulottare'pi---- vidyayā'bhayadātāraṃ laulyacāpalavajītam | evaṃvidhaṃ guruṃ prāpya ko na mucyeta bandhanāt || iti | pauṣkare tu---- sarvalakṣaṇahīno'pi jñānavān gururucyate | jñānañca tattvavijñānaṃ ṣaḍadhvajñānasaṃśrayam || iti || 143-144 || śiṣyaḥ kulīnaḥ śuddhātmā puruṣārthaparāyaṇaḥ | adhītavedaḥ kuśalo dūramuktamanobhavaḥ || 145 || hitaiṣī prāṇināṃ nityamāstikastyaktanāstikaḥ | svadharmmanirato bhaktyā pitṛmātṛhitodyataḥ || 146 || vāṅmanaḥ kāyavasubhirguruśuśrūṣaṇe rataḥ | tyaktābhimāno guruṣu jātividyādhanādibhiḥ || 147 || gurvājñāpālanārthaṃ hi prāṇavyayaratodyataḥ | vihatya ca svakāryāṇi gurukāryarataḥ sadā || 148 || dāsavannivased yastu gurau bhaktayā sadā śiśuḥ | kurvānnājñāṃ divārātrau gurubhaktiparāyaṇaḥ || 149 || ājñākārī guroḥ śiṣyo manovākkāyakarmabhiḥ | yo bhavet sa tadā grāhyo netaraḥ śubhakāṅkṣayā || 150 || mantrapūjārahasyāni yo gopayati sarvadā | trikālaṃ yo namaskuryādāgamācāratattvavit || 151 || sa eva śiṣyaḥ karttavyo netaraḥ svalpajīvanaḥ | etādṛśaguṇopetaḥ śiṣyo bhavati nāparaḥ || 152 || śiṣyalakṣaṇamāha śiṣya iti | kulīnaḥ śuddhamātṛpitṛjaḥ | anyathā kuṇḍagolāderaśucitvāt sarvadā spaṣṭavyatvābhāvāt | śuddhātmā akrūracittaḥ | krūrasya vidyānupadeśāt | yat śrutiḥ---- vidyā ha vai brāhmaṇamājagāma | gopāya mā śevadhiṣṭe'hamasmi | asūyakāyā'nṛjave'yatāya na mā brūyā | vīryavatī tathā syām || iti | puruṣārthaparāyaṇaḥ | anenāsya vyasanahīnatoktā | anyathā upadeśānarthakyāt | adhītaveda ityanenāsya śuddhatoktā | yaduktam---- yo'nadhītya dvijo vedamanyatra kurute śramam | sa jīvanneva śūdratvamāśu gacchati sānvayaḥ || iti | kuśalaḥ amugdhaḥ | mugdhasya mantrabodhanākṣamatvāt | dūramuktamanobhavaḥ | kāminaḥ sapāpatvādaśuddhacittatvāt mantrārādhanānadhikāraḥ | hitaiṣī prāṇināṃ nityam iti | anyathā upadiṣṭamantrāt abhicārādikarmaratasya tasya pāpaṃ gurumapi spṛśet | āstikaḥ asti paraloka iti buddhiryasya | anyathā nāstikatāyāṃ mantradevatā- nārādhanāt gurau devatākopo bhavet | tyaktanāstikaḥ nāstikasaṃsargatyāgī | anyathā saṃsargajo doṣaḥ syāt | svadharmanirataḥ ācāravān | anācāriṇo'nadhikārāt | bhaktyā mātṛpitṛhitodyato na tu dambhādinā | asāvevāsya paramo dharmaṃ ukto vyāsādibhiḥ | vāṅmana ityādinā avañcakatoktā | etādṛśa ityanena yuvā vinayatāśeṣakaraṇaḥ karuṇālayaḥ | ityādi granthāntaroktaṃ draṣṭavyam | yat prayogasāre---- tatrāpi bhaktiyuktāya putrāya vasudāya ca | iti nārāyaṇīye'pi---- kurvannācāryaśuśrūṣāṃ manovākkāyakarmabhiḥ | śuddhabhāvo mahotsāho boddhā śiṣya iti smṛtaḥ || na tūpadeśyaḥ putraśca vyatyayī vasudastathā | iti | nāpara ityanenā'nyasya niṣedha uktaḥ | tathā cānyatra śiṣyadoṣānuktvā---- evamādiguṇairyuktaṃ na śiṣyantu parigrahet | gṛhṇīyād yadi taddoṣaḥ prāyo gurumapi spṛśet || amātyadoṣo rājānaṃ patiṃ jāyākṛto yathā | tathā śiṣyakṛto doṣo guruṃ prāpnotyasaṃśayaḥ || snehādvā lobhato vāpi yadi gṛhṇāti dīkṣayā | tasmina gurau saśiṣye tu devatāśāpa āpatet | tasmācchiṣyaṃ gururnityaṃ parīkṣya tu parigrahet || iti | bhuvaneśīparijāte'pi----aśiṣye kathayed yastu sa mahāpātakī bhavet | iti | granthāntare tu viśeṣaḥ----gurūcyamāne vacane vadeditthaṃ vacastadā | prasīda nātha deveti tatheti ca kṛtādaram || praṇamyopaviśet pārśve tathā gacchedanujñayā | mukhāvalokī seveta kuryādādiṣṭamādarāt || asatyaṃ na vadedagre na bahu pralapedapi | kāmaṃ krodhaṃ tathā lobhaṃ mānaṃ prahasanaṃ stutim || cāpalāni ca jihmāni kāryāṇi ( nirmāṇi) paridevanam | ṛṇadānaṃ tathā''dānaṃ vastūnāṃ krayavikrayam | na kuryād guruṇā sārddhaṃ śiṣyo bhūṣṇuḥ kadācana || iti | prayogasāre'pi---- gururmātā pitā svāmī bāndhavāḥ suhṛdaḥ śivaḥ | ityādhāya mano nityaṃ bhajet sarvātmanā gurum || asatyaṃ na gurau brūyād gurunindāṃ na kārayet | prārabdhāṃ vārayedanyairaśaktastatpadaṃ tyajet || gurau yathaiva śūśrūṣā gurubhāryāsu tāñcaret | jyeṣṭhāṃśca guruvat paśyet ātmavacca kanīyasaḥ || guruṇā yadyadādiṣṭamiṣṭaṃ vā'niṣṭameva vā | tadā tadāśu santiṣṭhedakauṭilyena cetasā || manovākkarmabhirnityaṃ pūjayed bhāvinaṃ gurum | iti | devyāgame'pi śivavākyam---- guroragre pṛthak pūjāmauddhatyañca vivarjayet | dīkṣāṃ vyākhyāṃ prabhutvādi guroragre vivarjayet || iti | tatraiva---- āsanaṃ śayanaṃ vastraṃ bhūṣaṇaṃ pādukāṃ tathā | chāyāṃ kalatramanyacca yattatspṛṣṭaṃ tu pūjayet || iti | anyatrāpi---- yathā deve tathā mantre yathā mantre tathā gurau | yathā gurau tathā svātmanyevaṃ bhaktikramaḥ smṛtaḥ || iti || 145-152 || ekābdena bhaved yogyo brāhmaṇo'bdadvayānnṛpaḥ | vaiśyo varṣaistribhiḥ śūdraścatubhīrvatsarairguroḥ | sa śuśrūṣuḥ parigrāhyo dīkṣāyāgavratādiṣu || 153 || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake dvitīyaḥ paṭalaḥ samāptaḥ || 2 || śiṣyasya parīkṣāvadhikālamāha eketi | guroryegyo bhavediti sarvatra sambaddhyate| śudraścatubhīriti | nanu śūdrasya dīkṣādau kathamadhikāra iti cet | maivam | vedādhyayana- tadukta karmasveva smṛtāvanadhikārapratipādanādanyatrādhikārāt | ataeva śūdraprakaraṇe smṛtiḥ----namaskāreṇa mantreṇa pañcayajñān na hāpayet | iti | mantrāstvīśvara- proktāstatra bhagavataiva yathāyathamadhikāritā daśītā | yathāprāsāda mantraprakaraṇe bhagavānāha---- strīśūdrāṇāmayaṃ mantro namo'ntastu śubhāvahaḥ | etajjñātvā mahāsena cāṇḍālānapi dīkṣayet || iti | piṅgalāmate'pi---- caturṇāṃ brāhmaṇādīnāṃ dīkṣāṃ kurvīta mantravit | iti | anyatrāpi---- brahmakṣatraviśaḥ śūdrā arcāyāṃ śuddhabuddhayaḥ | gurudevadvijārcāsu ratāḥ syuradhikāriṇaḥ || iti | tena sākṣādvaidikeṣu mantreṣu rāmaṣaḍakṣarasaurāṣṭākṣaramantrarājaprabhṛtiṣu praṇavādiṣu ca na tasyādhikāraḥ | tathā ca padmapādācāryaiḥ praṇavavyākhyāne---- akārokāramakārātmetyanena bhedatrayeṇa praṇavādimantreṣu traivaṇīkā evādhi- kāriṇo na strīśūdrā ityapi sūcitam ityuktam | tathā ca nṛsiṃhatāpanīye---- sāvitrīṃ praṇavaṃ yajurlakṣmīṃ strīśūdrāya necchanti | sāvitrīṃ lakṣmīṃ yajuḥ praṇavaṃ yadi jānīyāt strīśūdraḥ smṛto'dho gacchati | iti | mahākapilapāñcarātre nārāyaṇāṣṭākṣaramadhikṛtyoktam---- na vedaḥ praṇavaṃ tyaktvā mantro vedasamucchirataḥ | tasmād vedaparo mantro vedāṅgaścāgamaḥ smṛtaḥ || vaśyākarṣādikaṃ kāmyaṃ dṛṣṭādṛṣṭaphalapradam | vedena sādhyate sarvaṃ grahayajñādibhiḥ kila || na vedena vinā yajñā na yajñā veda (mantra) vajītāḥ | tasmād vedaḥ paro mantro na mantro vedamujjhitaḥ || na mantre cādhikāro'sti śūdrāṇāṃ niyamaḥ paraḥ | mantrābhāvādamantreṇa bhāṣitaṃ sarvakarma hi || iti | nāradapañcarātre nārāyaṇāṣṭākṣaramadhikṛtyoktam---- brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ pañcarātraṃ vidhīyate | śūdrādīnāṃ na tat śrotrapadavīmapi gacchati || iti | tathā śravaṇe trapujatubhyāṃ karṇapūraṇaṃ uccāraṇe jihvācchedaḥ dhāraṇe śarīrabhedaḥ iti vedaviṣaye tasya smṛtiṣu daṇḍopadeśādityalam | anyatra vatsaramātraṃ sāmānyata uktam---- gurutā śiṣyatā vāpi tayorvatsaravāsataḥ | iti | sārasaṃgrahe'pi---- sadguruḥ saṃśritāṃ śiṣyaṃ varṣamekaṃ parīkṣayet | iti | ke cana idaṃ brāhmaṇaviṣayamityūcuḥ | daśapaṭalyāntu---- abdaṃ parīkṣya cārddhaṃ vā anyathā na kadācana | iti | prayogasāre tu---- varṣeṣu triṣu viprasya ṣaṭsu varṣeṣu bhūbhṛtaḥ | viṃśo navasu varṣeṣu parīkṣā tatra śasyate || samāsvapi dvādaśasu teṣāṃ ye vṛṣalādayaḥ | iti | siddhāntasārasaṃgrahe viśeṣaḥ---- yathoktāṃ dakṣiṇāṃ dadyād brāhmaṇaḥ kṣatriyastathā | dviguṇāṃ vaiśyavaryastu triguṇāṃ śūdrasattamaḥ | caturguṇāṃ prayaccheta mantrasiddhividhīcchayā || iti || 153 || || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāṃ dvitīyaḥ paṭalaḥ || 2 || atha tṛtīyaḥ paṭalaḥ tato vakṣyāmi dīkṣāṅgaṃ vāstuyāgapuraḥsaram | kṛtena yena mantrajño dīkṣāyāḥ phalamaśnute || 1 || evaṃ pūrvektarītiprapañcitasvarūpasarvapuruṣārthapradamantrasya grahaṇopāyau dīkṣā | tāṃ vaktuṃ tadaṅgabhūtavāstuyāgādikaṃ prapañcayituṃ pratijānīte----tata iti | " aṅgāpūrvasahakṛtaṃ pradhānāpūrvaṃ phalaṃ sādhanakṣamaṃ janayati " iti bhaṭṭanyāyamāśrityāha----kṛteneti | tatra prasaṅgādanyat kiñcid dīkṣāṅgaṃ tantrāntaroktamucyate---- asiddhirbhūmisampattirmaraṇaṃ bandhu(buddhi)nāśanam | āyurvaddhiḥ prajānāśaḥ sampattī ratnasañcayaḥ || śubha(putra)prāptiḥ sthānanāśo medhārthañca vaśīkṛtiḥ | caitrādīnāṃ phalaṃ jñeyaṃ malamāsantu varjayet || anyatra tu āṣāḍhasyāpi samyakphalatoktā---- vaiśākhapūrvaje māse mantrārambhaḥ suduḥsahaḥ (duḥkhakṛt) | vaiśākhe dhanadāyī ca jyeṣṭhe mṛtyuprado bhavet || āṣāḍhe putralābhāyā śrāvaṇe śubhado mataḥ | bhādre caiva jñānahānistathā sadbhiḥ prakīttītā || āśvine sarvasiddhiśca kāttīke jñānasiddhidaḥ | śubhakṛnmārgaśīrṣe syāt pauṣo duḥkhavidhāyakaḥ | māghe medhāvivṛddhiśca phālgune sarvavaśyatā || iti | siddhāntaśekhare tu viśeṣaḥ---- śaratkāle ca vaiśākhe dīkṣā śreṣṭhaphalapradā | phālgune mārgaśīrṣe ca jyaiṣṭhe dīkṣā tu madhyamā || āṣāḍhe śrāvaṇe māghe kaniṣṭhā sadbhirīritā | ninditaścaitramāsastu pauṣo bhādrapadastathā | ninditeṣvapi māseṣu dīkṣoktā grahaṇe śubhā || iti | tatrāṣāḍhasya uttamānantargatatvānniṣedhaḥ kaṣṭānantargatatvācca grahaṇam | evaṃ jyaiṣṭhasyāpi niṣedha uttamānantarbhāvādeveti jñeyam | tathā ca kālottare---- śaradvasantayoryego dīkṣākarmavidhau smṛtaḥ | tayorasambhave varṣāṃ vinā'nyatra praśasyate || iti | kriyākāṇḍaśekhare'pi----na vinā parva dīkṣā syād varṣāsu madhupauṣayoḥ | iti | āṣāḍhaśrāvaṇaniṣedha uttamamadhyamānantarbhāvāt | kāraṇe---- āṣāḍhapūrvamāse ca āṣāḍhe mārgaśīrṣake | dīkṣāṃ na kārayeddhīmānanyamāse tu kārayet || iti | mārgaśīrṣaniṣedha uttamānantarbhāvādeveti jñeyam | agastyasaṃhitāyām---- śuklapakṣe'tha kṛṣṇe vā dīkṣā sarvaśubhāvahā | iti | kālottaraṃ tu---- bhūtikāmaiḥ site muktikāmaistu kṛṣṇapakṣake | iti viśeṣaḥ | saṃhitāyām---- pūṇīmā pañcamī caiva dvitīyā saptamī tathā | trayodaśī ca daśamī praśastā sarvakāmadāḥ || iti | anyatra tu---- kṛṣṇāṣṭabhyāṃ caturdaśyāṃ pañcaparvadine'thavā | iti | mantrasārasaṃgrahe'pi---- dvitīyā pañcamī vāpi ṣaṣṭhī vāpi viśeṣataḥ | dvādaśyāmapi karttavyaṃ trayodaśyāmathāpi vā || iti | mantraratnāvalyāntu---- caturthīṃ navamīṃ ṣaṣṭhīmaṣṭamīñca caturdaśīm | paurṇamāsīṃ vinā śeṣā hitā uktā mumukṣuṣu || iti | tattvasāgarasaṃhitāyāntu----tāṃ tāṃ tithiṃ samālocya tadbhaktāṃstatra dīkṣayet | indraḥ---- kasya kā tithiruddiṣṭā viśeṣād vada nārada | nāradaḥ---- brahmaṇaḥ paurṇamāsyuktā dvādaśī cakradhāriṇaḥ | caturdaśī śivasyoktā vācaḥ proktā trayodaśī || dvitīyā tu śriyaḥ proktā pārvatyāśca tṛtīyikā | caturthī gaṇanāthasya bhānoḥ proktā tu saptamī | nityā mārgeṣu pārvatyā aṣṭamī ca caturdaśī || iti | viṣṇudīkṣāyāṃ pañcarātre tu viśeṣaḥ----dvādaśyāṃ śulkapakṣasya sūryasaṃkramaṇe tathā | iti | saṃkramā viṣṇupadivyatiriktāḥ | kālottare ca---- dinacchidrāṇi muktvā ca yāśca syustridinaspṛśaḥ | iti | ratnāvalyāntu---- ādityaṃ maṅgalaṃ sauriṃ tyaktvā vārāṃstu bhūtaye | iti | saṃhitāyām----ravau gurau site some karttavyaṃ budhaśukrayoḥ | iti | site pakṣe ityarthaḥ | anyatra---- uttarātrayarohiṇyo revatī puṣyavāsavam | dhaniṣṭhā vāyumitrāśvipitryaṃ tvāṣṭrañca nairṛtam | eśavaiṣṇavahastāśca dīkṣāyāntu śubhāvahāḥ || iti | vāsavaṃ jyeṣṭhā | vāyuḥ svātī | mitram anurādhā | aśvi aśvinī | pitryaṃ maghā | tvāṣṭraṃ citrā | nairṛtaṃ mūlā | eśam ārdrā | vaiṣṇavaṃ śravaṇam | saṃhitāyāmapi---- aśvinīrohiṇīsvātīviśākhāhastabheṣu ca | jyeṣṭhottarātrayeṣvevaṃ kuryānmantrābhiṣecanam || iti | ratnāvalyām---- trīṇyuttarāṇi rohiṇyaḥ puṣyakaṃ mṛgaśīrṣakam | hastā svātiranurādhā maghā mūlañca revatī || abhijit śravaṇañca | iti | kāraṇe ca---- pauṣṇaṃ rohiṇyathādityaṃ śravaṇañcāśvinī tathā | sāvitraṃ tvāṣṭravāyavyamaindraṃ nairṛtameva ca || tiṣyaṃ triruttarārdrā ca saumyaṃ śiṣyatrijanmabham | nakṣatrāṇi praśastāni dīkṣākarmaṇi suvrate || iti | pauṣṇaṃ revatī | ādityaṃ punarvasu | sāvitraṃ hastā | saumyaṃ mṛgaḥ | nīlatantre'pi---- rohiṇī śravaṇārdrā ca dhaniṣṭhā uttarātrayam | puṣyaḥ śatabhiṣā caiva dīkṣānakṣatramucyate || iti | ratnāvalyāntu---- pratipat pūrvāṣāḍhā ca pañcamī kṛttikā tathā | pūrvabhādrapadā ṣaṣṭhī daśamī rohiṇī tathā || dvādaśī sārpanakṣatramaryamṇā ca trayodaśī | nakṣatraluptā ityete devānāmapi nāśakāḥ || iti | anyad vārādisaṃyogāt tithinakṣatraduṣṭatvaṃ jyotiḥśāstrādavaseyam | tathā---- śubhayogeṣu sarveṣu dīkṣā sarvaśubhapradā | iti | ratnāvalyām---- yogāśca prītirāyuṣmān saubhāgyaḥ śobhanaḥ śubhaḥ | sukarmā ca dhṛtirvṛddhirdhruvaḥ siddhiśca harṣaṇaḥ || varīyāṃśca śivaḥ siddho brahmā endraśca ṣoḍaśa | iti | tathā---- śubhāni karaṇānyāhurdīkṣāyāñca viśeṣataḥ | śakunyādīni viṣṭiñca viśeṣeṇa vivarjayet || iti | saṃhitāyām---- pañcāṅgaśuddhidivase svodaye tithivārayoḥ | guruśukrodaye śuddhalagne dvādaśaśodhite || pravṛddhe valasaṃyukte śukre devagurau tathā | śubhe vidhusamāyoge śubhavarge śubhodaye | ityādau sarvamantrāṇāṃ saṃgrahaḥ sarvasaukhyakṛt || iti | tathā ca jyotiḥśāstre----nīcasthe vakrasaṃsthe'pyaticaraṇagate vālabṛddhe'stage vā sannyāso devayātrā vrataniyamavidhiḥ karṇavedhaśca dīkṣā | mauñjīvandho gaṇānāṃ pariṇayanavidhirvāstudevapratiṣṭhā varjyāḥ sadbhiḥ prayatnāt tridaśapatigurau siṃharāśisthite ca || iti| tathā---- caraḥ sarvai vīvarjyaḥ syāt sthirarāśiṣu saukhyadā | triṣaḍāyagatāḥ pāpāḥ śubhāḥ(saumyāḥ)kendratrikoṇagāḥ | dīkṣāyāntu śubhāḥ proktā randhrasthāḥ sarvanāśakāḥ || iti | āya ekādaśasthānam | kendretyanena prathamacaturthasaptamadaśamasthānāni | trikoṇeti pañcamanavamasthāne | randhram aṣṭamasthānam | tathā---- śiṣyatrijanmadivase saṃkrāntau viṣuve'yane | anyeṣu puṇyayogeṣu grahaṇe candrasūryayoḥ | śiṣyānukūle kāle vā dehaśuddhiḥ śubhāvahā || iti | mahākapilapañcarātre'pi----etannakṣatratithyādau karaṇe yogavāsare | mantropadeśo guruṇā sādhanañca śubhāvaham || iti | kriyākāṇḍaśekhare'pi tithyādisarvamuktvoktam---- ityādinipuṇaṃ vīkṣya dīkṣāṃ kurvīta deśikaḥ | maumukṣavīṃ pratyayaṃ na kālādiniyamaḥ smṛtaḥ || iti | ratnāvalyāñca---- nindyāni tāni sarvāṇi praśastāni vimuktaye | iti | etacca vakṣyamāṇāgnicakramavalokya dinaṃ karttavyamiti | apavādo'pi---- śaśidinakarayorgrahaṇe janmani śiṣyasya makarasaṃkrāntau | karuṇāsamaye ca guroḥ nakṣatrādīṣyate na dīkṣāyām || iti | tathā---- śiṣyajanmadivaseṣu saṃkrame pragrahe śaśidineśayorapi | puṇyayogayuji vā śubhe nṛṇāṃ mantrasiddhirabhidhīyate parā || iti | siddhāntaśekhare'pi----viṣuve'pyayanadvandve āṣāḍhyāṃ (saṃkrāntyāṃ) dama(dama)notsave | dīkṣā kāryā tu kāleṣu pavitrāropakarmaṇi || iti | kālottare ca---- dīkṣāyāmabhiṣeke ca tathā mantraparigrahe | vratagrahaṇamokṣe ca dravyārambhaṇakarmaṇi || kāttīkyāñcaiva vaiśākhyāṃ svarbhānorapi darśane | candrasūryeparāge ca ṣaḍaśītimukheṣu ca || grahanakṣatrayogeṣu viṣuveṣutsaveṣu ca | ayaneṣu ca sarveṣu yogaḥ sarvārthasiddhidaḥ || iti | rudrayāmale'pi---- sattīrthe'rkavidhugrāse taṃ tu dāmanaparvaṇoḥ | mantradīkṣāṃ prakurvāṇo māsarkṣādīn na śodhayet || iti | agastyasaṃhitāyāñca----sūryagrahaṇakāle tu nānyadanveṣitaṃ bhavet | sūryagrahaṇakālena samo'nyo nāsti kaścana || tatra yadyatkṛtaṃ sarvamanantaphaladaṃ bhavet | na māsatithivārādiśodhanaṃ sūryaparvaṇi || dadātīṣṭaṃ gṛhītaṃ yat tasmin kāle gurornṛṣu | siddhirbhavati mantrasya vināyāsena vegataḥ || karttavyaṃ sarvayatnena mantrasiddhimabhīpsubhiḥ || iti | tathānyatrāpi---- puṇyatīrthe kurukṣetre devīpīṭhacatuṣṭaye | prayāge śrīgurau kāśyāṃ kālākālaṃ na śodhayet || iti | tattvasāgarasaṃhitāyām----tithiṃ vināpi dīkṣāyāṃ viśiṣṭāvasaraṃ śṛṇu | durlabhe sadgguruṇāntu sakṛtsaṅga upasthite || tadanujñā yadā labdhā sa dīkṣāvasaro mahān | grāme vā yadivā'raṇye kṣetre vā divase niśi | āgacchati gururdaivād yadā dīkṣā tadā bhavet || iti | tathā---- yadaivecchā tadā dīkṣā gurorājñānurūpataḥ | ni tithirna vrataṃ homo na snānaṃ na japakriyā | dīkṣāyāḥ kāraṇaṃ kintu svecchāvāpte tu sadgurau || iti || 1 || rākṣasaṃ vāstunāmānaṃ hatvā'dhiṣṭhāya tattanum | sthitāstripañcāśaddevāstebhyaḥ pūrvaṃ baliṃ haret || 2 || vāstuyāgotpattimāha rākṣasamiti | hatveti | yaduktam---- kaśyapasya gṛhiṇī tu siṃhikā rāhuvāstutanayāvajījanat | pūrvajo harinikṛttakandharo daivatairavarajo nipātitaḥ || iti | mahākapilapañcarātre'pi----pūrvamāsīnmahānugraḥ sarvabhūtabhayaṅkaraḥ | sadevairnihato bhūmau sa vāstupuruṣaḥ smṛtaḥ || yāvad bhūmiḥ sthirā loke tāvad vāstvasuraḥ sthitaḥ | saṃhāre tu layaṃ yāti devaiḥ sarvagrahādibhiḥ || vistāro'sya samantācca śatakoṭistu yojanaḥ | saṃsthito'sau dharāṃ vyāpya proktānaḥ kṛṣṇavarṇakaḥ || jānukūrparakau vāstorvahnivāyuprakoṣṭhagau | pitṛpādapuṭaścāyamīśamūrddhā hṛdañjaliḥ || ūrddhakeśaḥ supīnaśca varttulākṣo'surākṛtiḥ || iti | anyatrādhomukhatoktā | vāstvīśanāmā hyasuro'tikāyo devaiḥ purā dattavaro'bhipūjyaḥ | śete sa bhūmyāṃ pravisārya pādau hastau tathā'dhovadanaḥ sadaiva || īśāne'sya śiro niveśitamabhūdvāstoṣpate rmārute vahnau cāpi karadvayaṃ padayugaṃ naktañcarāśāsthitam | iti | vāstusvarūpamāhānyatra----andhakāsurasaṃgrāme purā kruddhasya śūlinaḥ | apatat svedapānīyaṃ lalāṭād bhuvi bhīṣaṇam || somaśambhunā tu vyavasthoktā----ākuñcitakaraṃ vāstumuttānamasurākṛtim | smaret pūjāsu kuḍyādiniveśe tvadharānanam || jānunī kūrparāsakte diśi vātahutāśayoḥ | paitryāṃ pādapuṭau raudyrāṃ śiro'sya hṛdaye'ñjaliḥ || iti| sthitā iti punarutthānaśaṅkayā | taduktaṃ mahākapilapañcarātre---- sarvān devāstu kāryeṣu pūjayed vāstusaṃsthitān | tenā'sau varttate no cet uttiṣṭhenmādhavājñayā || iti | tebhyaḥ pūrvaṃ valiṃ harediti | taduktam---- tataśca teṣāṃ ye pūjāvimukhāstaiḥ kṛtāni tu | sukṛtāni samādadyurduṣkṛtāni ca kurvate || tatasteṣāmarcayantu pratyabdaṃ kurvatāṃ satām | śubhānyevāśu jāyante naivā'śubhakathāpi ca || iti | mayenāpyuktam---- gṛhādikaraṇe yatra nācīto vāstudaivataḥ | tatra śūnyaṃ bhavet sarvaṃ rakṣovighnādibhirhatam || tasmādvāstvarcanaṃ kārya samyak sampadamīpsubhiḥ || iti | tathā ca---- śubhakarmaṇi dīkṣāyāṃ maṇḍapakaraṇe gṛhādividhiṣu tathā | vihito vāstubaliḥ syādrakṣovighnopaśāntisampadbhyaḥ || iti | mahākapilapañcarātrepi----bhūmeḥ parigrahe pūrvaṃ śilānāṃ sthāpane tathā | jalādhāragṛhārthañca yajedvāstuṃ viśeṣataḥ || apareṣvapi kāryeṣu yāgahomādikeṣu ca | vāstumaṇḍalakaṃ kuryāt sūtrayitvā samaṃ guruḥ || susamaṃ sukhadaṃ vāstu viṣamaṃ na sukhāvaham | brahmādyaditiparyantāḥ pañcāśat trayasaṃyutāḥ || sarveṣāṃ kila vāstūnāṃ nāyakāḥ parikīttītāḥ | asaṃpūjya(gṛhya)hi tān sarvān prāsādādīn na kārayet || aniṣpattivīnāśaḥ syādubhayordharmadhamīṇoḥ | iti || 2 || balimaṇḍalameteṣāṃ yathāvadabhidhīyate | pūrvāparāyataṃ sūtraṃ vinyaseduktamānataḥ || 3 || yathāvat sākalyena maṇḍalārthaṃ catuḥṣaṣṭi koṣṭhotpādanamāha pūrveti | vinyasediti| " asa gatidīptyādāneṣu " ityasau bhauvādikasya prayogaḥ | uktamānataḥ | uktaṃ vāstuśāstre yanmānaṃ tena mānena ityarthaḥ | kvaciddhastamānata iti pāṭhaḥ | mahākapilapañcarātre tu viśeṣaḥ---- gṛhaprāsādakūpānāṃ maṇḍapasya jalasya ca | vāstumaṇḍalakaṃ kāryamaṣṭahastantu nāparam || iti || 3 || tanmadhyaṃ kiñcidālabya matsyau dvau parito likhet | tayormadhye sthitaṃ sūtraṃ vinyased dakṣiṇottaram || 4 || tanmadhyamiti | tasya madhyaṃ kiñcidālambyā madhyāt kiñcidadhikaṃ cihnamālambyetyarthaḥ | kuta ityapekṣāyāṃ sūtrāgrāditi śeṣaḥ | evaṃ parita ubhayataḥ uttaradakṣiṇayoḥ prācīsūtrasyeti śeṣaḥ | matsyau dvau cihnadvayaṃ sampādayet | tatra prakāraḥ| prācīsūtraprāgagre sūtrādiṃ nidhāya madhyacihnāt sūtrāgraṃ bhrāmayet | evamaparāgrādapi | tata eko matsyaḥ | evamaparatrāpīti dvitīyo matsyaḥ | taduktaṃ siddhāntaśekhare---- somasūtraprasiddhyarthaṃ sūtrāgrabhramaṇaṃ tataḥ | prāgaṅke pratyagaṅke ca hastaṃ dattvā samācaret || udagdakṣiṇago matsyo rekhāyāṃ jāyate kramāt | śapharasya mukhe pucche madhyacihne prasāritam || samantāt somasūtraṃ syāt | iti || 4 || dvābhyāṃ dvābhyāṃ tathā'grābhyāṃ koṇeṣu makarān likhet | matsyamadhye sthitāgrāṇi tatra sūtrāṇi pātayet || 5 || dvābhyāmiti | tatra dvābhyāṃ dvābhyām agrābhyāmekaiko matsyaḥ tathā pūrvavat | tadyathā| prācīsūtrārddhamitena prācīsūtrāgrasthitena sūtreṇa īśe āgreye cārddhacandraṃ kuryāt | tatastenaiva sūtreṇa uttarasūtrāgrasthitena īśe vāyavye cārddhacandraṃ kuryāt | evamīśe matsya utpannaḥ | tathā pūrvavat tatsūtreṇa paścimāgrasthitena vāyavye nairṛtye cārddhacandraṃ kuryāt evaṃ vāyavye matsya utpannaḥ | tat sūtreṇa paścimāgrasthitena vāyavye nairṛtye cārddhacandraṃ kuryāt evaṃ vāyavye matsya utpannaḥ | tatsūtreṇa dakṣiṇāgrasthitena naiṛrratye āgneye arddhacandraṃ kuryāt | tata ubhayatrāpi matsyadvayaṃ jāyate | taduktaṃ siddhāntaśekhare---- kṣetrārddhamānasūtreṇa dikṣu cihnaṃ samālikhet | dikṣu cihnaṃ samāśritya koṇeṣvaṅkān samālikhet | kṣetrārddhamānasūtreṇa pratilomānulomataḥ || iti | evaṃ matsyacatuṣke jāte tanmadhyamāgraṃ sūtracatuṣkaṃ dadyādityāha matsyetyādi || 5 || caturasraṃ bhavettatra catuḥkoṣṭhasamanvitam | tat punavībhajenmantrī catuḥṣaṣṭipadaṃ yathā || 6 || caturasramiti vāstuśarīrasya caturasratvāt | taduktam---- catusrākṛtiḥ kaścidasuraḥ sarvanāśakaḥ | iti | mahākapilapañcarātre'pi----devaiḥ sa vāstupuruṣaḥ sthāpitaścaturasrakaḥ | iti | ācāryā api----caturasrasaṃsthitirasau | iti | prayogasāre'pi----jñeyaḥ sa vāstupuruṣaścaturasrasaṃsthaḥ | iti | catuṣkoṣṭhasamanvitamiti | caturasramadhye adhaśca koṇacatuṣke vahiḥ koṣṭha- catuṣkamaparaṃ gurugaṇeśadurgākṣetreśapūjanārthamuktam | taditi | yathācatuḥṣaṣṭipadaṃ bhavet tathā tad vibhajedityanvayaḥ || 6 || īśānādrakṣaso yāvad yāvadagneḥ prabhañjanaḥ | evaṃ sūtradvayaṃ dadyāt karṇasūtraṃ samāhitaḥ || 7 || īśānāditi | prabhañjano vāyustaddaivatyaḥ koṇastacchabdavācyaḥ taṃ yāvat | evaṃ karṇasūtraṃ karṇasūtrasaṃjñakaṃ sūtradvayaṃ dadyāt | śilpaśāstre koṇasūtrasya karṇasūtramiti saṃjñā| samāhita iti kākākṣigolakanyāyenobhayatra sambaddhyate | tatra samāhitaḥ sāvadhāno mantrī sampradāyena mantraśāstrābhijñaḥ pūrvāparāyataṃ sūtraṃ vinyasedityādi saptasu kriyāsu karttṛtvenānveti | ante upākṛtatvāt | tatra catuḥṣaṣṭikoṣṭhotpādanaprakāro yathā----caturṣu koṣṭheṣu koṇasūtracatuṣṭayamanyaddadyāt | tanmadhyotpannamatsyeṣu pūrvāparāyate dve sūtre dakṣiṇottarāyate ca dve sūtre pātayet | evaṃ ṣoḍaśakoṣṭhāni sampadyante | tataḥ caturṣu koṇakoṣṭheṣu punaḥ karṇasūtracatuṣṭayaṃ dadyāt | tadutpannamatsyeṣu pūrvāparāyate dve dakṣiṇottarāyate dve ca sūtre pātayet | evañca kṛte madhyakoṣṭhadvaye matsyā utpannāḥ teṣu matsyeṣu dve sūtre prāgaparāyate dve dakṣiṇottarāyate ca dadyāt | evaṃ catuḥṣaṣṭikoṣṭhāni sampadyante | tatra granthāntarokta---- karṇasūtradvayātiriktakarṇasūtrāṇi mārjaye | tatra īśānaśivokto viśeṣaḥ---- pūjyāścatuḥṣaṣṭipadeṣu viprairekottarāśīpade nṛpādyaiḥ | iti | hayaśīrṣapañcarātre tu----ekāśītipadaṃ vāstu gṛhakarmaṇi śasyate | catuḥṣaṣṭipadaṃ vāstu prāsādeṣu praśasyate || iti | somaśambhāvapi---- kuryāt koṣṭhacatuḥṣaṣṭi prāsāde vāstumaṇḍalam | gṛhe'pi varttayed vāstuṃ kintvekāśītikoṣṭhakaiḥ || iti | mahākapilapañcarātre----prāsādārthaṃ catuḥṣaṣṭirekāśītigṛhe tathā | iti | tathā'nyatrāpi---- ekāśītipadaṃ kṛtvā vāstuñcaiva gṛhādiṣu | catuḥṣaṣṭipado vāstuḥ prāsāde brahmaṇā smṛtaḥ || ityuktavā maṇḍapān pravarān vakṣye prāsādasyānurūpataḥ | ityuktam tenāti deśikamaṇḍape idaṃ vāstumaṇḍalam || 7 || brahmāṇaṃ pūjayedādau madhye koṣṭhacatuṣṭaye | dikcatuṣkeṣu pūrvādi yajedāryamanantaram || 8 || vivasvantaṃ tato mitraṃ mahīdharamataḥ param | brahmāṇamiti | samāhita iti ādau madhye koṣṭhacatuṣṭaye brahmāṇaṃ pūjayediti sambandhaḥ | koṣṭhacatuṣṭaye ekākāreṇa mājīte ityarthaḥ | tatra padmaṃ vilikhet | taduktaṃ mahākapilapañcarātre----pañcaviṃśatpade madhye brahmāṇantvarcayet kaje | iti | kādimate'pi---- sarvamadhye yajet samyak brahmāṇaṃ kamalāsanam | hemābhañca caturvaktraṃ vedādhyayanaśālinam || iti | ādāviti sarasvatīsāhityamuktam | samāhita ityanenaitaduktaṃ bhavati | pūrvaṃ pīṭhamabhyarcya paścāt tatra brahmāṇaṃ pūjayediti | tatra maṇḍūkādiparatattvāntaṃ sampūjya aṇimādi sarva- siddhyantā nava pīṭhaśaktīḥ sampūjya | oṃ sarvajñānakriyāvyaktakamalāsanāya yogapīṭhāya namaḥ iti pīṭhamantraḥ | oṃ namo brahmaṇe iti mūlamantraḥ | prajāpatiḥ ṛṣiḥ | paṃktiśchandaḥ| brahmā devatā | akṣarairaṅgāni | akṣasraksruva(k)----daṇḍakamaṇḍaludharo brahmā dhyeyaḥ | aṇimādīnāṃ dhyānamuktaṃ kulaprakāśatantre---- sindhurasthā'ṇimā pūjyā pītavarṇā caturbhujā | varavajradharā dakṣe vāme'bhayanidhānabhṛt || mahimāṃ mahiṣārūḍhāṃ pūjayet kajjvalaprabhām | daṇḍābhayadharāṃ vāme dakṣe śaktyakṣamālinīm || nakrasthā laghimā śyāmā pūjanīyā caturbhujā | nāgapāśadharā dakṣe tadvāme'bhayavārije || kanakādrinibhā pūjyā kūrmasthā garimā tathā | gadāvaradharā dakṣe vāme'bhayanidhānabhṛt || pūjyā pretagatā nīlavidyutpuñjanibheśitā | varakhaḍgadharā dakṣe vāme sābhayakarttṛkā || pūjyā yā vaśitā dhūmrā mṛgasthā sā caturbhujā | sāravindadhvajā dakṣe vāme varasarojinī || chāgalasthā'tiraktāṅgī syāt pūjāyāṃ prakāmatā | śaktyakṣamālinī dakṣe vāme savarakuṇḍikā || pūjanīyā vṛṣārūḍhā prāptistuhinasannibhā | satri(śakti)śūlavarā dakṣe vāme sābhayavārijā || sarvasiddhiḥ padmarāgaprabhā pūjyā caturbhujā | sākṣamālāravindā ca bījapūrasarojinī || iti | digiti | dikcatuṣkeṣu pūrvādi yajet | prādakṣiṇyeneti śeṣaḥ | koṣṭhacatuṣṭaye idamatrā'pyanveti | ekākāreṇa mājīte ityarthaḥ | tena āryaḥ pūrvadiśi vivasvān dakṣiṇadiśi mitraḥ paścimadiśi mahīdharaḥ uttaradiśi pūjyaḥ | taduktamācāryaiḥ---- prāgyābhyavāruṇodagdikkoṣṭhacatuḥpadeṣu samabhiyajet | iti || 8 || koṇārddhakoṣṭhadvandveṣu vahnyādiparitaḥ punaḥ || 9 || sāvitraṃ savitārañca śakramindrajayaṃ punaḥ | rudraṃ rudrajayaṃ vidvānāpaṃ cā'pyāpavatsakam || 10 || koṇeti | koṇe brahmapadasya koṇabhāge arddhe adhaūrddhakoṣṭhe | karṇasūtreṇa bheditatvāt | yatra tadarddhakoṣṭhaṃ tasya dvandvāni teṣu vahnyādi āgneyādi uparikoṣṭhe sāvitraṃ adhaḥkoṣṭhe savitāraṃ yajet | parita iti catudīkṣu | taduktam---- somaśambhunā---- madhye navapado brahmā śeṣāstu padikāḥ smṛtāḥ | ṣaṭpadāstu marīcyādyā dikṣu pūrvādiṣu kramāt | aṣṭau koṇādhipāstatra koṇārddheṣvaṣṭasu sthitāḥ || iti | atra yadyapi uparyadho vetipadaṃ nāsti tathāpi mahākapilapañcarātroktavāstu- śarīrāvasthitinirupaṇenoparikramo labhyate | tad yathā---- mastake saṃsthito rudraḥ karṇayostasya saṃsthitau | parjjanyaścāditiścaiva mukhe cāpaḥ susaṃsthitaḥ || āpavatsaḥ sthitaḥ kaṇṭhe jayantaśca ditiḥ punaḥ | skandhayoḥ pañcārgalādyā mahendrādyā bhujadvaye || vakṣaḥsthau rudrasāvitrau dāsastu savitā tathā | hastau tu hṛdgatau tasya brahmā nābhau vyavasthitaḥ || pṛthvīdharo marīciśca stanayoḥ kukṣigau punaḥ | vivasvān mitranāmā ca pādayoḥ pitaraḥ sthitāḥ || pāpādyāścaiva pūṣādyāḥ sapta saptorujaṅghake | indro meḍhre sthitastasya jayo vṛṣaṇasaṃsthitaḥ || iti | rudra īśānaḥ | dāso rudrajayaḥ | pṛthvīdharo mahīdharaḥ | marīcirāryaḥ | pitaraḥ nirṛtiḥ | pāpo rogaḥ | indraḥ śakraḥ | iti jñeyam | yaduktam---- īśaśceśānarudro'sau tajjayo rudradāsakaḥ | marīcirāryakaḥ khyātaḥ pitā syādrākṣasādhipaḥ || pāpo roga iti khyātaḥ | iti | anyatrāpi---- dhātṛvahnī samāśritya kṛtvā cādhaḥ padatrayam | sāvitramarcayettatra pade vāsavasaṃjñake || vidhisāvitrayormadhye savitāraṃ padatra(dva)ye | āśritya pitṛdhātārau kṛtvā cādhaḥ padatra(dva)yam || yajedindraṃ mahābhāgaṃ pade lokasusaṃjñake | tathā cendrajayaḥ pūjyo brahmaśakrasumadhyagaḥ || āśritya vāyudhātārau kṛtvā cādhaḥ padatrayam | tatra devaṃ yajedrudraṃ pade bhuvanasaṃjñake || tatheśavedhasormadhye tajjayañca padatraye | eśānyāmāpakaṃ kāmapadatrayasusaṃsthitam || tadāpavedhasormadhye yajed vatsaṃ padatraye || iti | somaśambhāvapi---- sāvitre raktapuṣpāṇi vahnyadhaḥ koṇakoṣṭhake | tadadhaḥkoṣṭhake dadyāt savitre ca kuśodakam || haridraudanamindrāya rakṣo'dhaḥkoṇakoṣṭhake | indrajayāya miṣṭānnamindrādhastānnivedayet || rudrāya ghṛtasiddhānnaṃ vāyukoṇādhare pade | tadadho rudrajayāya māṃsamārdraṃ nivedayet || āpo'tha śivakoṇādhastadvatsāya ca tattale | iti || agre tatkarṇasūtrobhayataḥ iti karṇasūtrasya prayojanatvādatra koṇārddha- koṣṭhetyuktam || 9-10 || tatkarṇasūtrobhayataḥ koṣṭhadvandveṣu deśikaḥ | śarvaṃ guhaṃ cāryamaṇaṃ jṛmbhakaṃ pilapicchakam || 11 || carakīñca vidārīñca pūtanāmarcayet kramāt | arcayed dikṣu pūrvādi sārddhādyantapadeṣvimān || 12 || aṣṭāvaṣṭau vibhāgena devān deśikasattamaḥ | kramādīśānaparjanyajayantāḥ śakrabhāskarau || 13 || satyo vṛṣāntarikṣau ca diśi prācyāmavasthitāḥ | agniḥ pūṣā ca vitatho yamaśca gṛharakṣakaḥ || 14 || gandharve bhṛṅgarājaśca mṛgo dakṣiṇadiggatāḥ | nirṛti daurvārikaśca sugrīvavaruṇau tataḥ || 15 || puṣpadantāsurau śe(śo)ṣarogau pratyagdiśi sthitāḥ | vāyurnāgaśca mukhyaśca somo bhallāṭa eva ca | argalākhyo dityaditī kuverasya diśi sthitāḥ || 16 || taditi | diśatyupadiśati śiṣyebhyo mantrāniti deśiko māntrikaḥ | sarvatra kramāditi vahnyādiparitaḥ iti kramo'nusandheyaḥ | sārddhādyanteti | arddhe ca te ādyante ca arddhādyante arddhādyantābhyāṃ saha varttamānāni yāni padāni teṣu | idañca karṇasūtreṇā'rddhīkṛtakoṇakoṣṭhato labhyate || 11-16 || uktānāmapi devānāṃ padānyāpūrvapañcabhiḥ | rajobhisteṣvathaitebhyaḥ pāyasānnairbaliṃ haret || 17 || ayaṃ vāstubaliḥ proktaḥ sarvasampat samṛddhidaḥ || 18 || balividhānamāha uktānāmiti | pañcamī rajobhiḥ sarvatobhadramaṇḍale vakṣyamāṇaiḥ| tatra kamalāni vakṣyamāṇaprakāreṇaiva pūrayet | tatra madhyapadmaṃ śvetamanyāni raktāni | taduktaṃ divyasārasvate----madhye padānāṃ navakaṃ mārjayitvā prapūrayet | sitena rajasā bhūyastaddikṣu ca catasṛṣu || ṣaṭkaṃ sammārjya rajasā raktena paripūrayet | śiṣṭāni ca padānyatra yathāsthānaṃ prakalpayet || vicitrāṇi tato madhye brahmāṇaṃ saṃprapūjayet || iti | padasīmārekhāḥ śvetāḥ padāni ca vicitrāṇi | vāstudevānāṃ dhyānaṃ tantrāntaroktaṃ likhyate---- uktānāṃ sarvadevānāṃ svarūpañca nigadyate | akṣamālāṃ srucaṃ(vaṃ)dakṣe vāme daṇḍakamaṇḍalum || dadhānamaṣṭanayanaṃ yajenmadhye'mbujāsanam | sarve caturbhujā devā vāstudehe vyavasthitāḥ || kṛtāñjalipuṭāḥ sarve khaḍgakheṭakapāṇayaḥ | brahmāṇaṃ saṃnirīkṣante tadvaktrābhimukhāśca te || svasvasthāne sthitāścaiva sādhāraṇamudāhṛtam | marīciḥ śvetavarṇaḥ syād vivasvān rakta(abhra)varṇakaḥ || śātakumbhasamo(nabho)mitraḥ kṛṣṇavarṇastu bhūdharaḥ | savitā nīlavarṇābhaḥ sāvitro dhūmravigrahaḥ || indraścāruṇavarṇābhaḥ śuklaścendrajayastathā | rudraḥ pravālasadṛśaḥ pīto rudrayastathā || āpo gokṣīradhavala āpavatso japādyutiḥ | īśānaḥ kṣīradhavalaḥ parjanyo'ñjanasannibhaḥ || jayanto'ñjanasaṅkāśo mahendraścāḥ(śyā)maladyutiḥ | ādityo raktavarṇaḥ syāt satyakaścitravarṇakaḥ || vṛṣo vandhūkapuṣpābhaḥ kundābhaścāntarikṣakaḥ | udyaddinakarābho'gniḥ pūṣā raktābjasannibhaḥ || vitathaścendracāpābho vidyudvarṇe gṛhakṣataḥ | yamaścāñjanasaṅkāśo gandharvaḥ padmarāgavat || bhṛṅgarājaśca bhṛṅgābho mṛgo jīmūtasannibhaḥ | nirṛtiḥ pāvakābhaśca pīto dauvārikaḥ smṛtaḥ || sagrīvo nīlakaṇṭhābhaścandrābhaḥ puṣpadantakaḥ | varuṇaḥ sphaṭikabhāṅgo bhṛṅgābhaścāsuro mataḥ || śe(śo)ṣaścotpalasaṅkāśaḥ pāpayakṣme(rogaścaive)ndranīlavat | vāyuḥ kṛṣṇābhavarṇaḥ syānnāgaḥ śaṅkhendusannibhaḥ || mukhyo mauktikasaṅkāśo bhallāṭaḥ śvetapadmavat | somaḥ sphaṭikasaṅkāśo'rgalo raktotpaladyutiḥ || ditiḥ kundendudhavalā kapilā cāditiḥ smṛtā | carakī śaṅkhasaddaśī vidārī pāvakadyutiḥ || pūtanā himasaṅkāśā meghābhā pilapicchikā | khaḍgañca pānapātrañca churikāṃ karttarīṃ tathā || dadhānā bhīmarūpāstā rākṣasyaḥ parikīttītāḥ | sito raktaśca pītaśca kṛṣṇaḥ skandādikā grahāḥ || vajraṃ śaktiñca khaḍgañca pāśañca vikṛtānanāḥ | dadhānā bhīṣaṇāḥ proktā grahāḥ skandādikāśca te || iti | aṣṭādaśarekhā nāḍītvena tattaddevatātvena ca dhyeyāḥ | taduktam---- lakṣmī yaśovatī kāntā supriyā sukalā śivā | subhagā sumukhī nandā nāḍyaḥ prācīmukhodgatāḥ || dhanyā prāṇā viśālā ca sthirā bhadrā jayā niśā | virajā vibhavā caitā nāḍyaḥ saumyamukhāḥ smṛtāḥ || iti | pāyasānnairiti bahuvacanamādyartham | tena vakṣyamāṇāni lājādidravyāṇi saṃgṛhītāni | tatra pratidaivataṃ balidravyabhedā mantrāścoktāḥ mahākapilapañcarātre---- pāyasaudanalājaiśca yuktaṃ dhūpaiḥ prasūnakaiḥ | akṣataṃ tilasaṃyuktaṃ māṣabhaktādimaṇḍitam | gṛhaṇemaṃ baliṃ brahman vāstudoṣaṃ praṇāśaya || gandhādiśarkarāpūpaṃ pāyasopari saṃsthitam | āryakākhya gṛhāṇemaṃ sarvadoṣaṃ praṇāśaya || candanādyacītaṃ nātha karpūrāgurumaṇḍitam | vivasvan vai gṛhāṇemaṃ sarvadoṣaṃ praṇāśaya || saguḍaṃ pāyasaṃ nātha puṣpādisusamanvitam | gṛhāṇemaṃ baliṃ hṛdyaṃ mitra śāntiṃ prayaccha me || māṣaudanaṃ samāṃsañca gandhādikṣīrasaṃyutam | gṛhāṇemaṃ mahībhṛt tvaṃ sarvadoṣaṃ praṇāśaya || evamantarbaliṃ dattvā sarveṣāmanyeṣāṃ yadyapyarcā āgneyādi tathāpi īśānādi baliṃ dadyāt| vacanānurodhāt | vacanaṃ yathā---- īśādidakṣiṇāvartte baliḥ sāmānyabhāṣitaḥ | sarveṣāṃ khalu vastūnāṃ viśeṣaḥ padanirṇaye || iti | anyatra pūjāpi īśādye coktā | īśakoṇādiṣu surān pūjayecca vidhānataḥ | iti | anyatrāpi---- īśānādicatuṣkoṇasaṃsthitān pūjayed budhaḥ | iti | tathā---- kṣīraṃ khaṇḍasamāyuktaṃ puṣpādibhiralaṅkṛtam | gṛhāṇemaṃ baliṃ hṛdyamāpa śāntiṃ prayaccha me || dadhīdaṃ guḍasaṃmiśraṃ gandhādivastumaṇḍitam | gṛhāṇemaṃ baliṃ vatsa vighnamatra praṇāśaya || puṣpādikuśapānīyaṃ karpūrāguruvāsitam | sāvitra vai gṛhāṇemaṃ śāntimatra prayaccha me || piṣṭakaṃ saguḍaṃ nātha raktagandhādiśobhitam | gṛhāṇemaṃ baliṃ sūrya vighnamatra praṇāśaya || śītamannaṃ tathā puṣpaṃ kuṅkumādisamanvitam | gṛhāṇemaṃ baliṃ hṛdyaṃ śakradeva namo'stu te || odanaṃ ghṛtasaṃyuktaṃ vastragandhādimaṇḍitam | gṛhāṇemaṃ baliṃ hṛdyamindrajaya namo'stu te || pakvāpakvamidaṃ māṃsaṃ vastrapuṣpādisaṃyutam | gṛhāṇemaṃ baliṃ hṛdyaṃ rudradeva namāmyaham || hṛnmāṃsaṃ(samāṃsaṃ) saghṛtaṃ pakvaṃ gandhapuṣpādisaṃyutam | gṛhāṇemaṃ baliṃ rudrajaya svasti prayaccha me || raktapuṣpaṃ samāṃsaṃ vai raktavastrādisaṃyutam | vidāri vai gṛhāṇemaṃ rakṣovighnaṃ vināśaya || pittaṃ raktāsthisaṃyuktaṃ raktagandhādimaṇḍitam | gṛhāṇemaṃ baliṃ pāpe (pūtane tvaṃ) rakṣovighnaṃ praṇāśaya || saghṛtaṃ māṣa(māṃsa) bhaktañca vastragandhādyalaṅkṛtam | baliṃ gṛhāṇa śarvemaṃ rakṣovighnaṃ praṇāśaya || māṃsaṃ puṣpādisaṃyuktaṃ māṣabhaktopaśobhitam | gṛhāṇemaṃ baliṃ skanda rakṣovighnaṃ praṇāśaya || śvamāṃsa (surasaṃ) piṣṭakairyuktaṃ pakvamāṃsodakānvitam | aryaman vai gṛhāṇemaṃ rakṣovighnaṃ praṇāśaya || raktamāṃsaudanaṃ matsyaṃ gandhadhūpasamanvitam | jṛmbhaka tvaṃ gṛhāṇemaṃ rakṣovighnaṃ praṇāśaya || chāgakarṇānvitaṃ māṃsaṃ vastragandhādisaṃyutam | pilipiccha gṛhāṇemaṃ rakṣovighnaṃ praṇāśaya || ghṛtena sādhitaṃ māṃsaṃ vastragandhādisaṃyutam | caraki vai gṛhāṇemaṃ rakṣovighnaṃ praṇāśaya || saghṛtaṃ cākṣatānnañca vastragandhādyalaṅkṛtam | gṛhāṇemaṃ balintvīśa vāstudoṣāpahārakam || utpalaṃ pāyasairyuktaṃ vastrādikasamanvitam | gṛhāṇemaṃ baliṃ hṛdyaṃ deva(megha)rāja namo'stu te || pañcahastaṃ supītañca dhvajaṃ bhaktādimaṇḍitam | gṛhāṇemaṃ baliṃ hṛdyaṃ jiṣṇusuta namo'stu te || odanaṃ ghṛtasampūrṇaṃ pañcaratnādimaṇḍitam | gṛhāṇemaṃ baliṃ hṛdyaṃ (deva) devarāja namo'stu te || raktapuṣpayutaṃ bhaktaṃ raktagandhādibhiryatam | gṛhāṇemaṃ baliṃ hṛdyaṃ bhāskara tvaṃ namo'stu te || vitānaṃ dhūmravarṇābhaṃ gandhādikasuśobhitam | vastrayuktaṃ (raktapuṣpaṃ) gṛhāṇemaṃ baliṃ satya namo'stu te || idantu māṃsabhaktaṃ vai vastragandhādipūjitam | gṛhāṇemaṃ vṛṣa baliṃ vāstudoṣaṃ praṇāśaya || idantu śādvalaṃ māṃsaṃ naivedyādisusaṃyutam | gṛhāṇemaṃ baliṃ hṛdyaṃ vyoma śāntiṃ prayaccha me || suvarṇaṃ piṣṭakañcātha vastragandhādibhiryatam | ghṛtānvitaṃ gṛhāṇemaṃ saptajihva namo'stu te || kṣīraṃ lājasamāyuktaṃ raktapuṣpādimaṇḍitam | gṛhāṇemaṃ baliṃ hṛdyaṃ pūṣadeva namo'stu te || dadhigandhādibhiryuktaṃ pītapuṣpasamanvitam | baliṃ vitatha gṛhṇemaṃ vighnamatra praṇāśaya || bhaktaṃ madhuplutaṃ caiṇaṃ raktavastrādimaṇḍitam | gṛhāṇemaṃ baliṃ hṛdyaṃ yamadeva namo'stu te || pakvamāṃsaudanaṃ navanītaṃ vastrādimaṇḍitam | prītikaraṃ gṛhāṇemaṃ gṛharakṣa namo'stu te || nānāgandhasamāyuktaṃ raktapuṣpādibhiryutam | baliṃ gṛhāṇa gandharva sarvadoṣaṃ praṇāśaya || imāntu śākunīṃ jihvāṃ māṣabhaktoparisthitām | gṛhāṇemaṃ baliṃ bhṛṅgarāja śāntiṃ prayaccha me || yavaṃ ghṛtatilopetaṃ gandhapuṣpādisaṃyutam | gṛhāṇemaṃ baliṃ hṛdyaṃ mṛgadeva namo'stu te || śarkarāsaṃyutaṃ khaṇḍaṃ vastragandhādimaṇḍitam | prīti baliṃ gṛhāṇemaṃ rakṣorāja namo'stu te || candanāgurukāṣṭhañca gandhapuṣpādibhiryutam | gṛhāṇemaṃ baliṃ hṛdyaṃ dauvārika namo'stu te || idantu pāyasaṃ nātha gandhapuṣpādimaṇḍitam | sugrīva vai gṛhāṇemaṃ baliṃ śāntiṃ prayaccha me || yavā(grāṇi)nnāni ca godugdhaṃ bhaktopari suropitam | gṛhāṇemaṃ baliṃ hṛdyaṃ jalarāja namo'stu te || māṣabha(yu)ktaṃ kuśastambaṃ ghṛtagandhādisaṃyutam | puṣpadanta gṛhāṇemaṃ sarvadoṣaṃ praṇāśaya || madhunā sādhitaṃ piṣṭaṃ gandhādyairupaśobhitam | baliṃ gṛhāṇāsurendra sarvadoṣaṃ praṇāśaya || ghṛtañcā'nnasamāyuktaṃ karpūrādisuvāsitam | gṛhāṇemaṃ baliṃ śeṣa(śoṣa)sarvaśāntiṃ prayaccha me || yavajaṃ taṇḍulaṃ nātha gandhapuṣpādiśobhitam | gṛhāṇemaṃ baliṃ roga sarvadoṣaṃ praṇāśaya || saghṛtaṃ maṇḍaka(modaka)ñcedamannādyairupaśobhitam | gṛhāṇemaṃ baliṃ hṛdyaṃ mṛgavāha namo'stu te || idañca kṛśaraṃ cānnaṃ puṣpagandhādimaṇḍitam | pātāleśa gṛhāṇemaṃ vighnamatra praṇaśyatu || nārikelodakaṃ bhaktaṃ pītavastrādisaṃyutam | gṛhāṇemaṃ baliṃ mukhya vāstudoṣaṃ praṇāśaya || pāyasaṃ madhunā miśraṃ nānāpūjo(pītapuṣpo)paśobhitam | gṛhāṇemaṃ baliṃ soma sarvadoṣaṃ praṇāśaya || odanaṃ ghṛtasaṃmiśraṃ gandhapuṣpasamanvitam | gṛhāṇemaṃ baliṃ hṛdyaṃ bhallāṭa tvaṃ namo'stu te || māṣānnañca ghṛtābhyaktaṃ puṣpagandhādimaṇḍitam | gṛhāṇemaṃ baliṃ hṛdyamargalākhya namo'stu te || kṣīraṃ khaṇḍasamāyuktaṃ nānāpūjo(puṣpo)paśobhitam | daityamātargṛhāṇemaṃ sarvadoṣaṃ praṇāśaya || polikāṃ madhusaṃyuktāṃ gandhavastrādisaṃyutām | gṛhāṇemaṃ baliṃ hṛdyaṃ devamātarnamo'stu te || svargapātālamartyeṣu ye devā vāstusambhavāḥ | gṛhṇantvamuṃ baliṃ hṛdyaṃ tuṣṭā yāntu svamandiram || mātaro bhūtavetālā ye cānye balikāṃkṣiṇaḥ | viṣṇoḥ pariṣadā ye ca te'pi gṛhṇantvimaṃ balim || pitṛbhyaḥ kṣetrapālebhyo baliṃ dattvā prakāmataḥ | abhāvāduktamārgasya kuśapuṣpādibhiryajet || iti | sarvasampadityanena diśāṃ balirapyuktaḥ | taduktaṃ prayogasāre---- vāstuśeṣa kriyābhūtaḥ sarvarakṣāvibhūtikṛt | bhūtaprītipradaścā'smin diśāṃ balirudīryate || dikpālapariṣatsarvabhūtānuddiśya nāmabhiḥ | pūjā visarjanānto yaḥ sa vijñeyo diśāṃ baliḥ || dadhyamburajanīpuṣpalājaśaktutilāndhasā | dravyeṇa vitareddikṣu baliṃ dikkramayogataḥ || surāṇāṃ tejasāñcaiva pretānāṃ (prajānāṃ)rakṣasāmapi | tathā jalānāṃ prāṇānāṃ nakṣatrāṇāñca yat punaḥ || vidyānāmadhipānāñca tānyathoktvā(ktān)baliṃ haret | savāhanapadaṃ proktvā parivārāya śaktaye || tatpārṣadebhyaśca tataḥ sarvebhya iti saṃyutam | bhūtebhyaśca kramādbhūyaḥ prādakṣiṇyāt kṣipedvalim || dviṣatpiśācavetālarakṣorakṣābhayāttīhā | diśāṃ balivīśeṣeṇa sarvasampatsamṛddhidaḥ || vāstau gehe prarohe(pradrohe) bhūtadrohe gṛhapraveśe ca | vitate ca śāntihome diśāṃ baliḥ siddhaye prayoktavyaḥ || iti| tatra yathopadeśaṃ prayogo likhyate | atha yajamāna ācāryaṃ vṛṇuyāt | tata ācārye vakṣyamāṇalakṣaṇāṃ bhūmiṃ parigṛhya vakṣyamāṇamārgeṇa tacchuddhiṃ vidhāya pañca- brahmabhiḥ pañcagavyairbhūmiṃ siñcet | tanmadhye kanakaśalākayā ratnena vā tadabhāve rajata- phalapuṣpadhānyānāmanyatamena vā---- śāntā yaśovatī kāntā viśālā prāṇavāhinī | satī ca sumanā nandā subhadrā navamī matā || iti nava rekhāḥ prāgaparāyatāḥ dakṣiṇopakramā udagapavargā vilikhya---- hiraṇyā suvratā lakṣmīvībhūtivīmalā priyā | jayā kalā viśokā ca navamī saṃsmṛtā budhaiḥ || iti nava rekhā dakṣiṇottarāyatāḥ paścimopakramāḥ pūrvasamāptikā vilikhya tataḥ śulkaḍorakādinā tāḥ samyaknirmāya pūrvektaprakāreṇa pañcarajobhirmaṇḍitaṃ pūrvekta- koṇakoṣṭhacatuṣṭayopetaṃ vicitraṃ maṇḍalaṃ racayet | tatpaścimadiśi hastamātraṃ trimekhalaṃ kuṇḍaṃ sthaṇḍilaṃ vā vidadhyāt | tato bahiḥ koṇakoṣṭhasthān gurugaṇeśadurgākṣetrapālān catuṣpadaṃ nābhigaṃ brahmāṇaṃ tatpūrvadiśi catuṣpadaṃ vāmastanagamāryakam ityādi arddhapada- gāmaditiṃ karṇagāmityantaṃ pūrvektatattatpadatadaṅgasthitān tripañcāśaddevān padārthānusamayena brahman ihāgaccha iha tiṣṭheti sarvānāvāhya praṇavādinamo'ntena caturthyantasvasvanāmamantreṇa pādyādibhirupacāraiḥ prapūjayet | tato maṇḍalādīśānakoṇe avraṇamakṛṣṭamūlaṃ bahi- rdadhyakṣatavibhūṣitaṃ cūtāśvatthanyagrodhoḍumbaraplakṣapallavasaṃcchannamukhaṃ vastrayugānvitam antarnikṣiptapañcaratnavividhaphalaṃ nirmalajalapūrṇaṃ dṛḍhaṃ kalasam akṣatānāmupari sthāpayet| tata imaṃ me varuṇa iti varuṇagāyatryā varuṇaṃ kalase nyaset| gaṅgādyāḥ saritaḥ sarvāḥ samudrāśca sarāṃsi ca | āyāntu yajamānasya duritakṣayakārakāḥ || ityanena tīrthānyāvāhya aśvasthānagajasthānavalmīkanadīsaṅgamahnadagokularathyātaḥ sapta- mṛttikā ānīya kalase nikṣipya " vaṃ varuṇāya namaḥ " iti mantreṇa tatra kalase pañcopacāraiḥ varuṇaṃ pūjayet | tataḥ---- murā māṃsī vacā kuṣṭaṃ śaileyaṃ rajanīdvayam | śaṭī campakamustañca iti sarvauṣadhīśca prakṣipet | tataḥ kuṇḍādisamīpametya saṃskārādi agnimukhāntaṃ karma kṛtvā brahmāditripañcāśaddevebhyaḥ aṣṭottarasahasramaṣṭottaraśatamaṣṭāviṃśatimaṣṭau vā pratyekaṃ yavairvā kṛṣṇatilairvā udumbaratadatiriktakṣīravṛkṣīyapālāśakhadirāpāmārga kuśadūrvāṇāmanyatama- samidbhiḥ vā āhutīrjuhuyāt | kecittu brahmaṇa āhutiśataṃ anyeṣāṃ daśadaśāhutaya ityāhuḥ | tata oṃ vāstoṣpataye namaḥ anena vaidikairvā talliṅgaiḥ pañcamantraiḥ pañcavilva- phalāni vilvabījāni vā juhuyāt | tata uttaratantraṃ samāpya vauṣaḍantenā'gnimantreṇa varuṇamantreṇa vā pūrṇāhutiṃ hutvā tantroktadravyaiḥ tattanmantraiśca tripañcāśaddevatābhyo baliṃ dattvā diśāṃ baliñca vidhāya ācāryaḥ pratyaṅgamukho bhūtvā prāṅmukhaṃ sādhyaṃ śāntikalasodakena----oṃ surāstvāmabhiṣiñcantu brahmaviṣṇumaheśvarāḥ | ityādibhiḥ vaśiṣṭhasaṃhitoktamantraiḥ vaidikaiśca mantraiḥ maṅgalābhiṣekaṃ kṛtvā sarvauṣadhijalaiḥ snāpayet | tata ācāryaḥ punaḥ brahmādidevān pañcopacāraiḥ sampūjya tataḥ---- yāntu devagaṇāḥ sarve pūjāmādāya pāthīvīm | iṣṭakāmaprasiddhyarthaṃ punarāgamanāya ca || iti paṭhet | tataḥ śiṣya ācāryāya dakṣiṇāṃ dadyāt | tata ācārye maṇḍapasya paścimabhāge sthaṇḍilaṃ kṛtvā tasmin sādhyaṃ saṃsthāpya sudarśanenā'ghoreṇa vā taṃ sakalīkṛtya svayamapi tanmūttīrbhūtvā raktoṣṇīṣavastrottarīya mālyacandanādinā'- laṅkṛtya sādhyasya dakṣiṇe bhāge udaṅmukhaḥ sthitvā sauvarṇarājatatāmrādīnāmanyatamaṃ pātramādāya tatra tān brahmādidevatānivedita piṇḍān yathāsthānaṃ nidhāya tattaddevatāśca vāstupuruṣeṇa sārddhaṃ tatraiva saṃsthāpya pratyekaṃ piṇḍeṣu ghṛtadīpaṃ nidhāya raktapuṣpairalaṅkṛtya sādhyaṃ samprokṣya tatpātraṃ karābhyāmādāya---- bhūtāni yānīha vasanti tāni baliṃ gṛhītvā vidhivat prayuktam | anyatra vāsaṃ parikalpayantu kṣamantu tānyatra namo'stu tebhyaḥ || iti mantreṇa sādhyaṃ nīrājya anyasmin pātre āḍhakaparimitaṃ raktodakaṃ bhūtakrūrañca niṣpādya tatrāpi nava dīpān nidhāya tena nīrājya khaḍgapāṇiḥ svayaṃ khaḍgahastairanekaiḥ parivṛto dīpikāśataiśca parivṛtaḥ pañcavidhavādyaghoṣa svastisūktasaṃghuṣṭa digbhāgaḥ catvaraṃ mahāvṛkṣamūlaṃ vā taḍāganadīdevālayānāmanyatamadeśaṃ gatvā tatra sthaṇḍilaṃ gomayenopalipya prāṅmukhastattaddevatāḥ saṃsthāpya piṇḍānapi tatra tatra nidhāya catudīkṣu bhūtakrūreṇa pūrvektamantreṇa balidānaṃ kṛtvā raktodakaṃ tatra niḥkṣipya pradakṣiṇaṃ parikramya prakṣālitapāṇipādanayanaḥ punaḥ punarapaśyanneva tatsarvaṃ parivārān | agrataḥ prasthāpya svayaṃ dhyānaniṣṭhaḥ san sādhyaṃ samāgatya tasya rakṣāṃ kuryāt | iti mukhyaprakāraḥ | yadāhuḥ---- vāstūpaśamanaṃ kuryāt samidbhirbalikarmaṇā | homastrimekhale kāryaḥ kuṇḍe hastapramāṇake || yavaiḥ kṛṣṇatilaistadvat samidbhiḥ kṣīravṛkṣajaiḥ | pālāśaiḥ khādirairvā'pāmārgeḍumbarasambhavaiḥ || kuśadūrvāmayairvāpi madhusapīḥ samanvitaiḥ | kāryastu pañcabhivīlvaivīlvabījairathāpi vā || homānte bhakṣyabhojyaiśca vāstudeśe baliṃ haret | tattadviśeṣanaivedyamidaṃ dadyāt krameṇa tu || ityādinā | anyatrā'sya pratyabdaṃ kālaviśeṣe karttavyatoktā | yadāhuḥ---- evaṃ siṃhagate bhānau pūrṇāyāṃ prativatsaram | svagehe vāstupūjāyā maṇḍale sahutakramāt || evaṃ vidadhato gehe nā'kalyāṇaṃ kadācana || akāla(āvāla)maraṇaṃ vyādhibhūtapretādikāni ca | na sarpapīḍā nānyonyakalahānyaśubhāni ca || putrapautradhanārogyapaśudāsīsamṛddhibhāk | arogī vijayī khyātaściraṃ jīvati tadgṛhe || rājaveśmasu sarvatra tathā ca mahiṣīgṛhe | sacivāmātya senānībhavaneṣu pure tathā || vidadhyāt prativarṣantu proktasiddhyai tu deśikaḥ | na ceduktānyathārūpaphalaiḥ kleśo'niśaṃ bhavet || iti || 17-18 || nakṣatrarāśivārāṇāmanukūle śubhe'hani | tato bhūmitale śuddhe tuṣāṅgāravivajīte || 19 || maṇḍapamāha nakṣatreti | jyotiḥśāstrasamuktaprakāreṇa nakṣatrarāśivārāṇāṃ madhye sādhyānukūlanakṣatre sādhyānukūlarāśau anukūlavāre śubhe'hani jyotiḥśāstrasamukta- śubhatithau tato maṇḍapaṃ racayediti sambandhaḥ | tathā ca rājamārttaṇḍe---- ādityadvayarohiṇīmṛgaśirohastādhaniṣṭhottarā- puṣyāviṣṇumaghānurādhapavanaiḥ śuddhaiḥ sutārānvitaiḥ | saumyānāṃ divaseṣu pāparahite yoge virikte tithau viṣṭityaktadine vadanti munayo veśmādikāryaṃ śubham || iti | bhūmitale śuddhe iti | tatra bhūmiparīkṣoktā mahākapilapañcarātre---- tatra bhūmiṃ parīkṣeta vāstujñānaviśāradaḥ | sphuṭitā ca saśalyā ca valmikā rohiṇī tathā || dūrataḥ parivarjyā bhūḥ kartturāyurdhanāpahā | sphuṭitā maraṇaṃ kuryādūṣarā dhananāśinī || saśalyā kleśadā nityaṃ viṣamā śatruto bhayam | īśakoṇaplavā sā ca karttuḥ śrīdā suniścitam || pūrvaplavā vṛddhikarī varadā(baladā)tūttaraplavā | vidveṣaṃ maraṇaṃ vyādhiṃ kuryād vahniplavā mahī || yā dakṣiṇaplavā(dharmarājaplavā)bhūmirnityaṃ mṛtyubhayapradā | gṛhakṣayakarī sā ca bhūmiryā nairṛtaplavā || dhanahānikarī pṛthvī kīttītā varuṇaplavā | vātaplavā tathā bhūmirnityamudvegakāriṇī || śvetā tu brāhmaṇī pṛthvī raktā vai kṣatriyā smṛtā | vaiśyā pītā ca vijñeyā kṛṣṇā śūdrā prakīttītā || brāhmaṇī ghṛtagandhā syāt kṣatriyā rakta(rasa)gandhakṛt | kṣīragandhā bhaved vaiśyā śūdrā viṅgandhinī kṣitiḥ || madhurā brāhmaṇī bhūmiḥ kaṣāyā kṣatriyā smṛtā | vaiśyā tiktā'tha vijñeyā śūdrā syāt kaṭukā mahī || brāhmaṇī bhūḥ kuśopetā kṣatriyā syāccharākulā | kuśakāśākulā vaiśyā śūdrā sarvatṛṇākulā || sitā pītā tathā raktā kṛṣṇavarṇasamanvitā | sthirodakā dṛḍhā snigdhā bhūmiḥ sarvasukhāvahā || śītasparśeṣṇakāle ca vahnisparśā himāgame | varṣāsu cobhayasparśā sā śubhā parikīttītā || iti | hayaśīrṣapañcarātrepi----surabhīṇāṃ ratiryatra savatsānāṃ vṛṣaiḥ saha | sundarīṇāṃ ratiryatra puruṣaiḥ saha sattama || kāśmīracandanāmoda karpūrāgurugandhinī | kamalotpalagandhā ca jāticampakagandhinī || pāṭalāmallikāgandhā nāgakeśaragandhinī | dadhikṣīrājyagandhā ca madirāsavagandhinī || sugandhibrīhigandhā ca śubhagandhayutā ca yā | sarveṣāmeva varṇānāṃ bhūmiḥ sādhāraṇī matā || iti | tathā---- jñātvā bhūmiṃ parīkṣeta pūrvedakplavanāṃ śubhām | asaṅkaṭāṃ tathācchannāṃ tṛṇaistoyapariplutām || saṃpūryamāṇe khāte tu tathā'dhikamṛdāṃ śubhām | kusumaprakarastadvat yasyāmamlānimṛcchati || na nirvāti tathā dīpastoyaṃ śīghraṃ na jīryati | śvetāruṇā pītakṛṣṇā viprādīnāṃ praśasyate || ājyāsṛggandhamadyānāṃ tulyagandhā tu yā bhavet | madhurā ca kaṣāyā ca amlā ca kaṭukā ca yā || kuśaiḥ śaraistathā kāśairdūrvābhiryā ca saṃbhṛtā | iti | prayogasāre'pi---- vitastimātravistāraṃ nirmāya vivaraṃ bhuvi | niḥkṣipet tāṃ mṛdaṃ tasmin tāsu śiṣṭāsu śobhanam || samāsu madhyamaṃ vidyānnyūnāsvadhamamucyate | parīkṣyaivaṃ prayatnena tyaktvā bhūmiṃ kanīyasīm || aṅgāratuṣakeśāsthihīnaṃ kṛtvā'tha bhūtalam | ityādinā | tuṣeti | tuṣā dhānyatvacaḥ aṅgāro nirvāpitamulmukam | ādiśabdāt asthikeśapāṣāṇabhasmādiśalyaṃ tadvajīte | anyathā doṣadarśanāt | yaduktam---- vāśiṣṭhyām---- khanyamāne yadā kuṇḍe pāṣāṇaḥ prāpyate bhuvi | tadā'pamṛtyave cāsthikeśāṅgārairdhanakṣayaḥ || bhasmanā'gnibhayaṃ proktaṃ tuṣaiḥ proktā daridratā | iti | tatra śalyajñānamādiyāmaloktāhibalacakrād jñeyam | tadyathā---- ahicakraṃ pravakṣyāmi yathā sarvajñabhāṣitam | dravyaṃ śalyaṃ tathā śūnyaṃ yena jānanti sādhakāḥ || ūrddhaṃ rekhāṣṭakaṃ lekhyaṃ tiryak pañca tathaiva ca | ahicakre bhavantyevamaṣṭāviṃśatikoṣṭhakāḥ || tatra pauṣṇāśvinīyāmya kṛttikāmaghabhāgyabham | uttarāphālgunī lekhyā paṅktau tatsaptakaṃ dhruvam || ahirbudhno'japādarkṣaṃ śatabhaṃ brāhmasarpabham | puṣyaṃ hastaṃ samālekhyaṃ dvitīyāṃ paṅktimāsthitam || abhijidviṣṇū dhaniṣṭhā saumyaṃ raudraṃ punarvasum | citrabhañca tṛtīyāyāṃ paṅktyāṃ dhiṣṇasya saptakam || viśvarkṣaṃ toyabhaṃ mūlaṃ jyeṣṭhā maitraviśākhabhau | svātī paṅktyāṃ caturthyantu kṛtvā cakraṃ vilokayet || revatyaśvinī bharaṇī kṛttikā maghāpūrvettarāḥ prathamapaṅktau | uttarabhādrapadā pūrvabhādrapadā śatabhiṣā rohiṇī aśleṣā puṣyā hastā dvitīyapaṅktau | abhijit śravaṇā- dhaniṣṭhāmṛgaśiraārdrāpunarvasucitrāḥ tṛtīyapaṅktau | tata uttarāṣāḍhāpūrvāṣāḍhāmūlajyeṣṭhā- nurādhāviśākhāsvātyaḥ caturthapaṅktau | evaṃ prajāyate cakre prastāraḥ pannagākṛtiḥ | dvāraśākhā maghā yāmyā dvārastha kṛttikā matā || aśvīśapūrvāṣāḍhādi trikapañcacatuṣṭayam | revatīpūrvabhādrendorbhāni śeṣāṇi bhāsvataḥ || udayādigatā nāḍyo bhaghnāḥ ṣaṣṭyāptaśeṣake | dinendubhuktayukto'sau bhavet tatkālacandramāḥ || candravat sādhayet sūryaṃ ṛkṣasthaṃ ceṣṭakālikam | paścād vilokayet tau ca svaṛkṣe'thā'nyabhe sthitau || candraṛkṣe yadā'rkendū tadā syānniścito nidhiḥ | bhānuṛkṣe sthitau tau cet tadā śalyaṃ na cā'nyathā || svasvabhe dvitīyaṃ jñeyaṃ nāsti kiñcid viparyaye | bhuktarāśyaṃśamānena bhūmānaṃ kāmbikaiḥ karaiḥ || iti | tathāca---- candrasthāne nidhirjñeyaḥ sūryasthāne tu śalyakam | iti | idaṃ cakraṃ gurumukhād jñātvā śalyoddhāraṃ kuryāditi | idañca nivarttanaparimitabhūmau ekameva kuryāt | nivarttanasvarūpañca---- daṇḍastu daśahastaḥ syāt triṃśaddaṇḍairnivarttanam | iti | tanmadhye vāradvayaṃ anyaccakraṃ lekhanīyam | tata ūrddhaṃ neti sampradāyavidaḥ | athavā mahākapilapañcarātrokta prakāreṇa śalyoddhāraḥ karttavyaḥ | tadyathā---- prāsādārambhakāle ca gṛhādau ca viśeṣataḥ | śalyoddhārastu karttavyo yadīcchecchubhamātmanaḥ || prāsādārambhakāle ca yadaṅgaṃ spṛśate pumān | vāstudehe dṛḍhaṃ tatra śalyaṃ vidyādvicakṣaṇaḥ || kaṇḍūyati śiraḥ puṃsi śiraḥ śalyaṃ samuddharet | śalyaṃ tatrā'sthi(sti) vijñeyaṃ khanyamāne karatraye || agnidāhaśca roga(dha)śca dhanahāniśca jāyate | yatnenotpāṭayecchalyaṃ yadīcchedbhadramātmanaḥ || bāhū kaṇḍūyamāne tu nidīśellohaśṛṅkhalam | hastadvayena santiṣṭhellakṣaṇaṃ kathitaṃ tava || svāmino maraṇaṃ vidyād videśe gamanaṃ tathā | yatnenotpāṭayecchalyaṃ yadīcchet siddhimātmanaḥ || ūrū kaṇḍūyamāne tu kāṃsyaśalyaṃ vinidīśet | hastenaikena santiṣṭhellakṣaṇaṃ kathitaṃ tava || asatī ca bhaved bhāryā yaśohāniśca jāyate | yatnenotpāṭayecchalyaṃ yadīcchecchubhamātmanaḥ || hastau kaṇḍūyamāne tu kaṅkālañca vinidīśet | trihastena ca santiṣṭhet khanyamāne na cānyathā || agnidāhaśca rogaśca saśalyaṃ maraṇaṃ bhavet | yatnenotpāṭayecchalyaṃ yadīcchedbhadramātmanaḥ || pṛṣṭhaṃ kaṇḍūyamāne tu bāhuśalyaṃ vinidīśet | hastenaikena santiṣṭhennātra kāryā vicāraṇā || svāmināśo bhavettatra bhāryā vā jāyate'satī | pādau kaṇḍūyamāne tu hastaśalyaṃ vinidīśet || sārddhahastena santiṣṭhellakṣaṇaṃ gaditaṃ tava | gonāśo rājadaṇḍaśca śasyahāniśca jāyate || yatnenotpāṭayecchalyaṃ yadīcchet siddhimātmanaḥ | kukṣiṃ kaṇḍūyamāne tu pāṣāṇaṃ tatra nidīśet || hastadvitayamānena lakṣaṇaṃ gaditaṃ tava | bhujaṅgadaṃśastatra syāttasmācchalyaṃ samuddharet || jānū kaṇḍūyamāne tu bhasma tatra vinidīśet | hastadvayena santiṣṭhellakṣaṇaṃ gaditaṃ tava || agnidāho manastāpaḥ kleśaduḥkhabhayāni ca | karotyevaṃvidhaṃ karma tasmāt taṃ vai samuddharet || gośṛṅgaṃ pītamaṇḍūkaḥ śaṅkhaḥ śuktiśca kacchapaḥ | śambukaśca praśastāḥ syuryāścānyā ratnajātayaḥ || aṅgāraṃ vai tuṣaṃ keśamasthiśalyaṃ vicārayet | khandhamāne jalaṃ yāvacchalyadoṣo vinaśyati || dūranīcasthitaṃ vāri khanituṃ naiva śakyate | pañcahastaṃ prakhātavyaṃ śalyadoṣopaśāntaye || śalyoddhāraṃ tataḥ kṛtvā pūrayet susamaṃ yathā || iti | hayaśīrṣapañcarātre'pi----prāsāde doṣadaṃ śalyaṃ bhaved yāvajjalāntakam | tasmāt prāsādikī bhūmiḥ śodhyā yāvajjalāntikā | śilāntaṃ karkarāntaṃ vā yāvad vā śuddhatāṃ brajet || iti || 19 || puṇyāhaṃ vācayitvā tu maṇḍapaṃ racayecchubham | pañcabhiḥ saptabhirhastairnavabhirvā mitāntaram || 20 || puṇyāhaṃ vācayitveti | puṇyāhavācanaṃ vahvṛcānāṃ prasiddhataram | athavā asya yajamānasya puṇyāhaṃ bhavanto bruvantu evaṃ svasti bhavantaḥ evam ṛddhiṃ bhavantaḥ " iti triḥ puṇyāhavācanam | taduktaṃ vodhāyanena---- " puṇyāhaṃ vākyaṃ svastyṛddhimityoṅkārapūrvaṃ tristrirekaikāmāśiṣaṃ vācayitvā " iti | tatra pūrvādidigjñāna----niścayapūrvakameva maṇḍapādi kuryāt | anyathā doṣadarśanāt | taduktam---- yadi kuryād yathādṛṣṭaṃ vipanno nirayaṃ vrajet | bhānorgatyā diśo(dikaṃ) jñātvā kūryāt karmāṇi deśikaḥ || iti| anyatrāpi---- vāstuvaiṣamyato yatra samyaṅ na jñāyate kakup | tatra śaṅkuṃ pratiṣṭhāpya jānīyācchuddhadiksthitim || iti | tadvijñānopāyastatraivoktaḥ----tadgatyā dikparijñānaṃ śṛṇu vakṣye yathāvidhi | susame bhūtale kṛtvā vṛttaṃ bhramaṇarūpataḥ || tanmadhyabindau śaṅkuntu sthāpayed dvādaśāṅgulam | agracchāyādvayavaśād vṛtte pūrvāparadvaye || pūrvāparāhṇayoḥ kṛtvā cihne tamabhitastathā | sasamāna paribhrāntyā kṛtvā vṛttadvayaṃ punaḥ || tayoḥ saṃśleṣasaṃjātamadhyadakṣottarasthite | sandhidvaye ca prāk pratyak sūtraṃ madhye tu vinyaset || sūtraṃ dakṣottaraṃ teṣāmagraiḥ prāgādi kalpayet || iti | kriyāsāre'pi---- kṛtvā bhūmiṃ samāṃ tatra vṛttaṃ hastamitaṃ samam | dvādaśāṅgulamānoccaṃ śaṅkuṃ khādiranimītam || alābhe yajñavārkṣaṃ vā tatra saṃsthāpayet sudhīḥ | tacchāyā saṃspṛśed yatra tanmadhye madhyamaṃ smṛtam || tiryak prasārayet sūtraṃ madhyaṃ yāmyottare smṛte | koṇāḥ syuranye catvāraścatuḥsūtraprasāraṇāt || evamāśāparijñānaṃ samākhyātaṃ yathā sphuṭam | jñātvaivaṃ maṇḍapādīni kuryāt samyag vicakṣaṇaḥ || iti | tatra mahākapilapañcarātre tu viśeṣaḥ---- viṣuve tu gate sūrye śaṅkumānaṃ samācaret | khādiraṃ vinyasecchaṅkuṃ dvādaśāṅgulavistṛtam || niścalīkṛtya hantavyaṃ gṛhītvā lohamudgaram | aṣṭadhā ca svayaṃ hanyāt praśastaṃ kramato laghu || hanyamāne yadā śaṅkau hastāt patati mudgaraḥ | tadā tāḍayituḥ śoko jāyate dustaro mahān || mauñjakauśeyakārpāsaṃ prāṇivālajameva vā | caturyavaparīṇāhaṃ sūtraṃ śaṅkau tu veṣṭayet || veṣṭyamānaṃ yadā sūtraṃ śaṅkuṃ muñcati tatkṣaṇam | putrasya maraṇaṃ vidyācchinne vai svavināśanam || tatrāpi nārasiṃhena homenā'śubhanāśanam || iti | mayenā'pyuktam---- śaṅkuḥ sāradrumaiḥ proktastasyāgraṃ citravṛttakam | samyak kṛtvā dinādau tu sthāpayet samabhūtale || śaṅkudviguṇamānena tanmadhye varttulaṃ likhet | pūrvāparāhṇayośchāyā yadā tanmaṇḍalāntagā || tadvindudvayagaṃ sūtraṃ pūrvāparadigiṣyate | bindudvayāntarabhrānta śapharadvayapucchagam || dakṣiṇottaragaṃ sūtramevaṃ sūtradvayaṃ nyaset | tadagrāṇyaparāntāni sūtrāṇi ca vinikṣipet | sūtrāṇi sthapatiḥ prājñaḥ prāguttaramukhāni ca || iti | hayaśīrṣapañcarātre'pi----bhūmiṃ toyasamāṃ kṛtvā darpaṇodarasannibhām | dvādaśāṅgulamānena tatra vṛttantuṃ bhrāmayet || madhye tu niścalaṃ śaṅkuṃ sthāpya cchāyāṃ nirīkṣayet | vṛttarekhā tu yā bāhyaśaṅkucchāyā prakalpitā || praveśanirgame tasyāṃ śaṅkucchāyāṃ nirūpayet | śaṅkucchāyāgracihnābhyāṃ prākpratīcyoḥ prasādhayet || prākpratīcīgate sūrye udagyāmye tu sādhayet | viṣuve vimalavyomni śaṅkunā sādhayed diśam | śaradvasantayorevamādityāt sādhayed diśam | prācīṃ vā puṣyavedhena citrāsvātyantareṇa vā || iti | nyatrāpi----yathaiva pūrvāparadigvibhāgaviśeṣavijñānamihopadiṣṭam | samāsatastaṃ viṣayaṃ vivicya kāryāṇi karmāṇi yathopadiṣṭam || iti | rātrau tu prācīsādhanaṃ yathā---- kṛttikā śravaṇaḥ puṣyaścitrāsvātyoryadantaram | etat prācyā diśo rūpaṃ yugamātrodite pure || iti | trikāṇḍamaṇḍane'pi----śravaṇasyodaye prācī kṛttikāyāstathodaye | citrāsvātyantare prācī na prācī candrasūryayoḥ || iti | sūkṣmapūrvadigānayanaṃ trairāśikena karttavyam | tadyathā | dvitīyadivase'pi tathaiva śaṅkuṃ saṃsthāpya pūrvāparāhṇayościnhe kuryāt | tatra pūrvāparadivasadvayacihnamadhyabhuvaṃ tilādinā vibhajet | tatastrairāśikakalpanā ṣaṣṭighaṭikābhiretadantarañcellabhyata pūrva- dinapūrvāparacihnayorantarālaghaṭikābhistadā kiyaditi trairāśikam | tatra trairāśikasūtraṃ yathā---- ādyantayostrirāśāvabhinnajātī pramāṇamicchā ca | phalamanyajāti madhye tadantyaguṇamādinā vibhajet || iti | anena prakāreṇa yā āgatā tilādipramāṇikā antarabhūstām udagayane uttarato dakṣiṇāyane dakṣiṇataḥ prāgaṅka evaṃ varddhayet | tatra rekhāṃ kuryāt | eṣā sūkṣmā prācīti | maṇḍapaṃ racayedityanenottamamadhyamakanīyobhedena trividho'pi maṇḍapa uddiṣṭo bhavati | tatra maṇḍapatraividhyaṃ mantramuktāvalyāmuktam---- atha maṇḍapanirmāṇaṃ brumahe brahmaṇoditam | śreṣṭhamadhyamahīnaistu mānaistacca tridhā matam || iti | anena mānādhiko'thavā nyūnaḥ ityādi kriyāsāroktadoṣaparihāraḥ sūcitaḥ | trividhasyāpi maṇḍapasya pramāṇamāha mañcabhiriti | tatra yathāśruta vyākhyānaṃ tu pañcahastavistārāyāmavān pañcaviṃśatihastakṣetraphalaḥ kanīyān maṇḍapaḥ | madhyamastu saptahastavistārāyāmavān ekonapañcāśaddhastakṣetraphalaḥ | uttamastu navahastāyāma- vistāravān ekottarāśītikarakṣetraphalaḥ | tatrottamamaṇḍape tāvadvicāryate | granthakṛdevāgre navakuṇḍīyapakṣamasminneva maṇḍape vakṣyati | teṣu ca kuṇḍeṣu vakṣyamāṇaprakāreṇa vedyāḥ pādāntaraṃ tyaktvā ekā tisraḥ pañca vā mekhalāḥ kāryāḥ | taduktaṃ piṅgalāmate---- mekhalaikā'thavā tisro bhūtasaṃkhyā'thavā priye | iti | tantrāntare'pi----mekhalāḥ pañca vā tisro vaikā vā'tha sureśvari | iti | siddhāntaśekhare'pi----sarveṣāmeva kuṇḍānāmekā vā tisra eva vā | pañca vā mekhalāstāḥ syuḥ | iti | pratiṣṭhāsārasaṃgrahe'pi---- " mekhalāḥ pañca vā kāryāḥ " iti | tatra pañcamekhalāpakṣe kuṇḍānāmeva na samāveśaḥ | trimekhalāpakṣastu granthakāroktaḥ | tatpakṣe yathākathañcit kuṇḍānāmeva samāveśaḥ | homakartrādīnāṃ pracārasthalameva nāsti atisaṃṅkīrṇatvāt | kiñca vaiśvadevārthaṃ vakṣyamāṇasthaṇḍilasya vedyāṃ śayīteti vakṣyamāṇaśayanasyāpi samā- veśo nāsti | karmāntare homadravyādhikye vā kuṇḍādhikyaṃ tadāpi kuṇḍasamāveśo nāsti| madhyamādhamayostu kā kathā | tatra pañcakuṇḍīpakṣasyāpi samāveśāyogāt | granthakāreṇa tatrāpi navakuṇḍīpakṣa upanyastaḥ | sa tvatyantāsaṅgata eva syāt | tasmānna yathāśrutavyākhyānam | kecittu vakṣyamāṇaṃ vedyākhyaṃ madhyamantaraśabdārthamāhuḥ | tanmate pañcadaśahastavistārāyāmaḥ pañcaviṃśatyadhikadviśatakarakṣetraphalaḥ kanīyān maṇḍapaḥ | madhyamastu ekaviṃśatihastavistārāyāmaḥ ekacatvāriṃśadadhikacatuḥśatakarakṣetraphalaḥ | uttamastu saptaviṃśatihastāyāmavistāraḥ ekonatriṃśadadhikasaptaśatakarakṣetraphalaḥ| tadapi satāṃ na samatam | yato granthāntare etādṛśamānasyānuktatvāt | mantramuktāvalyādau paramapi mānam---- catuvīṃśatihastaṃ vā hastaviṃśatikaṃ tathā | iti | anyatrāpi---- viṃśahastapramāṇena maṇḍapaṃ kūṭameva ca | iti | viṃśatihastaṃ catuvīṃśatihastameva coktam | tenāsya śāradīyapadyasyaivamarthe vyākhyeyaḥ | pañcabhiḥ saptabhiriti samuccitam | tena dvādaśahastāyāmavistāraḥ sa catu- ścatvāriṃśadadhikaśatakarakṣetraphalaḥ kanīyān maṇḍapaḥ | tataḥ pañcabhirnavabhirityanveti | tena caturdaśahastāyāmavistāraḥ caturūnadviśatahastakṣetraphalaḥ madhyamo maṇḍapaḥ | tataśca saptabhirnavabhirityanveti | tena ṣoḍaśahastāyāmavistāraḥ ṣaṭpañcāśadadhikadviśatakara- kṣetraphala uttamo maṇḍapaḥ | iti trividho'pi maṇḍapa ukto bhavati | taduktaṃ pratiṣṭhāsārasaṃgrahe----svalpo dvādaśahasto'yaṃ dvidvivṛddhyā tataḥ kramāt | iti | etena caturdaśahastasya madhyamatoktā ṣoḍaśahastasyottamatā ca | siddhāntaśekhare'pi---- maṇḍapo'rkakaro'pivā | karttavyā maṇḍapāścānye dvidvihastapravṛddhitaḥ || iti | somaśambhunāpi---- maṇḍapo'rkakaro'thavā | dvihastottarayā vṛddhyā śeṣāḥ syurmaṇḍapāḥ śubhāḥ || iti | mahākapilapañcarātre'pi----hastācca dvādaśārabhya kramād dvau dvau pravarddhya ca | iti| anyatrāpi---- gṛhasyeśānabhāge tu maṇḍapaṃ kārayed budhaḥ | dvādaśairaṣṭaṣaḍḍhastaiḥ ṣoḍaśairvā samantataḥ || iti | kriyāsāre'pi---- atha dvādaśavistāraḥ kaniṣṭho maṇḍapaḥ smṛtaḥ | iti | pañcarātre'pi---- tathā ṣoḍaśabhirhastairmaṇḍapaḥ syādihottamaḥ | iti | mantramuktāvalyāmapi----uttamaṃ mānamityāhurhastaṣoḍaśakaṃ tathā | iti | ayañca maṇḍapaścaturasraḥ karttavyaḥ | yaduktaṃ pariśiṣṭe kātyāyanena---- " pramāṇaṃ caturasramādeśādanyat " iti | siddhāntaśekharepi---- " caturasraṃ caturdvāram " iti | samacaturasratā tu vāstumaṇḍala- proktavidhānena vidhātavyā | atra viśeṣaḥ siddhāntaśekhare----sthalādarkāṅgulocchrāyaṃ maṇḍapasthalamīritam | iti | mahākapilapañcarātre maṇḍapaṃ prakṛtyoktam---- ucchrāyo hastamānaṃ syāt susamaṃ ca suśobhanam | iti | anyatrāpi---- " kṣmāsraṃ maṇḍapamunnatam " iti | nanvatra maṇḍapatraye kanīyasaiva phalasiddhe- rmadhyamottamayo----rananuṣṭhānameva syāditi cenna | phalasya karmaniṣpattesteṣāṃ lokavat parimāṇataḥ phalaviśeṣaḥ syāt iti nyāyena phalatāratamyakalpanādadoṣaḥ | tathāhi agnihotrajyotiṣṭomayoḥ svargaḥ phalatvena śrūyate tatrādyenaiva tatsiddhau dvitīye mahati ko'pi na pravartteta ityāśaṅkya phale tāratamyakalpanamākare parihṛtam | arthādvā kalpanaikadeśatvāt ityanena kalpanāyā api śrutyekadeśatvenokteḥ | kiñca vāttīkakṛtā sthānapramāṇādapyetat siddhyati ityuktam | karmaṇāmalpamahatāṃ phalānāñca svagocare | vibhāgasthānasāmānyādaviśeṣe'pi coditaḥ || iti | etasya vyākhyāvyavasthā karmaṇāṃ sthānasāmānyāduditā | yathā---- madhye svasamudāyasya phalānāmapi sā tathā | parimāṇasya sāmānyādanukte'pi viśeṣataḥ || iti | yattu kenacit " daśaravikarāyāmāvalpau matāvatha madhyamau ravimanukarāyāmau " iti dvādaśahastasyobhayarūpatvamuktam | tadasat | stambhādipramāṇasaṅkarāpātāt | (yathāśrutavyākhyānamapi ekakuṇḍapakṣe pañcakuṇḍīpakṣe yathāsambhavaṃ yojanīyaṃ natu granthakāroktanavakuṇḍīpakṣe) || 20 || ṣoḍaśastambhasaṃyuktaṃ catvārasteṣu madhyagāḥ | aṣṭahastasamucchrāyāḥ saṃsthāpyā dvādaśā'bhitaḥ || 21 || maṇḍape stambhaniveśanaprakāramāha ṣoḍaśeti | catvāra iti teṣu stambheṣu madhye catvāro madhyagā vedikoṇeṣu sthāpyāḥ | taduktam siddhāntaśekhare---- madhye stambhacatuṣkaṃ syāttanmadhye vedikā matā | iti | anyatrāpi---- vedikoṇeṣu vinyasyet stambhān vedasvarūpakān | āgneyādikrameṇaiva | iti | tena bahirdvādaśastambhasthāpanamapi āgneyādikrameṇeti jñeyam | taduktam---- stambhocchrāye śilānyāse sūtrayojanakīlake | khananāvaṭa saṃskāre prārambho vahnigocare || iti || te ca aṣṭahastasamucchrāyāḥ | stambhoccatvaṃ vadatā granthakṛtā ṣoḍaśahastasyaivotta- matvamuktam | yat pañcarātre----maṇḍapārddhecchiratān vedasaṃkhyāṃścūḍānvitāṃstathā | iti | abhita iti | madhyastambhānabhita ityarthaḥ | taduktaṃ kriyāsare---- bhūmiṃ samasthalīkṛtya paricchidya ca sūtrataḥ | stambhān samañca saṃsthāpya | iti | pañcarātre'pi---- stambhadvādaśakaṃ punaḥ | bāhyepyuktapramāṇena tatra tatra vibhāgataḥ || iti || 21 || pañcahastapramāṇāste vicchidrā ṛjavaḥ śubhāḥ | tatpañcamāṃśaṃ nikhanen medinyāṃ tantravittamaḥ || 22 || kīdṛśāḥ ṣoḍaśastambhāḥ | niśchidrāḥ chidravajītāḥ | etena dṛḍhatvamuktam | ṛjavaḥ avakrāḥ | kvacidapi na sthūlā na kṛśā ataeva śubhā ityarthaḥ | evaṃ vidhatvañca teṣāṃ sāravṛkṣodbhavatvaṃ vinā na sambhāvyate | sāradrumottham idamapyarthāduktam | yat pañcarātre----sāradārubhavān stambhān dṛḍhān kuryādṛjūn samān | iti | kriyāsāre tu viśeṣaḥ----yajñīyavṛkṣo veṇurvā kramukaḥ stambhakarmaṇi | anye viśuddhavṛkṣā vā bhaveyurnānyabhūruhāḥ || gṛhaśalyaḥ svayaṃ śuṣkaḥ kuṭilaśca purātanaḥ | asaumyabhūmijanitaḥ saṃtyājyaḥ stambhakarmaṇi || iti | madhyamādhamayordvādaśastambhapramāṇaṃ trairāśikenāneyaṃ | tatpañcamāṃśamiti | stambho- cchrāyaṃ pañcadhā vibhajya pañcamāṃśaṃ bhuvi nikhanedityarthaḥ || 22 || nārikeladalairvaṃśaiśchādayet tatsamantataḥ | dvāreṣu toraṇāni syuḥ kramāt kṣīramahīruhām || 23 || tatsamantata iti | tasya maṇḍapasya samantataḥ sarvatra dvāravarjyam vaṃśairnārikela- dalaiśchādayet | nārikeladalābhāve kaṭairveṣṭayet | yad vāstuśāstre----kaṭaiḥ sadbhistu saṃchādyā vijayādyāśca maṇḍapāḥ | iti | hayaśīrṣapañcarātre----maṇḍapaṃ maṇḍayedārdraśākhābhistu samantataḥ | iti | yattu kriyāsāre---- " bhittiñca paritaḥ kṛtvā " iti tattu sthirapratimādimaṇḍapeṣviti jñeyam | " niyamo'yaṃ samākhyātaḥ sthiraliṅgakriyāsu ca " iti tatraiva vakṣyamāṇatvāt | toraṇasthāpanamāha dvāreṣviti | nanu dvārāṇāmevānuktatvāt kathaṃ dvāreṣvityuktiḥ | satyam | dvāreṣvityanenaiva dvārākṣepaḥ | tatpramāṇaṃ tatsthānañcoktaṃ mantramuktāvalyām---- dikṣu dvārāṇi catvāri vidadhyāt pañcamāṃśataḥ | iti | kriyāsāre'pi---- dikṣu dvārāṇi madhyataḥ | toraṇāni ca teṣveva dvāreṣu sthāpayedbudhaḥ || iti | pañcarātre pramāṇamuktam---- kanīyasi syād dvikaraṃ caturaṅgulivṛddhitaḥ | madhyamottamayorddhāram | iti | nyasyediti nikhanet pañcamāṃśenaiva | yadvāstuśāstre---- pañcamāṃśaṃ nyasedbhūmau sarvasādhāraṇo vidhiḥ | iti | siddhāntaśekhare toraṇastambhamadhikṛtyoktam---- pañcamāṃśena vā khātaṃ sarveṣāñca śivoditam | iti | kramāditi | pūrvadakṣiṇapaścimottaradiśi | kṣīramahīruhāmiti vaṭoḍumbarāśvattha- plakṣāṇām | " nyagrodhoḍurāśvatthaplakṣāḥ kṣīramahīruhāḥ " iti paribhāṣaṇāt | taduktaṃ siddhāntaśekhare---- nyagrodhatoraṇaṃ pūrve yāmye tvauḍumbaraṃ matam | paścime'śvatthasambhūtamuttare plakṣatoraṇam || pūrve vā plakṣasambhūtaṃ nyagrodhaścottare mataḥ || iti | kriyāsāre'pi---- plakṣoḍumbarabodhidruvaṭāḥ pūrvāditaḥ kramāt | toraṇāni ca catvāri | iti | somaśambhurapi---- plakṣoḍumbarakāśvatthavaṭajāstoraṇāḥ kramāt | pūrvādito vidhātavyā yadvādyantaviparyayaḥ | alābhādekamevaiṣāṃ sarvāśāsu niveśayet || iti | mantramuktāvalyāmapi----athāgnimīleti mantreṇa vinyaset pūrvatoraṇam | iṣetvorjetvā mantreṇa dakṣiṇaṃ toraṇaṃ nyaset || agna āyāhi mantreṇa paścimasya niveśanam | śanno devīti mantreṇa dadyāduttaratoraṇam || iti | mahākapilapañcarātre'pi----devāstoraṇarūpeṇa saṃsthitā yajñamaṇḍape | vighnavidhvaṃsanārthāya rakṣārthantvadhvarasya ca || nyasen nyagrodhamaindryāntu yāmyāñcoḍumbaraṃ tathā | vāruṇyāṃ pippalañcaiva kauveryāṃ plakṣakaṃ nyaset || suśobhanantu pūrvasyāṃ ṛgvedādisumantritam | iṣe tvorjetvā mantreṇa subhadrākhyantu dakṣiṇe || sukarmākhyantu vāruṇyāṃ sāmavedādikena tu | śanno devīti mantreṇa suhotrantūttare nyaset || iti | yattu kenacit aśvatthoḍumbarajaṭivaṭairityeṣāṃ pūrvādiniveśanamuktaṃ tadasambaddham | likhitanānāvacanavirodhāt | idañca toraṇastambhaniveśanaṃ maṇḍapādbahirhastamāneneti jñeyam | taduktam---- maṇḍapadvārabāhye ca vedimānena dikkramāt | plākṣamauḍumbarāśvatthavaṭotthaṃ toraṇaṃ nyaset || iti | vāstuśāstre tu---- aśvatthoḍumbaraplakṣavaṭaśākhākṛtāni tu | maṇḍapasya pratidiśaṃ dvārāṇyetāni kārayet || iti | dvāreṣu kriyamāṇatvāt toraṇeṣu dvāranirdeśaḥ | idantu paścimadakṣiṇottarapūrveṣu apasavyena vā paścimadvārāditi jñeyam | atra viśeṣaḥ siddhāntaśekhare---- ekameṣāmalābhe syāttadabhāve śamīdrumaḥ | jambūkhadirasārāśca tālo vā toraṇe smṛtāḥ || iti | kriyāsāre tu---- avakrā satvacaḥ sārdrā daṇḍāḥ syustoraṇe śubhāḥ | iti ||23|| stambhocchrāyaḥ smṛtasteṣāṃ saptahastaiḥ pṛthak pṛthak | daśāṅgulapramāṇena tatparīṇāha īritaḥ || 24 || stambheti | saptahastairiti uttamamaṇḍape yato granthakṛt sarvaṃ mānamuttamasyaivāha | pṛthak pṛthagiti madhyamādhamayobhīnnaṃ bhinnaṃ mānamityarthaḥ | tena madhyame ṣaḍḍhastāḥ | adhame pañcahastāḥ | toraṇastambhamadhikṛtya vāstuśāstre---- pañcahastapramāṇāste vistāreṇa dvihastakāḥ | ṣaḍaṅgulāni varddhante saptahastāstathottamāḥ || iti | atra vistāreṇeti tiryakphalakamānam | madhyamasya ṣaḍḍhastatā anuktā'pi nyāyād gamyate | taduktaṃ kātyāyanena---- " aucityādarthāt parimāṇam " iti | teṣāṃ toraṇastambhānāṃ parīṇāho viśālatā sa ca paridhyānayanena jñātavyaḥ | tatra sthūla- paridhānayanaṃ bhāskarācāryeṇoktam---- dvāviṃśatighne vihṛte'tha śailaiḥ sthūlo'thavā syād vyavahārayogyaḥ | iti | vyāsaḥ 10 dvāviṃśatighnaḥ 220 śailai ḥ 7 hṛtaḥ 31 labdhaḥ etāvān paridhiryasya kāṣṭhasya tasya daśāṅgulo viṣkambhaḥ || 24 || tiryakphalakamānaṃ syāt stambhānāmarddhamānataḥ | śūlāni kalpayenmadhye toraṇe hastamānataḥ || 25 || tiryagiti | ubhayastambhamadhye dehalīrūpeṇa upari yat tiryakphalakaṃ tasya mānaṃ stambhānāṃ pañcahastamitānāṃ toraṇastambhānāmarddhamānataḥ| tena sārddhahastadvayaṃ pramāṇamuktam| stambhānāmiti bahuvacanaṃ dvārabahutvāt toraṇastambhānāmapi bahutvamiti yojyam | anena kaniṣṭhamaṇḍape pañcahastatoraṇastambhatvamapi sūcitam | idaṃ tiryakphalakamānam uttamasyaiva | anyayoḥ ṣaṭṣaḍaṅgulanyūnatā jñeyā | vāstuśāstre tathokteḥ | śūlānīti bahuvacanaṃ catuḥsaṃkhyāparam | toraṇa ityekavacanaṃ jātau | tena pratitoraṇamekamekaṃ śūlaṃ kāryam | tacca hastapramāṇa | tatrāṅgulatrayaṃ niveśaḥ ṣaḍbhāgaḥ parīṇāha | etacca maṇḍapatraye samānam | tatra śūlasvarūpaṃ madhyakīlaḥ tīkṣṇāgraḥ ṛjuḥ tamabhito dvau tīkṣṇāgrau vakrau | madhyakīladeśagatavakrabhāgāviti | taduktaṃ kriyāsāre----toraṇaṃ ghaṭayitvaivamūrddhaṃ śūlatrayaṃ nyaset | śūlaṃ hastāyataṃ teṣām | iti | piṅgalāmate'pi---- śūlena cihnitāḥ kāryā dvāraśākhāḥ svamastake | ṛju vai madhyaśūlaṃ syāt kiñcidvakrantu pakṣayoḥ || ubhayaṃ tat samākhyātaṃ aṅgulaṃ ropayet tadā | iti | yadā tu toraṇe ityekavacanaṃ vivakṣitaṃ tadā śūlānīti bahuvacanaṃ kapiñcalādhi- karaṇanyāyena tritve paryavasyati | hastamānata iti trayāṇāṃ militvā mānam | taduktaṃ kriyāsāre---- toraṇaṃ ghaṭayitvaivaṃ mūrddhna śūlatrayaṃ nyaset | śūle navāṅgulaṃ dairdhyaṃ turīyāṃśena vistṛtiḥ | śeṣāṇāṃ dvyaṅgulā vṛddhiḥ veśaścā'ṅgulavṛddhitaḥ || iti | tena kaniṣṭhe dvyaṅgulapraveśaḥ | mantramuktāvalyāmapi---- agrayormadhyabhāge ca paṭṭikāyāṃ triśūlakān | iti | etāni tatkāṣṭhamayānyeva śaiva eva karttavyāni iti jñeyam | vaiṣṇave tu viśeṣaḥ | vāstuśāstre---- mastake dvādaśāṃśena śaṅkhacakragadāmbujam | prāgādikramayogena nyaset teṣāṃ svadārujam || iti | eṣāṃ svadārujatvokteḥ śaive etatsthānīyānāṃ śūlānāṃ nyāyādeva svadārujatvaṃ prāptam | tatra dvādaśāṃśaḥ toraṇastambhānāmeva | pūrvavākyaśeṣe " saptahastāstathottamāḥ " iti teṣāmeva prakṛtatvāt tena caturdaśadvādaśāṅgulāni krameṇottamādiṣu śākhādīnāṃ mānāni | vistārastu svaturyāṃśenaiva | yattu kenacit phalaka dvādaśāṃśena caturaṅgulādi- mānamuktam | tadasat | tasyā'prakṛtatvāt | śūlamānasya navāṅgulokteśca | eṣāṃ niveśa- namapi pūrvavaj jñeyam | tataḥ pratitoraṇam ekaikaḥ kalasaḥ sthāpyaḥ pratidvārapārśve dvau dvau pratikoṇañcaikaikaḥ | taduktam---- gandhapuṣpāmbaropetān kumbhāṃsteṣu vinikṣipet | dhruvaṃ dharāṃ vākpatiñca vighneśaṃ teṣu pūjayet || maṇḍapasya tu koṇasthakalaseṣu kramādamī | amṛto durjayaścaiva siddhārthe maṅgalastathā || pūjyā dvārasthakumbheṣu śakrādyāstanmanūttamaiḥ | iti | anyatrāpi---- maṇḍape kalasau dvau dvau dvāre dvāre niveśayet | gālitodakasampūrṇāvāmrapallavaśobhitau || iti || 25 || dikṣu dhvajānnibadhnīyāllokapālasamaprabhān | vitānadarbhamālādyairalaṅkurvīta maṇḍapam || 26 || dikṣu dhvajāniti | dhvajasvarūpaṃ pratiṣṭhāsārasaṃgrahe---- pītaraktādivarṇāśca pañcahastā dhvajāḥ smṛtāḥ | dvipañcahastairdaṇḍaiste vaṃśajaiḥ saṃyutā matāḥ || iti | dvipañcahastairdaśahastaiḥ | anyatrāpi---- pañcahastā dhvajāḥ kāryā vaikalpe tu dvihastakāḥ | daṇḍaśca daśahastaḥ syādaṣṭadikṣu ca tān nyaset || iti | kriyāsāre tu viśeṣaḥ----dhvajānāṃ lakṣaṇaṃ samyagucyate tu yathātatham | maṇḍapasya bahirdaṇḍairdaśahastāyataiḥ saha || pūrvādyaṣṭaharitsvaṣṭau dhvajān saṃsthāpayet kramāt | teṣāṃ hastadvayaṃ vyāso madhyaḥ svakarasamitaḥ || vyāsārddhaṃ śikharaṃ pucchaṃ hastatritayamānakam | matsyābhaṃ śikharaṃ pucchaśikharantu trikoṇakam || tayormadhye catuṣkoṇaṃ dhvajānevaṃ prakalpayet | mātaṅgavastamahiṣa siṃhamatsyaiṇavājinaḥ || vṛṣabhañca yathānyāyaṃ dhvajamadhye kramāllikhet | athavā diggajānaṣṭāvairāvatapuraḥsarān || dhvajeṣu vilikheduktadhātubhiśca sa(su)lakṣaṇam | evaṃ dhvajānāṃ kathitaṃ lakṣaṇantu śubhāvaham || iti | dhvajānāmāvaśyakatvamuktaṃ hayaśīrṣapañcarātre---- ataḥ paraṃ pravakṣyāmi dhvajāropaṇamuttamam | yat kṛtvā puruṣaḥ samyak samastaphalamāpnuyāt || yātudhānā guhyakāśca kuṣmāṇḍāḥ khecarāstathā | cintayantyasuraśreṣṭhā dhvajahīnaṃ surālayam || dhvajena rahite brahman maṇḍape tu vṛthā bhavet | pūjāhomādikaṃ sarvaṃ japādyaṃ yat kṛtaṃ budhaiḥ || rakṣaṇena vinā yadvat kṣetraṃ naśyati kṣetriṇaḥ | dhvajaṃ binā devagṛhaṃ tathā naśyeta sarvathā || viṣṇupāriṣadāḥ krūrāḥ kuṣmāṇḍādyāśca ye smṛtāḥ | pūjādikantu gṛhṇanti devaṃ dṛṣṭvā na rakṣitam || dṛṣṭvā dhvajāṃstu devasya maṇḍape jvalanaprabhān | naśyanti sarve te cārkaraśmikṣiptaṃ tamo yathā || iti | lokapālasamaprabhāniti | lokapālavarṇāṃścaturthe vakṣyante | patākā niveśanamapyuktam---- sārasaṃgrahe---- pratikuṇḍaṃ patākāstu proktāḥ śāstrārthakovidaiḥ | saptahastāḥ patākāḥ syuḥ saptamāṃśena vistṛtāḥ || lokapālānuvarṇena navamī tuhina (tu hīna) prabhā | iti | siddhāntaśekharepi----patākādhvajasaṃyuktam | iti | somaśambhurapi---- saptahastāḥ patākāḥ syuvīṃśatyaṅgulavistṛtāḥ | daśahastāḥ patākānāṃ daṇḍāḥ pañcāṃśaveṣṭitāḥ | patākā āyudhāṅkāśca puṣpagandhasamanvitāḥ | iti | maṇḍapālaṅkāramāha vitāneti | vitānaścandrātapaḥ | darbhamālā rajjugrathitā darbhāḥ | ādiśabdena dukūlena stambhaveṣṭanaṃ cūtapallavamālābandhanamityādi jñātavyam | taduktaṃ siddhāntaśekhare---- cūtapallavamālāḍhyaṃ vitānairupaśobhitam | vicitravastrasaṃchannaṃ tulāstambhavibhūṣitam | saphalai kadalīstambhaiḥ kramukairnārikelajaiḥ | phalairnānāvidhairbhejyairdarpaṇaiścāmarairapi || bhūṣitaṃ maṇḍapaṃ kuryād ratnapuṣpasamujjvalam | iti | hayaśīrṣapañcarātre'pi----darpaṇaiścāmarairghaṇṭaiḥ stambhān vastraivībhūṣayet | kalasairghaṭikābhiśca sādhāraiḥ karkaraistathā || iti | maṇḍapānyathābhāve doṣa uktaḥ kriyāsāre---- anuktasādhanaiḥ kḷpto yadi vā kuṭilākṛtiḥ | mānādhiko'thavā nyūno maṇḍapaḥ karttṛnāśanaḥ || ākhyātasādhanaiḥ kḷptaḥ śobhanaḥ samamānakaḥ | manojño maṇḍapo yo'sau karmakarttaḥ śubhāvahaḥ || iti || 26 || tattribhāgamite kṣetre'ratrimātrasamanvitām | caturasrāṃ tato vedīṃ maṇḍalāya prakalpayet || 27 || vedanirmāṇamāha taditi | tasya maṇḍapamadhyasūtrasya yastribhāgaḥ tṛtīyabhāgaḥ tanmite kṣetre | anyathā kṣetraphalasya tṛtīyāṃśagrahaṇe yatkiñcideva syāt | taduktam---- tato maṇḍapasūtrantu triguṇaṃ parikalpayet | pūrvādiṣu kramāt tasya madhyabhāgena vedikā || iti | phalataśca navamabhāgena vedikā bhavati | taduktaṃ siddhāntaśekhare---- navāṃśaṃ maṇḍapaṃ kṛtvā madhyāṃśe vedikā matā | iti | aratrimātrasamunnatāṃ hastamātrasamunnatāṃ caturasrāṃ vediṃ maṇḍapamadhye maṇḍalāya vakṣyamāṇasarvatobhadramaṇḍalāya kalpayet | maṇḍapakathane taduktam---- caturddhārayuktaṃ tatastasya madhye budhastribhāgaikabhāgena vedīm | aratnipramāṇonnatāṃ darpaṇāntarnibhāṃ manohāriṇīṃ cāpi kuryāt || iti | bahubhirgranthakārairaratniśabdo haste'pi prayuktaḥ | yathā kādimate aṅgula- lakṣaṇamuktvā---- taiścatubhīrbhavenmuṣṭi vītastistaistribhirguṇaiḥ | aratnistaddvayena syāddhastaḥ taddvayataḥ śive || iti | kātyāyanenāpi śulve bahuṣu sthaleṣu aratniśabdo haste prayuktaḥ | mantramuktāva- lyāmapi ayutahomārthaṃ dvihastakuṇḍakathane " daśāṅgulādhikā'ratniḥ " ityuktam | tatraiva lakṣahome ca caturhastoktau " catuvīṃśatyaṅgulādhikā'ratniḥ " iti | tenātrā'pyaratni śabdo hastamātre vyākhyātaḥ | taduktaṃ vaśiṣṭhasaṃhitāyām---- hastonnatāñca vistīrṇāṃ caturhastaiḥ samantataḥ | iti | mantramuktāvalyāmapi----iṣṭakābhirmṛdā vā'pi vedī darpaṇasannibhā | rājahastocchrayā kāryā viduṣā siddhimicchatā || iti | rājahasto madhyamāṅgulyantaḥ | pañcarātre'pi---- vedī maṇḍapasya tribhāgataḥ | caturthāṃśocchiratistasyāḥ | iti | kriyāsāre'pi---- tribhāgaṃ maṇḍapaṃ kṛtvā madhyabhāgastu vedikā | hastamānaṃ tadutsedhaṃ caturasraṃ samaṃ yathā || pakvābhirvā'pyapakvābhiriṣṭakābhirdṛḍhaṃ yathā | karttavyā vedikā śreṣṭhā tadabhāve mṛdā'pi vā || avakrapārśvā susnigdhā darpaṇodarasannibhā | iti | utsedha aunnatyam | siddhāntaśekhare tu viśeṣaḥ---- vedī catuvīdhā tatra caturasrā ca padminī | śrīdharī sarvatobhadrā dīkṣāsu sthāpanādiṣu || caturasrā catuṣkoṇā vedī sarvaphalapradā | taḍāgādipratiṣṭhāyāṃ padminī padmasannibhā || rājñāṃ syāt sarvatobhadrā caturbhadrā'bhiṣecane | vivāhe śrīdharī vedī viṃśatyasrasamanvitā | darpaṇodarasaṅkāśā nimnonnatavivajītā || iti | vedikāyā anyathābhāve doṣa uktaḥ kriyāsāre---- vakrapārśvā klinnamadhyā parūṣā dṛgaśobhanā | mānahīnādhikā yā sā karttuḥ karmavināśinī || iti | vāyavīyasaṃhitāyāṃ tu maṇḍapādyuktvā---- kṛtvā pūrveditaṃ sarvaṃ vinā vā maṇḍapādikam | maṇḍalaṃ pūrvavat kṛtvā sthaṇḍilañca viśeṣataḥ || iti || 27 || prāgeva dīkṣādivasāt saptabhivīdhivaddinaiḥ | sarvamaṅgalasampattyai vidadhyādaṅkurārpaṇam || 28 || aṅkurārpaṇakarmāha prāgeveti | dīkṣādivasāt prāk saptabhidīnairetena dīkṣādi- namaṣṭamaṃ yathā bhavati tathā karttavyamityuktam | vidhivadityanena navabhiḥ pañcabhistribhiḥ sadyo vetyuktam | taduktaṃ siddhāntaśekhare---- pratiṣṭhāyāñca dīkṣāyāṃ sthā(strā)pane cotsave tathā | samprokṣaṇe ca śāntyarthaṃ vivāhe mauñjibandhane || sarvamaṅgalakāryeṣu kārayedaṅkurārpaṇam | pratiṣṭhādivasād pūrvaṃ navame saptame dine | pañcame vā tṛtīye vā sadyo vā cā'ṅkurārpaṇam || iti | mahākapilapañcarātre'pi----puṇyāhaghoṣaṇaṃ kṛtvā brāhmaṇaiḥ saha deśikaḥ | maṅgalāṅkurayajñañca kuryāttatraiva cāhani || saptamānnavamādvā'pi prāgeva yajñakarmaṇaḥ || iti | anyatrāpi---- utsaveṣu vividheṣvapi dīkṣāsthāpanādiṣu pavitravidhau ca | maṅgalāṅkuraviropaṇapūrvaṃ maṅgalaṃ bhavati karmakṛtastataḥ || śastayogadivasāttu purastāt saptame'hani śubhe navame vā | pañcame'tha sudine sumuhūrtte maṅgalāṅkuravidhiṃ vidadhīta || iti| tatra pūrvedyurupavāsaṃ kṛtvā svagṛhyoktavidhinā nāndīśrāddhaṃ kṛtvā aṅkurārpaṇamārabhet | taduktam---- guruvīśuddhaḥ prāgeva śuddhāhāt saptame'hani | saṅkalpyopoṣya karttavyamaṅkurāropaṇaṃ śubham || kuryānnāndīmukhaśrāddhaṃ pūrvedyuḥ svastivācanam | svagṛhyoktaprakāreṇa tadetadvidadhīta vai || iti | saṃhitāyāmapi---- sarvatrābhyudayaśrāddhamaṅkurotpādanaṃ tathā | ādāveva prakurvīta karmaṇo'bhyudayātmanaḥ || iti || 28 || maṇḍapasyottare bhāge śālāṃ pūrvāparāyatām | gūḍhāṃ kuryāt tatastasyāṃ maṇḍalaṃ racayet sudhīḥ || 29 || śālāmiti | tatra----viṃśatyā tu karairmānaṃ daśāyāmena vistṛtiḥ | śālāyā uttamaṃ mānam| atraitāvatyāḥ prayojanābhāvādetadarddhena madhyamamānena śālā kāryā | tena daśahastadīrghā pañcahastāyāmā atra karttavyā | tāmevāha pūrvāparāyatāmiti | dīrgha caturasrarūpāṃ gūḍhāṃ paritaḥ kaṭādiparivṛtāṃ dakṣiṇaikadvāravatīṃ nivātāñca kuryāt | taduktaṃ prayogasāre----avāgudaksthitāṃ kṛtvā nivātāṃ tāṃ kuṭīṃ dṛḍhām | iti | tasyāṃ vakṣyamāṇaṃ maṇḍalaṃ racayet || 29 || pañcahastapramāṇāni pañca sūtrāṇi pātayet | pūrvāparāyatānyeṣāmantaraṃ dvādaśāṅgulam || 30 || dakṣiṇottarasūtrāṇi tadvadekādaśā'rpayet | padāni tatra jāyante catvāriṃśat pramārjayet || 31 || paṅktayāṃ vīthīścatasro'ntaścatuṣkobhayapārśvayoḥ | vīthyau dve ca catuṣkoṣṭhatrayamatrā'vaśiṣyate || 32 || padāni rañjayettāni śvetapītāruṇāsitaiḥ | rajobhiḥ śyāmalenā'tha vīthīrāpūrayet sudhīḥ || 33 || maṇḍalamevāha pañcahasteti| śālāvistāramadhyabhāge prāgaparāyatamekaṃ sūtraṃ pañca- hastapramāṇaṃ dattvā tatsūtrasya dakṣiṇottarabhāgayoḥ dvādaśa dvādaśāṅgulāntare dve dve sūtre dadyāt | tatastatpañcasūtravyatibhedīni ekādaśasūtrāṇi arpayet | tadvaditi dvādaśāṅgu- lāntarāṇītyarthaḥ | evaṃ pañcāpi hastāḥ saṃgṛhītāḥ | taduktaṃ prayogasāre---- prasārya sphoṭayet sūtraṃ yathā yāmyottarāyatam | pañcahastapramāṇena dve dve pārśve ca pātayet || tadvat pūrvektamānena dvādaśadvādaśāṅgule | prāk pratyak ca samaṃ paścāt sūtrāṇyekādaśa kramāt | pātayet tāsu rekhāsu pūrvasūtrāntarāntaram || iti | pramārjayedityuttaratrānveti | paṅktyā catasro vīthīrmārjayet | bāhya ityarthaḥ | antariti vakṣyamāṇatvāt | pūrvataścatuṣkoṣṭhāmekāṃ vīthīm aṣṭakoṣṭhāṃ dakṣiṇavīthīṃ punaścatuṣkoṣṭhāṃ paścimavīthīm aṣṭakoṣṭhāmuttaravīthīṃ mārjayet | tato'ntaścatuṣkasya madhyacatuṣkasya ubhayoḥ pārśvayoḥ pārśvadvaye dve vīthyau dvidvikoṣṭharūpe cātra mārjayedityasyānuṣaṅgaḥ | tataḥ phalitamāhātreti | atra maṇḍale catuṣkoṣṭhatrayamavaśiṣyate iti | tāni śiṣṭāni catuṣkoṣṭhatrayasthāni padāni dvādaśa | pratyekacatuṣkoṣṭhe śvetādibhī rajobhī rañjayet | tatra śvetaṃ vāyupade | pītamāgneye | aruṇaṃ rakṣaḥpade | asitamīśapade iti sudhīrityanenoktam | taduktamācāryaiḥ---- pītaraktasitāsitaṃ pratipadaṃ vahnyādi śarvāntakam | iti | atha anantaraṃ śyāmalena haritena vīthīrāpūrayet || 30-33 || pātrāṇi trividhānyāhuraṅkurārpaṇakarmasu | pālikāḥ pañcamukhyaśca śarāvāśca catuḥkramāt || 34 || proktāḥ syuḥ sarvatantrajñairharibrahmaśivātmakāḥ | eṣāmucchrāya unneyaḥ ṣoḍaśadvādaśāṣṭabhiḥ || 35 || aṅkurārpaṇapātrāṇyāha pātrāṇīti | sthūlāni uccāni śarāvāṇyeva pālikā- śabdenocyante | pālikā eva kiñcinnīcāḥ pañcamukhayuktāḥ pañcamukhya ucyante | śarāvāḥ prasiddhāḥ | sarvatantrajñairityanena pañcadevatādīkṣādikarmasu pātrabhedo nāstītyuktam | prathamā harirūpāḥ | dvitīyā brahmarūpāḥ | tṛtīyāḥ śivarūpāḥ | etena haribrahmeśā eṣu pātreṣu pūjyā ityuktaṃ bhavati | taduktaṃ sārasvatamate---- prokteṣu teṣu pātreṣu brahmaviṣṇuśivān yajet | iti | siddhāntaśekhare'pi---- sampūjayeccharāveṣu rudraṃ candanapuṣpakaiḥ | pālikāsu tathā viṣṇuṃ brahmāṇaṃ ghaṭikāsu ca || iti || 34-35 || aṅgulaiḥ kramaśastāni śubhānyāveṣṭya tantunā | prakṣālya deśikasteṣu padeṣvāhitaśāliṣu || 36 || sagandhadarbhakūrcceṣu paścimādi niveśayet | karīṣavālukāmṛdbhastāni pātrāṇi pūrayet || 37 || aṅgulaiḥ kramaśaḥ iti pūrveṇa sambaddhyate | mahākapilapañcarātre tu viśeṣaḥ---- pālikāvaktravistāraḥ ṣoḍaśāṅgula ucyate | bhavet kaṇṭhavilaṃ vā syāt tadaṣṭāṅgulavistṛtam || pādapīṭhasya vistāraṃ ṣaḍaṅgulamudāhṛtam | caturaṅgula utsedhastatsandhiścā'ṅgulaṃ bhavet || tatsandheśca bhavennāhaṃ pādapīṭārddhameva ca | bhavet pañcamukhī caivaṃ ghaṭikā sarvakāmadā || caturaṅgulavistārāṇyāhurvaktrāṇi pañca vai | catvāri ca catudīkṣu ūrddhamekaṃ yathāvidhi || ghaṭikāyāmavistāro dvādaśāṅgula ucyate | ācāryāḥ kathayantyeke ṣoḍaśāṅgulameva vā || dvādaśāṅgulavistāraṃ śarāvasya mukhaṃ smṛtam | caturaṅgulavistāramadhastānmūlamucyate || iti | anyatrāpi---- tālamātramiha pañcamukhī syād vyāsatocchrayamitā ghaṭikā syāt | dikṣu tanmukhacatuṣṭayamekaṃ madhyatastu samavattītabhāgam || tālavistṛtamukhantu śarāvaṃ vyāsatocchrayagatārddhamitāṅghra | daṇḍamasya caturaṅgulanāhaṃ kaṇṭhamasya vilavarjamudagram || sambhave kanakarūpyatāmrato māttīkānyabhinavānyathavā syuḥ | iti | siddhāntaśekhare tu---- yathāsambhavamānaṃ vā pālikādi samācaret | iti | tānīti pātrāṇi| śubhānīti kṛṣṇavarṇavraṇādirahitāni| tantuneti triguṇena | tatra pūrvaṃ prakṣālanaṃ paścāttantuveṣṭanamiti jñeyam | darbhakūrcam agre vakṣyamāṇam | paścimādīti | paścimacatuṣke pālikācatuṣṭayaṃ madhyamacatuṣke pañcamukhīcatuṣṭayaṃ pūrvacatuṣke śarāva- catuṣṭayaṃ niveśayet | tanmadhye āgneyādi sthāpanamiti jñeyam | taduktaṃ prayogasāre---- teṣu pātrāṇi vinyaset | vahnyādīśānarrpayyantaṃ catuṣkeṣu pṛthak pṛthak || iti | karīṣeti | karīṣaṃ śuṣkagomayacūrṇam | etairuttarottaraṃ sarvāṇyeva pātrāṇi pūrayet| uktañca hayaśīrṣapañcarātre----pūrayeduttarottaram | iti | prayogasāre'pi---- mṛdvālukākarīṣaiścorddhataḥ pātrāṇi pūrayet | iti | tatra viśeṣaḥ siddhāntaśekhare---- gandhādibhiśca kuddālaṃ pūjayitvā dināntare | gītanṛtyasamāyuktaṃ gajavājisamanvitam || gurvādayo rathārūḍhā gajārūḍhāstathā pare | gatvā tīraṃ taḍāgasya nadyāḥ puṣpavanasya vā || tatra śuddhaṃ bhuvo bhāgaṃ darbhaiḥ saṃmṛjya cāstrataḥ | abhyukṣya cārghyatoyena tattanmantramanusmaran || hṛdā bhūmiṃ samāvāhya gandhapuṣpaiḥ samarcayet | kuddālīmastramantreṇa khātvā bhūmimatho mṛdam || gṛhītvā vāmadevena pūrayet kāṃsyapātrake | hṛdā mṛdañca saṃmṛjya vastreṇācchādya dhārayet || puraṃ vā nilayaṃ vāpi sarvamaṅgalaniḥsvanaiḥ | guruḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā maṇḍapaṃ tvānayettataḥ || etatkarma divākāle kuryād rātrau na buddhimān | iti || 36-37 || sudhābījena bījāni dugdhaiḥ prakṣālya tantravit | mūlamantrābhijaptāni pañcaghoṣapuraḥ saram || 38 || āśīrvāgbhidvījātīnāṃ maṅgalācāra pūrvakam | nirvapetteṣu pātreṣu deśiko yatamānasaḥ || 39 || teṣu bījāvāpamāha sudheti | sudhābījena vamityanena | dugdhaiḥ godugdhaiḥ prakṣālyeti | mahākapilapañcarātre tu viśeṣaḥ---- dvādaśākṣaramantreṇa kṣālayitvā tu vāriṇā | iti | sārasvatamate'pi----bījāni tāni prakṣālya jalakṣīreṇa ca kramāt | iti | etat tantravit ityanena sūcitam | mūleti mūlamantreṇa dātavyamantreṇa abhijaptāni aṣṭottaraśatamiti | taduktaṃ mahākapilapañcarātre---- saṃkhyānuktau śataṃ sāṣṭaṃ sahasraṃ vā japādiṣu | iti | pañcaghoṣāstu paṭahaḍhakkāmṛdaṅgamukhavādyaśaṅkhāḥ | maṅgalācāreti tattaddeśaprasiddhyā ulūlūdhvanyādipūrvakam | deśiko yatamānasa ityanena tāni bījāni ekīkṛtya rātrau mūlamantreṇa prāṅmukha udaṅmukho vā pālikādiṣu nirvapedityuktam | taduktaṃ siddhāntaśekhare---- bījamukhyena mūlena prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ | vāpayet sarvabījāni pālikādiṣvanukramāt | bījānāmadhipaḥ somastasmādrātrī tu nirvapet || iti | sārasvatamate'pi---- bījebhyo daivatebhyaśca sa rātrau kāntimān yataḥ | tasmād gurustu bījāni niśāyāmeva vāpayet || iti || 38-39 || śāliśyāmāḍhakīmugdatilaniṣpāvasarṣapāḥ | kulatthakaṅgumāṣāśca bījānyaṅkurakarmaṇi || 40 || bījānyāha śālīti | śālayo haimantikāḥ | śyāmaḥ śyāmākaḥ kānyakubja- bhāṣāyāṃ sāvā iti prasiddhaḥ | āḍhakī tūvarī | niṣpāvā rājamāṣāḥ | viṣṇupurāṇa- ṭīkāyāṃ śrīdharyāṃ tathā vyākhyātatvāt | " niṣpāvān rājamāṣāṃśca supte deve vivarjayet " iti pṛthagukterna tatra vādhā | sārasvatamate pratyekaṃ bījeṣu devatāpūjoktā | skandaṃ priyaṅgau niṣpāve vāyumagniṃ kulatthake | āḍhakyāṃ nirṛtiṃ somaṃ mudge vaivasvataṃ tile || prajāpatiṃ śālibīje(dhānye)tvanantaṃ sarṣape'rcayet | indraṃ śyāme ca māṣe tu varuṇantu nagātmaje || iti | siddhāntaśekhare tu pratyahaṃ somapūjāpyuktā | somaṃ sampūjayennityamadhivāsadināvadhi | adhivāsadine prāpte somamudvāsayed guruḥ || iti || 40 || haridrādbhaḥ samabhyukṣya vastrairācchādya deśikaḥ | balitrividhapātrāṇāṃ dikṣu pūrvādito haret || 41 || haridreti | tatra mantra uktaḥ prayogasāre---- triyambakāya śarvāya śaṅkarāya śivāya ca | sarvalokapradhānāya śāśvatāya namo namaḥ || vikīryā'nena mantreṇa haridrācūrṇamiśritam | toyaṃ pravarṣayetteṣu siñcettoyaidīnaṃ prati || iti | idaṃ deśika ityanena sūcitam | vastrairnūtanavastraiḥ bahuvacanaṃ kapiñjalādhikaraṇa- ndhāyena tritve paryavasyati | ācchādyeti pātracatuṣṭayamekaikena | rātrau baliṃ kṣipedi- tyanvayaḥ | prātaḥ punaḥ sthalamārjanādikaṃ kṛtvā dvitīyarātryādau balidānam || 41 || praṇavādyairnamo'ntaiśca rātrau rātrīśanāmabhiḥ | bhūtāni pitaro yakṣā nāgā brahmā śivo hariḥ|| 42 || praṇavādyairiti| tatra mantraḥ oṃ bhūtebhyo namaḥ (gandhapuṣpadhūpadīpanaivedyatāmbūlasahitaṃ baliṃ gṛhṇantu svāhā) iti | evamanyatrāpi mantraḥ | mahākapilapañcañcarātre tu viśeṣaḥ---- tato gandhavimiśreṇa siñcedvai śuddhavāriṇā | trirātrantu yathānyāyaṃ pañcarātramathāpi vā || iti | sārasvatamate tu---- prarūḍhānyaṅkurāṇyanyo na vīkṣeta kadācana | ācārya eva praviśettacchiṣyo vā tadājñayā || iti | siddhāntaśekhare'pi----vastrairācchādya yatnena suguptāni ca kārayet | iti || 42 || saptānāmapi rātrīṇāṃ devatāḥ samudīritāḥ | bhūtebhyaḥ syurlājatilaharidrādadhisaktavaḥ || 43 || sānnāḥ pitṛbhyaḥ satilāstaṇḍulāḥ parikīttītāḥ| karambhalājā yakṣebhyo nārikelodakānvitāḥ || 44 || saktupiṣṭañca nāgebhyo brahmaṇe paṅkajākṣatam | sāpūpamannaṃ śarvāya viṣṇave tu guḍaudana || 45 || saptasu rātriṣu pṛthak pṛthak balidravyāṇyāha bhūtebhya iti | sānnā ityantaṃ ṣaṭ prathamarātrau | asyaiva bhūtakrūreti nāma | taduktam---- " lājatilaraktarajodadhisaktavannāni bhūtakrūrākhyam " iti | karambhā dadhisaktavaḥ | akṣatā akhaṇḍataṇḍulāḥ | yadā navasu rātriṣu balidānaṃ tadā rātridvaye balidravyaṃ devatā coktācāryaiḥ " vaiṣṇavañca daugdhānnaṃ " kṛśarañca vaiṣṇaveyaṃ yadi navarātraṃ krameṇa baliruktaḥ " iti || 43-45 || tato lokeśvarebhyo'pi vitaredvidhivadbalim | dīkṣāyāmabhiṣekeṣu navaveśmapraveśane | utsaveṣu ca sampattyai vidadhyādaṅkurārpaṇam || 46 || tata iti | tattaddiśi pāyasādinā balivīdheyaḥ | tatra nairṛtyapratīcyayormadhye anantasya īśapūrvayormadhye brahmaṇaḥ iti | vidhivadityanena pūrvekto diśāṃ baliratrāpi karttavya iti sūcitam | eṣāṃ pātrāṇāṃ viniyogamagre vakṣyati | aṅkuraparīkṣoktā siddhāntaśekhare---- yajamānābhivṛddhyarthaṃ aṅkurāṇi parīkṣayet | samyagūrddhaṃ prarūḍhāni komalāni sitāni ca || dhūmravarṇānyapūrṇāni tathā tiryaggatāni ca | śyāmalāni ca kubjāni varjayedaśubhāni tu || avṛṣṭiṃ kurute kṛṣṇaṃ dhūmrābhaṃ kalahantathā | apūrṇaṃ jananāśañca dubhīkṣaṃ śyāmalāṅkuram || tiryaggate bhaved vyādhiḥ kubje śatrubhayaṃ tathā | aśubhe cāṅkure jāte śāntihomaṃ samācaret || mūlamantreṇa juhuyād gururmūttidharaiḥ saha | aghorāstreṇa vāstreṇa śataṃ vā'tha sahasrakam || iti | sārasvatamate'pi---- prarūḍhairaṅkuraiḥ kartturnidiśecca śubhāśubham | śyāmaiḥ kṛṣṇairaṅkurairarthahānistiryagrūḍhairvyādhirāndolitaistaiḥ | kubjairduḥkhaṃ duṣprarūḍhairmṛtiśca rogā bhugnaiḥ sthānadeśeṣṭahāniḥ || iti || 46 || prāk prokte maṇḍape vidvān vedikāyā bahistridhā || 47 || kṣetraṃ vibhajya madhyāṃśe pūrvādi parikalpayet | aṣṭāsvāśāsu kuṇḍāni ramyākārāṇyanukramāt || 48 || kuṇḍasthānamāha prāgiti | vedikāyā bahiḥ sarvataḥ kṣetraṃ kṣetramadhyasūtraṃ tridhā vibhajya tattanmadhyabhāge prādakṣiṇyena pūrvādi aṣṭāsvāśāsu ramyākārāṇi kuṇḍāni anukramāt parikalpayediti sambandhaḥ | vidvān pañcamekhalādikamapi jānannityarthaḥ | āśāsu dikṣu īśānāntāsvityarthaḥ | " pūrrvādyuktāvadhicchedāt krama eva vivakṣitaḥ " iti paribhāṣaṇāt | tena vedyāḥ pādamātraṃ tyaktvā vakṣyamāṇamekhalāyogyañca tatra sthānaṃ tyaktvā kuṇḍāni kāryāṇītyarthaḥ | sampanno bhavati | taduktaṃ somaśambhunā----vedīpādāntaraṃ tyaktvā | iti | siddhāntaśekhare'pi---- tyaktvā vedicaturbhāgam | iti | nāradīye'pi---- kuṇḍavedyantarañcaiva sapādakarasamitam | iti | atra pādaśabdaḥ kiñcidadhikopalakṣakaḥ | tena madhyamottamamaṇḍapaviṣayatvamasya | kriyāsāre'pi---- vedikākuṇḍayormadhye hastadvitayamantaram | iti | idaṃ catuvīṃśati hastamaṇḍapaviṣayam | vāśiṣṭhasaṃhitāyāntu---- trayodaśāṅgulaṃ tyaktvā vedikāyāścatudīśam | kuṇḍāni svāgamoktāni vidadhyādvidhivadbudhaḥ || iti | atra kuṇḍānīti samekhalāni || 47-48 || caturasraṃ yonimarddhacandraṃ tryasraṃ suvarttulam | ṣaḍasraṃ paṅkajākāramaṣṭāsraṃ tāni nāmataḥ || 49 || tameva kramamāha caturasramiti | taduktamāmnāyarahasye---- navakuṇḍavidhāne tu dikṣu kuṇḍāṣṭakasthite | iti || 49 || ācāryakuṇḍaṃ madhye syād gaurīpatimahendrayoḥ | hastamānamitāṃ bhūmiṃ pūrvavat parikalpayet || 50 || samantāt kuṇḍametat syāccaturasraṃ śubhāvaham | catuvīṃśatyaṅgulāḍhyaṃ hastaṃ tantravido viduḥ || 51 || kartturdakṣiṇahastasya madhyamāṅguliparvaṇaḥ | madhyasya dīrghamānena mānāṅgulamudīritam || 52 || ācāryakuṇḍamiti | gaurīpatimahendrayormadhye īśapūrvadiṅmadhye ācāryakuṇḍaṃ syāt | taduktaṃ tatraiva---- navamaṃ kārayet kuṇḍaṃ pūrveśānadigantare| tadvṛttaṃ caturasraṃ vā syāt | iti| taduktaṃ siddhāntaśekhare----purandareśayormadhye vṛttaṃ vā caturasrakam | tadācāryasya nidīṣṭam | iti| anyatrāpi---- madhye vṛttañca gaurīpatisurapadiśoḥ paṇḍitāḥ kecidāhuḥ | iti | kriyāsāre'pi---- vṛttaṃ vā caturasraṃ syānmadhyasthānaṃ vṛṣeśayoḥ | iti | tatra sarvakuṇḍaprakṛtibhūtatvādāditaścaturasrakuṇḍalakṣaṇamāha hasteti | pūrvavaditi vāstumaṇḍalacaturasrakaraṇarītyā | samantāccatudīkṣu parikalpayediti sambandhaḥ| caturasra- kuṇḍalakṣaṇe hasta uktaḥ tallakṣaṇanirvāhārtham aṅgulalakṣaṇamapyāha caturiti | karttuḥ saṃskāryasya śiṣyasya natvācāryasya | prayojakakarttṛtvena śiṣyepi karttṛśabda prayogāt | nanu mukhyakarttṛpadavācya ācārya evātra kimiti na gṛhyate | iti ceducyate | " dāna- vācanānvārambhaṇavaravaraṇavrata pramāṇeṣu yajamānaṃ pratīyāt " iti kātyāyanavacanāt | nanvidaṃ śrautaṃ prakṛtaṃ tāntrikaṃ tat kathamekavākyatvamiti cet | tanna | " paroktamavirodhi ca " ityukteḥ | yathā śraute somayāgādau---- yajñopavītinā kāryaṃ sadā baddhaśikhena ca | śucinā karma karttavyam | ityādyaviruddhaṃ smārttamapi gṛhyate | tadvadihāpi | ataevokta " sarvaśākhā- pratyayamekaṃ karma " iti | tantravida ityanena tattattantroktanānāvidhāṅgulalakṣaṇābhijñā ityuktam | madhyamāṅguliparvaṇa iti | parvaśabdena madhyamaparvecyate | tanmadhyasya dairdhyamānaṃ yattadaṅgulaṃ | athavā madhyasya madhyamāṅguliparvaṇaḥ dairghyamānaṃ yattadaṅgula- miti sambandhaḥ || 50-52 || yavānāmaṣṭabhiḥ kḷptaṃ mānāṅgulamudīritam | caturasrīkṛtaṃ kṣetraṃ pañcadhā vibhajet sudhīḥ || 53 || agre granthakṛd yavadvayakrameṇaiva ityādi yavavyavahāraṃ kariṣyati tatsiddhyarrtha- maṅgulasyāṣṭamo bhāgo yava ityāha yavānāmiti | mānāṅgulamiti tasyaiva saṃjñāntaram natvaṅgulasyedaṃ pṛthaglakṣaṇam | vā śabdādiprayogābhāvāt | granthāntare ca---- jālāntaragate bhānau yat sūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ | prathamaṃ tat pramāṇānāṃ trasareṇuṃ pracakṣate || trasareṇustu vijñeyo hyaṣṭau te paramāṇavaḥ | trasareṇava ete syuraṣṭareṇustu saṃsmṛtaḥ || te reṇavastathā tvaṣṭau bālāgraṃ tat smṛtaṃ budhaiḥ | bālāgrāṇyaṣṭa likhyā tu yūkā likhyāṣṭakaṃ smṛtam || aṣṭau yūkā yavaṃ prāhuraṅgulantu yavāṣṭakam | ratnistvaṅgulaparvāṇi vijñeyastvekaviṃśatiḥ || catvāri viṃśatiścaiva hastaḥ syādaṅgulāni tu || iti | aṅguladvayamekatayaivoktam | trailokyasāre'pi---- kartturmadhyāṅgulermadhyaparvaṇoraṅgulapramā | tiryagyavodarāṇyaṣṭāvūrddhāgrā brīhayastrayaḥ || iti | siddhāntaśekhare'pi mātrāṅgulenaiva kuṇḍaṃ karttavyamityuktam | tad yathā---- mātrāṅgulena hastaḥ syāt kuṇḍamāne śiveritaḥ | madhyamāṅgulimadhyasthaparvadairghyeṇa cottamam || mātrāṅgulena cānena mekhalākaṇṭhanābhayaḥ | karttavyāḥ kuṇḍayoniśca | iti | mayenāpi---- paramāṇukramād vṛddhaṃ mānāṅgulamitīritam | ityādinā---- yavo'ṣṭaguṇito'ṅgulam | aṅgulantu bhavenmātraṃ vitastirdvādaśāṅgulaḥ || ityantena | hayaśīrṣapañcarātre'pi---- yavāṣṭakairaṅgulaṃ syāccatuvīṃśāṅgulaḥ karaḥ | catuvīṃśāṅgulaścānyaḥ svāṅguṣṭhena tu samitaḥ || iti | tatrāṅguṣṭharekhāmadhyaparvaṇorapi samataiva | nanu yadyapi vāśabdādiprayogo nāsti tathāpi mātrāṅgulamānāṅgula śabdābhyāmeva vikalpo bhaviṣyatīti cet | tanna | tathāgre'pi bhinnatayā vyavahārābhābāt | yatra tu pañcarotre pañcadhā'ṅgulalakṣaṇamuktaṃ tatra tu teṣāṃ vyavasthā'pyuktā | atra tu vyavasthāyā noktatvāt paryāyataiva | tattu yathā pañcarātre---- vātāyanapathaṃ prāpya ye yānti raviraśmayaḥ | teṣu sūkṣmā visarpante reṇavastrasareṇavaḥ || paramāṇavaste'ṣṭau syūreṇavastu tadaṣṭabhiḥ | te'ṣṭau bālāgrakaṃ te'ṣṭau likṣā yūkā tadaṣṭakam || tadaṣṭakaṃ yavāste'ṣṭāvaṅgulaṃ samudāhṛtam | sā tūttamāṅguliḥ sapta yavāḥ saiva tu madhyamā || ṣaḍyavāḥ sādhamā proktā mānāṅgulamitīritam | vinyastaistiryagaṣṭābhiryavairmānāntarāṅgulam || śiṣyadakṣiṇahastasya madhyamāṅgulimadhyataḥ | parvaṇorantarā dairdhyaṃ mātrāṅgulamudāhṛtam || vinā'ṅguṣṭhena śeṣābhirmuṣṭi maṅgulibhiḥ kṛtam | caturddhā vibhajedeko bhāgo muṣṭyaṅguliḥ smṛtā || yaṃ kañcit puruṣāyāmaṃ vibhajya daśadhā punaḥ | ekaṃ dvādaśadhā bhāgaṃ kṛtvā teṣvekamaṅgulam || dehalabdhāṅgulaṃ nāma jānīyāt tasya tat punaḥ | ucchrāyaḥ pratimāyāḥ syānmahāmānāṅgulāśrayaḥ || mahāmānāṅgulaṃ yattanmātrāṅgulamitīritam | mānāntarāṅgulenaiva pratimāṅgāni kalpayet || prāsādādīṃśca tenaiva kṛryānmānāntareṇa vā | vedikāpīṭhaśivikārathādīnāṃ vidhiḥ punaḥ || mānāntarāṅgulenaiva bhavennānyena kenacit | yāgopakaraṇānyatra kuryānmānāṅgulena vai || homāṅgāni sruvādīni kuṇḍaṃ muṣṭyaṅgulāśrayam | dehalabdhāṅgulenāpi kuṇḍādīni prakalpayet || iti | bahuṣu pustakeṣu ubhayatra mānāṅgulamityeva pāṭhaḥ | ekatra mānāṅgulaśabdaḥ pāribhāṣikaḥ anyatra mānena pramāṇenā'ṅgulamiti yaugiko vyākhyeyaḥ | caturasrakuṇḍakṣetraphalaṃ tallakṣaṇenoktam | tasyāṅgulātmakatvāt tadajñāne vaktu- maśakyatvāt ityadhunocyate | tattu līlāvatyāṃ bhāskarācāryaḥ---- samaśrutau tulyacaturbhuje ca tathāyate tadbhujakoṭighātaḥ | iti | triśatyāṃ śrīdharācārye'pi---- samalambakacaturasre tryasrikṣetre ca jāyate karaṇam | bhūvadanasamāsārddhaṃ madhyamalambena saṃguṇayet || ityanena prakāraṇa catuvīṃśatiścatuvīṃśatyā guṇitā pañcaśatāni ṣaṭsaptatyadhi- kāni aṅgulāni kṣetraphalam | etadeva kṣetraphalamaṣṭasvapi kuṇḍeṣu jñeyam | ataḥ sarveṣāmeva kuṇḍānāmidameva prakṛtibhūtam | tantrāntare'pyasyaiva prakṛtitoktā caturasramuktvā---- tasminnanyāni kuṇḍāni vadāmi tava nāmataḥ | iti | anyatrāpi----kṣetraṃ syāccaturasramatra janayedanyāni kuṇḍānyapi | iti | siddhāntaśekhare'pi----yonyādisarvakuṇḍāni caturasrādbhavanti hi | lakṣaṇaṃ caturasrasya pūrvaṃ tasmānmayocyate || ityādinā caturasramidaṃ proktaṃ sarvakuṇḍeṣu kāraṇam || ityantena | kriyāsāre'pi---- catuṣpadaṃ catuṣkoṇametat kṣetrāhvayaṃ bhavet | caturasrādikuṇḍānāṃ sarveṣāmatra sambhavaḥ || iti | caturasraprakṛtitayā yonikuṇḍamāha caturasrīkṛtamiti | caturasrīkṛtaṃ kṣetraṃ pañcadhā vibhajet | tatra sarvasya kṣetraphalasya vibhāge prayojanābhāvānmadhyasūtrasyaiva vibhāgaḥ kārya iti sudhīrityanenoktam | tatrāyaṃ pañcamaḥ aṃśaḥ caturaṅgulāni sārddhaṣaḍyavāḥ kiñcidūnāḥ || 53 || nyaset purastādekāṃśaṃ koṇārddhārddhapramāṇataḥ | bhramayet koṇamānena tathā'nyadapi mantravit | sūtrayugmaṃ tato dadyāt kuṇḍaṃ yoninibhaṃ bhavet || 54 || evambhūtamaṃśaṃ purastāddakṣiṇodaggatasūtrasyottarabhāge nyased varddhayet iti mantravidityanenoktam | tataḥ koṇārddhārddhapramāṇataḥ koṇamānena bhramayet | atra koṇaśabdena koṇasūtraṃ gṛhyate | tasyārddhaṃ karṇasūtradvayamadhyasampātasthānam tadarddham | aparakoṣṭhayugale dvitīyakarṇasūtrayogasthānam | tatpramāṇataḥ tasmānmānāt koṇamānena koṇasaṃlagnatayā bhramayet| prakārastu aparaikakoṣṭhakarṇasūtradvayasampātasthāne sūtrādi saṃsthāpya madhyatiryaksūtrāgrāt tatkoṇasaṃlagnaṃ dakṣiṇodaggatasūtrasya dakṣiṇāgrāvadhi sūtrāgraṃ bhramayet mantravidanyadapi tathā bhramayedityarthaḥ | tatrāpi prakāraḥ | dvitīyāparakoṣṭhakarṇasūtradvayasampātasthāne sūtrādiṃ saṃsthāpya madhyama tiryaggatasūtrasya dvitīyāgrāt tatkoṇasaṃlagnaṃ dakṣiṇodaggatasūtrasya dakṣiṇāgrāvadhi sūtrāgraṃ bhramayet | tataḥ sūtrayugmaṃ dadyāt | pārśvadvayasthavṛttāgrābhyāṃ purovarddhīta sūtrāgrāvadhi sūtradvayaṃ pātayet | evaṃ yoninibhamuttarābhimukhaṃ kuṇḍaṃ bhavet | taduktaṃ kādimate---- tanmadhyapañcamāṃśena vikāśya brahmasūtrakam | pūrvataḥ paścimadvandvakoṣṭhayormadhyadeśataḥ || tatkoṇamānena tathā bhrāmayet paścimāgrakān | uttarāgrāvadhi tathā dakṣiṇāgrāvadhi priye || tanmadhyatiryaksūtrāgra( trāṃśa)dvayāvaṣṭambhatastathā | vikāśitabrahmasūtrāvadhi sūtradvayaṃ kṣipet || yonikuṇḍamidaṃ bhadre (bhadrama) | iti | kāmike'pi---- pañcamāṃśaṃ puro nyasya madhye vedāṃśamānataḥ | bhramādaśvatthapatrābhaṃ kuṇḍamāgneyamīritam || iti | kriyāsāre'pi---- kṣetraṃ pañcāṃśakaṃ kṛtvā pūrvasyāmekamaṃśakam | nyasya tasmānyaset sūtre pārśvayormadhyamāvadhi || tataḥ pratyakpadadvandvaṃ bhrāmayet tattadarddhataḥ | pṛthak pṛthak yathā samyak tathā koṇatrayāvadhi || evaṃ kṛte sthiraṃ kuṇḍaṃ bhavedaśvatthapatravat || iti | siddhāntaśekhare'pi----yonyākhyamucyate kuṇḍamāgneyāmuttarāmukham | prajāvṛddhau(ttau)pra(ca)tāpe ca śastaṃ tatrāpi pūrvavat || catuṣkoṣṇaṃ(ṇaṃ) samaṃ kuryādaṃśaṃ kṣetrasya pañcamam | somasūtrasya bāhyāgre yojayet saumyabhāgake || agrayorgarbhasūtrasya nyasedaṃśe ca sūtrakam | siddhyatyanena patrāgraṃ dakṣakoṣṭhadvayasya tu || madhyakoṣṭhasya cānte ca bhrāmayettadbhramādbhavet | patrapṛṣṭhaṃ susaṃsiddhaṃ patramaśvatthapatravat || itīdaṃ yonikuṇḍaṃ syāt | iti | atra kṣetropapattirucyate | tatraikapārśve arddhaṃ vṛttam | dvitīyapārśve arddhaṃ vṛttam | evamekaṃ vṛttakṣetram | vṛttārddhadvayamadhyasthamadhomukhaṃ trikoṇamekam | taduparyūrddhamukhaṃ trikoṇamekamiti trīṇi kṣetrāṇi | tatra trayāṇāmapi pṛthak pṛthak phalamānīyaikīkṛtaṃ yonikuṇḍakṣetraphalaṃ bhavati | tatra vṛttakṣetraphalaṃ tāvaducyate | vyāsasya varge bhanavāgni (3927) nighne sūkṣmaṃ phalaṃ pañcasahasrabhakte | iti bhāskarācāryektaprakāreṇa vṛttakṣetraphalānayane śrīdharācāryektiḥ " triṃśatyāṃ sthūlā " ityupekṣitā | tatraikāṅgulasya catustriṃśāṃśenonāni saptadaśāṅgulāni vyāsaḥ | tadupapattirevaṃ " tatkṛtyoryegapadam " ityanena karṇapramāṇamānīya tadarddhaṃ vyāso bhavati | idañcāgre dvihastakuṇḍakaraṇīkathanaprastāve sphuṭīkariṣyate | tatra vyāsasya nyāso yathā 16 savaṇītaḥ asya yathoktakaraṇena jñātaṃ kṣetraphalaṃ 226 ekoyavaśca- tastro yūkāstistro likhyāḥ | nyāsāṃśasavarṇanādiprakārastu granthagauravabhayānnoktaḥ | sa tu pāṭīgaṇite līlāvatyādau draṣṭavyaḥ | tato'dhasryasrasya phalam | " lambaguṇaṃ bhūmyarddhaṃ spaṣṭaṃ tribhuje phalaṃ bhavati " iti bhāskarācāryektamārgeṇa | tatra bhūḥ 24 aṅgulāni lambaḥ 12 aṅgulāni | tato bhūmyarddhaṃ 12 lambaḥ 12 guṇaṃ 144 | idaṃ madhyatyrasrasya phalam | tata ūrddhatryasrasya phalam tasya bhūḥ 24 aṅgulāni granthakṛduktaprakāreṇa lambaḥ tatra madhyasūtrārddhaṃ 12 aṅgulāni | tato vaddhītapañcamoṃ'śaḥ ubhayoḥ samacchedārthaṃ nyāsaḥ samacchedau yogaḥ | tato yathoktakaraṇena jātaṃ kṣetraphalaṃ 201 kiñcinnyūna- pañcayavādhikam | tena kṣetraphalamadhye sayavadvayacaturaṅgulāni nyūnāni bhavanti | udāhṛta kādimatādilakṣaṇeṣvapi idameva phalaṃ jñeyam | tatra kaścit kāmikavacanaṃ 469 etāvata phalamānīya dūṣitavāniti mahābhrānta eva | evaṃ sarveṣāmekavākyatve satyapi ca " mānahīne daridratā " ityādi " nyūnādhikapramāṇaṃ yad yajamānavināśakṛt " ityādi doṣāpatteriti kṣetraphalasāmyamatrāvaśyamapekṣitam | yato bhāskarācāryaśrīdharācāryaprokta- gaṇitamārgeṇa kṣetraphalānayanadvāraivāvaśyaṃ kuṇḍāni vaktavyāni | yat kriyāsāre---- prākkuṇḍe yat pramāṇaṃ tadanyeṣāṃ kṣetramānakam | iti | granthakṛtā'pi tulyakṣetraphalānayanārthameva samacaturasrasya prakṛtitā nirūpitā | pañcadaśaśākhopari kalpasūtraṃ praṇītavato bhagavataḥ kātyāyanasyāpi pariśiṣṭe śulve kuṇḍaṃ vaktumicchoḥ śrīdharācāryabhāskarācāryaproktamārgeṇa kṣetraphalānayanadvāraiva pravṛtti- rdṛśyate | ato'vaśyaṃ kṣetraphalasāmyaṃ vaktavyam | tadācāryeṇātisūkṣmagaṇanāyāṃ śiṣya- buddhikleśo bhaviṣyatītyupekṣitam | sāmpradāyikāstadarthaṃ yavatrayaprakṣepamāhuḥ ekahaste mayā kṣetraphalasamatārthaṃ sarvānugataprakārastūcyate | catuvīṃśatidhā madhyasūtraṃ bhuṅktvā puro nyaset | pañcāṃśāṃścaikaikasya trīn viṃśāṃśān koṇapādataḥ || vṛttārddhesto madhyatiryaksūtrāntañca tato'rpayet | purovaddhītasūtrāntaṃ sūtre dve syād bhagākṛti || anena prakāreṇa kṣetraphalamavyabhicārīti jñeyam | atra pañcāṅgulāni sayavāni yūkāsārddhalikhyācatuṣṭayasahitāni madhyasūtraṃ varddhayet | tadā lambaḥ 17 savaṇītaḥ uktakrameṇa jātaṃ kṣetraphalaṃ 205 ṣaḍyavāstisro yūkāḥ pañca likhyāḥ | evamekīkṛtaṃ sarvaṃ kṣetraphalaṃ 576 | etat sūkṣmamiti jñeyam | yattu kādimate---- caturasrābhito yā tu tyaktvā bhūḥ sānya(gra)taḥ sthitā | labhyate sarvakuṇḍeṣu tena sarvāṇi sarvataḥ | tatsamānyeva jāyante ṣasmavatyuṅgulātmanā || iti | siddhāntaśekhare'pi----kṣetrasya caturasrasya samaṃ sūtraṃ caturguṇam | yonyādisarvakuṇḍānāṃ paryanteṣu niyojayet || caturasraṃ samaṃ taccecchubhaṃ yonyādikuṇḍakam || iti | tadatrāsmaduktaprakāreṇa saṃvadati | vyāse bhanandāgni 3927 hate vibhakte khavāṇasūryaiḥ 1250 paridhiḥ sa sūkṣmaḥ | iti prakārād vṛttaparidhiḥ sūkṣmaḥ 160| 30| sthūlastu 54 aṅgulāni karṇasūtradvayaṃ 21| 21 aṅgulāni " tatkṛtyoryegapadam " ityanena prakāreṇa jātam | militvā ṣasmāvatyaṅgulātmatā | parantvatisthūlamānatvād bahuṣu sthaleṣu vyabhicaratīda- mityupekṣitam | yato'rddhacandre 98 aṅgulāni yavatrayādhikāni paridhiḥ | tryasre 90 aṅgulāni 3 yavāḥ 2 yūkāḥ | vṛtte 85 aṅgulāni kiñcidadhikāni | ṣaḍasre 88 aṅgulāni 4 yavāḥ 7 yūkāḥ | aṣṭāsre 87 aṅgulāni 4 yavāḥ | evaṃ kutrāpi na milatīti yatkiñcidetat | kaiścicchāradāpadyamidamanyathā vyākhyātam | pañcamāṃśena prācīsūtraṃ varddhayet | tataḥ koṇayoḥ pratīcītiryaksūtrotpannanairṛtyavāyavyayoḥ arddhārddhapramāṇena ekatra koṇe pañcamāṃśasyārddham aparatra koṇe'pi pañcamāṃśasyārddhaṃ varddhayet | koṇamānena vaddhīta- vāyavyakoṇāt prācīsūtrapaścimāgrāvadhi bhramayet | tadvadvaddhītanairṛtyakoṇāt prācīsūtra- paścimāgrāvadhi bhramayet | vaddhītābhyāṃ vāyavyanairṛtyakoṇābhyāṃ vaddhītaprācīsūtrāgrāvadhi sūtradvayaṃ dadyāditi | tadasāṃpradāyikatvāt etadarthapratipādakaśabdābhāvāt likhita- kādimatādivirodhāt svakapolakalpitam | sūkṣmagaṇanāyāṃ kṣetraphalasyāpyādhikyād yatkiñcidetat | yadatigaṇitajñābhimāninaḥ āgamajñābhimāninaśca lakṣaṇam | aṣṭonadviśatāṃśasūtrakacatuḥkoṇe purastāddada---- tvaṣṭatriṃśatamedhayatvatha lavān śroṇyorimānarddhaśaḥ | aṃgrāt sūtrayuge trikoṇamiti tacchroṇyostato'rddhabhramāt vṛttārddhe bahirālikhediti bhavet kuṇḍottamaṃ yonivat || iti | caturasraśroṇyorapi paścimatiryaksūtramubhayataḥ tānaṣṭatriṃśadaṃśān arddhārddhatayā varddhayet | ekonaviṃśatirdakṣiṇataḥ ekonaviṃśatiruttarata iti yat tat svakapola- kalpitam | kriyāsāra-kādimata-kāmika-siddhāntaśekharādivirodhāt | kṣetraphalamadhye ca kiñcidadhikaṃ kṣetraphalamiti (caturdaśāṅgelāni nyūnānīti) jñātvā mahadbhiḥ santoṣṭa- vyam | atra bhrāmayediti lekhakadoṣavaśāt apapāṭhaḥ | mitvāt " mitāṃhrasvaḥ " iti hrasvatvāt bhramayedityeva pāṭhaḥ || 54 || caturasrīkṛtaṃ kṣetraṃ daśadhā vibhajet punaḥ | ekamekaṃ tyajedaṃśamadha ūrddhañca tantravit || 55 || jyāsūtraṃ pātayedagre tanmānād bhramayettataḥ | arddhacandranibhaṃ kuṇḍaṃ ramaṇīyamidaṃ bhavet || 56 || caturasraprakṛtitayā arddhacandrakuṇḍamāha caturasrīkṛtamiti | kṣetraśabdena pūrvava- nmadhyasūtraṃ gṛhyate | tad daśadhā vibhajet | tata ekaṃ bhāgamadha uttarataḥ ekamūrddhato dakṣiṇataśca tyaktvā agre agracihne uttarabhāge jyāsūtraṃ svecchāpramāṇaṃ pātayet iti ta(ma)ntravidityanena sūcitam | tatastanmānānmadhye vyāsamānād bhrāmayet | tatra prakāraḥ| jyāsūtramadhyasūtrasannipāte sūtrādiṃ saṃsthāpya ūrddhabhāge yacchihnaṃ kṛtaṃ tato jyāsūtrāntaṃ bhrāmayet | tadarddhacandranibhaṃ uttarābhimukhaṃ kuṇḍaṃ bhavet | taduktaṃ siddhāntaśekhare---- arddhacandramathocyate | yāmye tanmāraṇe śastamuttarābhimukhaṃ sadā || iti | atra kṣetropapattiḥ | tata ubhayato daśāṃśatyāgena sarvasya pañcamāṃśatyāgo bhavati| sa ca 4 aṅgulāni 6 yavāḥ 3 yūkāḥ 1 likhyāḥ 4 bālāgrāṇi 6 reṇavaḥ 3 trasaṇavaḥ 1 paramāṇuḥ | tadāyaṃ śiṣṭo vyāsaḥ 19 aṅgulāni 1 yavaḥ 4 yūkāḥ 6 likhyāḥ 3 bālāgrāṇi 1 reṇuḥ 4 trasareṇavaḥ 7 paramāṇavaḥ | tena pañcamāṃśādhikai- konaviṃśatyaṅgulāyāmaḥ 19 kṣetraphalānayanārthaṃ savaṇītaḥ etadvyāsena phalānayane yavārddhādhikamaṅgulatrayamadhikaṃ kṣetraphalaṃ bhavati | tadācāryeṇopekṣitam alpatvāt | kṣetraphalāvyabhicārī sarvānugataprakārastūcyate | catuvīṃśatidhā bhakte sūtre vyāso'rddhacandrake | viṃśāṃśatrayamekasya bhāgā ekonaviṃśatiḥ | etanmānārddhabhrameṇa dalendvagre guṇāṅkanāt || tadāyaṃ vyāsaḥ 19 aṅgulāni 1 yavaḥ 1 yūkā 4 likhyāḥ 5 bālāgrāṇi 3 reṇavaḥ 1 trasareṇuḥ 4 paramāṇavaḥ | tadā 2 aṅgule 3 yavāḥ 3 yūkāḥ 1 likhyā 5 bālāgrāṇi 2 reṇū 3 trasareṇavaḥ 2 paramāṇū imamaṃśamūrddhatastyajet | etādṛśamevāṃśamadhastyajet | tatra kṣetraphalānayanāya vyāsasya nyāsaḥ 19| tena ekonaviṃśatyaṅgulāni ekāṅgulasya viṃśatidhā bhaktasya trayo bhāgāḥ savaṇīto yathā tatra vṛttaphalānayanārthamayaṃ dviguṇīkṛtaḥ | tatra chedasyaivārddhīkaraṇena upari tato dviguṇo bhavatyeva tenāyaṃ sampūrṇavṛttavyāsaḥ | tato " vyāsasya varge bhanavāgni " ityādinā ānītaṃ kṣetraphalaṃ sarvavṛttasya 1152 etadaddhī kṛtam arddhacandrasya kṣetraphalaṃ 576 sūkṣmaṃ jñeyam | athavā dvihastakuṇḍe etadvyāsavargaṃ dviguṇīkṛtya tanmūlamāneyam | tatra eva vyāsaḥ | sa evamagre'pyūhyam | yat kasyacidatigaṇitajñābhimānino lakṣaṇam | caturasrīkṛtaṃ kṣetraṃ catuvīṃśatidhā bhajet | ekonaviṃśatyā viṃśadvādaśāṃśāḍhyā lavaiḥ || prācyantād vibhajet vṛttaphalaṃ pratyagdhanuḥsthiti | tadavadhyedhayet prācyāṃ tiryaksūtraṃ tato bhavet || kuṇḍamarddhendusadṛśaṃ samyagdṛṣṭimanoharam || iti | atrāpi sūkṣmagaṇanayā aṅgulatrayanyūnam | yatastena " vyāsārddhatraya( varga)vargāt kṣetraphalaṃ daśaguṇānmūlam " iti śrīdharācāryektena prakāreṇa kṣetraphalamānītam | tacca sthūlam | yato gaṇitagrranthānāmiyaṃ śailī yat sthūlaṃ sūkṣmamapi phalānayanamucyate | tatra bhagavatā śrīdharācāryeṇa bṛhatpāṭyāṃ prakāradvayamapyuktvā tatsaṃgrahe triśatīgranthe sthūlā eka prakārā likhitāḥ | bhāskarācāryeṇa tu līlāvatyāṃ sthūlā eva sūkṣmā api prakārā uktāḥ | tāṃ bṛhatpāṭīñcāvalokya mayā sūkṣmaṃ phalamidamānītam | tadeva sūkṣmamiti manyate cettadā mūle atyantaṃ phalādhikyaṃ syāt | anyacca asyottarābhi- mukhatvāt prācyantāt sūtraṃ varddhayet | pratyagdhanuḥsthitītyantamevāsaṅgatam | svagrranthe svayaṃ yonilakṣaṇaṃ vadannāha sma---- maghava-śikhi-kṛtānta-diksthakuṇḍeṣviyamadhimekhalameva madhyabhāge | yamadiśi śaśidiṅmukhā niveśya | iti | tena svagranthe pūrvāparavirodho'pi nopalakṣita iti yatkiñcidetat | yattu śulve kātyāyanavacanam---- " maṇḍalaṃ caturasraṃ cikīrṣan viṣkambhaṃ pañcadaśabhāgān kṛtvā dvāvuddhareccheṣaḥ karaṇī " iti | tadapi sambhavābhiprāyaṃ natu samyaggaṇanābhi prāyam | evamapi cet kasyacinmahāpuruṣasya manasi sandeha utpadyate | tena pratyakṣaṃ parīkṣā kāryā| dhātukāṣṭhamṛṇmayaṃ vā ekahastamitaṃ samaṃ caturasraṃ pātraṃ kārayitvā taduktamānena- maduktamānena ca ekaṃ hastamitaṃ vṛttaṃ pātraṃ kārayitvā caturasrapātraṃ samyag jalenāpūrya tajjalenaiva vṛttaṃ pātraṃ pūrayet | yadeva vṛttaṃ pātraṃ samyak pūrṇatāmeti tadeva śuddhamiti mantavyam | etasyaiva yallakṣaṇāntaram---- catuṣkoṇakṣetre jinalavakamadhyasthitaguṇe vihāyādhaḥ sārddhadvayamupari tāvacca matimān | kalāṃśenāṃśasyonitamupari tiryak kuru guṇaṃ bhramārddhaṃ tanmānādapi śaśidalaṃ kuṇḍamiti tu || iti | atra ekonaviṃśatyaṅgulāni sārddhayavāni vyāsaḥ | tatra sūkṣmagaṇanāyāṃ pañcāṅgulāni nyūnāni | tatkṛtasthūlagaṇanāprakāreṇāpi sārddhamaṅgulaṃ nyūnaṃ bhavati | yattu tenoktaṃ " maṇḍalaṃ caturasram " iti kātyāyanavacanena saṃvādyamiti tadapyasiddhaṃ saṃvādābhāvāt | siddhāntaśekhare tu---- navadhā bhājite kṣetre caturasre same tadā | dakṣiṇe cottare cāṃśamekaikantu parityajet | saptāṃśamadhyasūtreṇa bhramaṇādarddhacandrakam || iti | kāmike'pi---- caturasre grahairbhakte tyaktvāntyādyau tadaṃśakau | madhyasaptāṃśamānena kuṇḍaṃ khaṇḍenduvad bhramāt || iti | atrobhayatra aṣṭādaśāṅgulāni ekasya dvau tṛtīyāṃśau vyāsaḥ | ato'tyantaṃ nyūnaṃ kṣetraphalam || 55-56 || caturddhā bhedite kṣetre nyasedubhayapārśvayoḥ | ekaikamaṃśaṃ tanmānādagrato lāñchayettataḥ | sūtradvayaṃ tataḥ kuryāt tryastraṃ kuṇḍamudāhṛtam || 57 || caturasraprakṛtitayā tryasrakuṇḍamāha caturddheti | kṣetre caturasramadhyasūtre caturddhā bhedite | ubhayapārśvayostiryakpratīcīsūtrapārśvayorekaikamaṃśaṃ varddhayet | tanmānāt caturthāṃśamānena agrato lāñchayet | tataḥ sūtratrayaṃ dadyāt | tatra prakāraḥ | tiryakpratīcī- sūtrapārśvayorye lāñchane tadavadhi pratīcīsūtraṃ varddhayedityekam | vaddhītanairṛtyakoṇāt madhyasūtrāgradattalāñchanaṃ yāvat sūtraṃ pātayediti dvitīyam | tato vaddhītavāyavyakoṇāt madhyasūtrāgradattalāñchanaṃ yāvat sūtraṃ pātayediti tṛtīyam | evamūrddhāgraṃ pūrvābhimukhaṃ tryasri kuṇḍaṃ bhavati | taduktaṃ siddhāntaśekhare---- trikoṇaṃ kuṇḍamucyate | nairṛtye daśītaṃ kuṇḍaṃ vidveṣe pūrvavat kramam || iti | atra kṣetropapattiḥ | bhūḥ 36 lambaḥ 30 tato " lambaguṇaṃ bhūmyarddham " ityādinā jātaṃ kṣetraphalaṃ 540 | ṣaṭtriṃśadaṅgulāni nyūnāni kharvañca tryasram | yataḥ ṣaṭtriṃśadbhūḥ bhujau tu " tatkṛtyoryegapadaṃ karṇa " iti prakāreṇānītau pañcatriṃśadātmakau | tryasrakuṇḍe tu bhujatrayasāmyañcāpekṣitam | tadarthaṃ kecana anyathā vyācakṣate | caturddhā kṣetre bhedite ekaikamaṃśaṃ pārśvayorvarddhayet | tanmānena vaddhītānantaraṃ yat ṣaḍtriṃśanmānaṃ tanmānenāgrato lāñchayet | tatra lāñchanaprakāraḥ | vaddhītapārśvayoḥ ṣaṭtriṃśadaṅgulamitasūtrasyādi nidhāya prācīsūtrāgre lāñchayediti | tataḥ pūrvavat sūtratrayaṃ dadyāditi | evaṃ ca sati bhujatrayasāmyaṃ bhavati | ubhayapārśve militvā yavacatuṣṭayaprakṣepādeka hastakṣetraphalasāmyaṃ bhavatīti budha ityanena sūcitamiti te vadanti | mayā tu samatribhujatā anyūnānatirikta- kṣetraphalatā ca yathā bhavati tathā sarvānugataprakāra ucyate | catuvīṃśatidhā bhakte sūtre'thobhayapārśvayoḥ | dvādaśāṃśānnavaikasya bhāgānekonaviṃśatim | arddhaśo varddhayet tryasri bhavet sūtratrayāt samāt || asyāyamarthaḥ sampannaḥ | ṣaḍaṅgulāni yūkonayavadvayādhikāni ekapārśve varddhayet | evaṃ dvitīyapārśve | tadā saptāṅgulāni catvāro yavāḥ ṣaḍyūkādhikāḥ prāksūtraṃ vaddhītaṃ bhavati | tato bhūḥ 36 aṅgulāni 3 yavāḥ 6 yūkāḥ sārddhalikhyā- dvayama | lambaḥ 31 aṅgulāni 4 yavāḥ 6 yūkāḥ | tatra " lambena nighnaṃ kumukhaikya- khaṇḍam " iti prakāreṇa kṣetraphalānayanāya lambasya nyāso yathā 31 savaṇītaḥ 10 | bhūḥ 36 savaṇīta mukhaṃ śūnyamata ekyamidameva tadarddhaṃ chedasya dvaiguṇyāt tato " lambena nighnaṃ kumukhaikyakhaṇḍam " iti kṛte chedena bhakte labdhaṃ kṣetraphalaṃ yathā 576 | atra bhujatrayaṃ samameva | kriyāsāre'pi samabhujatoktā---- kṣetramaṣṭāṃśakaṃ kṛtvā pārśvayoraṃśakau bahiḥ | nyastvā tanmānasūtreṇa nyaset sūtratrayaṃ samam || iti | kṣetraphalamatrāpi vyabhicaratyeva | yato 26 lambaḥ kṣetraphalaṃ 390 | atinyūna- tvādanye evaṃ vyācakṣate | pārśvayoraṃśakāviti ekasmin pārśve aṃśadvayaṃ dvitīyapārśve aṃśadvayam | tena pañcadaśāṅgulāni nyūnāni kṣetraphalamadhye bhavanti | dvitīyamata vyākhyātaśāradāpadyārthena saṃvādaśca bhavati | mahākapilapañcarātre'pi samabhujatoktā | dvātriṃśadaṅgulaṃ sūtraṃ tridhā tat pātayed dhruvam | pūrvāgraṃ kuṇḍakaṃ kṛtvā trikoṇaṃ tu prakārayet || iti | atrāpi kṣetraphalaṃ vyabhicaratyeva | yataḥ 27 aṅgulāni 5 yavāḥ lambaḥ kṣetraphalaṃ 440 | anyatrāpi---- śarvarī 16| 8 sārddhabhāgīkṛtakṣetrataḥ pārśvayornyasya bhāgadvayaṃ paṇḍitaḥ| tena mānena sūtradvayaṃ vinyaset kuṇḍametadbhavedrudranetrāstrakam || iti | idaṃ lakṣaṇadvayaṃ ṣaṇavatiparidhirekhābhiprāyeṇa | agre likhitakādimate'pi samabhujatoktā | mayā'tra lambastu gaṇitāpaṭūn pratyuktaḥ | gaṇitajñaistu---- svābādhābhujakṛtyorantaramūlaṃ prajāyate lambaḥ | iti lambamānīya kṣetraphalaṃ sampādya santoṣṭavyam | athavā lambaṃ vinaiva sarvadoryutidalaṃ catuḥsthitaṃ bāhubhivīrahitañca taddhateḥ | mūlamasphuṭaphalaṃ caturbhuje spaṣṭametaduditaṃ tribāhuke || iti prakāreṇānīya santoṣṭavyam | mūlaśeṣādyābādhānayanārthaṃ prakāra ucyate | mūlaśeṣaṃ tvavayavasaṃkhyānighnamatho bhajet | dvighnasyaikena mūlena phalaṃ tvavayavā matāḥ || athavā bhāskarācāryekta mārgeṇa---- vargeṇa mahateṣṭena vadhāt chedāṃśayorhatāt | padaṃ guṇapadakṣuṇachidbhaktaṃ nikaṭaṃ bhavet || ityāneyamāsannamūlam | yat kasyacidatigaṇitajñābhimāninaḥ āgamajñābhimāni- naśca lakṣaṇadvayam | kṣetratryaṃśaṃ purasturyamadhaścobhayapārśvayoḥ | varddhayitvā kṛtaiḥ sūtraiḥ kuṇḍaṃ tryasraṃ tribhirbhavet || iti | kṣetrasya madhyamaguṇe jinabhāgabhakte śroṇyoḥ pṛthak śaralavān parivarddhya dhīmān | agre vinā'ṣṭamalavena daśātha sūtrai---- tryasri tribhirbhavati kuṇḍamiha prayuktaiḥ || iti | atra pūrvektalakṣaṇaṃ kiñcillambaṃ tryasraṃ dvitīyantu mahālambam | kṣetraphale ca ekayavanyūnatā | tena yat kiñcidetat | atra kṣetraphalasāmyāt tryasrākāratvācca trikoṇakuṇḍateti cet tadā kuṇḍasvarūpamananugataṃ syāt | yadā 31 aṅgulāni 6 yavāḥ lambaḥ | bhūḥ 36 aṅgulāni 2 yavau | atrāpi kṣetraphalaṃ samānameva | evaṃ sahasradhā tryasraṃ kuṇḍaṃ syāt | atastryasrikuṇḍe kṣetraphalānayanameva na pramāṇam | samatribhujatā cāvaśyamapekṣitetyalam | atha śulve kātyāyanaḥ----prauge yāvānagniḥ sapakṣapucchaviśeṣaḥ tāvad dviguṇaṃ caturasraṃ kṛtvā yaḥ purastāt karaṇīmadhye śaṅkuḥ yau ca śroṇyoḥ so'gniḥ | iti | asyārthaḥ saṃkṣipta ucyate | yāvataḥ kṣetrasya tryasratā karttumiṣṭā tat kṣetraṃ dviguṇitaṃ nyaset | tataḥ pratīcīsūtrakoṇobhayataḥ sakāśāt madhyasūtrāgrāvadhi sūtradvayaṃ dadyāt iti | asya kṣetraphalamaṅguladvayamadhikam | idantu ṛṣiṇā śiṣyabuddhikleśo mābhūt ityupekṣitamiti tadvṛttikāraireva vyākhyātam | iyaṃ lambatā tu tatreṣṭakāciti- sampādanārtham | na tu kuṇḍākāratāsampādanārtham | nanvidameva kalpakṛdvacanaṃ kuṇḍākāratāsampādanārthaṃ pramāṇastu iti cet | tadā śāradātilakakārādimata- kādimata-pañcarātra-kāmika-kriyāsāra-siddhāntaśekharaāmnāyarahasyamahākapila- pañcarātrādiṣu anyeṣvapi bahuṣu grantheṣu munipraṇīteṣvapi virodho dṛśyate | tatra kiṃ grāhyamiti saṃśaya eva syāt | na ca vācyaṃ kalpasūtrāṇāṃ sākṣādupalabhyamānaśruti- mūlānām anumitiśrutimūlābhyaḥ smṛtibhyo'dhikaṃ prāmāṇyam | nānāśākhāgataliṅgādi- kalpitaśrutyarthepasaṃhāropanibaddhasya kalpasvarūpatvāt | prayogaśāstramiti cedityasmi- nnadhikaraṇe bhāṣyakṛtā kalpaprāmāṇyasya vyavasthāpitatvāt iti| vāttīkakāreṇā- 'nyathādhikaraṇaracanāyāḥ kṛtatvāt | tathāhi iha kalpānāṃ prāmāṇyāprāmāṇyacintā na kriyate | kiṃ tahī kalpasūtrāṇyudāhṛtya idaṃ cintyate| ki teṣāṃ svatantrāṇāmeva vedavat prāmāṇyam uta smṛtivat | śrutiparatantrāṇāmiti tatra śrutipāratantryeṇa smṛtivadeva prāmāṇyaṃ sthāpitam | kiñca virodhādhikaraṇe " auḍumbarīṃ spṛṣṭavodgāyet " iti pratyakṣaśrutivirodhāt " auḍumbarī sarvā veṣṭayitavyā " iti kalpakṛdvacanaṃ lobhamūlamiti bhāṣyakāraiḥ siddhāntitam | ataḥ sarvāsāṃ smṛtīnāṃ viruddhatvāt " śrutidvaidhaṃ tu yatra syāt tatra dharmāvubhau smṛtau " iti vacanasyātrānavakāśāt a(spa)ṣṭadoṣaduṣṭatvācca vikalpā- bhāvāt sandeha eva sthitaḥ | tathā ca tatra vihitasya karmaṇo'nanuṣṭhānameva syāt | tasmād yatra samatribhujatā tulyakṣetraphalatvañca bhavati tadeva trikoṇakuṇḍamiti siddhāntaḥ| sarveṣu lakṣaṇavacaneṣu kānicit kṣetraphalavyabhicārīṇi kānicit sama- bhujatāvyabhicārīṇīti | atastāni tryasrākāratāmātrasampādanaphalānīti jñeyam | granthāntare tu---- pañcabhāgīkṛte kṣetre dvau bhāgau bāhyatastyajet | na dvayoḥ pārśvatastyaktvā tasmānmadhyaṃ vigṛhya ca | karṇasūtradvayaṃ dadyāt trikoṇaṃ bhavati sphuṭam || iti | atra dvinavatyaṅgulāni nyūnāni bhujatrayasāmyam | siddhāntaśekhare'pi----caturasrīkṛte kṣetre kṣetramaṣṭāṃśakaṃ bahiḥ | vinyased garbhasūtrāgre pratīcīsūtrapārśvayoḥ | sūtrāṇāṃ tritayaṃ nyasyet trikoṇaṃ kuṇḍamīritam || iti| atra ca saptatyadhikaśatāṅgulāni nyūnāni viṣamabhujatā ca | tasyaiva ṣaṣṭhamaṃśantu pārśvayoḥ pravikāśayet | pratyekaṃ paścimaṃ sūtraṃ tammānenātha sūtrayoḥ || vinyāsād brahmasūtrāntāt tadagrāvadhilambanāt || iti kādimate ṣaṭtriṃśadadhikaśatāṅgulāni nyūnāni samabhujatā'sti | ṣaṇavati- paridhi rekhābhiprāyaṃ cedaṃ lakṣaṇam | " tribhāgavṛddhito matsyaistribhirnaiśācaraṃ bhavet " iti kāmike'pi | tatra caturvarga- cintāmaṇikāraiḥ sthānatraye bhāgatrayavṛddhiriti vyākhyātam | tanmate catuḥṣaṣṭya- ṅgulānyadhikāni | anyaistu agre tryaṃśavṛddhiḥ ubhayapārśve arddhārddhatayā ekāṃśavṛddhi- riti vyākhyātam | tanmate catuḥṣaṣṭyaṅgulāni nyūnāni | ubhayamate'pi viṣama- bhujataivetyalam || 57 || aṣṭādaśāṃśe kṣetre ca nyasedekaṃ bahirbudhaḥ | bhramayettena mānena vṛttaṃ kuṇḍamanuttamam || 58 || caturasraprakṛtitayā vṛttaṃ kuṇḍamāha aṣṭādaśeti | kṣetre pūrvavaccaturasramadhyasūtre aṣṭādaśāṃśe'ṣṭādaśadhā vibhakte ekamaṃśaṃ bahiḥ kasminnapi sūtre varddhayet | tena mānena madhyāt tanmānena vaddhītamānena bhramayet tadā vṛttaṃ pūrvābhimukhaṃ kuṇḍam | na vidyate uttamaṃ yasmādityanuttamam | atra kṣetropapattiḥ | tatrāṣṭādaśāṃśaḥ 1 aṅgulaṃ 2 yavau 5 yukāḥ | tatra vṛtte kṛte vyāse etadviguṇaṃ 2 aṅgule 5 yavāḥ 2 yūke etāvadvarddhate tadā 26 aṅgulāni ekāṅgulasya dvau tṛtīyāṃśau | ayaṃ vyāsaḥ 26 savaṇītaḥ | athavā grantha- kṛduktaprakāreṇaiva nyāsaḥ | tatra dvau aṣṭadaśāṃśau tena eko navamāṃśaḥ tasya samacchedārthaṃ nyāsaḥ samacchedau yogaḥ tribhirapavattītaḥ sa evāṅkaḥ | tato " vyāsasya varga " ityādiprakāreṇa labdhaṃ kṣetraphalaṃ pañcaśatī aṣṭādhikāni pañcāśad aṅgulāni | tenāṣṭādaśāṅgulaṃ kṣetraṃ nyūnaṃ bhavati | tena kṣetraphalāvyabhicārī- sarvānugataprakārastūcyate---- vṛttakuṇḍe madhyasūtraṃ catuvīṃśatidhā bhajet | ekāṃśapañcaviṃśāṃśasahitaṃ sārddhamaṃśakam | bahirnyasya bhramānmadhyād vṛttaṃ kuṇḍamitīritam || atra sārddhāṃśamekamaṅgulaṃ catvāro yavāḥ ekasya pañcaviṃśāṃśāḥ 2 yūke 4 likhyā arddhasahitāḥ | vṛtte kṛte etadviguṇaṃ 3 aṅgulāni 0 yavāḥ 5 yūkāḥ 1 likhyā | tena sarvasya vyāsasya nyāsaḥ 27 ayaṃ savaṇītaḥ " vyāsasya varge bhanavāgni " ityādinā labdhaṃ kṣetraphalaṃ 576 | idaṃ sūkṣmagaṇanayā kṣetraphalam | śulve tu kātyāyanaḥ---- caturasraṃ maṇḍalaṃ cikīrṣan madhyādaṃśe nipātya pārśvataḥ parilikhya tatra yadatiriktaṃ bhavati tasya tṛtīyena saha maṇḍalaṃ parilikhet samādhiḥ | iti | atrāṃśaśabdena koṇaḥ | tatkarṇasūtrārddhaṃ 17 aṅgulāni yūkādvayonāni | tacca madhyasūtrāt pañcāṅgulāni yūkādvayanyūnāni | adhikaṃ tasya tṛtīyoṃśo'ṅgulamekam ekāṅgulasya dvau tṛtīyāṃśau tena 13 aṅgulāni ekasya dvau tṛtīyāṃśau vyāsārddham | ayaṃ dviguṇito vyāsaḥ 27 savaṇīto yathā | asya kṣetraphale daśāṅgulāni varddhante | yattu gaṇitajñābhimānino lakṣaṇaṃ ṣoḍaśadhā kṛtamadhyamasūtrakṣetrapuraḥ parivaddhītabhāge | ekaika eva tato'ntaracihnān maṇḍalakuṇḍamiha bhramaṇāt syāt iti | atra saptaviṃśatyaṅgulāni vyāsaḥ | tasya kṣetraphalaṃ 572 aṅgulāni | atra catvāryaṅgulāni nyūnāni bhavanti iti na tadapi samyak | kāmike tu---- karṇārddhāṣṭāṃśasaṃnyāsād vṛttaṃ kuṇḍamihoditam | iti | purastāt samyak nyāsaḥ saṃnyāsaḥ | atra sāṣṭamāṃśacaturdaśāṅgulāni vyāsārddha- miti mahān vyabhicāraḥ | granthāntare tu---- caturasraṃ purā kṛtvā kuṇḍakṣetrapramāṇat | navabhāgaṃ purā kṛtvā caikabhāgaṃ bahirnyaset || tasmānmadhyaṃ gṛhītvaivaṃ bhramāttadvarttulaṃ bhavet || iti | atraikasya tṛtīyāṃśasahitāni ekonatriṃśadaṅgulāni vyāsaḥ | tena mahattara- mantaram | kecana ekaṃ bhāgaṃ bahirnyasedarddhārddhatayeti śeṣaḥ | tadā mūlapadyena sahaika- vākyatā bhavati iti vadanti | siddhāntaśekhare tu---- caturasre susaṃsiddhe tadbāhye bhāgamaṣṭamam | kṣetrasya vinyaseddikṣu madhyāttanmānasūtrataḥ | bhramaṇabhrāmaṇenaivaṃ vṛttaṃ kuṇḍamudīritam || iti | atra triṃśadaṅgulāni vyāsaḥ tena mahattamamantarama | ataḥ siddhāntaśekharavacanaṃ kaiścidanyathā vyākhyāyate | kṣetrasyāṣṭamaṃ bhāgaṃ bāhye dikṣu vinyasedarddhārddhatayeti śeṣaḥ | tenobhayapārśve militvā aṣṭamo bhāgo bhavati | tadā vyāsaḥ 27 kṣetraphalaṃ caturaṅgulaṃ nyūnam | sūkṣmagaṇanayeti jñātavyam | sthūlagaṇanāyāmaṅgīkriyamāṇāyāṃ likhita- kātyāyanavacanena mahadantarameva syādityalam || 58 || aṣṭadhā vibhajet kṣetraṃ madhyasūtrasya pārśvayoḥ| bhāgaṃ nyasedekamekaṃ bhāgenā'nena madhyataḥ || 59 || kuryāt pārśvadvaye matsyacatuṣkaṃ tantravittamaḥ | sūtraṣaṭkaṃ tato dadyāt ṣaḍasraṃ kuṇḍamuttamam || 60 || caturasraprakṛtitayā ṣaḍasraṃ kuṇḍamāha aṣṭadheti | kṣetraṃ caturasramadhyasūtram aṣṭadhā vibhajet | madhyasūtrasyetyatra madhyasūtrapadena dakṣiṇodaggatasūtraṃ gṛhyate | pārśvayoriti vacanāt | anyathā adha ūrddhamityeva brūyāt | tasya pārśvayordakṣiṇottarāgrayoḥ ekamekaṃ bhāgaṃ nyased bahirvarddhayet | tato'nena mānena vaddhītamānena vaddhītacihnena madhyato madhyācca pārśvayuge vaddhītadakṣiṇodaggatasūtramadhyasya dakṣiṇapārśve vāmapārśve ca pūrvāparabhāgayoḥ matsyacatuṣkaṃ kuryāt | tantravittama ityanena sampradāyenaivāyamarthe jñeya ityuktam | tatra matsyotpādanaprakāraḥ | kṣetramadhyāduttarakṛtacihnaparimitasūtrasyādiṃ kṣetramadhye nidhāya pūrveśānayorantarāle vṛttārddha kṛtvā tata uttarakṛtacihne tatsūtrādiṃ nidhāya tadarddhavṛttabhedi vṛttārddhaṃ kuryāt | evaṃ pūrveśānayodīśorantarāle matsyasiddhiḥ | evameva kṣetra- madhyāddakṣiṇakṛtacihnācca pūrvāgneyadiśorantarāle ca matsyaṃ kuryāt | evameva krameṇa paścimavāyavyayorantarāle paścimanairṛtyayorantarāle ca matsyadvayaṃ kuryāt | tata uttara- cihnāt pūrveśānāntarālamatsyaṃ yāvat ekaṃ setraṃ paścimavāyavyāntarālamatsyaṃ yāvad dvitīyaṃ sūtraṃ dadyāt | tato dakṣiṇacihnāt pūrvāgneyāntarālamatsyaṃ yāvat ekaṃ sūtraṃ paścimanairṛtyāntarālamatsyaṃ yāvad dvitīyaṃ sūtraṃ dadyāt | evaṃ sūtracatuṣṭayadānam | tataḥ pūrvamatsyayomītha ekaṃ tadvat paścimamatsyayomītha ekaṃ sūtraṃ dadyāt | evaṃ ṣaṭsūtrasampātena pūrvābhimukhaṃ ṣaḍasraṃ kuṇḍaṃ bhavati | taduktaṃ kriyāsāre---- kṣetraṃ vasvaṃśakaṃ kṛtvā bahiḥ pārśvadvaye'ṃśakau | nyastvā'nena pramāṇena madhyāttulyaṃ yathā nyaset || koṇānyanyāni catvāri pārśvayośca dvayaṃ dvayam | ṣaṭsūtrāṇi nyasetteṣu tat syāt ṣaṭkoṇakuṇḍakam || iti || siddhāntaśekhare'pi----caturasre same siddhe kṣetramaṣṭāṃśakaṃ bahiḥ | agrayorgarbhasūtrasya yojayettatpradeśataḥ || garbhamadhyapramāṇena sūtreṇa bhrayantrakam | garbhamadhye bahirbhāge vinyasya bhramaṇādbhavet || uttare dakṣiṇe bāhye matsyayoddhītayaṃ tataḥ | mīne bāhyāṃśake mīne mīnayugme tataḥ kramāt | sūtraṣaṭkaṃ nyaset tattu kuṇḍaṃ ṣaṭkoṇamīritam || iti | atra garbhasūtrasyeti dakṣiṇodaggatasūtrasya uttare dakṣiṇe iti vaddhītadakṣiṇoda- ggatasūtramadhyasya uttarapārśve dakṣiṇapārśve ityarthaḥ | atra kṣetropapattiḥ | viṣamacaturasradvayaṃ kalpayet | tata ekasya bhūḥ 30 aṅgulāni mukhaṃ 15 lambaḥ 13 | tataḥ " lambena nighnaṃ kumukhaikyakhaṇḍam " ityanena prakāreṇa labdhaṃ kṣetraphalaṃ 292 yavacatuṣṭayādhikam | evaṃ dvitīyacaturasrasyāpi 292 yavacatuṣṭayādhikam | ekatra militaṃ 585 | evaṃ navāṅgulānyadhikāni bhavanti | ṣaḍbhujasamatā bhavatyeva | atra " svābādhābhujakṛtyorantaramūlaṃ prajāyate lambaḥ " ityanena lambamānasādhanaṃ jñeyam | yadvā kṣetratrayaṃ kalpayet | madhye āyatacaturasraṃ pārśvayostryasra- dvayam | tatrāyatacaturasrasya phalaṃ 390 | ekasya tryasrasya phalaṃ 97 yava- catuṣṭayādhikam | evaṃ dvitīyasyāpi | militvā kṣetraphalaṃ 585 | evaṃ viṣama- caturasracatuṣṭayaṃ parikalpyā 146 yavadvayam etāvadekaikasya phalamānīya santoṣṭavyam| yadvā tryasraṣaṭkaṃ parikalpyā ekaikasya 97 yavacatuṣṭayādhikaṃ phalamānīya saṃvādyam | evamanyaprakāreṇāpi phalasaṃvāda ūhanīyaḥ | anye tvanyathā varṇayanti | kṣetra- caturasramadhyasūtramaṣṭadhā vibhajet | madhyasūtrasya prācīsūtrasya pārśvayoradha ūrddhañca ekaṃ bhāgaṃ nyaset | madhyasūtrasya dakṣiṇodaggatasya ca pārśvayoradhaḥ ūrddhamekaṃ bhāgaṃ nyaset | tato madhyato'nene mānena pārśvayuge matsyacatuṣkaṃ kuryāt | tatra matsyakaraṇaprakāraḥ | pūrvāparāyatasūtracihnadvayasya dakṣiṇottaratastena mānena matsyadvayaṃ kuryāt | tatra caturasrapūrvaparidhirekhā dakṣiṇottarayā prācīsūtrasya yatra sampātaḥ tata uparyadhaśca tryaṅgulena tāṃ paridhirekhāmaṅkayitvā pūrvataḥ kṛtacihnadakṣiṇabhāge arddhavṛttaṃ kṛtvā paridhirekhāgatadakṣiṇacihnāt tadvyaktibhedi arddhavṛttaṃ kuryāt | evaṃ dakṣiṇabhāge matsyasiddhiḥ | evamuttarabhāge'pi | evamuktāprakāreṇa caturasrapaścimaparidhirekhāyāmapi aṅkadvayaṃ kṛtvā paścimadiśi kṛtacihnasya dakṣiṇottarabhāgayormatsyadvayaṃ kuryāt | tato vaddhītadakṣiṇacihnāt pūrvadakṣiṇabhāgamatsyaṃ yāvadekaṃ sūtraṃ paścimadigdakṣiṇabhāgamatsyaṃ yāvad dvitīyaṃ sūtraṃ dadyāt | evaṃ vaddhītottaracihnāt pūrvadiguttarabhāgamatsyaṃ yāvadekaṃ sūtraṃ paścimadiguttarabhāgamatsyaṃ yāvad dvitīyaṃ sūtram | evaṃ sūtracatuṣṭayadānam | tataḥ pūrvamatsyayomītha ekaṃ sūtraṃ paścimamatsyayomītha ekaṃ sūtram | evaṃ ṣaṭsūtrasya sampātāt ṣaḍasraṃ kuṇḍamiti | atra viṣamacaturasradvayaṃ prakalpya ekasya kṣetraphalaṃ 270 | evaṃ dvitīyasyāpi | militvā 540 | tanmate madhyasūtrasya pārśvayorityasyāvṛttirbhavati | kiñca kvacinmadhyasūtraśabdena prācīsūtraṃ gṛhyate kvaciddakṣiṇodaggatasūtraṃ tadasambaddhama | pramāṇābhāvāt | madhyata iti padaṃ vyarthameva syāt | matsyotpādanārthaṃ caturasraparidhi- rekhayoryadaṅkanaṃ tadapi svakapolakalpitam | kṣetraphalamadhye ṣaṭtriṃśadaṅgulāni nyūnāni viṣamabhujatā cetyajñānavijṛmbhitam | yat tvasyaiva vyākhyāne prācīsūtrapūrvāparabhāgayoḥ koṇapātamicchanti tena matsyā eva atha tatra kṣetraphalasāmyāpādanāya bahavaḥ prakārāḥ sambhāvyante | tatra kaścit---- aṣṭadhā vibhajet kṣetraṃ madhyasūtrādadhopari | bhāgaṃ nyasedekamekaṃ pārśvayostu digaṅkataḥ || saṃmvarddhya kṣetreṣvaṣṭāṃśaṃ tata ūrddhādharau timī | kṣetrāṣṭamāṃśataḥ kuryād diksūtre tāvadaṅkataḥ || saṃbhedya kṣetraṣaṣṭhāṃśaṃ guṇenaivamudak timī | ṣaṭsūtrīṃ pātayetteṣu ṣaḍasrakuṇḍamuttamam || iti | atra dakṣiṇodaggatamadhyasūtramaṣṭāṅgulaṃ vaddhītaṃ kṣetraphalamanyūnānatiriktameva | ṣaḍa bhujasāmyaṃ nāsti | tathā ca---- aṣṭonadviśatāṃśake'ntaraguṇe kṣetrasya tiryaksthitā- ntaḥ sūtrobhayato bha 27 varddhanabhavāṅkorddhādhare cihnayet | tattvāṃ 25 śeṣu jhaṣaiḥ puro'pyadharato'ṅkadvyaṃśa 29 vṛddhau jhaṣa- dvandvā dvidviguṇaidvīpārśvaguṇatastibhyoḥ ṣaḍasrīritam || iti atrāpi kṣetraphalamanyūnānatiriktameva | śaḍbhujasāmyañca nāsti | anyacca idaṃ vāyavyakuṇḍaṃ tacca pūrvāgram | atra ca pūrvapaścimayoreva koṇapātād yonisthāpanānava- kāśāt | " na kuryāt kuṇḍakoṇeṣu yoniṃ tāṃ tantravittamaḥ " iti | koṇe yonisthāpanasya niṣedhāt | kuṇḍasya pūrvāgratā vyāhanyate | etallakṣaṇayakṛtā ca svagranthe kuṇḍānyuktvoktam----prāgādi kuṇḍatrayamuttarāgraṃ yāmyasthayonītarapañcakuṇḍī | prāgagrikā paścimayoniratra | iti yonilakṣaṇaṃ vadatā coktam---- maghavaśikhikṛtāntadiksthakuṇḍeṣviyamadhimekhalameva madhyabhāge | yamadiśi śaśidiṅmukhī niveśyā varuṇadiśītarakuṇḍa endravakttrā || iti | tena svagranthe pūrvāparavirodho'pi nopalakṣita iti yat kiñcidetat | tathā ca | prācīmadhyasūtramaṅgulatrayaṃ varddhayet | tato vaddhītacihnāt dakṣiṇottarataḥ caturaṅgulamānena caturasrapūrvaparidhirekhāṅkābhyāṃ matsyadvayaṃ kuryāt | evaṃ paścimadiśyapi dakṣiṇodaggata- sūtram aṅgulatrayam aṅgulasya ṣaṣṭhāṃśasahitaṃ varddhayet | evamapi kṣetraphalamanyūnameva | ito'pi bahavaḥ prakārāḥ sambhāvyante | kṣetraphalasāmyāpādanāya natu ṣaḍbhujasāmyā- pādanāya | evaṃ kuṇḍasyānanugatatā prasajyate | tena ṣaḍasrakuṇḍe ṣaṇāmapi bhujānāṃ sāmyaṃ kṣetraphalasāmyam avaśyamapekṣitam | yato'tra kriyāsāre kādimate kāmike siddhānta- śekhare'pi ṣaḍbhujasamatāyā uktatvāt | tatra sarvānugata prakārastūcyate---- ṣaḍasre madhyasūtrantu catuvīṃśatidhā bhajet | taccaikaikanavāṃśonatryaṃśaiḥ samvarddhya madhyataḥ || bhramayet tena sadvṛttaṃ tadvyāsārddhena lāñchayet | ṣaṭsu sthāneṣu ṣaṭsūtrapātanāt tat ṣaḍasrakam || iti | asyārthaḥ | trayo'ṃśā aṅgulatrayam | tat kīdṛk | ekasya navamo'ṃśaḥ tenonam | tenāyaṃ vṛttavyāsaḥ 29 aṅgulāni 6 yavāḥ 2 yūke kiñcidūne | tasya savarṇanārthaṃ nyāsaḥ 29 savaṇītaḥ vyāsārddhaṃ vyāsacaturthāṃśaḥ iyamevābādhā | tataḥ " svābādhābhujakṛtyoḥ " ityanenānīya lambaḥ | kumukhaikyakhaṇḍe lambena guṇite chedena bhakte labdham ekaviṣamacaturasrasya kṣetraphalaṃ 288 | evaṃ dvitīya- syāpi | militvā kṣetraphalaṃ 576 | athavā madhye āyatacaturasraṃ pārśvayostryasradvayaṃ kalpayet | tatra vyāsacaturthāṃśaḥ śaraḥ ayamevobhayatryaṃsrasya lambaḥ | tataḥ vyāsāccharonāccharasaṃguṇācca mūlaṃ dvinighnaṃ bhavatīha jīvā | iti ānītā jyā 26 kiñcidūnā | tato madhyāyatacaturasrasya " tathāyate tadbhujakoṭighātaḥ " ityanena pūrvavacca tryasradvayasyāpi phalamānīya sarvamekīkṛtaṃ kṣetraphalaṃ 576 | evaṃ viṣamacaturasracatuṣṭayaṃ tryasraṣaṭkaṃ vā kalpayitvā phalasaṃvāda ūhanīyaḥ | atra ṣaṇāṃ bhujānāmapi sāmyamasti | tattu---- khakhakhābhrarasairaṅkai 60000 rvṛttavyāse samāhate | khakhakhābhrārka 120000 saṃbhakte labhyante kramaśo bhujāḥ || iti bhāskarācāryektaparipāṭyā bhujānayanena samūhyam | yattu kādimate tanmadhyadvādaśāṃśena vikāśya brahmasūtrakam | tena mānena ca tathā kṛtvā vṛttamapi sphuṭam || tadvṛtte vṛttamadhyasya kuryādarddhena cāṅkanam | tatra ṣaṭsūtrapātena bhavet kuṇḍaṃ ṣaḍasrakam || iti | atra kṣetraphalamadhye pañcaśataṣaṭsaptatyaṅgulamadhye dvisaptatyaṅgulāni nyūnāni | bhujasāmyamastyeva | ṣaḍbhāgavṛddhito matsyaiścatubhīḥ syāt ṣaḍasrakam | iti kāmike tu mahān vyabhicāraḥ | bhujasāmyamastyeva | ṣaṇavatiparidhirekhābhi- prāyeṇedaṃ lakṣaṇam | yattu tatastanmatsyacatuṣṭayānusāreṇa caturasrasambandhi pūrvapaścima- paridhirekhāyāṃ lāñchanacatuṣṭayaṃ vidadhyāditi catuvargacintāmaṇikāravyākhyānam tattu kṣetraphalānusāreṇa kalpitamiti upekṣaṇīyam | tādṛśaśabdābhāvāt bhuja sāmyā- bhāvācca || 59-60 || caturasrīkṛtaṃ kṣetraṃ vibhajyā'ṣṭādaśāṃśataḥ | ekaṃ bhāgaṃ bahirnyasya bhrāmayettena varttulam || 61 || vṛttāni kaṇīkādīnāṃ bahistrīṇi prakalpayet | padmakuṇḍamidaṃ proktaṃ vilocanamanoharam || 62 || caturasraprakṛtitayā padmakuṇḍamāha caturasrīkṛtamiti | idaṃ vṛttakuṇḍe vyākhyātam| tatra kaṇīkādīnāṃ vṛttāni trīṇi bahiḥ prakalpayediti | tatra kṛtavṛttādbahistrīṇi vṛttāni kriyante cet tadā---- yāvān kuṇḍasya vistāraḥ khananaṃ tāvadīritam | iti vacanāt na jñāyate kiyaddhastaṃ kuṇḍaṃ syāditi naitadvyākhyātam | kiṃ tahī bahiriti vīpsā madhyāditi śeṣaḥ | tena vṛtte kṛte madhyādbahiḥ bahiḥ kaṇīkādīnāṃ trīṇi vṛttāni kuryādityarthaḥ | taduktaṃ kriyāsāre---- kṛtvaivaṃ pūrvavadvṛttaṃ tanmadhye varttulatrayam | bhrāmyaivaṃ paṅkajākāraṃ kārayet kaṇīkādibhiḥ || iti | tadā yat kṛtaṃ sarvabāhyavṛttaṃ tadeva dalāgravṛttaṃ syāt | tadā dalāgrakaraṇe yat kṣetraṃ tyajyate tenātyantaṃ kṣetrasya nyūnatā syāt | pūrvaṃ vṛttakuṇḍe aṣṭādaśāṅgulanyūnatā daśītā | atra tato'pi nyūnatā syāt | tenaivaṃ kaiścid vyākhyāyate | idaṃ granthakṛtā yadvṛttamuktaṃ tattu kṣetrasaṃgrahamātraṃ kṛtaṃ kṣetrasīmāvṛttamityarthaḥ | vakṣyamāṇapadmakaraṇe---- padmakṣetrasya saṃtyajya dvādaśāṃśa bahiḥ sudhīḥ | tanmadhyaṃ vibhajed vṛttaistribhiḥ samavibhāgataḥ || ityuktatvāt | atra vyāsadvādaśāṃśaḥ aṅguladvayaṃ sapādaṃ tatra yat sīmāvṛttaṃ tasyādha ekāṅgulam eko yavastatra vṛttaṃ kuryāt | taduparyapi tenaiva mānena vṛttaṃ kuryāt | tena madhye sīmāvṛttaṃ jātam | tatrāntarvṛttasya catuvīṃśatyaṅgulāni yavatrayaṃ ca vyāsaḥ | tatra samavibhāgatastrīṇi vṛttāni kuryāt | tato vaddhītadvādaśāṃśena dalāgrāṇi kuryāt | tatra bahirvṛttasya aṣṭāviṃśatyaṅgulāni saptayavā vyāsaḥ | tatrobhayavṛttakṣetraphalamekī- kṛtyārddhamasya kṣetraphalam | atrāpi vyabhicāraḥ | yato'dhovṛttasya kṣetraphalaṃ 467 sarveparivṛttasya kṣetraphalaṃ 659 ekīkṛtaṃ 1126 etadarddhaṃ 563 tena trayodaśāṅgulāni nyūnāni bhavanti | vastutastu padmakṣetrasyotpādako yaḥ padmakaraṇa- prakāraḥ sa sarvatobhadramaṇḍalādāveva jñeyaḥ | navakuṇḍakaraṇe tatra kṣetrasyādhikyaṃ syāt | yattu granthakāreṇa " vṛttāni kaṇīkādīnāṃ bahistrīṇi " iti kriyāsāre'pi " varttulatrayam " iti tattu patrorddhabhūvṛttābhiprāyeṇaiveti dhyeyam | patrāgre vṛttamadhikaṃ kuryāt iti sūcayituṃ tenāpi kṣetraphalamadhikaṃ kiñcit | tena padmakuṇḍakaraṇe pañcavṛttānyeveti jñeyam | tenātra tadvadarddhaniśākarakaraṇamapi nāsti | atra kṣetraphalāvyabhicārī sarvānugataprakārastūcyate | padmakuṇḍe madhyasūtraṃ catuvīṃśatidhā bhajet | bhramayet kaṇīkāvṛttaṃ tyaṃśavṛttārddhamānataḥ || ṣaḍaṃśavṛttārddhamānabhramivṛtte tu keśarāḥ | navāṃśavṛttārddhamāne vṛtte syāt patramadhyabhūḥ || dvādaśāṃśāttu vṛttārddhāttaṃ patrorddhabhūḥ smṛtā | dalāgrāṇāntu vṛttārddhaṃ kṛtvā pañcadaśāṃśakaiḥ || nyūnaiḥ pañcabhirekāṃśaścatuṣaṣṭyaṃśakairbhramāt | rekhāgrebhyaḥ patrasīmno dalāgrāṇi prakalpayet || atra madhye ṣaḍaṅgulavyāsā kaṇīkā | " yāvān kuṇḍasya vistāraḥ khananaṃ tāvadīritam " iti vakṣyamāṇatvāt | tena kaṇīkākhananamapi prāptam | tatra kaṇīkā kiñciduccā rakṣaṇīyā | taduccatā yadyapyatra noktā tathāpi nābhikathane ekahastasya nābhiṃ netravedāṅgulopetām iti vakṣyati | tena sā caturaṅgulavyāsā dvyaṅgula utsedhaḥ tadā ṣaḍaṅgulavyāsāyāḥ kiyānutsedha iti trairāśikenoccatā āneyā | tatra trairāśikasūtram---- pramāṇamicchā ca samānajātī ādyantayo staḥ phalamanyajāti | madhye tadicchāhatamādyahṛt syādicchāphalaṃ vyastavidhivīlome || iti | tatra trairāśakasya nyāsaḥ 4 | 2| 6 tato'ntyena 6 madhyasthaṃ 2 guṇitaṃ 12 | ādinā 4 bhaktaṃ labdhoccatā 3 | taduktaṃ kāmike---- utsedhantu tataḥ kuryāt kaṇīkārddhāṃśamānataḥ | iti ato granthakṛdagre yonikuṇḍe yonim abjakuṇḍe nābhiñca varjayet iti vakṣyati | siddhāntaśekhare'pi----yonau yoniṃ na kurvīta padme padmaṃ na kārayet | iti | kriyāsāre'pi---- yonyāmambujakuṇḍayoḥ | krameṇa yoniṃ nābhiñca na kurvīta caturmukha || iti | tasmāt tryaṅgulaṃ kaṇīkoccatāṃ saṃsthāpyā'nyat khananīyam | keśarasthānamapi khanitvā adhobhāge keśarāṇi sthāpayet | dalāgrākāratayā dalamadhyaḥ sarve'pi khananīyaḥ | tatra catuvīṃśativyāsavṛttādbahiryadvṛttaṃ tasyārddhameva yathā gṛhyate tathā kuśalatayā bāhyastena dalāgrāṇi racayet | yasta hastata eva patrāṇāṃ vakratā sā ca patrasīmārekhā | patrorddhabhūvṛttasampātāt patramadhye rekhāṃ yāvadubhayato rekhādānāt | idaṃ padmakuṇḍam | atra kṣetropapattiḥ | catuvīṃśativyāsavṛtte pūrvavat phalaṃ 452 aṅgulāni 3 yavāḥ 4 yūkāḥ | bahirvṛttasya ekāṅgulasya daśabhiścatuḥṣaṣṭyaṃśairūnatriṃśadaṅgula vyāsasya kṣetraphalaṃ 699 aṅgulāni 4 yavāḥ 4 yūkāḥ | militaṃ 1152 | etadarddhaṃ kṣetraphalaṃ 576 | idamatisūkṣmaṃ phalam | taduktaṃ kāmike---- caturastrāṣṭabhāgena kaṇīkā syādvibhāgaśaḥ | tadbahistvekabhāgena keśarāṇi prakalpayet || tṛtīye dalamadhyāni caturthe dalakoṭayaḥ | caturasrādbahiḥ kuryāddalāgrāṇyapi yatnataḥ || iti | atra kṣetraphalaṃ caturaṅgulamadhikam | yattu atigaṇitajñābhimānino lakṣaṇe---- kṣetre'ntaścaturasrake vitativasvaṃśena vṛttaṃ kṛtaṃ vyāsārddhena tu kaṇīkā punariyadvṛddhyā bhramāt keśarāḥ | tadvṛddhyā dalamadhyabhūḥ punariyadvṛddhyā bhrameṇorddhabhūḥ kṣetravyāsajināṃśakasya viśikhairūnaṃ kalāṃśaiḥ punaḥ || tat sambarddhya dalāgrakāṇi racayet kṣetrārddhamujjhan vinā syāt triṃśallavavistṛtīyamiyatā dvighnena vṛttaṃ bahiḥ | svavyāsārddhamitoccatāmiha khanet tyaktvāntarā kaṇīkāṃ kurvan keśaracihnamaṣṭadalakaṃ yadvā catubhīrdalaiḥ || iti | atra kṣetraphale ekādaśāṅgulāni nyūnāni bhavanti | tathā---- bhāṃśantu vṛttavyāsasya svāṣṭāṃśenādhikaṃ bahiḥ | sambarddhya madhyādvilikhed bāhyavṛttaṃ dvitīyakam || tṛtīyaṃ tāvataivānyat sīmāvṛttāntarā likhet | aṣṭasūtyrā ṣoḍaśadhā tatkṣetraṃ vibhajettataḥ || patramadhyasthasūtrāntād yathā bāhyakarastathā | tatpārśvasūtrāntarasthavṛttaṃ sampātato likhet || vattārddhe dve dalāgrārthamantarvīthyāṃ hi yāvatī | tyaktvā bhūḥ syādbahirvīthyāṃ tāvatī gṛhyate yathā || kṣetratryaṃśena madhye syāt kaṇīkā svadalonnatā | patrāgrāṇi tadākārāt khanedakhilamantaram || evamaṣṭadalābjābhaṃ jāyate kuṇḍamuttamam || iti || atra mahān vyabhicāraḥ | kāmike'pi caturdalatāpyuktā | avaśiṣṭadalaṃ vedadalamaṣṭadalantu vā | iti | anyatrāpi---- daśāṃśe ca vinyasya bāhye'ṃśamekaṃ paribhrāmya tenaiva vṛttaṃ dalānām | bahirmadhyame kaṇīkāṃ vāpi kuryāt bhavedaṣṭapatraṃ budhaḥ padmakuṇḍam || iti | atrālpamantaram | siddhāntaśekhare---- caturasre'ṣṭadhā bhakte kuryādvṛttacatuṣṭayam | kaṇīkākeśare vṛtte tṛtīye patrasañcayaḥ || dalāgrāṇi caturthe syurvṛttānyevaṃ prakalpayet | koṣṭhayugmasya madhye'pi bhramayantraṃ nidhāya ca || bhramaṇāt sandhimārabhya patrāgraṃ bāhyato bhavet | catudīkṣu catuṣpatraṃ padmābhaṃ kuṇḍamīritam || athavā'ṣṭadalaṃ padmaṃ kuryācchāstroktamārgataḥ || iti | atra tu atyantaṃ nyūnaṃ kṣetraphalam || 61-62 || pūrvektaṃ vibhajet kṣetraṃ catuvīṃśatibhāgataḥ | ekaṃ bhāgaṃ bahirnyasya caturasraṃ prakalpayet || 63 || antastha caturasrasya koṇārddhārddhapramāṇataḥ | bāhyasya caturasrasya koṇābhyāṃ parilāñchayet || 64 || diśaṃ prati yathānyāyamaṣṭasūtrāṇi pātayet | aṣṭāsraṃ kuṇḍametaddhi tantravidbharudāhṛtam || 65 || caturasraprakṛtitayā aṣṭāsraṃ kuṇḍamāha pūrvektamiti | pūrvektaṃ kṣetraṃ pūrvekta caturasramadhyasūtraṃ catuvīṃśatibhāgato vibhajet | ekaṃ bhāgaṃ catudīkṣu bahirnyasya ṣa- viṃśatyaṅgulāyāmavistāraṃ caturasrāntaraṃ bahiḥ kuryādityarthaḥ | atra koṇaśabdena koṇasūtram | antaḥsthacaturasrasya yat koṇasūtraṃ yūkācatuṣṭayonacatustriṃśadaṅgulāni | tadarddhaṃ yūkādvayonasaptadaśāṅgulāni | tadarddhaṃ yūkonasārddhāṣṭāṅgulāni | tatpramāṇataḥ bāhyasya caturasrasya koṇābhyāṃ sakāśāt parilāñchayet | bāhyacaturasraparidhirekhāstha- mityarthaḥ | koṇābhyāmitīśāgneyābhyām | evamāgneyanairṛtābhyāmityādi | tato diśaṃ prati aṣṭasūtrasampātādaṣṭāsraṃ kuṇḍam | tatra sūtrapātanaprakāraḥ | koṇapārśvayorye lāñchane tayomītha ekam evaṃ dikṣu sūtracatuṣṭayam | bāhyacaturasrarekhāstu lāñchanadvayamadhyasūtrāṇyeva | catudīk sūtrāṇi evamaṣṭasūtrāṇi | tatrāṣṭasūtrāṇāṃ sambhavāt aṣṭasūtrāṇi pātayedityuktiḥ | idameva yathānyāyamityanenoktam | atra kṣetropapattiḥ | tatra trīṇi kṣetrāṇi madhye āyatacaturasraṃ pārśvayovīṣama- caturasre | tatrāyatasyaiko bhujaḥ 9 savaṇītaḥ | dvitīyo bhujaḥ 26 | " tathā''yate tadbhujakoṭighātaḥ " iti | anena labdhaṃ kṣetraphala 234 aṅgulāni 3 yavāḥ 2 yūke | tato viṣamacaturasradvayasya bhūḥ 26 mukhaṃ savaṇītaṃ tayorlambaḥ 8 savaṇītaḥ | " lambena nighnaṃ kumukhaikyakhaṇḍam " iti labdhaṃ kṣetraphalam 148 aṅgulāni 5 yavāḥ 3 yūkāḥ | evaṃ dvitīyasyāpi | sarvaṃ militaṃ 531 aṅgulāni 6 yavāḥ | tena yavadvayādhikacatuścatvāriṃśadaṅgulāni nyūnāni | aṣṭabhujasamatā ca nāsti | anyūnānatiriktakṣetraphalānayanenaiva kuṇḍasiddhiriti cet tadā aṣṭāsrāṇi anekāni kuṇḍāni syuḥ | tathāhi ṣaḍviṃśati vistārāyāme bāhyacaturasre arddhayavasahitasaptāṅgulaiḥ koṇapārśvayoḥ lāñchite sati madhyāyatacaturasrasyaiko bhujaḥ 26 aparo bhujaḥ 11 aṅgulāni 7 yavāḥ | asya kṣetraphalaṃ 308 aṅgulāni 4 yavāḥ | viṣamacaturasradvayasya bhūḥ 26 mukhaṃ 11 aṅgulāni 7 yavāḥ | lambaḥ arddhayavasahitasaptāṅgulāni | asya kṣetraphalaṃ 133 aṅgulāni 6 yavāḥ | evamanyasyāpi | sarvaṃ militvā kṣetraphalaṃ 576 | tathā saptaviṃśativistārāyāme bāhyacaturasre ṣayavāṣṭāṅgulaiḥ koṇapārśvato'ṅkite āyatacaturasrasya bhujaḥ 27 aparaḥ sārddhanavāṅgulāni tasya kṣetraphalaṃ 256 | viṣama caturasradvayasya bhūḥ 27 bhukhaṃ sārddhanavāṅgulāni lambo'ṣṭāṅgulāni ṣayavāḥ | ekasya kṣelaphalaṃ 160 | etāvadanyasyāpi | militvā kṣetraphalaṃ 576 | evamaṣṭāviṃśatyāyāmavistāre bāhya- caturasre sārddhayavasahita daśāṅgulaiḥ koṇapārśvato lāñchite madhyāyatacaturasrasyaiko bhujaḥ 28 aparaḥ saptāṅgulāni pañcayavāḥ tat phalaṃ 213 viṣamacaturasradvayasya bhūḥ 28 mukhaṃ saptāṅgulāni pañcayavāḥ | lambo daśāṅgulāni sārddhe yavaḥ | asya phalaṃ 181 aṅgulāni 4 yavāḥ | etāvadanyasyāpi | militvā kṣetraphalaṃ 576 | etādṛśāḥ sahasraśaḥ prakārāḥ sambhāvyante | nahi tāvantyapi sarvāṇyaṣṭāsrakuṇḍāni | yataḥ kuṇḍasyānanugatatā prasajyate | tena yatra tulyāṣṭabhujatvaṃ tulyakṣetraphalatvañca tadevāṣṭāsraṃ kuṇḍamiti sampradāyavidaḥ | tasya sarvānugata prakāra stūcyate | kuṇḍe'ṣṭāsre madhyasūtraṃ catuvīṃśatidhā bhajet | ekasārddhāṣṭamāṃśāḍhyamaṃśamekaṃ bahirnyaset || catudīkṣvatha tanmānāccaturasrāntaraṃ bhavet | ṣaṭcatvāriṃśadekāṃśa catuḥ ṣaṣṭyaṃśasaṃyutaiḥ || saptāṃśairlāñchayedbāhyacaturasrāstripārśvataḥ | dikṣvaṣṭasūtrasampātā daṣṭāsraṃ samabāhukam || atra ṣaḍaviṃśatyaṅgulāni yavatrayam etadvistārāyāmaṃ bāhyacaturasram tattu saptāṅgulāni pañcayavāḥ ṣaḍyūkāḥ| etamānena koṇapārśvayorlāñchitam| tenātra madhyāyatacaturasrasyaiko bhujaḥ 26 savaṇītaḥ | aparo bhujaḥ 23 savaṇītaḥ pūrvavallabdhaṃ kṣetraphalaṃ 288 | tata ūrddhādho viṣamacaturasradvayasya savaṇītā bhūḥ | savaṇītaṃ mukhaṃ | lambaḥ 7 savaṇītaḥ atraikasya phalaṃ 144 | etāvadaparasyāpi | militvā kṣetraphalaṃ 576 | evamatrāṣṭānāṃ bhujānāṃ sāmyaptapīti | idamevāṣṭāsraṃ kuṇḍamiti mantavyam | caturṇāṃ bhujānāṃ sāmyaṃ pratyakṣataḥ siddham | anyeṣāntu caturṇāṃ " tatkṛtyoryegapadaṃ karṇa " ityanena prakāreṇāneyam | tacchabdena koṭibhujau bahiścaturasragau tatkarṇeparisthitau tāvatraitau | athavā sugama prakārāntaramucyate | kuṇḍe'ṣṭāsre madhyasūtraṃ catuvīṃśatidhā bhajet | ekatridaśamāṃśāṭyaṃ hyaṃśavṛddhyā tu varttulam | tanmadhye dikṣvaṣṭasūtradānādaṣṭāsrakaṃ samam || atrāpi aṣṭānāmapi bhujānāṃ samatā | sā tu---- dvidvinandeṣuvedaiśca 45922 vṛttavyāse samāhate | khakhakhābhrārka 120000 saṃbhakte labhyante kramaśo bhujāḥ || iti bhāskarācāryektaprakāreṇāneyā | ye tu gaṇitajñasya lakṣaṇe---- caturasre madhyasūtraṃṣaṣṭhāṃśena vivarddhayet | svajināṃśādhikenā'tha tāvanmānaṃ bahirgatam || caturasrāntaraṃ kṛtvā koṇārddhārddheṣu lāñchayet | sthānāṣṭake tataḥ sūtrānyekaikaṃ syāttu cihnataḥ || nayettārttīyatārttīyaṃ cihnaṃ pratyaṣṭa buddhimān | tatsampātāntaraṃ mṛṣṭvā caturasre tathā ubhe || aṣṭāsraṃ darśayet kuṇḍaṃ tulyakṣetraphalaṃ samam | iti | tathā---- kṣetravyāsajināṃśakeṣu caturaḥ saṃvarddhya sākaṃ tathā ṣaṭtriṃśena lavena caikalavakasyaitadvitatyā vahet | vedāstrityadudāradigguṇayutaṃ dikkoṇamadhye kṛtā- ṣṭāṅkeṣvaṣṭhaguṇaistṛtīyamilitairaṣṭāstrikuṇḍaṃ bhavet || iti | ete api na sāmpradāyike | yataḥ kṣetraphalaṃ yathākathañcit saṃvadanti | ekalāñchanata stṛtīyalāñchanaparyantaṃ sūtrapātaḥ kvacidapyanukta iti svakapolakalpita- metat | kiñca evambhūte aṣṭāsrakuṇḍe sati yonisthāpanasthānameva nāsti | sarvatra koṇarūpatvāt kuṇḍasya | granthakṛdeva vakṣyati---- nārpayet kuṇḍakoṇeṣu yoniṃ tāṃ mantravittamaḥ | iti | kāmike tu---- kṣetrād dvādaśakaṃ bhāgaṃ catudīkṣu tadantare | vinyasya tatprramāṇena turyāṃśamapare nayet | tasya karṇapramāṇena tadbhujāsvapi lāñchayet || tatrāṣṭhasūtrasampātādaṣṭāsraṃ kuṇḍamucyate | iti | atra mahān vyabhicāraḥ | atra caturvargacintāmaṇikāraḥ karṇaśabdasya karṇārddha- marthamuktā koṇayorānukūlyaprātikūlyenāṣṭau lāñchanānīti vyākhyāti sma | tadayuktam | tatpratipādakavacanābhāvāt ativiṣamabhujatvāt kṣetraphalavyabhicārācca | atra sarvatra kṣetrotpattivāsanāḥ granthagauravabhayānna prapañcitāḥ | tāstu matkṛtāyāṃ līlāvatīgaṇita- ṭīkāyāṃ subodhinyāṃ draṣṭavyāḥ | nopayoga iha matkṛte śrame kevalāgamavidāntu yadyapi | āgamaṃ gaṇitamapyavaiti yastuṣyatu priyaguṇaḥ sa kaścana || ayamuttamo navakuṇḍikāgaṇitapakṣaḥ | etatkuṇḍakaraṇāśaktaḥ sarvāṇi kuṇḍāni caturasrāṇi vṛttāni vā kuryāt | taduktamāmnāyarahasye---- kuṇḍāni caturasrāṇi vṛttanāmākṛtāni ca | iti | somaśambhunāpi---- śastāni tāni vṛttāni caturasrāṇi vā sadā | iti | anyatrāpi---- vedāstrāṇyeva tāni syurvṛrttulānyathavā kvacit | iti| madhyamastu pañcakuṇḍīpakṣaḥ | taduktamāmnāyarahasye---- nava pañcāthavaikaṃ vā karttavyaṃ lakṣaṇānvitam | iti | somaśambhunā'pi---- vedīpādāntaraṃ tyaktvā kuṇḍāni nava pañca vā | iti | siddhāntaśekhare'pi----tyaktvā vedicaturbhāgaṃ kuṇḍāni nava pañca vā | iti | tanniveśanamapyāmnāyarahasya evoktam---- vidhāne pañcakuṇḍānāmīśāne pañcamaṃ bhavet | iti | jñānaratnāvalyāmapi----dikṣu vedāstravṛttāni pañcamantvīśagocaram | iti | atra vṛttaśabdena vṛttārddhacandrapadmāni gṛhyante | uktacaturasravṛttavikalpābhiprāyeṇa vā | somaśambhurapi---- kuryāt kuṇḍaṃ kramādīśe pañcamam | iti | nāradīye'pi---- yatropadiśyate kuṇḍacatuṣkaṃ tatra karmaṇi | vedāstramarddhacandrañca vṛttaṃ padmanibhaṃ tathā || kuryāt kuṇḍāni catvāri prācyādiṣu vicakṣaṇaḥ | pañcamaṃ kārayet kuṇḍamīśadiggocaraṃ dvija || iti | yattu---- pañcakuṇḍī cenniveśyā dikṣvantaśceśapūrvayoḥ | iti kasya cidvacanaṃ tadasambaddham | likhitagranthavirodhāt | ekakuṇḍapakṣaḥ kanīyān | tanniveśanamuktamācāryaiḥ---- athavā diśi kuṇḍamuttarasyāṃ pravidadhyāccaturasramekameva | iti | kvacit pratīcyāmapi tanniveśanamuktam | bhuktau muktau tathā puṣṭau jīrṇeddhāre viśeṣataḥ | dīkṣāhome tathā śāntau vṛttaṃ varuṇadiggatam || iti | somaśambhurapi---- ekaṃ vā śivakāṣṭhāyāṃ pratīcyāṃ kārayedbudhaḥ | iti | tatraikakuṇḍapakṣe caturasraṃ vṛttaṃ vā tat kāryam | taduktaṃ kriyāsāre---- caturasraṃ bhavet kuṇḍaṃ vṛttaṃ kuṇḍamathāpi vā | sthirārccane carārccāyāṃ nitye havanakarmaṇi || iti | piṅgalāmate'pi---- kuṇḍamekakaraṃ vṛttaṃ mekhalākaṇṭhanābhimat | nityakarmaṇi dīkṣāyāṃ śāntau puṣṭau samaṃ śubham || iti | evaṃ hastamātraṃ kuṇḍamuktam | yaduktaṃ siddhāntaśekhare---- hastamātrāṇi sarvāṇi dīkṣāsu sthāpanādiṣu | nityahome ca sāhastre kuryāt kuṇḍāni sarvadā || iti | dvihastādiprakārastūcyate | ekahastakṣetraphalaṃ dviguṇaṃ dvihastasya, triguṇaṃ trihastasya, caturguṇaṃ caturhastasyeti daśahastāntaṃ jñeyam | tatra tanmūlañca tattadāyāma- sūtrañca tasyaiva nāmāntarāṇi karaṇīmadhyasūtrādīni | tatra bhāskarācāryaprokta- sūtrānusāreṇa mūlānayanaṃ jñeyam | tadyathā---- tyaktvāntyādviṣamāt kṛtiṃ dviguṇayenmūlaṃ same taddhṛte tyaktvā labdhakṛtiṃ tadādyaviṣamāllabdhaṃ dvinighnaṃ nyaset | paṃktyāṃ paṃktihṛte same'ntyaviṣamāt tyaktvāptavargaṃ phalaṃ paṃktyāṃ taddviguṇaṃ nyasediti muhuḥ paṃkterdalaṃ syāt padam || iti | asyārthe granthagauravabhayānnoktaḥ | sa tu matkṛtāyāṃ līlāvatīṭīkāyāṃ subodhinyāṃ sodāharaṇo draṣṭavyaḥ | athavā ekahastasya yat koṇasūtraṃ tadeva dvihasta- kuṇḍāyāmasūtram | evaṃ dvihastakoṇasūtraṃ caturhastakuṇḍasyāyāmasūtraṃ trihastakuṇḍakarṇa- sūtraṃ ṣaṭhastasya | caturhastakarṇasūtram aṣṭahastasya | pañcahastakarṇasūtraṃ daśahastasyeti jñeyam | atha gaṇitāpaṭūn prati daśahastāntaṃ karaṇyo likhyante | ekasaptadaśāṃśonacatustriṃśad dvihastake | etena 33 aṅgulāni 7 yavāḥ 4 yukāḥ 2 likhye iyatī dvihastakaraṇī | ekāṣṭāviṃśatiśatāt trisaptatyā'tha saṃyutāḥ | ekacatvāriṃśadaṅgulayastu syustrihastake || etena 41 aṅgulāni 4 yavāḥ 4 yūkāḥ 4 likhyāḥ iyatī trihastakaraṇī | aṣṭacatvāriṃśatā syāccaturhaste karaṇyatha | tṛtīyāṃśanyūnacatuḥ pañcāśat pañcahastake || etena 53 aṅgulāni 5 yavāḥ 2 yake 4 likhyāḥ iyatī pañcahastakaraṇī | caturekonaviṃśonā ūnaṣaṣṭistaduttare | etena 58 aṅgulāni 6 yavāḥ 3 yūkāḥ 4 likhyāḥ iyatī ṣaḍḍhastakaraṇī | saptahaste hyarddhayutā triṣaṣṭiḥ karaṇī matā | aṣṭahaste hyaṣṭaṣaṣṭiryugmasaptadaśonitā || etena 67 aṅgulāni 7 yavāḥ 7 yūkāḥ 4 likhyāḥ iyatī aṣṭahastakaraṇī | dvāsaptatyaṅgulā kāryā karaṇī navahastake | dvābhyāmekonaviṃśābhyāmūnā ṣaṭsaptatidīśi || etena 75 aṅgulāni 7 yavāḥ 1 yūkā 2 likhye iyatī daśahastakaraṇī | kṛtveṣṭacaturasrantu syādyonyādyuktamārgataḥ | evaṃ daśāntaṃ kuṇḍānāṃ karaṇyuktā mayā sphuṭā || 63-65 || yāvān kuṇḍasya vistāraḥ khananaṃ tāvadīritam || 66 || atha kuṇḍe khātamāha yāvāniti | kuṇḍasya yāvān vistāro madhyasūtraṃ tāvatpramāṇaḥ khātaḥ kārya ityarthaḥ | hastamātrāṇi sarvāṇi kuṇḍānyuktvā kādimate---- proktānāṃ sarvakuṇḍānāmaratniḥ khatamānakam | iti | aratnihastayoḥ paryāyatā tenaivoktā yathā tathā pūrvameva daśītam | anyatrāpi----yāvanmānaṃ kuṇḍavistāra uktastāvat khātasyāpi mānaṃ pradiṣṭam | iti | ācāryāśca---- viṃśadbhiścaturadhikābhiraṅgulībhiḥ sūtreṇāpyatha parisūtrya bhūmibhāgam | tābhiśca prakhanatu tāvatībhiḥ | iti | vāyavīyasaṃhitāyāmapi----kuṇḍaṃ vistāravannimnam | iti | divyasārasvate'pi----caturasraṃ catuḥkoṣṭhaṃ sūtraiḥ kṛtvā yathā purā | hastamānena tanmadhye tāvannimnāyataṃ khanet || iti | gaṇeśvaravimaśīnyāmapi----catuvīṃśāṅgulāyāmaṃ tāvat khātasamanvitam | iti | anye tu mekhalāya saha khātamāhuḥ | taduktaṃ mohaśūrottare---- hastamātraṃ khanettiryagūrddhaṃ mekhalayā saha | iti | pratiṣṭhāsārasaṃgrahe'pi----pañcatrimekhalocchrāyaṃ jñātvā śeṣamadhaḥ khanet || iti | viśvakarmāpyāha---- vyāsāt khātaḥ karaḥ prokto nimnaṃ tithyaṅgulena tu | unnatā vā navāḍṛgulaiḥ | iti | sa eva vakṣyati | prathame'pi----kuṇḍaṃ jināṅgulaistiryagūrddhaṃ mekhalayā saha | iti | siddhāntaśekhare'pi----khātaṃ kuṇḍapramāṇaṃ syādūrddhaṃ mekhalayā saha | iti | etatpakṣadvayamadhye prathamapakṣa eva yuktiyukto bhāti | yataḥ---- kuṇḍasvarūpaṃ jānīyat paramaṃ prakṛtervapuḥ | ityādinā mekhalānāmaṅgatvābhidhānāt | tāsāṃ bhūṣaṇarūpatvāt tayā saha khāto nopapadyate | bhūṣakatve kadācidakarttavyatāpi syāditi cenna | śṛṅgārarahitaṃ yacca yajamānavināśakṛt | ityukterbhūṣaṇasyāpyāvaśyakatvāt | atha " maraṇaṃ chinnamekhale " iti | tathā " kuṇḍaṃ jarjarakhamekhalam " iti | tathā " mānenādhikamekhale vyādhayaḥ saṃpravarddhante " ityādinā ca tadvaikalpe doṣasyoktatvādaṅgatvamiti cet | astu nāmāṅgatvaṃ tathāpi tayā saha khāto'nupapannaḥ | pradhāne kāryasaṃpratyayasya nyāyatvāt | kiñca khātena vinā kuṇḍasvarūpaprāptyasambhavādeva dṛṣṭadvārāsannipatyopakārakāṅgasya tasyādṛṣṭadvārā ārādu- pakārakāṅga mekhalayā saha siddhirapyayuktā | uktañca yoginīhṛdaye---- khātaṃ kuṇḍāyatestulyamaṅgatvaṃ tasya kīttītam | sannipatyopakāreṇa mekhalādevīśiṣyate || iti || na ca brīhīṇāṃ prokṣaṇādivat khātāṅgatvaṃ mekhalānāmiti vācyam | " kuṇḍānāṃ mekhalāstistraḥ " ityādinā kuṇḍāṅgatvenaiva vidhānāt | kiñca pradhāne kāryasaṃpratyayaścet nāṅgīkriyate tadā dvihastādikuṇḍeṣvapi kṣetradvaiguṇyaṃ na prāpyeta | tatrāpi ekahastādi- khātaghanahastaphalasya yad dvaiguṇyādikaṃ tanmūlapramāṇāt tatkaraṇī syāt | taccāniṣṭaṃ tava mate ca khātasyānanugatatā prasajyate | trimekhalāpakṣe anyaḥ khātaḥ | pañcamekhalā- pakṣe anyaḥ | dvādaśāṅgulamekhalāpakṣe anya iti | anyacca---- " nimnaṃ tithyaṅgulena tu unnatādyā navāṅgulaiḥ " iti viśvakarmavacanam | pratiṣṭhāsārasaṃgrahe'pi---- pañcatrimekhalocchrāyaṃ jñātvā śeṣamadhaḥ khanet | iti | viśeṣavākyadvayaikavākyatayā " ūrddhaṃ mekhalayā saha " ityanyāni sāmānyavacanāni vyākhyeyānyavaśyam | " āgneyaṃ caturddhā karoti " iti viśeṣavidhiviṣaye | " puroḍāśaṃ caturddhā karoti " iti sāmānyavidhivat | " sāmānyavidhiraspaṣṭaḥ saṃhriyeta viśeṣataḥ " iti vāttīkakṛdukteḥ| tenānicchatāpi tvayā ekamekhalakuṇḍe mekhalayā vinā khāto'ṅgī- karttavyaḥ | mekhalayā saha vidhāyakābhāvāt | ato mekhalayā vinaiva khāta iti siddhāntaḥ | mekhalayā saha khātavacanāni caturaratnyekahastādikuṇḍeṣu | pañcāśadādihomavidhāne khātādhikyasya prayojanābhāvāt tadviṣayāṇi iti jñeyam | śrutidvaidhantu yatra syāttatra dharmābubhau smṛtau | smṛtidvaidhe tu viṣayaḥ kalpanīyaḥ pṛthak pṛthak || ityukteḥ | etadabhiprāyeṇaiva prayogasāre uktam---- kārayenmekhalāstistraścatustridvyaṅgulāḥ kramāt | athavā mekhalāmekāṃ kuryāt saṃkṣepakarmasu || iti yattu tenaivoktam atra pakṣe bahuvacanasamate bahunāmanugraho nyāya iti tadapi na samyak | asmanmata eva bahūktasattvāt sa eva pakṣo grāhyaḥ | uktañca jaimininā---- vipratividdhadharmasamavāye bhūyasāṃ syāt sadharmatvam | iti | tatra prathamapakṣe asya ghanahastaphalaṃ 13824 aparapakṣe 14724 || 66 || kuṇḍānāṃ yādṛśaṃ rūpaṃ mekhalānāñca tādṛśam || 67 || kuṇḍānāṃ mekhalāstisro muṣṭimātre tu tāḥ kramāt | utsedhāyāmato jñeyā dvyekārddhāṅgulasammitāḥ || 68 || aratnimātre kuṇḍe syustāstri dvyekāṅgulātmikāḥ | ekahastamite kuṇḍe vedāgninayanāṅgulāḥ || 69 || atha mekhalā āha kuṇḍānāmiti | kuṇḍānāṃ caturasrayonyādīnāṃ yādṛśaṃ rūpaṃ caturasratvādi mekhalānāṃ tādṛśaṃ rūpam | caturasre caturasrarūpā mekhalā yonau yonirūpā mekhalā kāryetyarthaḥ | etena mekhalāḥ kuṇḍākārāḥ kāryāḥ | mekhalānāṃ svarūpe caturasratvahānirnāstītyuktam | tistra iti madhyamaḥ pakṣaḥ | pañcamekhalāpakṣa uttamaḥ | ekamekhalāpakṣaḥ kanīyāniti | yadā tu granthakāroktatrimekhalāpakṣa eva uttamaḥ pakṣaḥ | tadā dvimekhalāpakṣo madhyamaḥ | ekamekhalāpakṣaḥ kanīyāniti | yadvāyavīya- saṃhitāyām---- mekhalānāṃ trayaṃ vāpi dvayamekamathāpi vā | iti | kriyāsāre'pi---- nābhiyonisamāyuktaṃ kuṇḍaṃ śreṣṭhaṃ trimekhalam | kuṇḍaṃ dvimekhalaṃ madhyaṃ nīcaṃ syādekamekhalam || iti | anyatrāpi---- tisraḥ kuṇḍe mekhalā mekhale dve yadvā vidvānekikāṃ mekhalāṃ vā | iti somaśambhau tu---- trimekhalaṃ dvije kuṇḍaṃ kṣatriyasya dvimekhalam | mekhalaikā tu vaiśyasya | iti | tatra sarvakuṇḍaprakṛtibhūtaikahastakuṇḍamupakramya vedāgninayanāṅgulāḥ ityukta- tvāt sarvatra karaṇīṣaṣṭhāṣṭadvādaśāṃśaiḥ kramānmekhalāḥ syuriti gamyate | " prakṛtivadvi- kṛtiḥ kāryā " iti bhāṭṭanyāyāt | taduktaṃ somaśambhunā---- kuṇḍānāṃ yaścatuvīśo bhāgaḥ so'ṅgulasaṃjñakaḥ | vibhajyānena karttavyā mekhalākaṇṭhanābhayaḥ || iti | mahākapilapañcarātre tu spaṣṭameva---- kuṇḍaṣaḍbhāgikā tvādyā dvitīyā'ṣṭāṃśakā smṛtā | tṛtīyā dvādaśāṃśā syāt | iti || yoginīhṛdaye'pi---- mekhalāḥ śṛṇu me devi hastādiṣu viśeṣataḥ | ṣaṭnāgārkāṃśasambhāgaimītāḥ syurgepitāḥ śubhāḥ || iti | yattu muṣṭyādikuṇḍe dvihastādāvapi granthakṛduktaṃ tat sthūlamāneneti jñeyam | muṣṭimātre tviti | utsedhāyāmata iti | ekahastaparyantaṃ sarvatrānveti | tatroktāṅgula- mānena ekaviṃśatyaṅgulaṃ muṣṭimātraṃ kuṇḍaṃ muṣṭiratnyoḥ paryāyatvāt tatra muṣṭikuṇḍe sārddhatryaṅgulā''dyā | sapañcayavaddhyāṅgulā madhyā | pādonadvyāṅgulā tṛtīyā | aratnimātraṃ kuṇḍamuktāṅgulamānena sārddhadvāviṃśatyaṅgulam | " aratniḥ sakaniṣṭhaḥ sa ṣoḍaśāṃśaviyukkaraḥ " ityukteḥ| tatra pādonacaturaṅgulā''dyā| sasārddhaṣaḍyavadvyāṅgulā madhyā | yavonadvyaṅgulā tṛtīyā | atra mekhalākaraṇaprakāraḥ | ekahaste dvyaṅgulotsedhā navāṅgulavistṛtā kaṇṭhāt prabhṛti ādyā mekhalā kāryā | tadupari dvitīyā tryaṅgulotsedhā saptāṅgula- vistṛtā | tadupari caturaṅgulotsedhā caturaṅgulavistṛtā | evaṃ phalato vedāgninayanā- ṅgulatvaṃ bhavatyeva | uktañca---- yā yā tu mekhalā pūrvā sā sā bhūmirudāhṛtā | iti | tena prathamā antarnavāṅguloccā caturaṅgulavistārā bahiścaturaṅguloccā | dvitīyā antaḥ pañcāṅgulocca tryaṅgulavistārā bahistryaṅguloccā | tṛtīyā tu ubhayatra dvyaṅguloccā dvyaḍagulavistārā | taduktaṃ mohaśūrottare---- " koṇa4rāma3yamā2ṅgulaiḥ " iti koṇāścatvāraḥ| anyatrāpi---- catustridvyaṅgulā yadvā tistraḥ sarvatra śobhanā | iti | viśvakarmāpyāha---- unnatādyā navāṅgulaiḥ | iti | kriyāsāre'pi---- pradhānamekhalotsedhamuktamatra navāṅgulam | tadbāhyamekhalotsedhaṃ pañcāṅgulamiti smṛtam || tadbāhyamekhalotsedhamaṅguladvitayaṃ kramāt | catustridvyaṅgulo vyāso mekhalātritayānvitaḥ || iti | lakṣaṇasaṃgrahe'pi---- prathamā dvyaṅgulāyāmā unnatā sā navāṅgulaiḥ | madhyā tu tryaṅgulā bāhye tṛtīyā tu yamāṅgulaiḥ || iti | siddhāntaśekhare'pi----catuvīśaṃtimo bhāgaḥ kuṇḍānāmaṅgulaṃ smṛtam | iti | punarapyaṅgulaparibhāṣāṃ kṛtvā----catubhīśca tribhirdvābhyāmūrddhā madhyā tvadhogatā | tistraḥ proktāḥ kramādevaṃ vistārāducchrayādapi || iti | etena prathamā caturaṅgulā tadupari tryaṅgulā tadupari dvyaṅguleti | bahiścaturaṅgulā tadantarmadhyamā tryaṅgulā dvyaṅgulā kaṇṭhalagneti ca vyākhyānadvayaṃ nirastam | yattu kasyacillakṣaṇaṃ---- vyāse catuvīṃśatidhā vibhājite vistraścatustrīkṣaṇabhāgavistṛtāḥ | samantataḥ kaṇṭhabahistu mekhalā navartturāmāṃśakatuṅgutā matā || iti | atra dvitīyatṛtīyayoḥ ṣaḍbhāgatribhāgata uccatoktā | tadasambaddham | likhita- bahugranthavirodhāt etatpratipādakavacanābhāvācca | " vistāratulyonnatayaśca kaiściduktā imāḥ " iti yattenaivoktaṃ tadapyajñānavijṛmbhitam | likhitatattatpratipādakavacanārthā navabodhāt | yacca " koṇarāmayamāṅgulaiḥ " ityādīnaṃ vacanānāṃ vistāramātre paryavasānaṃ kṛtaṃ so'pyabodha eva | yadācāryaistu---- sattvapūvīkaguṇānvitāḥ kramāt dvādaśāṣṭacaturaṅgulocchiratāḥ | sarvato'ṅgulacatuṣkavistṛtā mekhalāḥ sakalasiddhidā matāḥ || iti | tanmatānusāribhiranyairapi sarveṣāṃ mekhalāmānaṃ " vitastyaṣṭatadarddhakaiḥ " ityuktam | tattu sākṣāt " sakalasiddhidā matā " itayuktatvāt phalaviśeṣatā jñeyā | tatrāpi kaṇṭhādbahiḥ prathamamekhalā dvādaśāṅgulavistārā caturaṅguloccā | tadupari dvitīyā- 'ṣṭāṅgula vistṛtā caturaṅguloccā | tadupari caturaṅguloccā caturaṅgulavistāreti jñeyam | evaṃ kuṇḍabhāge dvādaśāṅguloccatvaṃ bhavati | taduktaṃ vaśiṣṭhasaṃhitāyām---- prathamā mekhalā tatra dvādaśāṅgulavistṛtā | catubhīraṅgulaistasyādrāśconnatiśca samantataḥ || tasyāścopari vapraḥ syāccaturaṅgulamunnataḥ | aṣṭābhiraṅgulaiḥ samyak vistīrṇastu samantataḥ || tasyopari punaḥ kārye vapraḥ so'pi tṛtīyakaḥ | caturaṅgulavistīrṇaśconnataśca tathāvidhaḥ || iti | pañcamekhalāpakṣe tanmānamuktaṃ lakṣaṇasaṃgrahe---- mekhalāḥ pañca vā kāryāḥ ṣaṭpañcābdhitripakṣakaiḥ | iti | siddhāntaśekhare'pi----ṣaḍvāṇābdhivahninetramitāḥ syuḥ pañca mekhalāḥ | iti | dvimekhalāpakṣe tallakṣaṇamuktaṃ tantrāntare---- ṣaṣṭhāṃśenāṣṭamāṃśena mekhalādvitayaṃ matam | iti | ekamekhalāpakṣe'pi----ṣaṭcaturdvyaṅgulāyāmavistāronnatiśālinī | iti yonilakṣaṇaṃ vadatā granthakṛtā sūcita eva | tanmānamuktaṃ piṅgalāmate---- ekā ṣaḍaṅgulotsedhavistārā mekhalā matā | iti | mahākapilapañcarātre'pi----mekhalaikā'thavā smṛtā sā caturthāṃśavistārā | iti | prathame'pi---- kaṇṭhāṅgulād bahiḥ kāryā mekhalaikā ṣaḍaṅgulā | iti | siddhāntaśekhare'pi----kuṇḍānāṃ mekhalāṃ kuryādekāñcet ṣaḍbhiraṅgulaiḥ | iti | somaśambhurapi---- aṅgulaiḥ ṣaḍbhirekā ca | iti | anyatrāpi---- ṣaḍaṃśavistṛtonnatāthavaikikaiva mekhalā | iti | kāmike tu viśeṣaḥ---- syāttadvedarttubhāgataḥ | mekhalāpṛthutocchrāyaḥ kuṇḍākārā tu mekhalā || sarveṣāntu prakarttavyā mekhalaikā'tra lāghavāt || iti || 67-69 || mekhalānāṃ bhavedantaḥ parito nemiraṅgulāta | ekahastasya kuṇḍasya varddhayet tat kramāt sudhīḥ | daśahastāntamanyeṣāṃ arddhāṃṅgulavaśāt pṛthak || 70 || kaṇṭhamānamāha mekhalānāmiti | mekhalānāmantaḥ paritaḥ sarvataḥ aṅgulā- daṅgulamānāt nemirekahastasya kuṇḍasya bhavediti sambandhaḥ | aṅgulādaṅgulaṃ vyāpyetyarthaḥ | lyablope pañcamī | kvacidaṅguleti pāṭhaḥ | tadā sāmānādhikaraṇyena yojanīyam | etena kuṇḍa vyāsa catuvīṃśāṃśo nemirityuktaṃ bhavati | dvihastādāvapi tatkaraṇyāścatuvīṃśāṃśa eva nemiḥ | yadarddhāṅgulavaśāddaśahastāntamanyeṣāṃ kramāttāṃ varddhayedityuktam | tattu taddvihastābhiprāyeṇa | dvihaste ca ekamaṅgulaṃ yavatrayaṃ dve yūke catastro likhyāḥ pañca reṇavaḥ catvārastryasareṇavaḥ iti | taduktaṃ mahākapilapañcarātre----catuvīṃśatibhāgena kaṇṭho vai parikīttītaḥ | iti | tena ratnimātre saptayavaḥ kaṇṭhaḥ aratnimātre sārddhasaptayavaḥ| taduktaṃ mantramuktāvalyām---- kaṇṭho'ṣṭayavairhastamāneṣu kuṇḍeṣu aratnimiteṣu ca sārddhasaptabhiryavaiḥ ratnimiteṣu ca saptabhiryavaiḥ | iti | kāmike tvanyathoktam----kṣetrārkāṃśena tasyauṣṭhaḥ | iti | somaśambhurapi---- bahirekāṅgulaḥ kaṇṭho dvyaiṅgulaḥ kvacidāgame | iti | sāmpradāyikāstu prathamapakṣameva manyante bahutantrasamateḥ | taduktam ekahastamupakramya---- khātādbāhye'ṅgulaḥ kaṇṭhastadbāhye mekhalāḥ kramāt | iti | piṅgalāmate'pi---- khātādekāṅgulaṃ tyājyaṃ mekhalānāṃ sthitirbhavet | iti | anyatrāpi---- kaṇṭho'ṅgulādbahiḥ kāryaḥ | iti | siddhāntaśekhare'pi----kuṇḍe hastamite kaṇṭhaṃ kuryādekāṅgulaṃ tataḥ | iti | kālottare ca---- khatādbāhye'ṅgulaḥ kaṇṭhaḥ sarvakuṇḍeṣvayaṃ vidhiḥ | catuvīṃśatimaṃ bhāgamaṅgulaṃ parikalpayet || iti | taṭṭīkākārairvyākhyātam----yavo'ṣṭaguṇito'ṅgulamityādinā prasiddhenaiva hastāṅgula- vyavahāreṇe homānusārāt kuṇḍamuktam | iyantu khātādimānakathanārthaṃ paribhāṣā kriyate| cikīṣītakuṇḍakṣetraṃ catuvīṃśatidhā vibhajya yāvāṃścatuvīṃśatimo bhāgastāvatparimāṇa- maṅgulaṃ parikalpayediti | ataeva sarvakuṇḍeṣvayaṃ vidhirityuktam | anyatrāpi----kaṇṭho'ṣṭayavamātraḥ syāt kuṇḍe tu karamātrake | iti | anyatrāpi----kuṇḍasyaikakarasya bāhyaparito nemirbhavedaṅgulam | iti || 70 || kuṇḍe dvihaste tā jñeyā rasavedaguṇāṅgulāḥ | caturhasteṣu kuṇḍeṣu vasutarkayugāṅgulāḥ || 71 || kuṇḍe rasakare tāḥ syurdaśāṣṭartvaṅgulānvitāḥ | vasuhastamite kuṇḍe bhānupaṅktyaṣṭakāṅgulāḥ || 72 || daśahastamite kuṇḍe manubhānudaśāṅgulāḥ | vistārotsedhato jñeyā mekhalāḥ sarvato budhaiḥ || 73 || dvihastādikuṇḍānāṃ vistārāyāmaṃ sūcayan mekhalā āha kuṇḍa iti | atra sarvatra ṣaṣṭhāṣṭamadvādaśāṃśaiḥ pūrvektavanmekhalāḥ kāryāḥ | vistārotsedhato jñeyā iti vakṣyamāṇaṃ pūrvavat sarvatra sambaddhyate | rasavedaguṇāṅgulā iti | alpamantaramācāryairu- pekṣitaṃ pañca yavāḥ dve yūke itīyaṃ prathamā | caturaṅgulāni dvau yavau madhyā | dve aṅgule ṣaḍ yavāḥ pañca yūkāḥ antyā | atra yadyapi tripañca saptanavahastānāṃ mekhalā noktāstathāpi agre---- ekahastamitaṃ kuṇḍamekalakṣe vidhīyate | lakṣāṇāṃ daśakaṃ yāvattāvaddhastena varddhayet || iti trihastādīnāṃ viniyoga uktaḥ | atastamekhalāmānamapi pūrvavat ṣaṣṭhāṣṭama- dvādaśāṃśo jñeyaḥ | tatra trihaste ṣaḍaṅgulāni sapta yavāḥ tisro yūkāḥ tisro likhyāḥ ādyā | pañcāṅgulāni eko yavaḥ catasro yūkāḥ catasro likhyāḥ arddhasahitāḥ madhyā | trīṇyaṅgulāni trayo yavaḥ pañca yūkāḥ ṣaḍlikhyāstryaṃśonāḥ antyā | caturhasta iti | vasavo'ṣṭau tarkāḥ ṣaṭ yugāni catvāri | atra ṣaṣṭhāṣṭamadvādaśāṃśatā granthakṛtaiva prakaṭīkṛtā | evaṃ pañcahastādāvapi jñeyam || 71-73 || hoturagre yonirāsāmuparyaśvatthapatravat || 74 || yonimāha hoturiti | āsāṃ mekhalānāmupari madhyabhāge hoturagre aśvatthapatravad yoniḥ kāryā | taduktaṃ somaśambhunā---- tāsāmupari yoniḥ syānmadhye'śvatthapalāśavat | iti | iyañca pūrvektayoniḥ kuṇḍākārā kāryā | hoturagre ityanenaitaduktaṃ bhavati | vedī yathā pṛṣṭhabhāge na patati hotuśca prāṅgamukhatā udaṅmukhatā vā bhavati tathā | keṣāñcit paścimamekhalopari keṣāñciddakṣiṇamekhalopari yoniḥ sthāpanīyeti | taduktam svāyambhuve----prāgagniyāmyakuṇḍānāṃ proktā yonirudaṅmukhā | pūrvā mukhāḥ smṛtāḥ śeṣā yathāśobhaṃ vyavasthitāḥ || iti | trailokyasāre'pi---- dakṣiṇasthā pūrvayāmye jalasthā paścimottare | navamasyāpi kuṇḍasya yonirdakṣajalasthitā || iti | (atra pūrvaśabdenāgneyī jalastheti nairṛte vāyavye uttaretīśāne (?) | ) siddhāntaśekhare'pi----indrāgniyamadikkuṇḍayoniḥ saumyamukhī smṛtā | yoniḥ pūrvāmukhānyeṣu pūrvaiśānyuttarā smṛtā || iti | kriyāsāre'pi---- homakṛtpurataḥ sthāpyā dakṣiṇe paścime'pi vā | iti | somaśambhurapi---- pūrvāgniyāmyakuṇḍānāṃ yoniḥ syāduttarānanā | pūrvānanā tu śeṣāṇāṃ eśānye'nyatarā tayoḥ || iti | atraiśānya iti ekadeśena navamaṃ kuṇḍaṃ gṛhītam | etena pūrvāgneyadakṣiṇa- kuṇḍāni navamañca kuṇḍamuttarāgram anyāni pañcakuṇḍāni prāgagrāṇīti || 74 || muṣṭyaratryekahastānāṃ kuṇḍānāṃ yonirīritā | ṣaṭcaturdvyaṅgulāyāmavistāronnatiśālinī || 75 || tasyāḥ pramāṇamāha muṣṭīti | ekahastaprakṛtikatvāt sarvakuṇḍānāṃ catuḥṣaḍ- dvādaśāṃśairāyāmavistāronnatiyuktā sarvatra yoniḥ kāryā | taduktaṃ tantrāntare---- tūryaṣaṣṭhadvādaśāṃśairyeniḥ kuṇḍāyaterbhavet | āyatā vistṛtā tuṅgā jināṃśena tadagrakam || iti | kriyāsāre---- tatṣaḍaṅgulamāyāmaṃ vistāraṃ caturaṅgulam | iti | idantu ekamekhalāpakṣe | anye tvanyathā varṇayanti | ṣaṭcaturdvyaṅgulāyāmeti ṣaḍ- dvyaṅgulāyāma dvādaśāṅguladairghyā ṣaḍdvyaṅgulavistāreti | aṣṭāṅgulavistārā dvyaṅgulocchiratiriti | taduktaṃ---- svāyambhuve---- mekhalāmadhyato yoniḥ kuṇḍārddhatryaṃśavistṛtā | iti | siddhāntaśekhare'pi----dīrghārkaparvabhiryenivīstāreṇā'ṣṭakāṅgulā | unnatirdvyaṅgulenāsyāḥ | iti | prayogasāre'pi---- tribhāgāṃ madhyato yonimāyāme dvādaśāṅgulām | dvādaśāṃśocchiratāṃ kuryāt kiñcit kumbhaniveśinīm || iti | kvacidekāṅgulo'pyucchrāya uktaḥ | yannāradīye---- kuṇḍatryaṃśena vistāro yonerucchrāyato'ṅgulā | kuṇḍārddhena tu dīrghā syāt | iti | trailokyasāre'pi---- dairghyāt sūryāṅgulā yonistryaṃśonā vistareṇa tu | ekāṅgulocchiratā sā tu | iti | piṅgalāmate'pi---- vistāro'ṣṭāṅgulo yonerucchrāyo'ṅgulasammitaḥ | iti | anyatrāpi---- " utsedhamaṅgulam " iti | tena dvyaṅgulocchrāyaikāṅgulocchrāyayo- vīkalpaḥ | aṣṭāṅgulo vistārastvādibhāge | agre saṅkucitatvāt aśvatthapatravadi- tyukteḥ yonimadhye kiñcin nimnaṃ kāryam | taduktaṃ trailokyasāre " madhye tvājyadhṛtistathā " iti | sāmpradāyikā api etādṛśīmeva yoniṃ manyante | anye tu ṣaṭcaturdvyaṅguleti samucchiratamāyāmādiṣu sambaddhyate tena dvādaśāṅgulavistārā dvādaśāṅguladīrghā dvādaśā- ṅgulocchrāyā yoniḥ kāryetyāhuḥ | taduktaṃ pañcarātre---- arkāṅgulocchrayāṃ yoniṃ vidadhyāttāvadāyatām | iti | anyatrāpi---- dvādaśasvararūpatvād yoniḥ syād dvādaśāṅgulā | utsedhāyāmatastulyā | iti | etatpakṣadvayamapi yathā svagurusampradāyamūhanīyam | idantūktapramāṇaṃ trimekhalāpakṣe| yadā dvādaśāṅgulamekhalāpakṣastanmate yoniruktā | prayogasāre---- sāttvikī mekhalā pūrvā vistṛtyā dvādaśāṅgulā | dvitīyā rājasī proktā mekhalā'ṣṭāṅgulaistataḥ || tṛtīyā mekhalā khyātā tāmasī caturaṅgulā | pṛthagvistārametāsu caturaṅgulamānataḥ || sthitāṃ pratīcyāmāyāme samyak pañcadaśāṅgulām | dvipañcāṅgulavistārāṃ ṣaṭcaturdvyāṅgulāṃ kramāt || vyaktāśvatthadalākārāṃ nimnāṃ kuṇḍe niveśitām | trayodaśāṅgulotsedhāṃ yoniṃ kuṇḍasya kārayet || iti | pratīcyāmiti ekakuṇḍapakṣānusāreṇeti jñeyam || 75 || ekāṅgulantu yonyagraṃ kuryādīṣadadhomukham | ekaikāṅgulato yoniṃ kuṇḍeṣvanyeṣu varddhayet | yavadvayakrameṇaiva yonyagramapi varddhayet || 76 || ekāṅgulamiti | etena catuvīṃśāṃśena sarvatra yonyagramapi īṣadadhomukhaṃ kuṇḍa- praviṣṭaṃ kuryādityuktam | taduktaṃ nāradīye---- " kuṇḍauṣṭhau bodhipatravat " iti | oṣṭho yonyagraṃ kuṇḍapraviṣṭāgretyarthaḥ | trailokyasāre'pi---- praviṣṭābhyantare tathā | kumbhadvayasamāyuktā cāśvatthadalavanmatā || iti | vāyavīyasaṃhitāyāmapi----mekhalā madhyataḥ kuryāt paścime dakṣiṇe'pi vā | śobhanāmagrataḥ kiñcinnimnāmunmūlikāṃ śanaiḥ || agreṇa kuṇḍābhimukhīṃ kiñcidutsṛṣṭamekhalām | iti| atra granthagauravabhayāddaśahastakuṇḍāntaṃ pratyekaṃ yonitadagrādīnāṃ mānaṃ noktam | tathāpi kiñciducyate----āyāmaḥ sā(śca)rddhavistatyā ṣaṣṭhāṃ(satyaṃ)śenātha vistṛtiḥ| vistārārddhādunnatiḥ syādunnatyarddhāttadagrakam || ekaikāṅgulato yoniṃ kuṇḍeṣvanyeṣu varddhayet | yavadvayakrameṇaiva yonyagramapi varddhayet || iti tu gaṇitāpaṭūn prati sthalamānenoktam | natu samyaggaṇanābhiprāyamiti || 76 || sthalādārabhya nālaṃ syād yonyā madhye sarandhrakam | nārpayet kuṇḍakoṇeṣu yoniṃ tāṃ tantravittamaḥ || 77 || nālamāha sthalāditi | sthalādārabhya yonyā nālaṃ syāt | sthalādārabhyetyanena bāhyamekhalālagnaṃ nālaṃ karttavyamityuktam | tena caturaṅgulotsedhavistārāṃ bāhya- mekhalāsandaṣṭāṃ vediṃ kṛtvā tadupari nālaṃ sthāpayedityarthaḥ | katham madhye sarandhrakaṃ yathā bhavati tathā madhye madhyamekhalopari paridhiparistaraṇārthaṃ randhraṃ vidhāya anyo madhyabhāgaḥ pūraṇīya ityarthaḥ | taduktaṃ pañcarātre---- sthalādārabhya yoniḥ syādbāhyamekhalayā samā | iti | yastu madhye sarandhrakamiti nālaviśeṣaṇamityavadat sa bhrānta eva | yataḥ sarandhrasyaiva nālaśabdavācyatvāt | tasya sarandhrakathane tasyādṛṣṭārthāpatteśca | na ca nālādbāhye paridhyādisthāpanamiti vācyam | dṛṣṭenādṛṣṭabādhāyogāt | paridhiparistaraṇa- sthalābhāvācca | prayogasāre tu----yonyāḥ paścimato nālamāyāme caturaṅgulam | tridvyekāṅgulavistāraṃ kramānnyūnāgramiṣyate || iti || 77 || kuṇḍānāṃ kalpayedantarnābhimambujasannibhām | tattat kuṇḍānurūpaṃ vā mānamasya nigadyate || 78 || muṣṭyarantyekahastānāṃ nābhirutsedhatārataḥ | dvitrivedāṅgulopetā kuṇḍeṣvanyeṣu varddhayet || 79 || yavadvayakrameṇaiva nābhiṃ pṛthagudāradhīḥ | yonikuṇḍe yonimabjakuṇḍe nābhiṃ vivarjayet || 80 || nābhikṣetraṃ tridhā bhitvā madhye kurvīta kaṇīkām | bahiraṃśadvayenāṣṭau patrāṇi parikalpayet || 81 || nābhimāha kuṇḍānāmiti | kuṇḍānāmantarnābhiṃ kalpayet | kuṇḍākāraṃ padmākāraṃ vā nābhiṃ kṛtvā khātamadhye sthāpayedityarthaḥ | " ātape kṣatriye nābhiḥ prāṇyaṅge'pi dvayoḥ " iti nābhiśabdapuṃliṅgo'pyasti | utsedhatārataḥ uccatvavistārābhyām atrāpi prāgvadekahastasya sarvakuṇḍaprakṛtibhūtatvāt kuṇḍavistāraṣaṣṭhāṃśena vistṛtā tadarddheccā ityuktaṃ bhavati | ambujasādṛśyamevāha nābhiriti | kurvīteti aṃśeneti śeṣaḥ | uktañca nārāyaṇīye----pārśve yāgabhuvaḥ khāte kuṇḍe sannābhimekhalā | iti || 78-81 || muṣṭimātramitaṃ kuṇḍaṃ śatārddhe saṃpracakṣate | śatahome'ratnimātraṃ hastamātraṃ sahasrake || 82 || dvihastamayute lakṣe caturhastamudīritam | daśalakṣe tu ṣaḍḍhastaṃ koṭyāmaṣṭakaraṃ smṛtam || 83 || uktamuṣṭyādikuṇḍānāṃ viniyogamāha muṣṭītyādi koṭyāmaṣṭakaramityantena | śatahome aratnimātram iti chedaḥ | taduktam---- muṣṭimānaṃ śatārddhe tu śate cāratnimātrakam | iti | saṃhitāyāntu----kuṇḍañca koṭihome'pi tadarddhe'pi karāṣṭakam | iti || 82-83 || ekahastamitaṃ kuṇḍamekalakṣe vidhīyate | lakṣāṇāṃ daśakaṃ yāvattāvaddhastena varddhayet | daśahastamitaṃ kuṇḍaṃ koṭihome vidhīyate || 84 || pakṣāntaramāha eketi | idantu puṣpājyādyalpadravyaviṣayam ekakarttṛkahomaparaṃ vā pañcakaraparyantam | tadūrddhantu bṛhaddravyaviṣayamanekakarttṛkaviṣayaṃ vā jñeyam | koṭyāmaṣṭa- karamityanena vikalpo daśahastamityasya | siddhāntaśekhare tu viśeṣaḥ---- lakṣārddhe trikaraṃ kuṇḍaṃ lakṣahome catuṣkaram | kuṇḍaṃ pañcakaraṃ proktaṃ daśalakṣāhutau kramāt || ṣaḍḍhastaṃ lakṣaviṃśatyāṃ koṭyarddhe saptahastakam | iti | anyatrāpi----keciddhastaṃ lakṣahome dvihastaṃ lakṣadvandve vahnihastaṃ trilakṣe | home kuṇḍaṃ vedalakṣe'bdhihastaṃ prāhurdeṣṇāṃ pañcakaṃ pañcalakṣe || rasahastaṃ rasalakṣe saptakaraṃ saptalakṣe syāt | vasulakṣe vasuhastaṃ navalakṣe navakaraṃ kuṇḍam || daśalakṣe daśahastaṃ daśakarameveha koṭihome'pi | daśahastānna hi kuṇḍaṃ paramasti mahītale'muṣmin || iti || 84 || sarvasiddhikaraṃ kuṇḍaṃ caturasramudāhṛtam | putrapradaṃ yonikuṇḍamarddhendvābhaṃ śubhapradam || 85 || śatrukṣayakaraṃ tryasraṃ varttulaṃ śāntikarmaṇi | chedamāraṇayoḥ kuṇḍaṃ ṣaḍasraṃ padmasannibham || 86 || vṛṣṭidaṃ rogaśamanaṃ kuṇḍamaṣṭāsramīritam | viprāṇāṃ caturasraṃ syādrājñāṃ varttulamiṣyate || 87 || vaiśyānāmarddhacandrābhaṃ śūdrāṇāṃ tryasramīritam | caturasrantu sarveṣāṃ kecidicchanti tāntrikāḥ | kuṇḍarūpantu jānīyāt paramaṃ prakṛtervapuḥ || 88 || prācyāṃ śiraḥ samākhyātaṃ bāhū dakṣiṇasaumyayoḥ | udaraṃ kuṇḍamityuktaṃ yoniḥ pādau tu paścime || 89 || atha kuṇḍānāṃ phalaviśeṣānāha sarveti | chedaḥ ucchedaḥ uccāṭanamiti yāvat | ayañca phalaviśeṣaḥ pūrvektatattaddiśi kuṇḍakaraṇa eva jñeyaḥ | taduktam kāmike---- endryāṃ stambhe catuṣkoṇamagnau bhāge bhagākṛti | candrārddhaṃ māraṇe yāmye dveṣe nirṛtikoṇakam || vāruṇyāṃ śāntike vṛttaṃ ṣaḍasryuccāṭane'nile | udīcyāṃ pauṣṭike padmaṃ raudryāmaṣṭāsri muktidam || iti | piṅgalāmate'pi---- kuṇḍaṃ kuśeśayākāraṃ uttare vaśyakarmaṇi | ṣaḍasryuccāṭane vāyāvarddhendu māraṇe yame || vedāsraṃ stambhane prācyāmākarṣe'gnau bhagākṛti | vāruṇyāṃ śāntike vṛttamīśe tvaṣṭāsri muktidam || iti | siddhāntaśekhare'pi----yonyākhyamucyate kuṇḍamāgneyāmuttarāmukham | prajāvṛddhau ca tāpe syādarddhacandramathocyate || yāmye tanmāraṇe śastamuttarābhimukhaṃ sadā | nairṛte tryasrikuṇḍaṃ syād vidveṣe pūrvavaktrakam || vṛttaṃ kuṇḍamato vakṣye vāruṇyāṃ śāntike hitam | ṣaḍasramucyate kuṇḍaṃ vāyāvuccāṭane paṭu || padmakuṇḍamatho vakṣye saumye tat puṣṭivarddhanam | vakṣye kuṇḍamathāṣṭāsramīśāne sarvakāmadam || iti | atra dīkṣāṅgatayā kriyamāṇayā'ṣṭakuṇḍyā saṃyogapṛthaktvanyāyena tattat- kuṇḍoktaphalasiddhirapi jñeyā | kriyāsāre'pi---- pūrvektalakṣaṇairyuktaṃ kuṇḍaṃ tālapramāṇakam | uktaṃ carārccane caiva na sthire tu caturmukha || kuṇḍamatroktamārgeṇa nirmāyā'tha salakṣaṇam | kṣatriyo'pi samṛddho vā śūdrastāmreṇa bandhayet || tadalābhe tviṣṭakābhiḥ saṃbaddhya sudṛḍhaṃ yathā | pūrveditaprakāreṇa mṛtsnayā lepayettathā || tāmreṇa lakṣaṇopetaṃ kuryānmṛttikayā'pi vā | etat kuṇḍaṃ carārcāyāṃ gṛhṇīyānna sthirārcane || atra ca pūrvavākyaikavākyatayā tālapramāṇatvaṃ jñeyam | amlena tāmrakaṃ kuṇḍaṃ mṛṇmayaṃ gomayāmbhasā | saudhañca sudhayā samyak śodhayedamararṣabha || mṛṇmayānāntu kuṇḍānāṃ paritaḥ sandhibhiḥ saha | raktamṛcchālipiṣṭābhyāṃ bhūṣayeddṛkpriyaṃ yathā || iti | atrokta kuṇḍānāṃ nyūnatve ādhikye anyathābhāve vā doṣamāha---- viśvakarmā---- khātādhike bhavedrogī hīne dhenudhanakṣayaḥ | vakrakuṇḍe tu santāpo maraṇaṃ chinnamekhale || mekhalārahite śoko'bhyadhike vittasaṃkṣayaḥ | bhāryāvināśanaṃ kuṇḍaṃ proktaṃ yonyā vinā kṛtam || apatyadhvaṃsanaṃ proktaṃ kuṇḍaṃ yat kaṇṭhavajītam || iti | āgamāntare'pi---- mānādhike bhavenmṛtyurmānahīne daridratā | ityādi | kriyāsāre'pi---- nyūnādhikapramāṇaṃ yat kuṇḍaṃ jarjaramekhalam | śṛṅgārarahitaṃ yacca yajamānavināśakṛt || iti | vaśiṣṭhasaṃhitāyāmapi----anekadoṣadaṃ kuṇḍamatra nyūnādhikaṃ yadi | tasmāt samyak parīkṣyedaṃ karttavyaṃ śubhamicchatā || iti | siddhāntaśekhare'pi----mānahīne mahāvyādhiradhike śatruvarddhanam | yonihīne tvapasmāro vāgdaṇḍaḥ kaṇṭhavajīte || iti | jayadrathayāmale'pi----sūtrādhike suhṛddveṣo mānahīne daridratā | vāgrodhaḥ kaṇṭhahīne syādasiddhirnyūnakhātake || adhike cāsuro bhogo mānenādhikamekhale | vyādhayaḥ saṃpravarddhante vibhāge syādapasmṛtiḥ || uccāṭaḥ sphuṭite chidrasaṅkule vācyatā bhavet || iti | asyāpi kriyāsāre āvaśyakatoktā---- digdeśakuṇḍanirmukto yo'nalo laukiko hi saḥ | tasmāddigdeśakuṇḍāni saṃgrāhyaṇyuktalakṣaṇaiḥ || kuṇḍamevaṃvidhaṃ na syāt sthaṇḍilaṃ vā samāśrayet | iti | kuṇḍaṃ khātarūpaṃ yoniḥ paścimataḥ iti nityābhiprāyeṇa ekakuṇḍābhiprāyeṇa ca granthakṛduktiḥ || 85-89 || nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ sthaṇḍile vā samācaret | hastamātreṇa tat kuryāt bālukābhiḥ suśobhanam || 90 || aṅgulotsedhasaṃyuktaṃ caturasraṃ samantataḥ | evaṃ proktāni kuṇḍāni kathyate sruksruvau tataḥ || 91 || kuṇḍānukalpamāha nityamiti | aṅgulotsedhasaṃyuktam | aṅgulaṃ pūrvekta- lakṣaṇam | yadvā aṅgulānāṃ hastaśākhānāṃ catasṛṇāṃ ya utsedhastadyuktam | yadāhuḥ sthaṇḍilaṃ ratnimātrāyāmaṃ cāṅguṣṭhaparvennatamapi suṣamaṃ nimītaṃ vālukā- bhiścatuṣkoṇaṃ dvyaṅgulotsedhameke budhā hastavistārayuktaṃ tadāhuḥ iti | idamalpahoma- viṣayamiti jñeyam | taduktaṃ vaśiṣṭhasaṃhitāyām----iṣumātraṃ sthaṇḍilaṃ vā saṃkṣipte homakarmaṇi | iti | kriyāsāre tu sthaṇḍile deśaviśeṣo'pyuktaḥ---- homo'ṣṭadikṣu prākprahvaḥ(pucchaḥ)prāgudakpravaṇo'thavā | udakprahvaḥ(pucchaḥ)pradeśo vā sthaṇḍilasya sthalaṃ smṛtam || iti | piṅgalāmate tu viśeṣaḥ----home praśasyate kuṇḍaṃ sthaṇḍilaṃ vā hasantikā | iti | vāyavīyasaṃhitāyāmapi----athāgnikāryaṃ vakṣyāmi kuṇḍe vā sthaṇḍile'pi vā | vedyāṃ vā'thāyase pātre mṛṇmaye vā nave śubhe || iti | sthaṇḍilaṃ vālukābhirvā raktamṛdrajasāpi vā | iti kriyāsāre viśeṣaḥ | home agnicakramapi vilokanīyam | taduktamanyatra---- navakoṣṭhaṃ samālikhyā'theśanirṛtayoḥ kramāt | vārīndraindre vāyuvahnyordakṣiṇottarayornyaset || sūryādīn madhyakoṣṭhe tu ketuṃ nyasya phalaṃ diśet | āditye ca bhavecchoko budhe dhanasamāgamaḥ || śukrasthāne'rthalābhaḥ syāt śanirhānikaro bhavet | candre lābhaṃ vijānīyād bhaume ca vadhabandhanam || guruḥ syādarthalābhāya rāhurhānikaro mataḥ | ketunā mṛtyumāpnoti hyagnicakre sadaiva hi || trayaṃ trayañca gaṇayet sūryarkṣāddinabhāvadhi | nitye naimittike durgāhomādau na vicārayet || iti | uktamupasaṃharan vakṣyamāṇamavatārayati evamiti | sthaṇḍilasyāpi kuṇḍānu- kalpatvenoktatvāt kuṇḍānāmevopasaṃhāraḥ kṛta iti jñeyam || 90-91 || prakalpayet srucaṃ yāge vakṣyamāṇena vartmanā | śrīparṇī śiṃśapākṣīraśākhiṣvekatama(mayaṃ)guruḥ || 92 || gṛhītvā vibhajeddhastamātraṃ ṣaṭtriṃśatā punaḥ | viṃśatyaṃśairbhaveddaṇḍo vedī tairaṣṭabhirbhavet || 93 || ekāṃśena mitaḥ kaṇṭhaḥ saptabhāgamitaṃ mukham | vedītryaṃśena vistāraḥ kaṇṭhasya parikīttītaḥ || 94 || sruco lakṣaṇamāha prakalpayediti | śrīparṇī kāśmarī | kṣīraśākhino nyagrodhādayaḥ | taduktaṃ prayogasāre----nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣāḥ kṣīramahīruhāḥ | iti | veditryaṃśeneti pādonatryaṃśaiḥ kaṇṭhāntastho viṣkambha ityarthaḥ | sa ca tatparidhyā- nayanena jñeyaḥ || 92-94 || agraṃ kaṇṭhasamānaṃ syānmukhe mārgaṃ prakalpayet | kaniṣṭhāṅgulimānena sapīṣo nirgamāya ca || 95 || agramiti | agraṃ mukhaṃ kaṇṭhasamānaṃ vedītṛtīyāṃśavistāram | sarveṣāṃ dairghyasyoktatvāt | sapīṣo nirgamāyetyukteḥ mārgamiti kaṇṭhavedīparidhibhedinam | taduktaṃ mantramuktāvalyām---- kaṇṭhādhaḥ kārayenmārgaṃ vidvānājyasya nirgame | vedhañca mukhataḥ kuryāttaptalohaśalākayā || iti | vaśiṣṭhasaṃhitāyāmapi---- suṣiraṃ kaṇṭhadeśe syād viśed yāvat kanīyasā | iti || 95 || vedimadhye vidhātavyā bhāgenaikena kaṇīkā | vidadhīta bahistasyā ekāṃśenā'bhito'vaṭam || 96 || tasya khāta tribhirbhāgairvṛttamarddhāṃśato bhavet | aṃśenaikena parito dalāni parikalpayet | mekhalā mukhavedyoḥ syāt parito'rddhāṃśamānataḥ || 97 || uddiṣṭavedyā racanāprakāramāha vedīti | kaṇīkā tu khātamadhye uccā rakṣaṇīyā | tasyā kaṇīkāyā bahiḥ abhitaḥ sarvataḥ | tenāṃśadvayaṃ saṃgṛhītam | avaṭo garttaḥ | tribhirbhāgairaṅguladvayenetyarthaḥ | bahirityavaṭasya parita itivṛttaṃ paritaḥ tenāṃśadvayaṃ saṃgṛhītam | mukhavedyoḥ paritaḥ arddhāṃśamānato mekhalā syādityanvayaḥ | tenārddhāṃśena mukhe'pi mekhalā kāryā | sā ca vṛttākārā bhavati | tatra ekena kaṇīkā dvābhyāmavaṭaḥ ekena vṛttam aṃśadvayena dalāni ekāṃśena mekhalā | arthādarddhabhāgena paritaḥ samacaturasra sīmāghaṭanā kāryā | taduktaṃ mantramuktāvalyām---- arddhāṅgulā bhavecchobhā samā vā citritāpi vā | iti | atrāṅgulaśabdo'ṃśavācī | evamaṣṭāpi bhāgā upayuktāḥ | sīmnaḥ koṇeṣu valyādicitraṃ kāryamupadeśāt || 96-97 || daṇḍamūlāgrayoḥ kumbhau guṇavedāṅgulaiḥ kramāt | gaṇḍīyugaṃ yamāṃśaiḥ syāddaṇḍasyānāha īritaḥ || 98 || ṣaḍbhiraṃśaiḥ pṛṣṭhabhāgo vedyāḥ kūrmākṛtirbhavet | haṃsasya vā hastino vā potriṇo vā mukhaṃ likhet | mukhasya pṛṣṭhabhāge'syāḥ saproktaṃ lakṣaṇaṃ srucaḥ || 99 || daṇḍeti | atrāṃśaprakaraṇāt aṅgulaśabdo'ṃśavācī | tena mūle tryaṃśena mūlabhāgamukhaḥ agre tu caturaṃśena vedilagnamukhaḥ kāryaḥ | kramādityagre'pyanveti | tatra mūlakumbhalagnā dvyaṃśā anyatra lagnāpi dvyaṃśā gaṇḍī kaṅkaṇākārā kāryā | yugaśabdasya " yugaṃ yugme kṛtādiṣu " iti kośāt vācye dvitvārthe sambhavati | lakṣaṇāṅgī- karaṇe pramāṇābhāvāt | taduktaṃ somaśambhunā---- mūle cāgre ca daṇḍasya gaṇḍī kaṅkaṇavadbhavet | iti | etenaikādaśāṃśā jātāḥ | madhye navāṃśamito dhāraṇārthaṃ daṇḍo'vaśiṣyate | taduktaṃ mahākapila pañcarātre----rasāṅgulai(ṣṭhai)rbhaveddaṇḍaḥ | iti | atra yadyaṅgulaśabdenāṅgulāni gṛhyeran tadā sārddhāstrayo'ṃśā daṇḍe'vaśiṣyante | tato dhāraṇārthamavakāśa eva na syāt | daṇḍasyānāho viśālatā ṣaḍbhiraṃśaiḥ kāryaḥ | vedyāḥ pṛṣṭhabhāgaḥ kūrmākṛtiriti pṛthageva | ye tu daṇḍasyānāho dairghyamīritamiti pṛthag yojayanti ṣaḍbhiraṃśairvedyāḥ pṛṣṭhabhāgaḥ kūrmākṛtiriti ca yojayanti te babhramureva | ānāhaśabdasya dairghyavācitvābhāvāt dairghyasya ca prāguktatvāt | taduktaṃ mantramuktāvalyām---- ṣaḍaṅgulaparīṇāho daṇḍamadhya udāhṛtaḥ | iti | kūrmākṛtirityatra ṣaḍbhiraṃśairityasyānarthakyācca asyāḥ sruco mukhasya pṛṣṭhabhāge haṃsādermukhaṃ likhediti sambandhaḥ | potriṇo varāhasya || 98-99 || srucaścatuvīṃśatibhirbhāgairāracayet sruvam | dvāviṃśatyā daṇḍamānamaṃśairetasya kīttītam || 100 || catubhīraṃśairānāhaḥ karṣājyagrāhi tacchiraḥ | aṃśadvayena nikhanet paṅke mṛgapadākṛti || 101 || daṇḍamūlāgrayorgaṇḍī bhavet kaṅkaṇabhūṣitā | sruvasya vidhirākhyātaḥ kīrtyante maṇḍalānyatha || 102 || sruvalakṣaṇamāha sruca iti | catubhīraṃśairānāho vistāraḥ | etasyeti sambandhaḥ | yanmantramuktāvalyām " daṇḍo vedāṅgulairbhavet " iti | karṣeti | karṣalakṣaṇantu---- māṣo daśaguñjaḥ syāt ṣoḍaśamāṣo nigadyate karṣaḥ | iti | aṃśadvayena tacchiraḥ kuryāt | tat karṣājyagrāhi yathā syāt evaṃ paṅke mṛgapadākṛti khanediti sambandhaḥ | kaṅkaṇabhūṣitā ityuktergaṇḍīśabdo'tra ghaṭaparyāyaḥ | taduktaṃ mantramuktāvalyām----mūlāgrayoḥ kārayed dvau kumbhau cātimanoharau | iti | tau ca viśeṣānabhidhānāt prāgvat kāryau | kaṅkaṇamapi prāgvat kāryam | anyatra viśeṣaḥ---- tadalābhe palāśasya parṇābhyāṃ hūyate haviḥ | iti | atra parṇābhyāmiti madhyamaparṇābhyāmiti jñeyam | " madhyamena parṇena juhoti " iti śruteḥ | vāyavīyasaṃhitāyāmapi---- sruksruvau tejasau grāhyau na kāṃsyāyasasīsakau | yajñadārumayau vāpi tāntrikaiḥ (smārttau vā) śilpisammatau || parṇe vā brahmavṛkṣāderacchidre madhya utthite | iti | anyatra tu---- palāśaparṇābhāve tu parṇairvā pippalodbhavaiḥ | iti | saṃhitāyāmapi----palāśapatre niśchidre rucire sruksruvau mune | vidadhyādvā'śvatthapatre saṃkṣipte homakarmaṇi || iti || 100-102 || caturasre catuḥkoṣṭhe karṇasūtrasamanvite | caturṣvapi ca koṣṭheṣu koṇasūtracatuṣṭayam || 103 || madhye madhye yathā matsyā bhaveyuḥ pātayettathā | pūrvāparāyate dve dve mantrī yāmyottarāyate || 104 || pātayetteṣu matsyeṣu samaṃ sūtracatuṣṭayam | pūrvavat koṇakoṣṭheṣu karṇasūtrāṇi pātayet || 105 || tadudbhūteṣu matsyeṣu dadyāt sūtracatuṣṭayam | tataḥ koṣṭheṣu matsyāḥ syusteṣu sūtrāṇi pātayet || 106 || atha vedikāyāṃ sarvatobhadrādimaṇḍalaracanāmāha caturasra iti | vāstumaṇḍalokta- prakāreṇa karṇasūtradvayasahitaṃ catuṣkoṇayuktaṃ caturasraṃ kuryādityarthaḥ | ślokadvayena ṣoḍaśakoṣṭhotpādanaprakāramāha catuṣvīti | caturṣu koṣṭheṣu koṇa- sūtracatuṣkaṃ tathā dadyād yathā madhye madhye matsyā bhaveyuḥ | mantrī teṣu matsyeṣu dve prāgaparāyate dve yāmyottarāyate idaṃ samaṃ sūtracatuṣṭayaṃ pātayediti sambandhaḥ | evaṃ ṣoḍaśakoṣṭhīsampannā bhavati | catuḥṣaṣṭikoṣṭhotpādanaprakāraṃ sārddhapadyenāha pūrvavaditi | idaṃ triṣu sthāneṣvanveti| tatra prakāraḥ | koṇagatacatuḥkoṣṭheṣu pūrvavat karṇasūtracatuṣkaṃ dattvā tadutpannamatsya- catuṣkeṣu pūrvavat dve prāgagre dve udagagre sūtre idaṃ sūtracatuṣṭayaṃ dadyāt | etat sūtracatuṣkapātotpannāntarālakoṣṭhamatsyacatuṣke punaḥ dve prāgagre dve udagagre sūtre dadyāt | evaṃ catuḥṣaṣṭikoṣṭhāni sampadyante || 103-106 || yāvacchatadvayaṃ mantrī ṣaṭpañcāśat padānyapi | tāvattenaiva vidhinā tatra sūtrāṇi pātayet || 107 || tenaiva vidhinā ityasyāyamarthaḥ | koṇakoṣṭhacatuṣke pūrvavat karṇasūtracatuṣṭayaṃ dattvā tadutpannamatsyacatuṣke dve prāgagre dve udagagre sūtre dadyāt | tata etatsūtra catuṣkapātotpannāntarālakoṣṭhamatsyeṣu ṣaṭ prāgagrāṇi ṣaḍudagagrāṇi sūtrāṇi dadyāt | evaṃ dve śate ṣaṭpañcāśat koṣṭhāni sampadyante || 107 || ṣaṭtriṃśatā padairmadhye likhet padmaṃ sa(su)lakṣaṇam | bahiḥ paṅktyā bhavet pīṭhaṃ paṅktiyugmena vīthikā || 108 || dvāraśobhopaśobhāstrān śiṣṭābhyāṃ parikalpayet | śāstroktavidhinā mantrī tataḥ padmaṃ samālikhet || 109 || koṣṭhānāṃ viniyogamāha ṣaṭtriṃśateti | padmalikhanaprakāramanantarameva vakṣyati | bahiriti triṣu sthāneṣvanveti | bahiḥ paṅktyā paritaḥ aṣṭāviṃśatikoṣṭhātmikayā vakṣyamāṇarītyā pīṭhaṃ kuryāt | tadbahiḥ paṅktiyugmena paritaḥ aśītikoṣṭhātmakena vakṣyamāṇarītyā vīthikāṃ kuryāt | tadbahiḥ paritaḥ śiṣṭābhyāṃ paṅktibhyāṃ dvādaśottaraśatakoṣṭhābhyāṃ dvārāṇi śobhā upaśobhā astrān koṇān vakṣyamāṇarītyā kuryāt || 108-109 || padmakṣetrasya santyajya dvādaśāṃśaṃ bahiḥ sudhīḥ | tanmadhyaṃ vibhajed vṛttastribhiḥ samavibhāgataḥ || 110 || ādyaṃ syāt kaṇīkāsthānaṃ keśarāṇāṃ dvitīyakam | tṛtīyaṃ tatra(padma)patrāṇāmuktāṃśena dalāgrakam || 111 || padmakaraṇaprakāramāha padmeti | tatra ṣaṭtriṃśatpadātmakaṃ padmakṣetraṃ taddik sūtradvayena karṇasūtradvayena cāṣṭadhā bheditaṃ varttate | tānyeva sūtrāṇi patramadhyasūtrāṇi | tatra prakāraḥ | padmakṣetrāyāmaṃ dvādaśadhā vibhajya ekāṃśaṃ sarvato bahistyajet | tato daśabhāgān ṣoḍhā vibhajya madhye sūtrādiṃ saṃsthāpya aṃśadvayenaikaṃ vṛttaṃ taduparyaṃśadvayenāparaṃ taduparyaṃśa- dvayenānyaditi vṛttatrayaṃ kuryāt | ādyamityādyuktistu vakṣyamāṇāṅgāvaraṇādīnāṃ sthāna- sūcanāyetyavadheyam | muktāṃśeneti dvādaśāṃśena tatra vṛttamagre vakṣyati || 110-111 || bāhyavṛttāntarālasya mānaṃ yad vidhinā sudhīḥ | nidhāya keśarāgreṣu parito'rddhaniśākarān || 112 || likhitvā saṃndhisaṃsthāni tatra sūtrāṇi pātayet || 113 || bāhyeti | bāhyaṃ yat patravṛttaṃ tasya yadantarālaṃ tasya mānena sudhīḥ keśarāgreṣu keśaravṛttāgre nidhāya sūtrādimiti śeṣaḥ | vidhinā parita ubhayataḥ padmamadhyasūtrāṇāmiti śeṣaḥ | arddhaniśākarān likhitvā sandhisaṃsthāni arddhaniśākara sandhisaṃsthāni catvāri sūtrāṇi tatra pātayediti sambandhaḥ | mānaṃ yadvidhineti pāṭhe bāhyavṛttāntarālasya yanmānaṃ tena vidhinā tena mānenetyarthaḥ | tatrāyaṃ vidhiḥ | tatra vṛttāntarālamitasūtraṃ keśaravṛttadiksūtrasampāte saṃsthāpya taddiksūtrobhayataḥ patravṛttaspaśīkeśaravṛttalagnānta- dvayam arddhacandraṃ likhet | evaṃ caturṣu diksūtreṣu caturṣu koṇasūtreṣu ca kṛte aṣṭārddhacandrā jāyante | etacca keśarāgreṣviti bahuvacanādeva labhyate | yato'ṣṭapatramadhye aṣṭau keśarasthānāni tato'ṣṭadalasiddhiriti | tato'rddhacandrayoḥ parasparasampātarūpāṣṭasandhiṣu sammukhīnayorddhayorddhayorekaikaṃ sūtraṃ dadyāt | evamaṣṭapatrāṇāmapi aṣṭau sīmārekhā utpadyante| sandhyadhovattī sīmārekhobhayataḥ sthito'rddhaniśākarāṃśo mārjanīyaḥ | taduktaṃ---- dalaprasiddhyai dalamadhyasandhau nidhāya sūtrantu dalāntarālam | dalāntarālobhayasadbhramotthaiḥ śaśāṅkakhaṇḍaistu dalaṃ prasiddhyet || iti | anyatrāpi---- uktakṣetrasya diksūtre saṃsthāpyānyadvimṛjya tu | prasārya koṇasūtre dve vṛttadikmatsyamānataḥ || nidhāya keśarāgreṣu dalasandhīṃstu lāñchayet | pātayitvā tu sūtrāṇi tatra patrāṣṭakaṃ likhet || iti || 112-113|| dalāgrāṇāñca yanmānaṃ tanmānaṃ vṛttamālikhet | tadantarāle tanmadhya sūtrasyobhayataḥ sudhīḥ | ālikhedbāhyahastena dalāgrāṇi samantataḥ || 114 || caturthaṃ vṛttamāha daleti | dalāgrāṇāṃ yanmānaṃ bahiḥ tyaktvā dvādaśāṃśarūpaṃ tanmānaṃ caturthaṃ vṛttaṃ kuryāt | dalāgrakaraṇaprakāramāha taditi | tadantarāle kṛtadalāgravṛttāntarāle tanmadhyasūtrasya patramadhyasūtrasyobhayataḥ bāhyahastena samantato dikṣu vidikṣvapi dalāgrāṇi sudhīrālikhediti sambandhaḥ | tatra prakāraḥ | caturthaṃ vṛtāntarāle patramadhyasūtrasyobhayataḥ sandhisūtrasyāgre sūtrādiṃ nidhāya madhyavṛttataḥ dalāgravṛtta patramadhyasūtrasampātaparyantaṃ sūtradvayaṃ dadyāt | tatra sūtraprānta ekaḥ patrasparśī dvitīyo dalāgramadhyasūtrasampātasparśī | sūtradvayāgrabhāgaśca parasparābhimukho yathā syādityetadarthaṃ bāhyahastenetyuktam | tataḥ kaṇīkāvṛttaṃ tyaktvā bāhyasthatrīṇi vṛttāni padmapatramadhya rekhāśca sarvaṃ samyak mārjayet yathā'ṣṭadalaṃ padmaṃ dṛṣṭimanoharaṃ dṛśyate || 114 || dalamūleṣu yugaśaḥ keśarāṇi prakalpayet | etat sādhāraṇaṃ proktaṃ paṅkajaṃ tantravedibhiḥ || 115 || keśaraprakāramāha daleti | kaṇīkāvṛttasparśī sandhigatapatrasīmāsūtrāntarāle patramadhyasūtrasyobhayataḥ ekaikasmin patre dvau dvau keśarau kaṇīkāvṛttalagnamūlau keśaravṛttalagnāgrau agre kiñcit sthūlau parasparasammukhau kuryāt | upasaṃharati etaditi | yatra kutrāpi paṅkajaṃ kuryāditi vakṣyati | tatrāyaṃ prakāro jñeyaḥ || 115 || padāni trīṇi pādārthaṃ pīṭhakoṇeṣu mārjayet | avaśiṣṭaiḥ padaivīdvān gātrāṇi parikalpayet || 116 || padāni vīthisaṃsthāni mārjayet paṅktyabhedataḥ | dikṣu dvārāṇi racayed dvicatuḥkoṣṭhakaistataḥ || 117 || pīṭhaṃ kuryāditi yaduktaṃ tatprakāramāha padānīti | pīṭhārthaṃ sthāpitapaṅktau ekaikaṃ koṇakoṣṭhaṃ tadubhayapārśvavattī koṣṭhadvayañca evaṃ ca trīṇi koṣṭhāni pādārthaṃ mārjayet | avaśiṣṭaiścatubhīḥ padaiḥ pīṭhagātrāṇi kalpayet | vīthyarthaṃ sthāpitapaṅktidvaya- syaikākāreṇa mārjanaṃ kāryam | dvārāṇyāha dikṣviti | dvārādyarthaṃ paritaḥ sthāpita- paṅktidvayamadhye catudīkṣu dvāracatuṣṭayārtham āntarapaṅktisthaṃ madhyasūtrobhayapārśvavattī koṣṭha- dvayaṃ tathā bāhyapaṅktisthaṃ madhyasūtrapārśvavattī koṣṭhacatuṣṭayaṃ dvārārthaṃ mārjayet | evaṃ catvāri dvārāṇi syuḥ || 116-117 || padaistribhirathaikena śobhāḥ syurdvārapārśvayoḥ | upaśobhāḥ syurekena tribhiḥ koṣṭhairanantaram | avaśiṣṭaiḥ padaiḥ ṣaḍbhiḥ koṇānāṃ syāccatuṣṭayam || 118|| śobhā āha padairiti | antaḥ paṅktisthāni dvārapārśvadvayagatāni trīṇi trīṇi koṣṭhāni bāhyapaṅktisthaṃ dvārapārśvadvayagamekaikaṃ koṣṭhaṃ mārjayet | evamaṣṭau śobhāḥ syuḥ| upaśobhā iti | antaḥ paṅktistham ubhayataḥ śobhālagnamekaikaṃ koṣṭhaṃ trīṇi trīṇi bāhyapaṅktikoṣṭhāni mārjayet | evamaṣṭāvupaśobhāḥ syuḥ | avaśiṣṭairiti | ubhayata upaśobhālagnānyantaḥ paṅktisthāni trīṇi koṣṭhāni bāhyapaṅktisthāni ca trīṇi koṣṭhāni mārjayet | evaṃ catvāraḥ koṇāḥ syuḥ || 118 || rañjayet pañcabhirvarṇairmaṇḍalaṃ tanmanoharam | pītaṃ haridrācūrṇaṃ syāt sitaṃ taṇḍulasambhavam || 119 || kusumbhacūrṇamaruṇaṃ kṛṣṇaṃ dagdhapulākajam | vilvādipatrajaṃ śyāmamityuktaṃ varṇapañcakam || 120 || aṅgulotsedhavistārāḥ sīmārekhāḥ sitāḥ śubhāḥ| kaṇīkāṃ pītavarṇena keśarāṇyaruṇena ca || 121 || śuklavarṇena patrāṇi tatsandhiṃ śyāmalena ca | rajasā rañjayenmantrī yadvā pītaiva kaṇīkā || 122 || keśarāḥ pītaraktāḥ syuraruṇāni dalānyapi | sandhayaḥ kṛṣṇa(śukla)varṇāḥ syuḥ pītenā'pyasitena vā ||123|| rañjayet pīṭhagarbhāṇi pādāḥ syuraruṇaprabhāḥ | gātrāṇi tasya śuklāni vīthīṣu ca catasṛṣu || 124 || ālikhet kalpalatikā dalapuṣpaphalānvitāḥ | varṇairnānāvidhaiścitraiḥ sarvadṛṣṭimanoharāḥ || 125 || dvārāṇi śvetavarṇāni śobhā raktāḥ samīritāḥ | upaśobhāḥ pītavarṇāḥ koṇānyasitabhāni ca || 126 || maṇḍalarañjanārthaṃ pañcavarṇānāha rañjayediti | kusumbheti | anyatrāruṇāntaramuktam | tathā doṣārajaḥ kṣārasaṃyuktaṃ raktamucyate | iti | pulākajaṃ tucchadhānyajam | " pulākastucchadhānyaṃ syāt " iti trikāṇḍe | tatprakriyā yathā | tucchadhānyasyārddhadāhāvasare dugdhādinā siktvā tato vastragālitaṃ cūrṇaṃ kuryāt | ādiśabdenā'nyaddharitapatrādi | taduktaṃ prayogasāre---- śyāmaṃ śyāmacchadodbhūtaṃ rajaḥ proktaṃ svakarmasu | iti | śyāmaśabdenātra haridvarṇe gṛhyate | mahākapilapañcarātre tu asyāvaśyakatoktā---- pītaṃ kṣitistu vijñeyā śuklamāpaḥ prakīttītāḥ | tejo vai raktavarṇaṃ syācchyāmaṃ vāyuḥ prakīttītaḥ || ākāśaṃ kṛṣṇavarṇañca pañcamantu mahāmune | site'dhidevatā rudro rakte brahmā'dhidevatā || pīte'dhidevatā viṣṇuḥ kṛṣṇe caivā'cyutaḥ smṛtaḥ | śyāme'dhidevatā nāgaḥ samākhyāto mayā'nagha || śuklaṃ grahāya dohanti raktaṃ krūragaṇodbhavam | kṛṣṇaṃ sarvāsurotsāhaṃ nīlaṃ vaināyakīntathā || paiśācīṃ rākṣasīñcaiva nihanti haritaṃ rajaḥ | tasmāddhome'bhiṣeke ca yāge caiva viśeṣataḥ | varttayenmaṇḍalaṃ taistu devasantuṣṭikārakam || iti | tantrāntare tu viśeṣaḥ---- śaktastu vāñched yadi siddhimugrāṃ tadvarṇaratnairiha maṇḍalāni | ābhūṣayenmauktika puṣparāgamāṇikyanīlairharitaiśca ratnaiḥ || iti | sīmārekhā iti sarvāḥ | pūrvaṃ śvetakamalamuktvā raktakamalamāha yadveti | viṣṇuśāktaśaivadīkṣādau tu vyavasthitavikalpo jñeyaḥ | pītaiveti dvitīyapakṣe'pi | pakṣāntaraṃ samāpya prakṛtamāha pīteneti | svecchayā vikalpo'yam | pīṭhagarbhāṇīti kamalakṣetrakoṇān | atra garbha eṣāmastīti garbhaṃ koṇasthānam | arśāditvādac | tato napuṃsakatā | tasyeti pīṭhasya kalpalatikālekhanamupadeśato jñeyam || 119-126 || tisro rekhā bahiḥ kuryāt sitaraktāsitāḥ kramāt | maṇḍalaṃ sarvatobhadrametat sādhāraṇaṃ smṛta || 127 || bahiriti sarvabāhyakṛtasīmārekhāyā bāhye ityarthaḥ | vaśiṣṭhasaṃhitāyāntu viśeṣaḥ---- pītaṃ pūrve sitaṃ deyaṃ paścime'pyuttare tathā | raktantu dakṣiṇe kṛṣṇaṃ pāṭalaṃ vahnisaṃsthitam || nairṛtye nīlavarṇantu vāyavye dhūmravarṇakam | īśe gauraṃ vinidīṣṭamaṣṭapatreṣvayaṃ kramaḥ || iti || 127 || caturasrāṃ bhuvaṃ bhitvā digbhyo dvādaśadhā sudhīḥ | pātayettatra sūtrāṇi koṣṭhānāṃ dṛśyate śatam || 128 || catuścatvāriṃśadāḍhyaṃ paścāt ṣaṭtriṃśatā'mbujam | koṣṭhaiḥ prakalpayet pīṭhaṃ paṅktayāṃ naivātra vīthikāḥ||129|| dvāraśobhe yathāpūrvamupaśobhā na dṛśyate | avaśiṣṭaiḥ padaiḥ kuryāt ṣaḍbhiḥ koṇāni tantravit | vidadhyāt pūrvavaccheṣamevaṃ vā maṇḍalaṃ śubham || 130 || maṇḍalāntaramāha caturasrāmiti | atra matsyotpādanaprakārāsambhavāt digbhyo dvādaśadhetyuktiḥ | tatra catudīkṣu dvādaśadhā bhūmiṃ vibhajya tatra sūtrāṇi pātayediti | tatra prakāraḥ | pūrvavat ṣoḍaśakoṣṭhāni kṛtvā teṣvekaṃ koṣṭhaṃ samāṃśena tridhā vibhajya taccihnadvaye prāgagraṃ sūtradvayaṃ dadyāt | etatsūtradvayasampātotpannapratikoṣṭhamatsyadvandveṣu prāgagre dve dve evaṃ prāgagrāṃ ṣaṭsūtrīṃ dadyāt | evamekaśatacatuścatvāriṃśat koṣṭhāni jāyante | koṣṭhairiti pūrvatrānveti | ambujamuktaprakāreṇaiva | paṅktyāṃ pīṭhaṃ pūrvavadeva | avaśiṣṭai- riti | tatraikaṃ padamantaḥpaṅktisthaṃ pañcakoṣṭhāni bāhyapaṅktisthāni | evaṃ ṣaḍbhirityarthaḥ | śeṣamiti rañjanabāhyarekhātrayakaraṇādi || 128-130 || caturasre catuḥṣaṣṭipadānyāracayet sudhīḥ | padaiścatubhīḥ padmaṃ syānmadhye tatparitaḥ punaḥ || 131 || vīthīścatasraḥ kurvīta maṇḍalāntāvasānikāḥ | diggateṣu catuṣkeṣu paṅkajāni samālikhet || 132 || vidiggatacatuṣkāṇi bhitvā ṣoḍaśadhā sudhīḥ | mārjayet svastikākāraṃ śvetapītāruṇāsitaiḥ || 133 || rajobhiḥ pūrayettāni svastikāni śivāditaḥ | prāk proktenaiva mārgeṇa śeṣamanyat samāpayet | navanābhamidaṃ proktaṃ maṇḍalaṃ sarvasiddhidam || 134 || navanābhamaṇḍalamāha caturasra iti | tatra pūrvavat catuḥṣaṣṭikoṣṭhāni kṛtvā tatra madhyacatuṣke pūrvavat padmam | tataścatudīkṣu aṣṭāṣṭakoṣṭhikāścatastro vīthīḥ kuryāt | evamaṣṭadikṣu catuḥkoṣṭhāṣṭakamavaśiṣyate | tadbhitvā ṣoḍaśadheti pūrvavadeva mārjayediti | mārjanaprakārastu ṣoḍaśadheti koṣṭheṣu madhyacatuṣkasyaikaikaṃ koṣṭhaṃ parasparaviruddhaikaika- diśi sammārjya tatsaṃlagnabāhyavīthyāḥ koṇakoṣṭhādikoṣṭhatrayaṃ taddiksthameva mārjayet | evamupaśobhākāravaccatvāri catvāri koṣṭhāni mājītāni svastikā- kārāṇi sampadyante | kecittvanyathā mārjanamāhuḥ | madhyacatuṣkasya pūrvadiggatakoṣṭhadvayaṃ pūrvadiśi sammārjya tallagnaṃ bāhyavīthīsthaṃ dakṣiṇadikparyantaṃ koṣṭhadvayaṃ mārjayet | evaṃ dakṣiṇadiggatakoṣṭhadvayaṃ dakṣiṇadiśi sammārjya tallagnaṃ bāhyavīthīsthaṃ paścimadikparyantaṃ koṣṭhadvayaṃ mārjayet | evaṃ paścimakoṣṭhadvayaṃ paścimadiśi sammārjya tallagnaṃ bāhyavīthīstham uttarāntaṃ koṣṭhadvayaṃ mārjayet | tata uttarasthaṃ koṣṭhadvayaṃ uttaradiśi sammārjya tallagnaṃ bāhyavīthīsthaṃ pūrvadikparyantaṃ koṣṭhadvayaṃ mārjayet | pakṣadvayamapi sāmpradāyikameva | śivādita īśānādi vāyavyāntam | śeṣamiti padmarañjanādi vīthīṣu kalpalatikālikhanaṃ rekhātrayañca || 131-134 || pañcābjaṃ maṇḍalaṃ proktametat svastikavajītam | dīkṣāyāṃ devapūjārthaṃ maṇḍalānāṃ catuṣṭayam | sarvatantrānusāreṇa proktaṃ sarvasamṛddhidam || 135 || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake tṛtīyaḥ paṭalaḥ samāptaḥ || 3 || svastikavajītamiti svastikacatuṣkaṃ mārjayedityarthaḥ | catuṣṭayamiti | eṣāṃ viṣaya uktaḥ prayogasāre navanābhamuktvā---- kalaśānāṃ navānāntu proktametat paraṃ padam | tathā prāk prastute sthāne padmaṃ saṅkalpya pūrvavat || vīthīstadvacca saṃyojya catuṣṭayacatuṣṭaye | svastikānyālikheddikṣu koṇakoṣṭhāni mārjayet || pañcānāṃ kalaśānāñca padaṃ syādetaduttamam | caturasroditasthāne tathā padmaṃ samālikhet || kalaśasyaikadeva(tadeka)sya proktaṃ sādhāraṇaṃ padam | iti || 135 || || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāṃ tṛtīyaḥ paṭalaḥ || 3 || atha caturthaḥ paṭalaḥ atha dīkṣāṃ pravakṣyāmi mantriṇāṃ hitakāmyayā | vinā yayā na labhyeta sarvamantraphalaṃ yataḥ || 1 || mantrī yaḥ sādhayedekaṃ japahomārcanādibhiḥ | kriyābhirbhūribhistasya siddhyantyanye'lpasādhanāt || samyaksiddhaikamantrasya nā'sādhyamiha kiñcana | bahumantravataḥ puṃsaḥ kā kathā harireva saḥ || ityādinā mahākapilapañcarātranārāyaṇīyayoḥ | anyatrāpi---- pustakāllikhito mantro yena sundari japyate | na tasya jāyate siddhirhānireva pade pade || iti | tathā'nyatrāpi---- dvijānāmanupetānāṃ svakarmādhyayanādiṣu | yathā'dhikāro nāstīha syāccopanayanādanu || tathā'trā'dīkṣitānāñca mantradevārcanādiṣu | nādhikāro'styataḥ kuryādātmānaṃ śivasaṃskṛtam || iti | nārāyaṇīye ca---- yadṛcchayā śrutaṃ mantraṃ chalenāpyachalena vā | patrekṣitaṃ vā gāthāvat tajjaped yadyanarthakṛt || iti | tatraiva---- praviśya vidhivaddīkṣāmabhiṣekāvasānikām | śrutvā tantraṃ gurorlabdhaṃ sādhayedīpsitaṃ manum || iti | anyatrāpi---- gurumukhyāḥ kriyāḥ sarvā bhuktimuktiphalapradāḥ | tasmāt sevyo gururnityaṃ muktyarthaṃ susamāhitaiḥ | gurvanuktāḥ kriyāḥ sarvā niṣphalāḥ syuryato dhruvam || iti | anyatrāpi---- japo devārcanavidhiḥ kārye dīkṣānvitairnaraiḥ | nāsti pāpaṃ yatasteṣāṃ sūtakaṃ vā yatātmanām || ityādinā dīkṣāgṛhītamantraphalasyoktatvāt tāṃ vinā avidhiprāptebhyastebhyaḥ phalaṃ na siddhyatīti avaśyavaktavyadīkṣāṃ vaktuṃ pratijānīte atheti | atha maṇḍala- kathanānantaraṃ mantrāṇāṃ dīkṣāṃ pravakṣyāmi | hitakāmyayā pūrvaprakṛtaśiṣyāṇāmiti śeṣaḥ | yadvā vaidikajanānāmiti śeṣaḥ | ayameva sāmpradāyikaḥ pāṭhaḥ | etena sarvasāmānyarūpā mantradīkṣocyate ityuktam | taduktamīśānaśivena---- sā tu mantra-śiva-śakti-viṣṇubhedāccatuvīdhā | sāmānyabhūtā khalu māntrikī syād dīkṣā smṛtā mantragaṇeṣu tadvat | varṇeṣu cāpi dvija pūrvakeṣu syācchaivaśākteṣvapi vaiṣṇaveṣu || iti | prayogasāre'pi---- mantramārgānusāreṇa sākṣātkṛtveṣṭadevatām | guruścobdodhayecchiṣyaṃ mantradīkṣeti socyate || iti | ṣaḍanvayamahāratne'pi----trividhā sā bhaved dīkṣā prathamā tvāṇavī parā | śākteyī śāmbhavī cānyā sadyomuktividhāyinī || mantrārcanāsanasthāna dhyānopāyādibhiḥ kṛtā | dīkṣā sā tvāṇavī proktā yathāśāstroktarūpiṇī || siddhau svaśaktimālokya tayā kevalayā śiśoḥ | nirupāyaṃ kṛtā dīkṣā śākteyī parikīttītā || abhisandhiṃ vinā cāryaśiṣyayorubhayorapi | deśikānugraheṇaiva śivatāvyaktikāriṇī || seyantu śāmbhavī dīkṣā śivāveśanakāriṇī || iti | ataeva granthakṛd bhairavīpaṭale vakṣyati " dīkṣāṃ prāpya " (12.26) iti | tatra śaktidīkṣāṃ prāpyetyarthaḥ| tathā dvādaśākṣare " dīkṣito vijitendriyaḥ " iti | tatra vaiṣṇava- mārgeṇa dīkṣita ityarthaḥ | tathā śaivapañcākṣare'pi " dīkṣitaḥ śaivavartmanā " iti | tatra śaktiviṣṇuśivadīkṣāstattattantre jñeyāḥ | mantriṇāmiti pāṭhe mantriṇāṃ hitakāmyayā dīkṣāṃ pravakṣyāmi | uttarārddhe sarvamantraphalamiti mantraśabdasyoccāritatvāt atra mantrāṇāmiti sambaddhyate iti vadanti| parantu mukhyamantrapadasyaiva sambandhābhāvāt yadapi mantrapadaṃ tadapi vṛttigabhītamiti na samañjasaḥ pāṭhaḥ | ācāryā api---- atha pravakṣye vidhivanmanūnāṃ dīkṣāvidhānaṃ jagato hitāya | iti | vāyavīyasaṃhitāyām---- śāmbhavī caiva śāktī ca māntrī caiva śivāgame | dīkṣopadiśyate tredhā śivena paramātmanā || gurorālokamātreṇa sparśāt sambhāṣaṇādapi | sadyaḥ saṃjñā bhavejjantordīkṣā sā śāmbhavī matā || śāktī jñānavatī dīkṣā śiṣyadehaṃ praviśya tu | guruṇā yogamārgeṇa kriyate jñānacakṣuṣā || māntrī kriyāvatī dīkṣā kuṇḍa(mbha) maṇḍalapūvīkā | iti | yato yasmāt kāraṇāt | yayā dīkṣayā vinā | sarve ca te mantrāśca yeṣāṃ yat phalaṃ tanna labhyate na prāpyate | etenaitaduktam | yaḥ kaścana mantro dīkṣayaiva śiṣyeṇa gurubhyo grāhyaḥ | anyasya phaladāyakatvaniyamābhāvāt | kiñca śivādidīkṣayā tatta- nmantrāṇāmeva phaladāyakatvam anayā tu sarvamantrāṇām | ayañca sarvañca tanmantraphalamiti phalaviśeṣaṇatvenāpi vyākhyeyam | tenopadeśādimātreṇa sakalaṃ phalaṃ na prāpyate | anayā tu sarvamapītyarthaḥ | upadeśasyāpi tantrāntare vihitatvāditi | mantraśabdavyutpattiruktā piṅgalāmate---- mananaṃ viśvavijñānaṃ trāṇaṃ saṃsārabandhanāt | yataḥ karoti saṃsiddho mantra ityucyate tataḥ || iti | rudrayāmale ca---- mananāt trāṇanāccaiva madrūpasyāvabodhanāt | mantra ityucyate samyak madadhiṣṭhānataḥ priye || iti | anyatrāpi---- guptopadeśato mantro mananāt trāṇanādapi | iti || 1 || divyaṃ jñānaṃ yato dadyāt kuryāt pāpasya saṃkṣayaḥ | tasmād dīkṣeti saṃproktā deśikaistantravedibhiḥ || 2 || catuvīdhā sā sandiṣṭā kriyāvatyādibhedataḥ | kriyāvatī varṇamayī kalātmā vedhamayyapi || 3 || tāḥ krameṇaiva kathyante tantre'smin sampadāvahāḥ || 4 || deśiko vidhivat snātvā kṛtvā paurvāhṇikīḥ kriyāḥ | yāyādalaṅkṛto maunī yāgārthaṃ yāgamaṇḍapam || 5 || dīkṣāśabdavyutpattimāha jñānamiti | dadyāt----kṣayamityanayorādyarṇamādāyeyaṃ niruktiḥ | " apyakṣarasāmyānnirbrūyāt " iti yāskokteḥ | taduktaṃ---- dadāti yasmādiha divyabhāvaṃ māyāmale karma ca saṃkṣiṇoti | phalaṃ caturvargabhavañca yasmāttasmāttu dīkṣetyabhidhānamasyāḥ || iti | prayogasāre'pi---- dīyate jñānasadbhāvaḥ kṣīyate pāpasañcayaḥ | tena dīkṣeti sā jñeyā pāśacchedāhvayā kriyā || iti | atra dīkṣāyāmeva tantreṇa nityapūjāyā api vakṣyamāṇatvāt deśikairityanena sūcitam | snānāt pūrvaṃ nityakṛtyaṃ kiñciducyate | brāhme muhūrtte utthāya smṛtyuktavidhānena śaucādikaṃ dehaśuddhiñca vidhāya rātrivāsaḥ parityajya vāso'ntaraṃ paridhāya mantrasnānaṃ kṛtvā devagṛhamāgatya sammārjanopalepanādikaṃ kṛtvā devasya nirmālyamapasārya pūrvadinā- vaśiṣṭapatrādinā'bhyarcya namaskuryāt | anyathā doṣadarśanāt | yadāhuḥ---- tṛṣākrāntaḥ paśurbaddhaḥ kanyakā ca rajasvalā | devatā ca sanirmālyā hanti puṇyaṃ purākṛtam || iti | taduktaṃ mantratantraprakāśe----smṛtyuktena vidhānena samyak śaucaṃ vidhāya ca | prakṣālya pādāvācamya kṛtvā nyāsaṃ yatātmavān || praviśya devatāsthānaṃ nirmālyamapakṛṣya ca | dadyāt puṣpāñjaliṃ vidvānarghyapādye tathaiva ca || mukhaprakṣālanaṃ dadyād dadyādvai dantadhāvanam | dadyādācamanīyañca dadyādvāso'malaṃ śubham || iti | tato yathoktāsane upaviśya gurun mūrddhani dhyāyet | prātaḥ śirasi śukle'bje dvinetraṃ dvibhujaṃ gurum | prasannavadanaṃ śāntaṃ smarettannāmapūrvakamṃ ahaṃ devo na cānyo'smi brahmaivā'haṃ na śokabhāk | saccidānandarūpo'haṃ nityamuktasvabhāvavān || iti gurudevatātmanāmaikyaṃ bhāvayitvā prārthayet---- trailokyacaitanyamayādideva śrīnātha viṣṇo bhavadājñayaiva | prātaḥ samutthāya tava priyārthaṃ saṃsārayātrāmanuvarttayiṣye || jānāmi dharmaṃ na ca me pravṛttirjānāmyadharmaṃ na ca me nivṛttiḥ | kenāpi devena hṛdi sthitena yathā niyukto'smi tathā karomi || iti | atra śrīnātha viṣṇo iti śivādāvūhaḥ kāryaḥ | caṇḍīśa śambho ityādi tato devatāguṇanāmādi kīrttayan snānārthaṃ nadyādau gacchet | snātveti snānādikopadeśo'- nukramakathanāya | yataśca----aśucivastramasnātamanalaṅkāraṃ puruṣaṃ devatā nā'dhitiṣṭhanti | iti | anena majjanasnānāśaktaḥ snānāntaramapi kuryādityuktaṃ bhavati | yadāhuḥ---- bhūtyā vā gorajobhirbhavati vipadi tat kevalairvā'pi mantraiḥ | iti | athaca vidhivat snātvā pūrvāhṇikīḥ kriyāḥ kṛtvā iti mantrasnānaṃ mantrasandhyāṃ mantratarpaṇañca karttavyamiti sūcitam | atha snānaṃ pravakṣyāmi sarvapāpaharaṃ śubham | yat kṛtvā sādhakaḥ samyak sarvakarmārhako bhavet || ityādinā mahākapilapañcarātre | vaśiṣṭhasaṃhitāyāmapi----kṛtvādau vaidikaṃ snānaṃ tatastāntrikamācaret | ityādinā ca mantrasnānādividhiruktaḥ | tatra mantrasnānaṃ dvividham----āntaraṃ bāhyañca | tatra vaiṣṇavasnānamāntaramuktaṃ vaśiṣṭhasaṃhitāyām---- anantādityasaṅkāśāṃ vāsudevaṃ caturbhujam | śaṅkhacakragadāpadmamukuṭaṃ vanamālinam || tatpādodakajāṃ dhārāṃ nipatantīṃ svamūrddhani | cintayed brahmarandhreṇa praviśantīṃ svakāṃ tanum || tayā saṃkṣālayet sarvamantarddeha(metaddeha)gataṃ malam | tatkṣaṇādvirajā mantrī jāyate sphaṭikopamaḥ || idaṃ snānaṃ varaṃ mantrāt sahasrama(strāda)dhikaṃ smṛtam | iti | śāktamābhyantaraṃ snānamuktaṃ śrīpañcamīmate---- snānaprakāro dvividho bāhyābhyantarabhedataḥ | āntaraṃ snānamatyantarahasyamapi sādarāt || kathayāmi bhavadhvastyai caturvargāptaye'pi ca | saṃvittrayamanusmṛtya caraṇatrayamadhyataḥ || sravantaṃ saccidānandapravāhaṃ bhāvagocaram | vimuktisādhanaṃ puṃsāṃ smaraṇādeva yoginām || tenāplāvitamātmānaṃ bhāvayedbhavaśāntaye | evamābhyantaraṃ snānam | iti | śaivāgame ābhyantaraṃ snānamuktaṃ---- manasā mūlamantreṇa prāṇāyāmapuraḥsaram | kurvīta mānasaṃ snānaṃ sarvatra vihitañca tat || iti | bāhyaprakārastūcyate | svaśākhoktavidhinā snātvā prāṇāyāmapuraḥsaramaṅge ṣaḍaṅgāni vinyasya---- brahmāṇḍodaratīrthāni karaiḥ spṛṣṭāni te rave | tena satyena me deva tīrthaṃ dehi divākara || gaṅge ca yamune caiva godāvari sarasvati | narmade sindhu kāveri jale'smin sannidhiṃ kuru || āvāhayāmi tvāṃ devi snānārthamiha sundari | ehi gaṅge namastubhyaṃ sarvatīrthasamanvite || iti mantrairaṅkuśamudrayā''dityamaṇḍalāttīrthamākṛṣya āvāhya vamiti ambhasi niyojya somasūryāgnimaṇḍalāni tatra sañcintya vaṃ ityamṛtabījena dvādaśadhā'bhimantrya kavacenāvaguṇṭhya astreṇa saṃrakṣya mūlamantreṇaikādaśavāramabhimantrya---- oṃ ādhāraḥ sarvarūpa(bhūta)sya viṣṇoratulatejasaḥ | tadrūpāśca tato jātā āpastāḥ praṇamāmyaham || ityupasthāya nimajjet | anenopasthāya tīrthaṃ nimajjeccintayan harim | iti mantratantraprakāśokteḥ | tatra mūlamantraṃ devatākṛtiñca sañcintya unmajya mūla- mantreṇa saptakṛtvo dvādaśakṛtvo vā śaṅkhamudrayā kalaśamudrayā vā ātmānamabhiṣicya---- sisṛkṣornikhilaṃ viśvaṃ muhuḥ śukraṃ prajāyate | mātaraḥ sarvabhūtānāmāpo devyaḥ punantu mām || tāravāruṇabījena puṭitatvenamuccaret | alakṣmīṃ malarūpāṃ yāḥ sarvabhūteṣu saṃsthitām | kṣālayanti nijasparśādāpo nityaṃ punantu mām || iti mantrābhyāñcābhiṣicya---- yanme keśeṣu daurbhāgyaṃ sīmante yacca mūrddhani | lalāṭe karṇayorakṣṇorāpastadaghnantu vo namaḥ || āyurārogyamaiśvaryamaripakṣakṣayaṃ sukham | santoṣaḥ kṣāntirāstikyaṃ vidyā bhavatu vo namaḥ || ityabhiṣiñcet | iti bāhyaṃ mantrasnānam | abhiṣiñcedathātmānaṃ vāruṇairmūlavidyayā | iti mantratantraprakāśe ukteḥ | taduktam---- vihitāvaśyakaḥ śaucamācāmaṃ dantadhāvanam | mukhaprakṣālanādīni kṛtvā snānaṃ samācaret || hṛnmudrā(nmantrā)ṅkuśamudrābhyāṃ tīrthamākṛṣya maṇḍalāt | āvāhyā'mbhasi saṃyojya somasūryāgnimaṇḍalam || sañcintya mantrī tanmadhye nimajjet susamāhitaḥ | mūlamantraṃ samāvarttya manasollikhya cākṛtim || utthāyā''camya tatpaścāt ṣaḍaṅganyāsasaṃyutaḥ | ātmānaṃ mūlamantreṇa mudrayā kalaśākhyayā || saptakṛtvo'bhiṣicyā'tha manunā mantritairjalaiḥ | iti | vaśiṣṭhasaṃhitāyāmapi---- vinyasyāṅge ṣaḍaṅgāni prāṇāyāmapuraḥsaram | śrīsūryamaṇḍalāttīrthamākṛṣyā'ṅkuśamudrayā || vamityanena cāplāvya kavacenāvaguṇṭhayet | saṃrakṣyāstreṇa mūlena mantrayedrudra(drasa) saṃkhyayā || nimajya tasmin śrīdevaṃ dhyāyecchaktyā japanmanum | unmajya kumbhamudrāñca baddhā snāyād dviṣaṭ tataḥ || śālagrāmaśilātoyaṃ tulasīgandhamiśritam | kṛtvā śaṅkhe bhrāmayaṃstriḥ prakṣipennijamūrddhani || śālagrāmaśilātoyamapītvā yastu mastake | prakṣepaṇaṃ prakurvīta brahmahā sa nigadyate || viṣṇupādodakāt pūrvaṃ viprapādodakaṃ pibet | viruddhamācaranmohādātmahā sa nigadyate || pṛthivyāṃ yāni tīrthāni tāni tīrthāni sāgare | sasāgarāṇi tīrthāni pāde viprasya dakṣiṇe || tataḥ saṃkṣepato devān manuṣyāṃstarpayet pitṛn pīḍayitvāmbaraṃ corū prakṣālyācamya yatnataḥ || dhārayedvāsasī śuddhe paridhānottarīyake | acchinne sudṛśe śukle ācamet pīṭhasaṃsthitaḥ || ūrddhapuṇḍraṃ tripuṇḍraṃ vā kṛtvā sandhyāṃ samācaret || iti | aṅkuśa-kumbha-śaṅkhamudrālakṣaṇāni yathā---- dakṣamuṣṭigṛhītasya vāmamuṣṭestu madhyamām | prasārya tarjjanyākuñcet seyamaṅkuśamudrikā || dakṣāṅguṣṭhe parāṅguṣṭhaṃ kṣiptvā hastadvayena tu | sāvakāśātmakaṃ muṣṭiṃ kuryāt kumbhasya mudrikā || vāmāṅguṣṭhantu saṃgṛhya dakṣiṇena tu muṣṭinā | kṛtvottānaṃ tathā muṣṭimaṅguṣṭhantu prasārayet || vāmāṅgulyastathā śiṣṭāḥ saṃyuktāḥ suprasāritāḥ | dakṣiṇāṅguṣṭhasaṃspṛṣṭā mudrā śaṅkhasya coditā || tatra vaiṣṇavatilake viśeṣaḥ---- lalāṭe tu gadā kāryā mūrddhna cāpaṃ śarantathā | nandakañcaiva hṛnmadhye śaṅkhaṃ cakraṃ bhujadvaye || śaṅkhacakrāṅkito vipraḥ śmaśāne mirayate yadi | prayāge yā gatiḥ proktā sā gatistasya nārada || iti | śaivaistūrddhapuṇḍradhāraṇānantarameva bhasmanā tripuṇḍradhāraṇamapi kāryam | yato dvijānāmūrddhapuṇḍrasyāvaśyakatvam | taduktaṃ brahmāṇḍapurāṇe---- ūrddhapuṇḍramṛjuṃ saumyaṃ lalāṭe yasya dṛśyate | sa cāṇḍālo'pi śuddhātmā pūjya eva na saṃśayaḥ || aśuciścāpyanācāro manasā pāpamācaran | śucireva bhavennityamūrddhapuṇḍrāṅkito naraḥ || matpriyārthaṃ śubhārthaṃ vā rakṣārthaṃ caturānana | madbhakto dhārayennityamūrddhapuṇḍramatandritaḥ || iti | tatra tripuṇḍradhāraṇavidhānaṃ yathā---- bhasmāgnihotrasambhūtamānayecchodhitaṃ budhaḥ | yadvā dharāmasaṃspṛṣṭaṃ sadyenānīya gomayam || vāmena pātre saṃśoṣya (yojya) aghoreṇa vinirddahet | tatpuruṣeṇa samuddhṛtyeśānena viśodhayet || itthantu saṃskṛtaṃ bhasma agnirityādimantrataḥ | vimṛjyāṅgāni saṃspṛśya punarādāya mantrataḥ || tadrudrāye(smādbrahme)ti yajuṣā mantrayed rudrasaṃkhyayā | praṇavādyaiścaturthīhṛdantairnāmabhiraṃśakaiḥ || pañcavarṇākṣarādyaiśca bhālāṃsodarahṛtsu ca | tripuṇḍradhāraṇaṃ kuryānmūddhrna pañcākṣareṇa ca || tripuṇḍraṃ dhārayanmantrī sākṣācchiva ivāparaḥ || iti | mantrastu | " agniriti bhasma, vāyuriti bhasma, jalamiti bhasma, sthalamiti bhasma, vyometi bhasma sarvaṃ ha vā idaṃ bhasma mana etāni cakṣūṃṣi bhasmāni tasmādvad vratametat pāśupataṃ yadbhasmanāṅgāni saṃspṛśet | tasmāt brahma tadetat pāśupataṃ paśupāśavimokṣāya " | yajuṣā pañcākṣareṇetyarthaḥ | prakārāntareṇa vā---- lalāṭe brahmā(hma) vijñeyo(yaṃ) hṛdaye havyavāhanaḥ | nābhau skando gale pūṣā rudro dakṣiṇabāhuke || ādityo bāhumadhye ca śaśī ca maṇibandhake | vāmadevo vāmabāhau bāhumadhye prabhañjanaḥ || maṇibandhe ca vasavaḥ pṛṣṭhadeśe haraḥ smṛtaḥ | śambhuḥ kakudi saṃproktaḥ paramātmā śiraḥ smṛtaḥ || iti | vāyavīyasaṃhitāyāmamantrakameva tripuṇḍradhāraṇamuktam | punarnyastakaro mantrī tripuṇḍraṃ bhasmanā likhet | iti | bhasmagrahaṇamapi tatraivoktam | śivāgnerbhasma saṃgrāhyamagnihotrodbhavantu vā | vaivāhyāgnyudbhavaṃ vāpi pakvaṃ śuci sugandhi ca || kapilāyāḥ śakṛcchastaṃ gṛhītaṃ gagane patat | na klinnaṃ nāti kaṭhinaṃ na durgandhi na coṣitam || uparyadhaḥ parityajya gṛhṇīyāt patitaṃ yadi | piṇḍīkṛtya śivāgnau tu tat kṣipenmūlamantrataḥ || apakvamatipakvañca santyajya bhasitaṃ sitam | ādāya vāsasā''loḍya bhasmādhāre vinikṣipet || bhasmasaṃgrahaṇaṃ kuryād deve'nudvāsite sati | udvāsane kṛte yasmāccaṇḍabhasma prajāyate || iti | tataḥ svaśākhoktasandhyāṃ kṛtvā mantrasandhyāṃ kuryāt | tadyathā | prāṇāyāmatrayaṃ kṛtvā tīrthajalaṃ dakṣahaste gṛhītvā mūlamantreṇa triḥ saṃjapya tena mūlena trirācamya punastīrthajalaṃ dakṣahastena savyahaste nidhāya mūlena tridhā'bhimantrya tadgalitodaka- bindubhiḥ saptadhā mūlenātmānaṃ sammārjya avaśiṣṭaṃ jalaṃ dakṣahaste gṛhītvā nāsikāsamīpaṃ nītvā iḍayā dehāntarākṛṣya kṣālitaiḥ pāpasañcayaiḥ kṛṣṇavarṇaṃ tadudakaṃ dakṣanāḍyā virecitaṃ dhyātvā puraḥkalpitavajraśilāyāmantramantreṇa prakṣipet | idamaghamarṣaṇam | puna- rañjalinā jalamādāya sūryamaṇḍalasthāya devāyā'rghyaṃ kalpayāmīti tattadgāyatryā mūlena vā trirarghyaṃ dattvā sūryamaṇḍalasthaṃ devaṃ dhyāyan mūlamantreṇopasthāya tattanmantragāyatrīṃ mūla- mantraṃ vā'ṣṭāviṃśativāraṃ japet | tato mūlamantramuccārya devaṃ tarpayāmīti aṣṭāviṃśativāraṃ tarpayitvā sūryamaṇḍale devatāṃ sañcintya sūryāyārdhyaṃ dattvā saṃhāramudrayā tīrthaṃ visṛjya sūryādikaṃ namaskṛtya devatāstutiṃ paṭhan yāgamaṇḍapaṃ gacchediti | datuktaṃ mantratantraprakāśe---- kṛtvā sandhyāṃ japan stotraṃ yāyādvai yāgamandiram | iti | tathā---- uktenaiva vidhānena kṛtvā snānantu tāntrikam | vaidikīṃ tāntrikīṃ sandhyāṃ kṛtvā tarpaṇameva ca || japan stotrāṇi nāmāni yāyāddevaniketanam | iti | maunītyanenānyajanasambhāṣāniṣedhaḥ | saṃhāramudrālakṣaṇaṃ yathā---- adhomukhe vāmahaste ūrddhāsyaṃ dakṣahastakam | kṣiptvā'ṅgulīraṅgulibhiḥ saṃyojya parivarttayet || proktā saṃhāramudreyamarpaṇe tu praśasyate | iti | taduktaṃ mahākapilapañcarātre---- upaviśya śucau deśe prāṇāyāmatrayaṃ kramāt | paratattvena kṛtvā vai dehe kurvīta mārjanam || nāsāmāśliṣya toyena tatastenā'ghamarṣaṇam | samastena samuddiṣṭaṃ arghyaṃ pāpaharaṃ śubham || upasthānaṃ tataḥ kuryāt paścāttattvena mantravit | smṛtvā jyotirmayaṃ viṣṇuṃ maṇḍalasthaṃ mahātmakam || japaṃ paścāt prakurvīta mūlamantreṇa sādhakaḥ | gāyatryā vā'tha vaiṣṇavyā praṇavādyantakadvayam || upaviśya śucau deśe tatastarpaṇamācaret | viṣṇvādyā devatāstatra pitṛṃśca manujānatha || tarpayettān prayatnena tatastīrthaṃ kṣamāpayet | mūlamantraṃ japan gacched yāvat prāpnoti vai gṛham || prāpya hastau ca pādau ca prakṣālyācamya yatnataḥ || yāgamaṇḍapamāsādya viśet kṛtvā pradakṣiṇam || iti | anyatrāpi---- punarācamya vinyasya ṣaḍaṅgamapi pūrvavat | vāmahaste jalaṃ gṛhya galitodakabindubhiḥ || saptadhā prokṣaṇaṃ kṛtvā mūddhrna mantraṃ samuccaran | avaśiṣṭodakaṃ dakṣahaste saṃgṛhya buddhimān || iḍayā''kṛṣya dehāntaḥ kṣālitaiḥ pāpasañcayaiḥ | kṛṣṇavarṇaṃ tadudakaṃ dakṣanāḍyā virecitam || dakṣahaste'tha tanmantrī pāparūpaṃ vicintya ca | purato vajrapāṣāṇe prakṣipedastramantrataḥ || dineśāyotkṣipet tiṣṭhan vāriṇā cā'ñjalitrayam | aṣṭottaraśatāvṛttyā gāyatrīṃ prajapet sudhīḥ || ravimaṇḍalagaṃ devaṃ praṇipatya kṣamāpayet | saṃhāramudrayā tīrthamudvāsyācamya vāgyataḥ || evaṃ sandhyāṃ samāpyātha nyāsakarma samārabhet || iti | śaivāgame tu---- tataḥ śivātmakairmantraiḥ kṛtvā tīrthaṃ śivātmakam | mārjanaṃ saṃhitāmantraistattoyena samācaret || vāmapāṇipatattoyayojanaṃ savyapāṇinā | uttamāṅge kramānmantrairmārjanaṃ samudāhṛtam || nītvā tadupanāsāgraṃ dakṣapāṇipuṭe sthitam | bodharūpaṃ sitaṃ toyaṃ vāmayākṛṣya kumbhayet || tatpāpaṃ kajjalābhāsaṃ piṅgayā recya vartmanā (viṣṭinā) | kṣiped vajraśilāyāṃ yattadbhavedaghamarṣaṇam || svāhāntaśivamantreṇa kuśapuṣpākṣatānvitam | śivāyā'rghyāñjaliṃ dattvā gāyatrīṃ śaktito japet || samācamya vidhānena tryañjalenā'rghyamuddharet | raktapuṣpāditoyena mūlamantreṇa bhānave || iti | vāyavīyasaṃhitāyāmapi----ācared brahmayajñāntaṃ kṛtvā devāditarpaṇam | maṇḍalasthaṃ mahādevaṃ dhyātvā'bhyarcya yathāvidhi | dadyādarghyaṃ tatastasmai śivāyādityarūpiṇe || iti | śivasaṃhitāyāntu---- vyomavyāpīti yo mantraḥ pañcabrahmāṇi yāni ca | ye mantrāḥ śivagāyatryā rudrañceti yathākramam || sarvapāpāpahā proktā vidyeyaṃ śivasaṃhitā | iti | āmīmūmādyato vyomavyāpine ca prakīrttayet | praṇavādyantaruddho'yaṃ vyomavyāpī prakīttītaḥ || iti | ayaṃ sāmānyavidhiḥ | mantraviśeṣe ācamanādau mantraviśeṣāstattatkalpoktā anusandheyāḥ | iyañca sandhyā trikālaṃ kāryā | yadagastyasaṃhitāyām---- rāmātmānaṃ guruṃ dhyātvā rāmasandhyāmathācaret | sāyaṃ prātaśca madhyāhne | iti | śaivāgame'pi----prātarmadhyāhnasāyāhne sandhyāṃ kuryācca mantravit | iti || 2-5 || ācamya vidhinā tatra sāmānyārdhyaṃ vidhāyaca | dvāramastrāmbubhiḥ prokṣya dvārapūjāṃ samācaret || 6 || ācamyeti | tatra yāgamaṇḍapabāhyadeśe | mahākapilapañcarātre tathokteḥ | vidhineti smṛtyuktavidhinā vaiṣṇavādividhinā ca | yadāhuḥ---- prāṅmukho vodaṅmukhaḥ sūpavīto baddhvā cūḍāṃ jānumadhyasthabāhuḥ | toyaṃ cekṣan sūpaviṣṭo'tha maunī syādaprahvastvekadhīrācamiṣyan || aduṣṭarasagandhādyairakīṭāpheṇavudvudaiḥ | anuṣṇairambubhiḥ śuddhairācāmedapi vīkṣitaiḥ || hṛtkaṇṭhāsyagatāḥ punanti vibu(vi)dhānāpo dvijātīn kramāt triḥ pītā vṛṣala-striyāvapi sakṛt kuṇḍānulomādikān | ācamya trirapastrivedapuruṣāḥ prīṇanti nirmāṣṭī yat dviḥ sātharva ṣaḍaṅgayajñapuruṣāḥ prītāḥ syuraṅguṣṭhataḥ || prīṇātyarkamanāmikānayanayoḥ sparśāt tathā'ṅguṣṭhayuk sāṅguṣṭhā tvatha tarjanī samamitā ghrāṇadvaye mārutam | aṅguṣṭhena kaniṣṭhikā śravaṇayorāśāśca nābhervasūn ātmānantu hṛdaṃsayogīramṛṣīn mūrddhanaḥ samastāṅgulaiḥ || iti | yadvā vaiṣṇavācamanaṃ yathā----keśavādyaistribhiḥ pītvā dvābhyāṃ prakṣālayet karau | dvābhyāmoṣṭhau tu saṃmṛjyet dvābhyāṃ mṛjyānmukhantathā || ekena hastaṃ prakṣālya pādāvapi tathaikataḥ | saṃprokṣyaikena mūdrdhnaḥ tataḥ saṅkarṣaṇādibhiḥ || āsyanāsākṣikarṇāṃśca nābhyuraḥ kaṃ bhujau spṛśet | evamācamanaṃ kṛtvā sākṣānnārāyaṇo bhavet || keśavādyāḥ purā proktā vakṣye saṅkarṣaṇādikān | saṅkarṣaṇo vāsudevaḥ pradyumnaścāniruddhakaḥ || puruṣottamādhokṣajanṛsiṃhāśca tathā'cyutaḥ | janārdanopendrahariviṣṇavo dvādaśaiva te || iti | śāktamācamanaṃ piṅgalāmate----ācamya cātmatattvādyaiḥ praṇavādyaiḥ svadhāntimaiḥ | mantraistredhā tato vaktraṃ nāsākṣiśrotranābhihṛt || mastakāṃsān spṛśeduktaṃ hṛdā śrotrābhivandanam | ātmavidyāśivāstattvāḥ praṇavo vāgbhavaṃ matam || iti | śaivāgame tu---- saṃvīkṣya triḥ pibedambu brahmatīrthena śambaraiḥ | svadhāntairātmatattvādyairātmavidyāśivātmakam | kramāt tattvatrayaṃ vidyāt hrāṃ hrī hrūṃ śambarāḥ kramāt || iti | sāmānyārghyaṃ vidhāya ceti bahireva | sāmānyārgha ukto mantramuktāvalyām---- pātramastreṇa saṃśodhya hṛnmantreṇābhipūrayet | tīrthamāvāhya gandhādīn niḥkṣipet praṇavena tu | dhenumudrāṃ darśayecca sāmānyārgha udāhṛtaḥ || iti | atra praṇavaśabdena yathāyathaṃ pañcapraṇavānāmapi grahaṇaṃ jñeyam | tatra prakāraḥ | sādhāraṃ pātraṃ dvārābhimukhaṃ saṃsthāpya oṃ hraḥ dvārārghyaṃ sādhayāmīti kṛtvā | pātramastreṇeti ślokoktakramo'nusandheyaḥ | dvāramiti | astramantramuccārya sāmānyārghyajalena dvāraṃ prokṣayet | sāmānyāstrā(rghyā)dyagre vakṣyati | atra sarvatrāgre'pi astrādiprastutadeya- mantrāstrānte astrāya phaṭ iti sāmānyāstraṃ yojayet | evaṃ sarvāṅgamantreṣu | kecanāstrādiṣu phaṭkārādyāḥ kevalajātīrevāhuḥ || 6 || ūrddheḍumbarake vighnaṃ mahālakṣmīṃ sarasvatīm | tato dakṣiṇaśākhāyāṃ vighnaṃ kṣetreśamanyataḥ || 7 || tayoḥ pārśvagate gaṅgāyamune puṣpavāribhiḥ | dehalyāmarcayedastraṃ pratidvāramiti kramāt || 8 || dvārapūjāmevāha ūdrdhveti | dvāraśākhoparitanatiryakkāṣṭhamūrddheḍumbarakaṃ dehalyā- muḍumbaraśākhābhidheyā pravarttate | sā'pyūrddhasthadehalī ceti sāmyāttatra lakṣaṇayoḍumbara- śabdaprayogaḥ | tatra madhye mahālakṣmīmiti dvāraśriyam | puṣpavāribhiḥ arghyajalapuṣpaiḥ prapūjayediti sambandhaḥ | taduktaṃ---- " ūrddhaṃ dvāraśriyaṃ ceṣṭvā " iti | anyatrāpi---- " dvāropari namo dvāraśriyai taddakṣavāmayoḥ | vighnaṃ sarasvatīñca " iti | tata ūrddhasthakoṇadvaye dakṣiṇādi vighnaṃ sarasvatīṃ ca pūjayet | dakṣiṇaśākhāyā- miti dakṣiṇaśākhādhaḥ | atra kecana durgāpūjāmāhuḥ | anyata iti vāmaśākhādhaḥ | kṣetreśamiti sambandhaḥ | taduktaṃ---- koṇeṣu vighnaṃ durgāñca vāṇīṃ kṣetreśamarcayet | iti | tayoriti vighnakṣetreśayoḥ | pārśvagate gaṅgāyamune ityanena pūrvavat dvārādipūjā sūcitā | saiva kramādityanenāgre uktā | vāri sāmānyārghyajalam | tārasabindusvanā- mādyakṣarādi ṅe'nta-svanāmanamo'nvitā eteṣāṃ mantrāḥ | oṃ dvāṃ dvāraśriyai namaḥ ityādiprayogaḥ | taduktaṃ ḍāmare---- oṃkārabindumadhyasthaṃ nāmadheyādyamakṣaram | devatānāṃ svabījaṃ tat pūjāyāmṛddhisiddhidam || iti | granthakṛdapi vakṣyati " svanāmādyakṣarādikāḥ " iti | etacca yatra bījaṃ noktaṃ tadviṣayaṃ jñeyam | dehalyāmiti oṃ hnaḥ astrāya phaṭ namaḥ ityastrapūjā | puṣpavāribhirityeva | taduktaṃ---- hakārarephau ca visargavantāvastrāya phaṭkāravacastadante | uktvāntare sarṣapamakṣatān vā puṣpāṇi muñcedatha cātra vidvān || iti | anye tu vāstupuruṣapūjāmatrecchanti | taduktaṃ---- pūjyo vāstupumāṃstatra tatra dvāḥ pīṭhamadhyataḥ | iti | eṣāṃ dhyānaṃ tattatprakaraṇe jñeyam | ataevātra mahālakṣmīpadaprayogaḥ | pratidvāramityanenaitaduktambhavati | yadāhuḥ---- dvārasya śobhanasyātha śākhayordakṣavāmayoḥ | dhātre vidhātre gaṅgāyai yamunāyai ca pūrvataḥ || oṃ bhadrāya subhadrāya godāṃ kṛṣṇāñca dakṣiṇe | caṇḍāya ca pracaṇḍāya revāṃ tāpīñca paścime || oṃ śaṅkhapadmanidhaye vāṇīṃ veṇīṃ tathottare || iti | somaśambhurapi---- svanāmabhiścaturthyantaiḥ sravantīnāṃ dvayaṃ dvayam | iti | anyatra tu---- bhadraṃ subhadraṃ gaṅgāñca yamunāṃ dvāraśākhayoḥ | caturthyantaṃ namo'ntañca prāgdvāre samprapūjayet || balaprabalacicchaktimāyāśaktistathaiva ca | caturthyantaṃ namo'ntañca dakṣiṇadvāri pūjayet || caṇḍaṃ pracaṇḍaṃ gaurīñca śriyañca dvāraśākhayoḥ | caturthyantaṃ namo'ntañca paścime samprapūjayet || jayañca vijayañcaiva śaṅkhapadmanidhī tathā | caturthyantaṃ namo'ntañca uttare samprapūjayet || iti | kecana vakṣyamāṇadvārapālapūjāmapi nityamāhuḥ | etatsarvaṃ nityapūjāyāmapi samānaṃ jñeyam | yadāhuḥ----vidheyametat sarvatra sthāpiteṣu viśeṣataḥ | iti | dīkṣāyāntu viśeṣastantrāntaroktaḥ | vaiṣṇavādiprabhedena dvārapālān samarcayet | pratidvāraṃ pārśvayostu dvau dvāvaṣṭāviti kramāt || nandaḥ sunandaścaṇḍākhyaḥ pracaṇḍo balanāmakaḥ | prabalo bhadranāmā ca subhadro vaiṣṇavā matāḥ || atha nandimahākālau gaṇeśavṛṣabhau punaḥ | tato bhṛṅgiriṭiḥ skandaḥ pārvatīśaśca saptamaḥ || caṇḍeśvaro'ṣṭamaḥ śaivā dvārapālāḥ kramādamī | vakratuṇḍaikadaṃṣṭrau ca mahodaragajānanau || lambodarākhyavikaṭau vighnarājaśca saptamaḥ | dhūmrarājo'ṣṭamo jñeyo gāṇapatyā iti kramāt || brāhmyādyā mātaraḥ proktāḥ śākteyā dvārapālakāḥ || iti | anye tu gopālarāmacandradvārapālānanyānāhuḥ---- caṇḍapracaṇḍau prāg dhātṛvidhātārau ca dakṣiṇe | jayaśca vijayaḥ paścād balaḥ prabala uttare | iti || 7-8 || anantaraṃ deśikendro divyadṛṣṭyavalokanāt | divyānutsārayed vighnānastrādbhiścāntarīkṣagān || 9 || ayañcānantaramityanena sūcitaḥ | deśikendra ityanena sadāśivamātmānaṃ vicintyetyuktam | sadāśivarūpasvadṛṣṭyavalokanameva divyadṛṣṭyavalokanam | adbhiriti sāmānyārghya jalaiḥ || 9 || pāṣṇīghātaistribhirbhaumāniti vighnānnivārayet || 10 || pāṣṇīghātairiti | tatrāyaṃ mantraḥ---- apasarpantu te bhūtā ye bhūtā bhūmisaṃsthitāḥ | ye bhūtā vighnakarttāraste naśyantu śivājñayā || apakramantu bhūtāni piśācāḥ sarvato diśam | sarveṣāmavirodhena brahmakarma samārabhe || iti | vaśiṣṭhasaṃhitāyāmapasarpantvityādi paṭhitvoktam---- pāṣṇīghātatrayaṃ kṛtvā mantreṇānena mantravit | bhūtasaṅghān samutsāryaṃ saṃviśedāsane budhaḥ || iti | somaśambhau tu---- dakṣa pārṣṇestribhirghātairbhūmiṣṭhāṃstrividhānapi | iti | ityevaṃ prakāreṇa vighnān trividhānapīti || 10 || kiñcit spṛśan vāmaśākhāṃ dehalīṃ laṅghayed guruḥ | aṅgaṃ saṅkocayannantaḥ praviśeddakṣiṇāṅghraṇā || 11 || aṅgamiti vāmāṅgam | saṅkocayanniti niḥsaradvighnāvakāśadānāya | taduktaṃ---- utsāritānāṃ vighnānāṃ dadadvartma tu vāmataḥ | iti | anyatrāpi---- nirgacchatāṃ vighnakṛtāmathaiṣāṃ vāmāṅgasaṅkocanaceṣṭitena | pradāya mārgam | iti | tathānyatrāpi---- vāmataḥ niḥsārya vighnasaṅghañca | iti | antaḥ spṛśannityāditrayaṃ dṛṣṭārthaṃ dehalyāmapi devasya pūjitatvāt || 11 || nairṛtyāṃ diśi vāstvīśān brahmāṇañca samarcayet | pañcagavyārghyatoyābhyāṃ prokṣayed yāgamaṇḍapam || 12 || vāstvīśamiti tattatkṣetrasya kṣetrapālam | te ca mayā kṣetrapālamantre vakṣyante | divyadṛṣṭītyādibrahmārcanāntaṃ nityapūjāyāmapi samānam | pañcagavyeti | pañcagavyaprakāra- mekaviṃśe vakṣyati | arghyatoyaṃ sāmānyārghyajalam | prokṣayediti deyamantreṇa | taduktam nārāyaṇīye----gavyena prokṣayeddīkṣāsthānaṃ mantreṇa śodhitam | iti || 12 || catuṣpathāntaṃ tacchuddhiṃ vidadhyād vīkṣaṇādinā | vīkṣaṇaṃ mūlamantreṇa śareṇa prokṣaṇaṃ matam || 13 || tenaiva tāḍanaṃ darbhairvarmaṇā'bhyukṣaṇaṃ matam | candanāgurukarpūrairdhūpayedantaraṃ sudhīḥ || 14 || vikirān vikiret tatra saptajaptāṃścharāṇunā | lājācandanasiddhārthabhasmadūrvāṅkuśākṣatāḥ || 15 || vikirā iti sandiṣṭāḥ sarvavighnaughanāśanāḥ | astrajaptena darbhāṇāṃ muṣṭinā mārjayecca tān || 16 || catuṣpathāntamiti pūrveṇa sambadhyate | tatra maṇḍapādbahiḥ ātoraṇastambhahastamātrā vyavahārabhūścatuṣpathaśabdavācyā | vīkṣaṇādibhiścatubhīstacchuddhiṃ maṇḍapaśudviṃ kuryāt | atrāpi catuṣpathāntamityanveti | vīkṣaṇādīnevāha vīkṣaṇamiti | mūlamantreṇeti deya- mantreṇa | śareṇetyastramantreṇa | varmaṇeti kavacamantreṇa | prokṣaṇābhyukṣaṇasvarūpamagre vaktavyam | te ca sāmānyārghyajalenaiva | antaramiti maṇḍapamadhyam | sudhīrityagrimeṇa sambadhyate | anena ca somaśambhūkto viśeṣaḥ sūcitaḥ | tatreti maṇḍapamadhye | śarāṇunetyastramantreṇa | aṇuśabdo mantraparyāya āgamaśāstre| siddhārthā gaurasarṣapāḥ | bhasma gomayabhasma | sarvavighnaughanāśanā iti dhyānam | astrajapteneti saptetyanuṣajyate | mārjayecceti cakāreṇa vikirānityanuṣajyate | tānityuttareṇa sambadhyate | somaśambhau tu viśeṣaḥ---- vikirān śuddhalājān vā saptaśastrābhimantritān | astrāmbuprokṣitānetān kavacenāvaguṇṭhitān || nānā praharaṇākārān vighnaughavinivārakān | darbhāṇāṃ tālamānena kṛtān ṣaṭtriṃśatā dalaiḥ | saptajaptān śivāstreṇa muṣṭiṃ tena tu mārjayet (bodhāsimuttamam) || iti | vikiraṇamārjane deyamantreṇa || 13-16 || īśasya diśi varddhanyā āsanāya prakalpayet | puṇyāhaṃ vācayitvā tu brāhmaṇān paritoṣya ca || 17 || ukteṣu maṇḍaleṣvekaṃ vedikāyāṃ samālikhet | viśenmṛdvāsane mantrī prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ || 18 || īśasyeti | sanālaṃ pātraṃ varddhanī tasyā āsanāya | īśasya diśīti eśānyām | tān vikirān prakalpayet sthāpayediti sambandhaḥ | puṇyāhamiti | puṇyāhavācanaṃ tṛtīyapaṭaloktam || 17 || ekamiti maṇḍalam | etāvaddīkṣāyāmeva | viśedityupaviśet | mṛdvāsana iti anudvegāya iti dṛṣṭārtham | udvege sati tatraiva manoyāti na tu japapūjādau | mantrītyanenaitaduktam | anantāsanāya namaḥ | vimalāsanāya namaḥ | padmāsanāya namaḥ iti japtān kuśānāsane dattvā āsanaṃ sampūjya | āsanamantrasya merupṛṣṭha ṛṣiḥ sutalaṃ chandaḥ kūrme devatā āsanopaveśane viniyogaḥ | oṃ pṛthvi tvayā dhṛtā lokā devi tvaṃ viṣṇunā dhṛtā | tvañca dhāraya māṃ nityaṃ (devi) pavitraṃ kuru cāsanam || iti āsanamantreṇopaviśediti | taduktam---- tadāsanasyaṣī muśanti kūrmaṃ chandastathā syāt sutalaṃ sudhīśaḥ | proktā tu pṛthvī kila devatā'sya japādikarmaṇyupayoga uktaḥ || iti | tatrāsanāni tantrāntaroktāni---- kauśeyaṃ vā'tha cailaṃ vā cārmaṃ taulamathāpi vā | vetrajaṃ tālapatraṃ vā kāmbalaṃ dārbhamāsanam || vaṃśāśma-dāru-dharaṇī-tṛṇa-pallavanimītam | varjayedāsanaṃ mantrī dāridrya-vyādhi-duḥkhadam || dharmārthakāmamokṣāptiścailājinakuśottare || iti | dārvāsane'nyatra viśeṣa uktaḥ---- yatīnāmāsanaṃ ślakṣṇaṃ kūrmākārantu kārayet | anyeṣāntu catuṣpādaṃ caturasrantu kārayet || gośakṛṇmṛṇmayaṃ bhinnaṃ tathā pālāśapippalam | lohaviddhaṃ sadaivārkaṃ varjayedāsanaṃ budhaḥ || dānamācamanaṃ homaṃ bhojanaṃ devatārcanam | prauḍhapādo na kurvīta svādhyāyañcaiva tarpaṇam || āsanāruḍhapādastu jānunorvā'tha jaṅghayoḥ | kṛtāvasakthiko yastu prauḍhapādaḥ sa ucyate || iti || 18 || baddha padmāsano maunī samāhitajitendriyaḥ | sthāpayeddakṣiṇe bhāge pūjādravyāṇi deśikaḥ || 19 || baddhapadmāsana iti | padmāsanamantye vakṣyati | " aṅguṣṭhau ca nibaghnīyāddha- stābhyām " ityayaṃ bhāgo yoga evopayuktaḥ so'tra nāsti | tantrāntare padmāsanalakṣaṇasya tathaivoktatvāt---- savyaṃ pādamupādāya dakṣiṇopari vinyaset | tathaiva dakṣiṇaṃ savyasyopariṣṭānnidhāpayet || viṣṭabhya kaṭyoḥ pārṣṇī tu nāsāgranyastalocanaḥ | padmāsanaṃ bhavedetat sarveṣāmapi pūjitam || padmāsana ityupalakṣaṇam | yadāhuḥ---- padma-svastika-vīrādiṣvekāsanasamāsthitaḥ | japārcanādikaṃ kuryādanyathā niṣphalaṃ bhavet || iti | maunamityanena rāgaprāptasambhāṣaṇaniṣedhaḥ | taduktam---- sabhyairapi na bhāṣeta japahomārcanādiṣu | iti | samāhitaḥ sāvadhānaścāsau jitendriyaśceti viśeṣaṇasamāsaḥ | pūjādravyāṇi puṣpādīni | deśika ityuttareṇa sambadhyate | anenārghyapādyācamanamadhuparkācamanapātrāṇyapi savye sthāpayedityuktam || 19 || suvāsitāmbusampūrṇaṃ savye kumbhaṃ suśobhanam | prakṣālanāya karayoḥ paścāt pātraṃ niveśayet || 20 || ghṛtaprajjvālitān dīpān sthāpayet paritaḥ śubhān | darpaṇaṃ cāmaraṃ chatraṃ tālavṛntaṃ manohara || 21 || maṅgalāṅkura pātrāṇi sthāpayeddakṣu deśikaḥ| kṛtāñjalipuṭo bhūtvā vāmadakṣiṇapārśvayoḥ || 22 || natvā gurūn gaṇeśānaṃ bhūtaśuddhiṃ samācaret | karaśuddhiṃ samāsādya paścāttālatrayaṃ tataḥ || 23 || urddherddhamastramantreṇa digbandhamapi deśikaḥ | tena sañjanitaṃ tejo rakṣāṃ kuryāt samantataḥ || 24 || suvāsitamiti karpūrādinā || 20 || manoharamiti darpaṇādīnāṃ caturṇāmapi viśeṣaṇam | darpaṇaṃ sthāpayedityādi- ranvayaḥ | viśedityādi | etadantaṃ nityapūjāyāmapi samānam || 21 || maṅgaleti | maṅgalāni maṅgalarūpāṇi yāni aṅkurapātrāṇi uktarītyā upta- bījāni tāni dikṣu sthāpayet | deśika ityanenaitaduktaṃ bhavati | uktakrameṇa pūrvādidiśi evaṃ trirāvṛttyeti | teṣāmidameva pratipattikarma idaṃ dīkṣāyāmeva | kṛtāñjalipuṭo bhūtvā vāmadakṣiṇapārśvayoḥ | guruṃ gaṇeśānaṃ natveti sambandhaḥ | tatra prayogaḥ | oṃ guṃ gurubhyo namaḥ | oṃ gaṃ gaṇapataye namaḥ | taduktamācāryaiḥ----gurvādyāstārādikā yāga(ye'ṅga) mantrā lokeśāntāste caturthī- namo'ntāḥ | pūjāyāṃ syurvahnikārye dviṭhāntāḥ | iti | atra vahnikārye dviṭhāntā ityukteḥ vakṣyamāṇāgnijihvādīnāmapi saṃgrahaḥ | tadanantaraṃ lokeśamantrairhemavidhānāt || 22 || gurūniti bahūktyā guruparamaguruparāparaguruparameṣṭiguravo gṛhyante | yadāhuḥ---- tata ādita ārabhya named guruparamparām | iti | tata imāṃ ṛcaṃ paṭhet---- " oṃnamo mahadbhyo namo'rbhakebhyo namo yuvabhyo nama āśinebhyaḥ | yajāma devān yadi śaknuvāma mā jyāyasaḥ śaṃ samāvṛkṣi(cakṣva) devāḥ | " iti| karaśuddhimiti | atra karaśuddhyādiṣu triṣu astramantreṇeti sambaddhyate | tatra karaśuddhirnāmā'ṅguṣṭhādiṣvaṅguliṣu ubhayakarāntaḥ ubhayakarabāhyayorubhayakarapārśvadvaye astramantrasya vyāpakatvena nyāsaḥ | taduktam---- vyāpyavyāpakayorhastayormantramantarbāhye pārśve | iti || 23 || digbandhamiti | nārācamuṣṭyuddhṛtatarjjanyā daśadiśi astramantranyāsaḥ | taduktaṃ prayogasāre----ācchādya dikṣu tarjjanyā jyeṣṭhāgraskhalitāgrayā | iti | anyatrāpi---- aṅguṣṭhamagraṃ yadi madhyamāgraṃ spṛśet syuranyāṅgulayastvalagnāḥ | tadā bhavet bhūtaniṣūdanasya nārācanāmno'stravarasya mudrā || iti | anyatra viśeṣaḥ---- praṇavahṛdoravasāne sacatuthī sudarśanaṃ tathā'strapadam | uktvā phaḍantamanunā kalpayecca daśaharitaḥ || iti | deśika ityanena sudarśanamantreṇa vakṣyamāṇāgniprākāramantreṇāpi agniprākāraṃ kuryāditi sūcitam | agniprākāramudroktā prayogasāre---- triśūlāgrau karau kṛtvā vyatyastāvabhito nayet | astramudreyamākhyātā vahniprākāralakṣaṇā | paradrohopaśamanī nāgāśanibhayāpahā || iti | taduktaṃ----tato'stramantreṇa viśodhya pāṇitritāladigbandhahutāśaśālām | iti | eṣāṃ phalamāha teneti || 24 || suṣumṇāvartmanātmānaṃ paramātmani yojayet | yogayuktena vidhinā cinmantreṇa samāhitaḥ || 25 || kāraṇe sarvabhūtānāṃ tattvānyapi ca cintayet | bījabhāvena līnāni vyutkramāt paramātmani || 26 || suṣumṇeti | samāhitaḥ suṣumṇāvartmanā kuṇḍalinyā ātmānaṃ yogayuktena vidhinā cinmantreṇa paramātmani yojayediti sambandhaḥ | tatrātmānaṃ jīvātmānaṃ hṛdayakamalasthita- mityarthaḥ | yadāhuḥ---- hṛdambuje brahmakandasambhūte jñānanālake | ārāgramātro jīvastu cintanīyo manīṣibhiḥ || iti | yogayuktena vidhinā ityasyāyamarthaḥ | gurūpadiṣṭamārgeṇa hūkāreṇa kuṇḍalinī- mutthāpya tāṃ hṛdayakamalagatāṃ vibhāvya tato jīvaṃ mukhe gṛhītvā sahasrāragatāṃ vibhāvayet | ata eva samāhita ityuktiḥ | cinmantreṇa vakṣyamāṇātmamantreṇa | yadāhuḥ---- netavyo haṃsamantreṇa dvādaśānte sitaḥ paraḥ | iti | anyatrāpi---- jīvaṃ svābje svanāḍyā svanilayata udanīya taṃ haṃsena | iti | anyatrāpi----saṃyojya jīvamatha durgamamadhyanāḍīmārgeṇa puṣkaraniviṣṭaśive sūsūkṣme | haṃsena | iti | paramātmani sahasrārakaṇīkāgate ityarthaḥ || 25 || kāraṇa iti | sarvabhūtānāṃ kāraṇe paramātmani bījabhāvena vyutkramāt līnāni tattvāni pṛthivyādīni cintayedityanvayaḥ | tatra sṛṣṭyapekṣayā vyutkramaḥ | sarvatra kāryasya kāraṇe layo dṛṣṭaḥ | ata eva prathamapaṭale sṛṣṭyuktiḥ | vinā sṛṣṭiṃ kāryakāraṇājñānāt| ataeva sarvabhūtānāṃ kāraṇa iti viśeṣaṇoktiḥ | apiśabdādvarṇānapi | yaduktam----saṅkalpyaivaṃ tato nyāsasthānād varṇāṃśca saṃharet | tatkramaśca tantre---- pratilomena kṣalayo lakāre'sya hakārake | hakārasya sakāre'tha sakārasya ṣakārake || krameṇā'kāraparyantaṃ layamutpādya yatnataḥ | akāraṃ brahmarandhre ca sahasrāre niyojayet || iti | cakāraḥ pūrvasamuccaye || 26 || tataḥ saṃśoṣayed dehaṃ vāyubījena vāyunā | vahnibījena tenaiva saṃharet sakalāṃ tanum || 27 || viśleṣayet tadā doṣānamṛtenāmṛtāmbhasā | āplāvyāplāvayed dehamāpādatalamastakam || 28 || tata iti | vāyubījena yakāreṇa | vāyunā tadutthenetyarthaḥ | anena pūraka uktaḥ| vahnibījena repheṇa | tenaivetyagnibījotthāgninā sakalāṃ svakaluṣarūpapāpapuruṣasahitāṃ tanuṃ nirdahet | pāpapuruṣadhyānaṃ yathā---- brahmahatyāśiraskañca svarṇasteyabhujadvayam | surāpānahṛdā yuktaṃ gurutalpakaṭidvayam || tatsaṃyogipadadvandvamaṅgapratyaṅgapātakam | upapātakaromāṇaṃ raktaśmaśruvilocanam || khaḍgacarmadharaṃ pāpamaṅguṣṭhaparimāṇakam | adhomukhaṃ kṛṣṇavarṇaṃ dakṣakukṣau vicintayet || iti | anena kumbhaka uktaḥ || 27 || tadā dāhe jāte doṣān doṣasvarūpapāpapuruṣabhasma viśleṣayedityanena recaka uktaḥ | tatra bhasmaviśleṣo'pi vāyubījeneti jñeyam | yadāhurācāryāḥ----pūrvavidhinā muñcet | iti | nāgabhaṭṭo'pi---- sāsyādināthamarutā'panayannaśeṣaṃ tadbhasmarāśim | iti | gaṇeśvaravimaśīnyāmapi----tadbhasmakūṭamakhilaṃ vāyubījotthavāyunā | vikīrya | iti | anyatrāpi---- tadudyadvasuvapuranalapluṣṭadeho'nilena tadbhasmotkṣipya | iti | atra sthānatraye ṣoḍaśacatuḥṣaṣṭidvātriṃśatsaṃkhyākrameṇeti kecit | anye dvādaśa pañcāśat pañcaviṃśatisaṃkhyetyūcuḥ | taduktaṃ saṃhitāyām---- marudagnisudhābījaiḥ pañcāśanmātramātrakam | iti | ācāryāśca---- athavā śoṣaṇadahanaplāvanabhedena śodhite dehe | pañcāśadbhirmātrābhedaivīdhivat samānaye(yame)t prāṇān || pañcāśadātmako'pi ca kalāprabhedena tāra uddiṣṭaḥ | tāvanmātrāyamanāt kalāśca vidhṛtā bhavanti tattvavidā || iti | kecittu sthānatraye'pi pratyekaṃ trividhaṃ prāṇāyāmamapīcchanti | amṛtenāmṛtabījena vaṃ ityanena | amṛtāmbhasā tadutthenāmṛtena āpādatalamastakaṃ dehamāplāvyāplāvayediti sambandhaḥ || 28 || ātmalīnāni tattvāni svasthānaṃ prāpayettadā | ātmānaṃ hṛdayāmbhojamānayet paramātmanaḥ || 29 || svasthānamiti sṛṣṭikrameṇa prathamapaṭaloktarītyā | tadetyanena akārādikṣāntān varṇān api sṛṣṭikrameṇa svasthānaṃ prāpayedityuktam | taduktaṃ---- amutaḥ sakalārṇamayīṃ laparajapānnipātya racayecca tayā | sakalaṃ vapuramṛtaughavṛṣṭimiti | ityāracayya vapurarṇaśatārddhakeneti | paramātmanaḥ sakāśāt haṃsadevasya manunā ātmānaṃ hṛdayāmbhojamānayediti sambandhaḥ | haṃsasya jīvasya devaḥ paramātmā upāsyatvāt | tena mantreṇa so'ham ityanena| yadvā paramātmanaḥ manunā iti sambadhyate iti pūrvaṃ paramātmani yojayedityuktam | tata ityarthāllabhyate | haṃsadevasya ityagrimeṇa saha sambadhyate | taduktaṃ vaśiṣṭhasaṃhitāyām---- sohaṃ mantreṇa tāmādyāṃ(maṇvī) nādānte siddhabhāvitām | dhvātvaivaṃ brahmarandhrācca hṛdi jīvakalāṃ nyaset || iti | gaṇeśvaravimaśīnyāmapi----so'haṃdhiyā''tmacaitanyaṃ samānīya cidambarāt | iti | tatra gurūpadeśataḥ prakāro likhyate----śrīdevapūjādyadhikārasiddhaye bhūta- śuddhyādikaṃ kariṣye iti saṅkalpya mūlādhārādutthitāṃ vidyutsahasraprabhābhāsurāṃ bisa- tanturūpāṃ suṣumṇāmārgeṇa hṛdayakamalamāgatāṃ kuṇḍalinīṃ vibhāvya hṛdayakamalājjīvaṃ pradīpakalikākāraṃ gṛhītvā dvādaśāntāmbujāt sahasradalaṃ gatāṃ vibhāvya tatra jīvātmānaṃ haṃsamantreṇa paramātmani yojayet | tataḥ pādādijānuparyantaṃ caturasraṃ pītaṃ pṛthivīmaṇḍalaṃ tatra pādagamanakriyāgantavyagandhaghrāṇapṛthivībrahmanivṛttisamānavāyūn saṃsmṛtya oṃ hrāṃ brahmaṇe pṛthivyadhipataye nivṛttikalātmane huṃ phaṭ svāhā ityamuṃ mantramuccārya tān sarvān kuṇḍalinīdvārā apsu pravilāpayāmītyapāṃ sthāne saṃharet | jānvādinābhiparyantaṃ śuklamarddhacandrākāraṃ jalamaṇḍalaṃ tatra hastādānādātavyarasarasanājalaviṣṇupratiṣṭhodānān smṛtvā oṃ hrī viṣṇave jalādhipataye pratiṣṭhākalātmane haṃ phaṭ svāhā ityamuṃ mantramuccārya tān sarvān kuṇḍalinīdvārā agnau pravilāpayāmītyagnisthāne saṃharet | nābhyādihṛdayaparyantaṃ trikoṇaṃ vahnimaṇḍalaṃ raktavarṇaṃ tatra pāyuvisargavisarjanīyarūpa- cakṣustejorudravidyāvyānān saṃsmṛtya oṃ hrūṃ rudrāya tejo'dhipataye vidyākalātmane huṃ phaṭ svāhā ityamuṃ mantramuccārya tān sarvān kuṇḍalinīdvārā vāyau pravilāpayāmīti vāyusthāne saṃharet | tato hṛdayādibhrūparyantaṃ kṛṣṇaṃ varttulaṃ ṣaḍbindulāñchitaṃ vāyumaṇḍalaṃ tatropasthānandatadviṣayasparśaspṛṣṭavyavāyvīśvaraśāntyapānān saṃsmṛtya oṃ hnaiṃ īśānāya vāyvadhipataye śāntikalātmane huṃ phaṭ svāhā ityamuṃ mantramuccārya tān sarvān kuṇḍalinīdvārā ākāśe pravilāpayāmītyākāśasthāne saṃharet | tato bhrūmadhyād brahmarandhraparyantaṃ svacchaṃ varttulam ākāśamaṇḍalaṃ tatra vāgvadanavaktavyaśabdaśrotrākāśa sadāśivaśāntyatītāprāṇān saṃsmṛtya oṃ hnauṃ sadāśivākāśādhipataye śāntyatītā- kalātmane huṃ phaṭ svāhā ityamuṃ mantramuccārya tān sarvān ahaṅkāre pravilāpa- yāmītyahaṅkāre pravilāpya tamahaṅkāraṃ mahattattve pravilāpya mahattattvaṃ mātṛkāsaṃjñaka- śabdabrahmasvarūpāyāṃ hṛllekhārthabhūtāyāṃ prakṛtau pravilāpayāmīti pravilāpya tāṃ tathāvidhāṃ nityabuddhaśuddhasvabhāve svaprakāśe satyajñānānantānandalakṣaṇe paramakāraṇe parabrahmaṇi pravilāpayāmīti pravilāpayet | tudaktaṃ mantratantraprakāśe---- gandhādi ghrāṇasaṃyuktāṃ pṛthivīmapsu saṃharet | rasādi jihvayā sārddhaṃ jalamagnau vilāpayet || rūpādi cakṣuṣā sārddhamagniṃ vāyau vilāpayet | samīramambare vidvān sparśādi tvaksamanvitam || ahaṅkāre hared vyoma saśabdaṃ taṃ mahatyapi | mahacca sarvaśaktīnāmavyakte kāraṇe pare || saccidānandarūpaṃ yat vaiṣṇavaṃ paramaṃ padam | pṛthivyādikramāt sarvaṃ tatra līnaṃ vicintayet || iti | tataḥ śarīrasyā'ntaryāmī ṛṣiḥ, satyaṃ devatā, prakṛtipuruṣaṃ chandaḥ, saśarīra- pāpapuruṣasya śodhane viniyogaḥ ityuktvā dakṣakukṣisthaṃ śuklarūpaṃ pāpapuruṣaṃ vicintya yamiti vāyubījasya kiṣkindha ṛṣiḥ, vāyurdevatā, jagatī chandaḥ saśarīrapāpapuruṣa- śodhane viniyogaḥ ityuktvā nābhimūle ca ṣaḍbindumaṇḍale yaṃ vicintayet | tadvāyubījaṃ dhūmrañca cañcaladhvajasaṃyutam | dhū dhū śabdayutaṃ sarvaśodhanantvīśadaivatam || iti dhyātvā pūrakaprayogena ṣoḍaśavāraṃ dvādaśavāraṃ vā bījamāvarttya bījotthavāyunā saśarīraṃ pāpapuruṣaṃ śoṣitaṃ vibhāvayet | tato ramityagnibījasya kaśyapaṛṣiragnirdevatā triṣṭup chandaḥ taddāhe viniyogaḥ ityuktvā---- cintayeddhṛdaye raktaṃ trikoṇaṃ vahnimaṇḍalam | vidyākalāyutaṃ rudradaivatañca samīritam || iti dhyātvā kumbhakaprayogena catuḥṣaṣṭivāraṃ pañcāśadvāraṃ vā bījamāvarttayet | tadbījotthāgninā tad bhasmībhūtaṃ vibhāvayet | tato recakena dvātriṃśanmātrayā pañcaviṃśatimātrayā vā pūrvektarūpaṃ vāyubījamāvarttya pāpapuruṣabhasma recayet | tato vamiti varuṇabījasya hiraṇyagarbha ṛṣirhaṃso devatā triṣṭup chandaḥ plāvane viniyogaḥ ityuktvā---- vāruṇaṃ maṇḍalaṃ mūrddhna śubhraṃ candrārddhasannibham | sitapaṅkajayugmasthaṃ vaṃ syād varuṇadaivatam || iti dhyātvā tadbījasrutāmṛtena taccharīrabhasma piṇḍībhūtaṃ vibhāvayet | tato lamiti pṛthivībījasya brahmā ṛṣirindro devatā gāyatrī chandaḥ kaṭhinīkaraṇe viniyogaḥ ityuktvā---- ādhāramaṇḍale pṛthvīmaṇḍalaṃ vajralāñchitam | catuṣkoṇañca kaṭhinaṃ pītavarṇendradaivatam | laṃ bījena samāyuktaṃ dhyāyenmanasi pūrvavat || iti dhyātvā tadbījotthakāṭhinyena tanuṃ dṛḍhā bhāvayet | tato hamityākāśa- bījasya brahmā ṛṣirākāśaṃ devatā paṃktiśchandaḥ vyūhane viniyogaḥ ityuktvā---- ākāśamaṇḍalaṃ vṛttaṃ dvādaśānte hamujjvalam | śāntyatītākalāyuktaṃ cintyamākāśadaivatam || iti dhyātvā tadutthenākāśenāvakāśaṃ bhāvayet | taduktam---- glaumiti pṛthvībījena tañca sahanatāṃ nayet | oṃ haṃ vamiti bījenā'vayavīkaraṇaṃ bhavet || iti | evaṃ svaśarīraṃ vicintya paramātmanaḥ sakāśāt sṛṣṭikrameṇa tattvāni svasvasthānaṃ prāpayediti | tataḥ paramātmanaḥ sakāśājjīvaṃ so'haṃ mantreṇa hṛtpadmamānayediti saṃkṣepaḥ | iyañca bhūtaśuddhirāvaśyakīyā | bhūta(pañca) śuddhivihīnena kṛtā pūjā'bhicāravat (japādikam) | viparītaṃ phalaṃ dadyādabhaktyā cārcanaṃ tathā || niṛrrativīdhihīnānāṃ phalaṃ hanti hi karmaṇām | niśācarādhipatyañca kurute śaṅkarājñayā || iti śaivāgama ukteḥ | anyatrāpi---- śarīrākārabhūtānāṃ bhūtānāṃ yad viśodhanam | avyayabrahmasamparkād bhūtaśuddhiriyaṃ matā || bhūtaśuddhiṃ vinā karma japahomārcanādikam | bhavettanniṣphalaṃ sarvaṃ prakāreṇāpyanuṣṭhitam || iti | vakṣyamāṇaprāṇapratiṣṭhāmantreṇa etadanantaraṃ svaprāṇapratiṣṭhā'vaśyaṃ karttavyā | sampradāyād gurūpadeśācca | atra viśeṣo vaśiṣṭhasaṃhitāyām---- hṛdi hastaṃ sannidhāya prāṇasthāpanamācaret | tato janmādikadvyaṣṭakriyā saṃskārasiddhaye | ṣoḍaśapraṇavāvṛttīḥ kṛtvā śaktiṃ parāṃ smaret || iti || 29 || manunā haṃsadevasya kuryānnyāsādikaṃ tataḥ | ṛṣicchandodaivatāni nyaset mantrasya mantravit || 30 || ātmano mūddhna vadane hṛdaye ca yathākramāt | vidhāya mūlamantreṇa prāṇāyāmaṃ yathāvidhi || 31 || anantarakarttavyamāha haṃsadevasyeti | tato mūlamantreṇa yathāvidhi prāṇāyāmatrayaṃ vidhāya haṃsadevasya nyāsādikaṃ kuryāditi sambandhaḥ | tatra yathāvidhītyasyāyamarthaḥ | yadā ajapānyāsastadā ajapayā yadā praṇavanyāsastadā praṇavena yadā bahirmātṛkā- nyāsastadā mātṛkayā | evaṃ yadā bhuvaneśīnyāsastadā tayā yadā mūlamantrasya nyāsastadā japyamānamantreṇeti | tatra mātṛkāprāṇāyāme viśeṣaḥ | yadāhuḥ---- iḍayā pūrayet prāṇaṃ svaraiḥ sparśaiśca kumbhayet | recayed yādikairūṣmaistataḥ piṅgalayā punaḥ || tathaiva pūraṇaṃ vāyoḥ kumbhanaṃ recanaṃ punaḥ | iḍayā syāttato dvābhyāṃ pūraṇāditrayaṃ punaḥ || prāṇāyāmatrayaṃ kṛtvā paścād vyāpakamācaret | akārādyaiḥ kṣāntavarṇairāpādatalamastakam || iti | japyamānamantre tu mantramukhyaikena bījena prāṇāyāmaḥ kāryaḥ | sarveṇa vā | tatraikena cet kumbhake catuḥṣaṣṭyāvṛttiḥ aṣṭākṣaraiśced dvātriṃśadvāram ityādi jñeyam | yadāhuḥ---- aṣṭāviṃśativāramiṣṭaphaladaṃ mantraṃ daśārṇaṃ japa- nnāyacchet pavanaṃ suśaṃsitamiti tvaṣṭādaśārṇena cet | abhyasyanmunivāra(nnavicāra) manyamanubhirvarṇānurūpaṃ japan kuryādrecakapūrvakarmanipuṇaḥ prāṇaprayogaṃ naraḥ || iti | nyāso yathā | ajapāyā ādyaṃ mūle paraṃ śirasi | tathā dakṣavāmabhāgayoḥ | tatrāyaṃ prayogaḥ----haṃ puruṣātmane namaḥ, saḥ prakṛtyātmane namaḥ | haṃsaḥ prakṛtipuruṣātmane namaḥ | iti vyāpakam | tadrūpeṇāntarmātṛkānyāso'pi | ādiśabdāt pūjāpūrvadina- japanivedanaṃ taddinajapasaṅkalpaśca | etadanantaraṃ haṃsamantrotpannatvāt praṇavasya nyāsaḥ | so'pi oṃ aṃ brahmaṇe namaḥ, oṃ āṃ viṣṇave namaḥ ityādi mātṛkāsthāneṣu nyaset | nāmāni tu antyapaṭale praṇavotpattau mayā vakṣyante | tajjanyacaturnavatikalā nyāso'pi sūcitaḥ | tannyāsasthānaṃ yathā---- mūlādhāratrikoṇeṣu vinyasedagnijāḥ kalāḥ | hṛtpaṅkajadaleṣvarkakalā dvādaśasaṃkhyakāḥ || mūddhrnaṣoḍaśapatrāṇāṃ madhye somabhavāḥ kalāḥ | nādajāstu svarasthāne bindujāḥ pañcavaktrake || pūrvadakṣiṇasaumyeṣu paścimorddhamukheṣu ca | hṛdgalāṃseṣu nābhau ca sodare pṛṣṭhavakṣasoḥ || urojayornyaseccāpi kalā mākṣarasambhavāḥ | pāde guhye sorujānujaṅghāsphikṣu ukārajāḥ || pādahastatalaghrāṇakeṣu bāhvośca pāda(rśva)yoḥ | nyasedakārajā guptakalāḥ pañca pravinyaset || kāsyahṛdguhyapādeṣu | iti | uktavakṣyamāṇānāṃ sāmānyataḥ ṛṣyādinyāsamāha ṛṣīti | ata eva mantrasyeti sāmānyagrahaṇam | atra devatāyā api prāptatvādātmana ityuktiḥ | tenā'japānyāse ajapāyāḥ praṇavanyāse praṇavasya bahirmātṛkānyāse mātṛkāyā bhuvaneśīnyāse tasyā mūlamantranyāse japyamānasya mantrasyeti | mantravid yathākramād ityanena bījaśaktīnāmapi nyāsa uktaḥ | sadakṣiṇavāmakośa(koṇa)yorityeke | guhyapādayorityanye | stanayorityapare | ṛṣyādinyāsasyāvaśyakatoktā'nyatra---- ṛṣicchandodevatānāṃ vinyāsena vinā yadā | japyate sādhito'pyeṣa tasya tucchaphalaṃ bhavet | iti || 30-31 || vidadhyānmātṛkānyāsaṃ mantranyāsamanantaram | aṅguṣṭhādiṣvaṅgulīṣu nyasedaṅgaiḥ sajātibhiḥ || 32 || astraṃ tattalayornyasya kuryāttālatrayādikam | diśastenaiva badhnīyācchoṭikābhiḥ samāhitaḥ || 33 || bahirmātṛkānyāsamāha vidadhyāditi | mātṛkānyāsaṃ vakṣyamāṇaṃ prapañcayāgānta- mityarthaḥ | anantaraṃ mantranyāsaṃ bhuvaneśīnyāsaṃ vidadhyāditi sambandhaḥ | yadāhuḥ---- praṇavo mātṛkādevī hṛllekhetyamṛtatrayam | dīpanaṃ sarvamantrāṇāmityāha bhagavān śivaḥ || iti | vāyavīyasaṃhitāyām----haṃsanyāsastu tatrādyaḥ praṇavanyāsa eva ca | tṛtīyo mātṛkānyāso brahmanyāsastataḥ param || pañcamaḥ kathyate sadbhirnyāsaḥ pañcākṣarātmakaḥ | eteṣvekamanekaṃ vā kuryāt pūjādikarmasu || iti | uktavakṣyamāṇānāṃ karanyāsamāha anantaram aṅguṣṭheti | anantaramityanena mūlamantreṇa karaśuddhiḥ karttavyetyuktam | ataeva lakṣmīpaṭale vakṣyati " hastau saṃśodhya mantreṇa " iti | taduktam---- vyāpyavyāpyorhastayormantramantarbāhye pārśve tārarudraṃ budhena | iti | aṅgaistattatkalpoktāṅgamantraiḥ | tatra hṛnmantramuccārya aṅguṣṭhābhyāṃ nama ityādi prayogaḥ | taduktamācāryaiḥ---- aṅgulīṣu kramādaṅgairaṅguṣṭhādiṣu vinyaset | iti | sajātibhirityagrimeṇa sambadhyate | tattalayoriti tacchabdena prakṛtatvādaṅgulaya ucyante | tābhiḥ karo lakṣyate | talaśabdenāntarbāhyamapi talaṃ gṛhyate | tenāstramantra- muccārya karatalapṛṣṭhābhyāṃ nama iti astramantraprayogaḥ | taduktam---- aṅguṣṭhābhyāṃ namo hrāṃ hrī tarjanībhyāṃ namastataḥ | madhyamābhyāṃ namo hrūṃ hraiṃ anāmikābhyāṃ namastataḥ || oṃ hrau kaniṣṭhikābhyāṃ ca namo hrastalapṛṣṭhayoḥ | iti | kuryāttālatrayādikamiti aṅgāstraviniyogaḥ | tasya svarūpamuktamanyatra---- prasāritatalābhyāntu tālatrayamudīrayet | iti | tālatrayādikamityādiśabdoktaṃ viśadayati diśa iti | tenaivetyastramantreṇa | choṭikā nārācamudrārūpā | aṅguṣṭhatarjjanyagrābhyāṃ sphoṭo nārācamudrikā | iti tallakṣaṇāt | samāhita ityagrimeṇa sambadhyate | tatraivaṃ sambandhaḥ | tataḥ samāhitaḥ sudhīrjātibhiḥ aṅgamantrān hṛdādiṣu ca vinyasediti | cakāro'ṅguṣṭhā- diṣviti pūrvektasamuccayārthaḥ | tata iti vakṣyamāṇatattatkalpoktatattanmantranyāsānantara- mityarthaḥ | yadāhuḥ---- ādāvṛṣyādivinyāsaḥ karaśuddhistataḥ param | aṅgulivyāpakanyāsau hṛdādinyāsa eva ca || tālatrayañca digbandhaḥ | iti | anyatrāpi---- karanyāsaṃ purā kṛtvā dehanyāsamataḥ param | aṅganyāsaṃ nyaset paścādeṣa sādhāraṇo vidhiḥ || iti | ācāryā api ṣaḍaṅganyāsāntamuktvā---- japārambhe manūnāṃ hi sāmānyeyaṃ prakalpanā | iti | samāhitaḥ sudhīrityanena ṣaḍaṅgamudrāḥ sūcitāḥ | taduktamāgamāntare---- prasāritatalenaiva pāṇinā hṛdayaṃ śiraḥ | proktā śikhā tathā samyagadho'ṅguṣṭhena muṣṭinā || tathāvidhābhyāṃ pāṇibhyāṃ varmaskandhādinābhigam | tarjanīmadhyamānāmāḥ proktā netratraye kramāt || yadā netradvaye prokte tadā tarjanīmadhyame || iti | atra prasāritatalenetyatra aṅguṣṭhavarjamaṅgulīcatuṣṭayenetyarthaḥ | taduktam---- aṅguṣṭhavarjamaṅgulyaścatasro hṛdi mūrddhani | śikhāyāṃ muṣṭireva syādaṅguṣṭhakṛtanālikā || sarvāṅgulaya ānābheḥ pāṇyoḥ kavacabandhanam || iti | śaktiṣaḍaṅgamudrāstantrāntare---- hṛdayaṃ madhyamānāmātarjanībhiḥ smṛtaṃ śiraḥ | madhyamātarjanībhyāṃ syādaṅguṣṭhena śikhā smṛtā || daśabhiḥ kavacaṃ proktaṃ tisṛbhirnetramīritam | proktāṅgulībhyāmastraṃ syādaṅgakḷptiriyaṃ matā || iti | śaivaṣaḍaṅgamudrāḥ śaivāgame---- kṛtamuṣṭipadau (puṭau) hastau kṛtvā'ṅguṣṭhau hṛdi nyaset | hṛnmudreyaṃ samākhyātā śiromudrā prakīrttyate || lalāṭāgre samādhāya kṛtamuṣṭipuṭau karau | kuryādūrddhaprasaktāgrau tarjanyau jyeṣṭhabāhyataḥ || karau śikhāyāṃ saṃyojya kṛtamuṣṭipuṭākṛtī | jyeṣṭhāvadhaḥprasaktāgrau kaniṣṭhāvūrddhatastathā || kuryāt seyaṃ śikhāmudrā sarvepadravanāśinī | kṛtvā'ṅguṣṭhau prasaktāgrau tarjanyau ca trikoṇavat || mūddhrna paścānmukhaṃ kṛtvā nayedubhayapārśvataḥ | karau hṛdanta mudreyaṃ kavacasyā'bhayapradā || kṛtvā netronmukhaṃ hastaṃ saktāṅguṣṭhakaniṣṭhikam | prasārya madhyamāṃ kiñcinnamayeditarāṅgulīḥ || netramudreyamuddiṣṭā rakṣobhūtāttībhañjini | parasparataladvandvaṃ punarāsphoṭayed bhṛśam || iti || 32-33 || hṛdayādiṣu vinyasyedaṅgamantrāṃstataḥ sudhīḥ | hṛdayāya namaḥ pūrvaṃ śirase vahnivallabhā || 34 || śikhāyai vaṣaḍityuktaṃ kavacāya humīritam | netratrayāya vauṣaṭ syādastrāya phaḍiti kramāt || 35 || ṣaḍaṅgamantrānityuktān ṣaḍaṅgeṣu niyojayet | pañcāṅgāni manoryasya tatra netramanuṃ tyajet || 36 || jātibhirityuktestāḥ kā ityapekṣāyāmāha hṛdayeti | pūrvaṃ prathamo mantraḥ śirase etadanantaraṃ vahnivallabhā svāheti uccaredityarthaḥ || 34 || netratrayāyetyupalakṣaṇam | tena dvinetre viṣṇvādau netrābhyāṃ vauṣaḍiti prayogaḥ ||35|| ṣaḍaṅgamantrān tattatkalpoktānityevaṃ prakāreṇoktān jātimantrāṃśca militvā ṣaḍaṅgeṣu hṛdayādiṣu uktamudrābhirniyojayennyasedityarthaḥ || 36 || aṅgahīnasya mantrasya svenaivāṅgāni kalpayet | tattatkalpoktavidhinā nyāsānanyān samācaret || 37 || aṅgeti | aṅgahīnatvaṃ nāma nārāyaṇāṣṭākṣarādivanmantroddhārābhāvaḥ | svenaivetyā- vṛttyā chedena vā | etenāṅgānāmāvaśyakatvamuktam | yadāhuḥ---- pūjājapārcanāhomāḥ siddhamantrakṛtā api | aṅgavinyāsavidhurā na dāsyanti phalānyamī || iti | gautamena ṣaḍaṅgakaraṇaprayojanamapyuktam---- ijyamāno hṛdātmā'yaṃ hṛdaye syāccidātmakaḥ | kriyate tatparatvantu (parātmā ca) hṛnmantreṇa tataḥ param || sarvajñādiguṇopete (ttuṅge) saṃvidrūpe parātmani | kriyate viṣayāhāraḥ śiromantreṇa dhīmatā || hṛcchirorūpaciddhāmamayatā (niyatā) bhāvanā dṛḍhā | kriyate nijadevasya śikhāmantreṇa sādaram || mantrātmakasya devasya mantravācyena (vyāptena) tejasā | sarvato varmamantreṇa kriyate nyāsasaṃbhṛtiḥ || yaddadāti paraṃ jñānaṃ saṃvidrūpe parātmani | hṛdayādimayaṃ tejaḥ syādetannetrasaṃjñakam || ādhyātmikādirūpaṃ yat sādhakasya vināśayet | avidyājātamastraṃ tat paraṃ dhāma samīritam || iti | pūrvaṃ tata iti mantranyāsānantaramiti vyākhyātam | tatra ko mantranyāsa ityapekṣayāmāha tattaditi | nyāsān mantranyāsān | eṣāmapyāvaśyakatoktā'nyatra---- nyāsaṃ vinā japaṃ prāhurāsuraṃ viphalaṃ budhāḥ | nyāsāttadātmako bhūtvā devo bhūtvā tu taṃ yajet || iti | kulaprakāśatantre'pi----āgamoktena mārgeṇa nyāsān nityaṃ karoti yaḥ | devatābhāvamāpnoti mantrasiddhiḥ prajāyate || akṛtvā nyāsajātaṃ yo (jālāni) mūḍhātmā prabhajenmanūn | sarvavighnaiśca bādhyeta vyādhrairmṛgaśiśuryathā || yo nyāsakavacacchanno mantraṃ japati taṃ priye | vighnā dṛṣṭvā palāyante siṃhaṃ dṛṣṭvā yathā gajāḥ || iti | vāyavīyasaṃhitāyāmapi----nāśivaḥ śivamabhyasyennāśivaḥ śivamarcayet | nāśivastu śivaṃ dhyāyennāśivaḥ śivamāpnuyāt || iti | granthakṛdapi---- mantrākṣarāṇi vinyasyeddevatābhāvasiddhaye | iti | etena yatra mantre akṣaranyāso vācaniko noktastatrāpi karttavya ityuktam || 37 || kalpayedātmano dehe pīṭhaṃ dharmādibhiḥ kramāt | aṃsoruyugmayovīdvān prādakṣiṇyena deśikaḥ || 38 || dharmaṃ jñānañca vairāgyamaiśvaryaṃ nyasya tu kramāt | mukhapārśvanābhipārśve'dharmādīṃśca prakalpayet || 39 || dharmādayaḥ smṛtāḥ pādāḥ pīṭhagātrāṇi cāpare | anantaṃ hṛdaye padmamasmin sūryendupāvakān || 40 || ātmayāgārthaṃ dehe pīṭhakalpanāmāha kalpayediti | ātmano dehe nyastairdharmādibhiḥ pīṭhaṃ kalpayedityarthaḥ | atra kramādityanenaitaduktaṃ bhavati | maṇḍūkāya nama ityādhāre | kālāgnirudrāya namaḥ iti svādhiṣṭhāne | kūrmāya nama iti nābhau | tato hṛdi ādhāraśaktyādinyāsaṃ kṛtvā paścāddharmādinyāsa iti | yadāhuḥ---- nyasedādhāraśaktiprakṛtikamaṭhaśeṣakṣamākṣīrasindhūn śvetadvīpañca ratnojjvalamahita mahāmaṇḍapaṃ kalpavṛkṣam | hṛddeśe | iti | aṃseti | prādakṣiṇyena dakṣiṇāvarttakrameṇa | vidvān deśikaḥ ityanena dakṣiṇāṃsamārabhya dakṣoruparyantaṃ nyāsa ityuktam | ayaṃ pakṣaḥ sāmpradāyikaḥ | tūktamīśānaśivena----ādhārākhyāṃ yajecchaktiṃ hṛdayeṃ'se ca dakṣiṇe | dharmaṃ jñānañca savyāṃse ūrvervāmānyayorapi || vairāgyasaṃjñamaiśvaryam | iti | kramādityuttareṇa sambadhyate || mukheti | atrāpi prādakṣiṇyenetyanuṣañjanīyam | kramādityanenaitaduktam | mukhaṃ tato vāmapārśvaṃ tato nābhistato dakṣiṇapārśvam | taduktam---- mukhe ca vāmapārśve ca nābhau dakṣiṇapārśvake | adharmañcāpyathājñānamavairāgyamanaiśvaram || iti | īśānaśivenāpyuktam---- adharmaṃ vadane tataḥ | ajñānaṃ savyapārśve ca nābhau pārśve ca dakṣiṇe || avairāgyamanaiśvaryam | iti | yattvācāryavacanam---- " ānananābhimūlapārśvadvayaiḥ " iti tadapi taṭṭīkākārairānana- pārśva nābhimūlapārśvairityeva vyākhyātam | adharmādīn tāneva nañpūrvānityarthaḥ || apara iti adharmādayaḥ | asminnityanante | padmamiti vakṣyamāṇalakṣaṇam | etena pūtena (?) pūrvapūrvasyottarottaraṃ pratyādhāratoktā | asmin padme sūryendupāvakāniti yojyam || 38-40 || eṣu svasvakalā nyasyennāmādyakṣarapūvīkāḥ | sattvādīṃstrīn guṇān nyasyettathaivātra gurūttamaḥ || 41 || ātmānamantarātmānaṃ paramātmānamatra tu | jñānātmānaṃ pravinyasya nyaset pīṭhamanuṃ tataḥ || 42 || eṣviti triṣu maṇḍaleṣu | nāmādau yadakṣaraṃ kabhādi ādi ādi tatpūvīkāḥ | tatra kramaḥ | sūryamaṇḍalaṃ vinyasya tatra tatkalāḥ tataḥ somamaṇḍalaṃ tatra tatkalāḥ tato vahnimaṇḍalaṃ tatra tatkalāḥ nyasediti | tathaiveti pūrvapūrvasyopari | nāmādyakṣarapūrvakā- niti padamevā'trākṛṣyate | tena nāmno yadādyakṣaraṃ tatpūrvakān nyasediti | atra guruttama ityuttareṇa sambadhyate | tataḥ oṃ saṃ sattvāya namaḥ ityādiprayogaḥ | taduktam---- " ādyakṣaraiḥ sattvarajastamāṃsi " iti | etacca dikpradarśanamātram | pūrvaṃ sarvatra tathokteḥ | atra paramātmani tuśabdo vyatireke | tenāyamarthaḥ | ātmāditraye'- pyādyakṣarameva bījam | jñānātmani tu māyābījamiti gurūttamapadenoktam | nyaset pīṭhamanuṃ tataḥ ityanenaitaduktaṃ bhavati | māṃ māyātattvāya namaḥ, kaṃ kalātattvāya namaḥ, viṃ vidyātattvāya namaḥ, paṃ paratattvāya namaḥ | hṛtpadmāgrādyaṣṭadala- mūleṣu madhye ca pīṭhaśaktinavakaṃ nyasediti | taduktam---- māyātattvaṃ kalātattvaṃ vidyātattvaṃ paraṃ tathā | vinyasya pīṭhaśaktīśca tataḥ pīṭhamanuṃ nyaset || iti | anyatrāpi----athāṣṭadikṣu parito madhye ca śaktīrnava | nyastvā pīṭhamahāmanuṃ ca vidhivattatkaṇīkāmadhyagam || iti || 41-42 || evaṃ dehamaye pīṭhe cintayediṣṭadevatām | mudrāḥ pradarśya vidhivadarghyasthāpanamācaret || 43 || mudrā iti | tattadviśeṣamudrāśca tattatkalpoktāstattatpaṭale mayā vakṣyante | vidhivadityanenaitadanantaraṃ mānasīṃ pūjāṃ kṛtvā devamabhyarthayedityuktam | tatrābhyarthanamantraḥ---- oṃ svāgataṃ devadeveśa sannidhībhāva keśava | gṛhāṇa mānasīṃ pūjāṃ yathārthaparibhāvitām || iti | atra keśavetyatra tattaddevatānāmnāmūhaḥ kāryaḥ | taduktam---- iti dhyātvātmānaṃ paṭuviśadadhīrnandatanayaṃ purobuddhyaivārghyaprabhṛtibhiranindyopahṛtibhiḥ | yajet | iti | anyatrāpi---- dhyātvā devaṃ pradarśyā'tha mudrā api vidhānataḥ | pūjāñca mānasīṃ kuryāttatorghyasthāpanañcaret || iti || 43 || " oṃ svāgataṃ devadeveśa sannidhībhāva keśava | gṛhāṇa mānasīṃ pūjāṃ yathārthaparibhāvitām || " iti | isa mantra meṃ sambodhana pada keśava ke sthāna para tattad devoṃ kā nāma rakhanā cāhie || 43 || śaṅkhamastrāmbunā prokṣya vāmato vahnimaṇḍale | sādhāraṃ sthāpayed vidvān bindusrutasudhāmayaiḥ || 44 || toyaiḥ sugandhipuṣpādyaiḥ pūrayettaṃ yathāvidhi | ādhāraṃ pāvakaṃ śaṅkhaṃ sūryaṃ toyaṃ sudhāmayam || 45 || smaredvahnyarkacandrāṇāṃ kalāstāsteṣvanukramāt | mūlamantraṃ japet spṛṣṭvā nyasettasyāṅgamantravit || 46 || hṛnmantreṇābhisampūjya hastābhyāṃ chādayannapaḥ | japedvidyāṃ yathānyāyaṃ deśiko devatādhiyā || 47 || arghyasthāpanamācaredityuktam | tadvidhimāha śaṅkhamiti | vāmato vāmabhāge svāgrata iti jñeyam | yaduktam---- " ātmanaḥ purataḥ śaṅkham " iti | vahnimaṇḍale ūrddhāgre trikoṇe sādhāraṃ śaṅkhamityanvayaḥ | vidvānityanenātra vahnimaṇḍala ityupalakṣaṇam ityuktam | tena trikoṇaṣaṭkoṇavṛttacaturasrarūpe śaṅkhamudrāvaṣṭabdhe pūjitaṣaḍaṅge iti jñeyam | taduktam---- agre trikoṇamālikhya ṣaṭkoṇañca tato bahiḥ | varttulaṃ caturasrañca madhye māyāṃ vilikhya ca | śaṅkhamudrāṃ pradarśyā'tha koṇadikṣvaṅgapūjanam || iti | anyatrāpi---- trikoṇaṣaṭkoṇavṛttacaturasrāṇi kārayet | śaṅkhamudrāmavaṣṭabhya ṣaḍaṅgāni prapūjayet || iti | bindurbhrūmadhyam | kecana brahmarandhramiti vadanti | tatra candramaṇḍalasya sattvāditi | bindusrutasudhāmayairiti jaladhyānam | yat somaśambhau---- binduprasūta pīyūṣarūpatoyākṣatādinā | hṛdāpūrya ṣaḍaṅgena pūjayitvā'bhimantrayet || iti | pūrayettaṃ yathāvidhītyanenaitaduktam | bindvantāṃ pratilomamātṛkāṃ vilomamūlamantrañca japanniti | taduktam---- pūrayedvimalapāthasā sudhīrakṣaraiḥ pratigataiḥ śiro'ntakaiḥ | iti | ādhāramiti | ādhāraṃ pāvakamaṇḍalatvena śaṅkhaṃ sūryamaṇḍalatvena toyamindu- maṇḍalatvena | teṣu maṇḍaleṣu tattatkalā api smaret | kecana pūjayantyapi | tatra prayogaḥ----svavāmāgrataḥ caturasravṛttaṣaṭkoṇatrikoṇamaṇḍalaṃ kṛtvā śaṅkha- mudrayā'vaṣṭabhya puṣpākṣataiḥ pūjākrameṇa ṣaḍaṅgāni sampūjya ādhāramastramantreṇa prakṣālya " maṃ vahnimaṇḍalāya daśakalātmane amukārghyapātrāsanāya namaḥ " iti ādhāraṃ pratiṣṭhāpya pūrvādagnerdaśakalāḥ pūjayet | tataḥ śaṅkhamantreṇa (puruṣottamapaṭaloktaśaṅkhamantreṇa) śaṅkhaṃ prakṣālya " aṃ sūrya- maṇḍalāya dvādaśakalātmane amukārghyapātrāya namaḥ " iti pātramādhāre nidhāya prādakṣiṇyena dvādaśasthāneṣu sūryasya dvādaśakalāḥ sampūjya vilomamātṛkāṃ viloma- mūlamantrañca japan śuddhodakena śaṅkhamāpūrya " oṃ somamaṇḍalāya ṣoḍaśakalātmane amukārghyāmṛtāya namaḥ " iti sampūjya somasya ṣoḍaśakalāstatra prādakṣiṇyena pūjayediti | tatastatra " gaṅge ca " iti mantreṇa sūryamaṇḍalādaṅkuśamudrayā tīrthamāvāhya svahṛtkamalāddevamapyāvāhayet | deśiko devatādhiyeti vakṣyamāṇatvāt | taduktam---- tatra tīrthamanunābhivāhayet tīrthamuṣṇarucimaṇḍalāt punaḥ | svīyahṛtkamalato hariṃ yathā | iti | aṅkuśamudrālakṣaṇaṃ snānaprasaṅge uktam | yadveyamaṅkuśamudrā | yadāhuḥ---- ṛjumadhyā madhyaparvākrāntā tarjanyadhomukhī | vijñeyā'ṅkuśamudreyaṃ kuñcitā madhyaparvataḥ || iti | spṛṣṭveti | apa iti sambadhyate | nyasediti apsviti sambadhyate | tasyeti mūlamantrasya | aṅgamantravidityanena vakṣyamāṇadikkramapūjanenaiva nyāsa ityuktam | abhisampūjyeti apa iti sambandhaḥ | hastābhyāṃ chādayanniti deśika ityanena matsyamudrayetyuktam | tallakṣaṇantu---- adhomukhāvubhau hastau svasyopari ca saṃsthitau | pārśvadvayagatāṅguṣṭhau matsyamudreyamīritā || atra mūlamantravidyāśabdābhyāmevamādividhau puṃstrīdevatākatvamavivakṣitamityuktam| anyathaikagrahaṇe itaragrahaṇaṃ na syāt | yathānyāyamiti saptakṛtvo'ṣṭakṛtvo vā | iyaṃ saṃkhyā (vyavasthā) pūrvamapi jñeyā | taduktam---- saṃspṛśan japatu mantramaṣṭaśaḥ | iti || 44-47 || astramantreṇa saṃrakṣya kavacenāvaguṇṭhya ca | dhenumudrāṃ samāpādya rodhayettat svamudrayā || 48 || saṃrakṣyeti | taditi sambandhaḥ | tacca saṃrakṣaṇaṃ choṭikābhiriti jñeyam | avaguṇṭhyetyatrāpi taditi sambadhyate | taccāvaguṇṭhanamudrayā | samāpādyetyamṛtabījena | svamudrayeti sannirodhinyā | avaguṇṭhanadhenusannirodhanamudrāstrayoviṃśe vakṣyante | tataḥ śaṅkhopari śaṅkhamuṣalacakramahāmudrāyonimudrāḥ pradarśayet | yadāhuḥ---- cinmayaṃ cintayettīrthamānīyā'ṅkuśamudrayā | brahmāṇḍodaratīrthebhyo dhenumudrāṃ pradarśya ca || śaṅkhamudrāṃ cakramudrāṃ muṣalākhyāñca darśayet | paramīkṛtya yatnena guhyākhyāñcaiva darśayet || iti | kṛṣṇamantre gālinīpradarśanaṃ rāmamantre garuḍamudrāpradarśanam ityādiviśeṣo'nu- sandheyaḥ | śaṅkhamudrālakṣaṇamuktaṃ prāk | anyāsāṃ lakṣaṇāni tu---- muṣṭiṃ kṛtvā tu hastābhyāṃ vāmasyopari dakṣiṇam | kuryānmuṣalamudreyaṃ sarvavighnapraṇāśinī || mithaḥ kaniṣṭhike baddhā tarjanībhyāmanāmike | anāmikorddhagāśliṣṭadīrghamadhyamayoradhaḥ | aṅguṣṭhāgradvayaṃ nyasyed yonimudreyamīritā || iti | viparyaste tale kṛtvā vāmadakṣiṇahastayoḥ | aṅguṣṭhau grathayeccaiva kaniṣṭhānāmikāntare | cakramudreyamuddiṣṭā sarvasiddhikarī śubhā || iti | mahāmudrālakṣaṇaṃ trayoviṃśa vakṣyate | kaniṣṭhāṅguṣṭhakau saktau karayoritaretaram | tarjanīmadhyamānāmāḥ saṃhatā bhugnavajītāḥ (sajjitāḥ) | mudraiṣā gālinī proktā śaṅkhasyopari cālitā || iti | hastāvabhimukhau kṛtvā racayitvā kaniṣṭhike | mithastarjanike śliṣṭe śliṣṭāvaṅguṣṭhakau tathā || madhyamānāmike dve tu dvau pakṣāviti kuñcayet | eṣā garuḍamudrā syādaśeṣaviṣanāśinī || iti || 48 || dakṣiṇe prokṣaṇīpātramādhāyā'dbhaḥ prapūrayet | kiñcidarghyāmbu saṃgṛhya prokṣaṇyambhasi yojayet || 49 || dakṣiṇa iti | pātraṃ tāmrādijaṃ | yadāhuḥ---- ratnaṃ raukmaṃ raupyamabjaṃ tāmraṃ mṛddārupaittalam | pādmaṃ pālāśamutkṛṣṭānyamantrāṇyacyutārcane | sarvetkṛṣṭau tāmraśaṅkhāvarghyāyā'bjo'tiśasyate || iti || 49 || arghyasyottarataḥ kāryaṃ pādyaṃ sācamanīyakam | ātmānaṃ yāgavastūni maṇḍalaṃ prokṣayed guruḥ || 50 || prokṣaṇīpātratoyena manunā'nyānyapi kramāt | nyāsakrameṇa dehe sve dharmādīn pūjayettataḥ || 51 || arghyasyetyarghyapātrasya | śaktau satyāṃ etāni bhinnāni | aśaktau ekenaiva sarvam | yadāhuḥ----ekasminnathavā pātre pādyārghyādīni kalpayet | iti | manuneti mūlamantreṇa prokṣayediti sambandhaḥ | idañca sāmānyavidhānam | anyatra tu mantraviśeṣe prokṣaṇamantra uktaḥ | tatra tenaiva prokṣaṇamiti jñeyam | gururityanenedaṃ prokṣaṇaṃ trirityuktaṃ bhavati | yadāhuḥ---- prokṣayennijatanuṃ tato'munā triḥ kareṇa manunā'khilaṃ tathā | sādhanaṃ kusumacandanādikam | iti | anyānyapi yāgavastūni pūjādravyāṇi kramāt prokṣayediti sambandhaḥ || āntaraṃ yāgamāha nyāseti | taduktam---- dvividhaṃ syāllabdhamanorbāhyāntaramupāsanam | nyāsināñcāntaraṃ proktamanyeṣāmubhayaṃ tathā || iti | vāyavīyasaṃhitāyāmapi----ādāvābhyantaraṃ yāgamagnikāryāvasānakam | vidhāya mānavaḥ paścād bahiryāgaṃ samācaret || iti | tathā saṃhitāyāṃ śambhuvākyamapi---- na gṛhī jñānamātreṇa paratreha ca maṅgalam | prāpnoti candravadane dānahomādibhivīnā || gṛhastho yadi juhuyānna dadyādapi neśvari | pūjayed vidhinā naiva kaḥ kuryādetadanvaham || na brahmacāriṇo dātumadhikāro'sti bhāmini | gurubhyo'pi ca sarvebhyaḥ ko vā dāsyatyapekṣitam || nā'raṇyavāsināṃ śaktirna te santi kalau yuge | parivrāḍ jñānamātreṇa dānahomādibhivīnā || sarvaduḥkhapiśācebhyo mukto bhavati nānyathā | parivrāḍviraktaśca viraktaśca gṛhī tathā || kumbhīpāke nimajjete dvābubhau kamalānane | puṇyāḥ striyo gṛhasthāśca maṅgalairmaṅgalāthīnaḥ || pūjopakaraṇaiḥ kuryurdadyurdānāni cārhaṇām | vānaprasthāśca yatayo yadyevaṃ kuryuranvaham || saṃsārānna nivarttante vidhyatikramadoṣataḥ | ārūḍhayatitā hyete bhaveyurduḥkhabhājanam || iti | atra nyāsakrameṇetyanenaitaduktaṃ bhavati | maṇḍūkakālāgnirudrakūrmān ādhāra- svādhiṣṭhānanābhideśeṣu tata ādhāraśaktyādīn hṛdi paścāddharmādīnaṣṭau yathāsthānaṃ sampūjya punarhṛdi śeṣādiparatattvāntā pūjā | taduktaṃ rāmapūrvatāpanīye---- māyāvidye ye kalāpare tattve sampūjayedvimalādīśca śaktīḥ | iti || 50-51 || puṣpādyaiḥ pīṭhamanvantaṃ tasmiṃśca paradevatām | pañcakṛtvaḥ punaḥ kuryāt puṣpāñjalimananyadhīḥ || 52 || uttamāṅgahṛdādhārapādasarvāṅgake kramāt | vinā nivedyaṃ gandhādyairupacāraiḥ samarcayet || 53 || puṣpasyādyaṃ gandhaḥ | bahuvacanamādyarthaṃ tena gandhādyairityarthaḥ | etādṛśayuktistu ādiśabdena puṣpamātragrahaṇārthā | yadvā puṣpāṇi ca ādyo gandhaśca puṣpādyaiḥ | upacāreṣu gandhānantaraṃ puṣpasyoddiṣṭatvāt | pīṭhamanvantamiti | pīṭhaśakti pīṭhamantraparyantamityarthaḥ | tasminniti | evambhūte dehamaye pīṭhe paradevatāṃ gandhādyairupacāraiḥ samarcayedityagrimeṇa sambandhaḥ | ādyena puṣpam | tatra viśeṣamāha pañceti | ananyadhīrityanena triṃśo vā ityuktam | taduktamācāryaiḥ---- kuryāt puṣpāñjalimapi nijadehe pañcaśo'thavāpi triṃśaḥ | iti | vinā nivedyamiti | asyāyamabhiprāyaḥ | āsanādidīpāntānupacārān pradarśya bāhye naivedyaṃ na deyam | tato gurūpadiṣṭavidhinā kuṇḍalinīmutthāpya dvādaśāntaṃ nītvā tatratyaśivena samāgamaya tadutthāmṛtadhārayā devaṃ prīṇayediti || 52-53 || gurūpadiṣṭavidhinā śeṣamanyat samāpayet | sarvametat prayuñjīta prokṣaṇīsthena vāriṇā || 54 || visṛjya toyaṃ prokṣaṇyāḥ pūrayettāṃ yathā purā | tatastanmaṇḍalaṃ mantrī gandhādyaiḥ sādhu pūjayet || 55 || gurūpadiṣṭeti | anyat śeṣaṃ mānasau dhūpadīpau mantrajapaḥ japanivedanaṃ brahmārpaṇaṃ kṣamāpanādi visarjanavarjam | yadāhuḥ---- dhyātvā yajeccandanādyairmānasairdhūpadīpakaiḥ | bhojanāvasare kiñcijjapaṃ kṛtvā nivedayet || iti | aśaktaṃ pratyāha sarvamiti | natvā gurūnityādi etadantaṃ nityapūjāyāmapi samānam | viśeṣastvayaṃ nityapūjāyām | etacchaṅkhajalameva varddhanyāṃ nikṣipediti | tataḥ prāṇāyāmatrayaṃ kṛtvā aṣṭottarasahasraṃ nityajapaṃ kṛtvā punaḥ prāṇāyāmatrayañca kuryāt | kiñcana " kṣipatu varddhanījale " iti purato japasya parato'pi " vihitamatha tattrayaṃ budhaiḥ " iti cokteḥ | taduktaṃ mantratantraprakāśe---- aṣṭottarasahasrantu kṛtvā'ntaryāgamādarāt | japet pratidinaṃ yattu nitya eṣa japaḥ smṛtaḥ || ayane viṣuve caiva grahaṇe candrasūryayoḥ | dvādaśyāṃ pūṇīmāyāñca teṣu naimittiko japaḥ || nityāt triguṇitaḥ so'tha pūjā caiva harestathā || iti | āntaraṃ yāgamuktvā bahiryāgamāha tata iti | tatastadanantaraṃ mantrī sādhu śobhanatvena sarvatobhadratvamuktam | tanmaṇḍalaṃ vedimadhyalikhitaṃ sarvatobhadramaṇḍalaṃ gandhādyaiḥ pūjayediti sambandhaḥ | ādiśabdena puṣpam | mantrītyanena śrīsarvatobhadra- maṇḍalāya namaḥ iti pūjāmantraḥ sūcita iti jñeyam || 54-55 || śālibhiḥ kaṇīkāmadhyamāpūryepari taṇḍulaiḥ | alaṃkṛtya punasteṣu darbhānāstīrya tantravit || 56 || kūrccamakṣatasaṃyuktaṃ nyasetteṣāmathopari | ādhāraśaktimārabhya pīṭhaṃ mantramayaṃ yajet || 57 || śālibhiriti | upari śālyupari taṇḍulairalaṅkṛtya taṇḍulān tatra nikṣipyetyarthaḥ | punaranantaram | teṣu taṇḍuleṣu | tat pramāṇamanyatroktam---- śālīṃstu kaṇīkāyāñca nikṣipyāḍhakasammitān | taṇḍulāṃśca tadaṣṭāṃśān kūrccañcopari vinyaset || iti | āḍhakalakṣaṇantu---- " kuḍavaścatuḥpalaḥ syāt | prasthaḥ kuḍavaiścatubhīḥ syāt | prasthaiścatubhīrāḍhakaḥ | " iti | tadaṣṭāṃśāniti kuḍavadvayamitān | śāstroktatolakāṣṭakaṃ palam | saptaviṃśatisāgradarbhapatramayaṃ veṇyākāreṇa grathitaṃ viṣṭarāparaparyāyaṃ kūrcam | taduktaṃ ḍāmare---- saptaviṃśatidarbhāṇāṃ veṇyagre granthibhūṣitam | viṣṭare sarvayajñeṣu lakṣaṇaṃ parikīttītam || iti | atra ātmāditattvatrayeṇa devaṃ sampūjya bāhyapūjāmārabhediti sampradāyavidaḥ | ādhāraśaktīti | atra prathamaṃ gurugaṇapatipūjanaṃ kuryāt | taduktam---- vāyavyāstrādīśaparyantamarcāpīṭhasyodaggauravī paṅktirādau | pūjyo'nyatrāpyāmbikeyaḥ karābjaiḥ pāśaṃ daṇḍaṃ śṛṇyabhīti dadhānaḥ || iti | anyatrāpi---- pīṭhasyottare bhāge gurupaṅktiṃ pūjayecca mantravit | yāvad girīśakoṇaṃ vāyoḥ koṇaṃ samārabhya || atha guruparamagurū dvau parameṣṭiguruṃ tathā'bhyarcya | paramācāryaguruñcādisiddhigurumathārcayet svagurum || iti | atra paramācāryagurvanantaraṃ parāparaguruḥ paramasiddhigururapi jñeyaḥ | teṣāṃ dhyānaṃ mantratantraprakāśe uktam---- śvetāmbaradharā gaurā guravaḥ pustakānvitāḥ | vyākhyānamudrayā yuktā dhyāyanto vā hariṃ nijam | dhyātavyāḥ pūjanādau ca taddhyānāj jñānavān bhavet || iti | śāktādau tu viśeṣastantrāntare---- te raktamālyāmbaragandhabhūṣāḥ svalaṅkṛtā paṅkajaviṣṭarasthāḥ | sarve ca sālambanayoganiṣṭhāḥ prāptākhilaiśvaryaguṇāṣṭakārthāḥ || iti | tatra śrīgurubhyo namaḥ ityādi prayogaḥ | devaṃ guruṃ gurusthānaṃ kṣetraṃ kṣetrādhidevatāḥ | siddhaṃ siddhādhikārāṃśca śrīpūrvaṃ samudīrayet || ityukteḥ arcayedityuktam || 56-57 || adhaḥ kūrmaśilārūḍhāṃ śaraccandranibhaprabhām | ādhāraśaktiṃ prayajet paṅkajadvayadhāriṇīm || 58 || mūdhnī tasyāḥ samārūḍhaṃ kūrmaṃ nīlābhamarcayet | ūrddhaṃ brahmaśilāsīnamanantaṃ kundasannibham || 59 || yajeccakradharaṃ mūdhnī dhārayantaṃ vasundharām | tamālaśyāmalāṃ tatra nīlendīvaradhāriṇīm || 60 || abhyarcayedvasumatīṃ sphuratsāgaramekhalām | tasyāṃ ratnamayaṃ dvīpaṃ tasmiṃśca maṇimaṇḍapam || 61 || yajet kalpatarūṃstasmin sādhakābhīṣṭasiddhidān | adhastāt pūjayetteṣāṃ vedikāṃ maṇḍapojjvalām || 62 || paścādabhyarcayettasyāṃ pīṭhaṃ dharmādibhiḥ punaḥ | raktaśyāmaharidrendranīlābhān pādarūpiṇaḥ || 63 || tadevāha adha iti | anenaitaduktaṃ bhavati | kaṇīkāyāṃ mahākāyaṃ raktaṃ maṇḍūkaṃ maṇḍūkāya namaḥ iti yajet | tadūrddhaṃ daśabhujaṃ pañcavaktraṃ raktakṛṣṇadakṣiṇavāmapārśvaṃ kālāgnirudraṃ kālāgnirudrāya nama iti | tadupari mahākāyaṃ kūrmaṃ kūrmāya nama iti | taduktaṃ śaunakakalpe---- maṇḍūkādi pṛthivyādi kaṇīkāyāṃ yajet kramāt | iti | nārasiṃhakalpe'pi---- padme'ṣṭapatre maṇḍūkaṃ paratattvāntamarcayet | iti | kūrmaśileti | kūrmākārā śilā kūrmaśilā tāmārūḍhām | pūrvaṃ pūjitaḥ kūrma eva kūrmaśileti jñeyam | vakṣyamāṇastu kūrmastadbhinna eva | taduktaṃ tāpanīye---- " śaktiṃ cādhārākhyakāṃ kūrmanāgau " iti | śaraccandrasyetya- syārthaḥ pūrvavaj jñeyaḥ | brahmaśileti mūlapratimādhastana śilāyāḥ saṃjñā | taduktaṃ vāyavīyasaṃhitāyām---- śodhitāṃ candanāliptāṃ śvabhre brahmaśilāṃ kṣipet | ratna (tattva) nyāsaṃ tataḥ kṛtvā navabhiḥ śaktināmabhiḥ || haritālādi dhātūṃśca bījaṃ gandhauṣadhīrapi | śivaśāstroktavidhinā kṣipedbrahmaśilopari || ityādinā " liṅgaṃ brahmaśilopari | prāgudakplavanaṃ kiñcit " ityantena | anantamiti | " nābhyūrddhaṃ narākṛtimadhastvahyākṛtimekakuṇḍalaṃ sahasraphaṇam " iti tat svarūpam | anyatra taddhyānamuktam---- dvātriṃśadbhiḥ khalu tattvairdharādyaivīdyāntaiḥ svairmahitaṃ viṣṇutejaḥ | ānantyaṃ tatkathitaṃ hyāsanaṃ syāt pīṭhākāraḥ sa tu nāgo'hyanantaḥ || iti | anyatrāpi---- tattvairdharādividyāntairdvātriṃśatsaṃkhyakairiha | pīṭhākāro'hyanantaḥ syādanantāsanamīritam || iti || nīlendīvare dhārayatīti samāsaḥ | vakṣyati " indīvare dve " iti | sphuratsāgaramekhalāmityanena pṛthivyanantaraṃ sāgarāya nama iti samudraḥ pūjya ityarthaḥ | tatra sarasvatīmantre vidyābdhiḥ lakṣmīviṣṇumantre kṣīrābdhiḥ gaṇeśamantre ikṣurasaḥ samudraḥ | anyatrāmṛtasamudra ityādi jñeyam | tasyāṃ viśiṣṭāyām || 58-63 || vṛṣakeśaribhūtebharūpān dharmādikān yajet | gātreṣu pūjayettāṃstu nañpūrvānuktalakṣaṇān || 64 || vṛṣeti | keśarī siṃhaḥ | bhūto devayoniḥ | tatsvarūpamuktamanyatra---- raktavastradharāḥ kṛṣṇā nakhadaṃṣṭrāḥ sudaṃṣṭirakāḥ | kartrīkhaṭvāṅgahastāśca rākṣasā ghorarūpiṇaḥ || bhūtāstathaiva dīnāsyāḥ | iti | ibho hastī | nañpūrvān adharmājñānāvairāgyānaiśvaryān | uktalakṣaṇāniti raktādivarṇān vṛṣabhādirūpān | uktañca---- dharmaṃ raktaṃ vṛṣarūpañca siṃhaṃ jñānaṃ śyāmaṃ duṣṭabhūtañca pītam | vairāgyaṃ syād gajarūpāsitāṅgamaiśvaryañca kramataḥ pīṭhapādāḥ || pīṭhasyeśā syuradharmādayo ye ye catvāraste hyuditākāraramyāḥ | iti || 64 || āgneyādiṣu koṇeṣu dikṣu cāthāmbujaṃ yajet | ānandakandaṃ prathamaṃ saṃvinnālamanantaram || 65 || āgneyādiṣviti | ādiśabdena nirṛtivāyvīśakoṇānāṃ grahaṇam | dikṣu prāg- dakṣiṇapaścimottarāsu | caḥ samuccaye | " āśāścatasro labhyante dikśabdena vṛṣādayaḥ " iti paribhāṣaṇāt | vāyavīyasaṃhitāyāmapi---- adharmādīṃśca pūrvādīnuttarāntānanukramāt | iti | iha devatāpurobhāgasya pūrvatvamityācāryāḥ | tathā cāgame---- devasādhakayorantaḥ pūrvā sā digihocyate | iti | anyatrāpi---- devāgre svasya cāpyagre prācī proktā tu deśikaiḥ | prācyeva prācī coddiṣṭā muktvā tu devatārcanam || iti | tantrāntare'pi----yatraiva bhānustu viyatyudeti prācīti tāṃ vedavido vadanti | tathā parā pūjakapūjyayośca sadāgamajñāḥ pravadanti tāntu || iti | anyatrāpi dvārapūjāvasare----devasya mukhamārabhya diśaṃ prācīṃ prakalpayet | tadādiparivārāṇāmaṅgādyāvaraṇasthitiḥ || iti | atra yuktirapi | dehe pīṭhadevatānyāsāvasare mukhe adharmanyāsa uktaḥ | sa cāgrabhāgaḥ | mahāgaṇapatipūjāvasare granthakṛdapi trikoṇabāhye pūrvādicatudīkṣu samarcaye- dityuktvā agrasthabilvavṛkṣādhaḥ ityuktavān | tathā rāmapūjāyāṃ dvitīyāvaraṇe " hanūmantaṃ sasugrīvam " ityuktvā punarāha " vācayantaṃ hanumantamagrato dhṛtapustakam | " iti | anyacca uttarābhimukhatvenāpi pūjā vihitā | karmāntare ca pratīcyādimukhatvena ca | tatra cādharmādipūjanam aṅgādipūjanaṃ ca kadācit kramāntareṇa syāt | anyadā krameṇa syādityādi viruddham | tantrāntare ca---- hotuḥ pūrvaṃ pūrvabhāgaṃ pradiṣṭaṃ savyaṃ bhāgaṃ dakṣiṇantvāgamajñaiḥ | dakṣaṃ vidyāduttaraṃ bhāgamagryaṃ prajñāvadbhiḥ paścimaṃ bhāgamuktam || iti | nṛsiṃhakalpe ca---- athāvaraṇapūjāyāṃ puraḥ prācīṃ prakalpayet | tadādiparivārāṇāṃ prādakṣiṇyena pūjanam || iti | nārāyaṇīye'pi---- śaktīragrādipatreṣu lakṣmyādyā dhṛtacāmarāḥ | iti | ata eva pīṭhaśaktyādipūjane agradalādīti vyākhyāsyate | tenodaṅmukha- pūjādāvapi svāgrabhāgasya pūrvatvamākalpyā dharmādipūjanamaṅgādipūjanamiti jñeyam | tena yantrādāvapi daleṣvakṣaralekhane agradalāt prabhṛti lekhanīyamiti jñeyam | iyaṃ dik carārcāyām | athāmbujaṃ yajediti vakṣyamāṇakrameṇa | atrāmbujāt pūrvamanantāya namaḥ ityanantaṃ pūjayedityathaśabdenoktam | taduktam----hṛdyatha śeṣamambujam | iti | śarīre nyāsāvasare granthakṛdapyuktavān---- " anantaṃ hṛdaye padmamasmin | " iti || 65 || sarvatattvātmakaṃ padmamabhyarcya tadanantaram | mantrī prakṛtipatrāṇi vikāramayakesarān || 66 || pañcāśadbījavarṇāḍhyāṃ kaṇīkāṃ pūjayettataḥ | kalābhiḥ pūjayet sārddhaṃ tasyāṃ sūryendupāvakān || 67 || praṇavasya tribhirvarṇairatha sattvādikān guṇān | ātmānamantarātmānaṃ paramātmānamarcayet || 68 || jñānātmānañca vidhivat pīṭhamantrāvasānakam | pīṭhaśaktīḥ kesareṣu madhye ca savarābhayāḥ || 69 || kalābhiriti | tatra dvādaśakalātmakasūryamaṇḍalāya ṣoḍaśakalātmakacandra- maṇḍalāya daśakalātmakavahnimaṇḍalāya iti kecana kalābhiḥ sārddhamityasyārthaṃ vyācakṣate | anye tvanyathā varṇayanti | dvādaśakalāditvamanuktamapi labhyate | tena sūryamaṇḍalaṃ sampūjya tatra dvādaśakalāḥ tataḥ somamaṇḍalaṃ tatṣoḍaśakalāḥ tataḥ agnimaṇḍalaṃ taddaśakalāḥ pūjayediti | ayaṃ sāmpradāyikaḥ pakṣaḥ | tasyāmiti kaṇīkāyām | praṇavasya tribhirvarṇairakārokāramakāraiḥ | kalābhiḥ sārddhaṃ sūryendu- pāvakān pūjayediti sambandhaḥ | taduktam---- " sūryenduvahnīn praṇavāṃśayuktān " iti | etena tattanmaṇḍalādhiṣṭhātṛdevatā brahmaviṣṇvīśāstattanmaṇḍale pūjanīyā iti sūcitam | yadāhuḥ---- saure bimbe caturāsyaḥ kirīṭīṃ haṃse saudhaṃ kalaśaṃ cākṣamālām | brahmā vibhradvaradañcābhayākhyaṃ hastairdhyeyaḥ sitavastraścatubhīḥ || saumye bimbe garuḍe meghanīlaścakraṃ śaṅkhaṃ sagadābjaṃ dadhānaḥ | hārī mālī kaṭakī satkirīṭī viṣṇuḥ pītaṃ vasanaṃ kaustubhañca || agnebīmbe vṛṣabhe candramauliḥ śveto rudro daśabāhustrinetraḥ | ṭaṅkaiṇāgnitriśikhāhyutkapāla mudrākṣasragvaradābhītipāṇiḥ || iti | anyatrāpi----brahmaviṣṇvīśvarāstvarcyāḥ kramādvai maṇḍalatraye | iti | atha sattvādikāniti | śuklaraktakṛṣṇarūpān | taduktam---- sitaraktāsitāḥ proktā guṇāḥ pīṭhopari sthitāḥ | iti | vidhivadityanaitaduktaṃ bhavati | etadanantaraṃ māyākalāvidyāparatattvāni sampūjayediti | ātmādi paratattvāntamiṣṭvā śaktīḥ prapūjayet | ityukteḥ | vaihāyasīmantraprakāśe'pi---- sattvaṃ rajaḥ śārvarasaṃjñakañca bimbāni cārkenduhutāśanānām | sampūjayedātmacatuṣṭayānte vidyādikaṃ tattvacatuṣṭayañca || iti | vāyavīyasaṃhitāyāmapi----trimaṇḍaloparyātmāditattvatritayamāsanam | iti | pīṭhamantrāvasānakamityanenākṣiptānāṃ pīṭhaśaktīnāṃ pūjāsthānamāha pīṭheti | kesareṣu pūjitapadmakesareṣu | tatra agradalādyaṣṭasu prādakṣiṇyena madhye ca pīṭhaśaktipūjāṃ kṛtvā pīṭhamantrapūjanamityarthaḥ | asavyenāviśeṣoktau kramaḥ sarvatra gṛhyate | iti paribhāṣaṇāt | ata eva dehe pīṭhadevatānyāsāvasare pīṭhaśaktinyāsa ukto mayā | pīṭhaśaktayaḥ pīṭhamantrāśca tattanmantre vakṣyante | savarābhayā iti dhyānam | āsāṃ varṇā apyuktā ācāryaiḥ---- śvetā kṛṣṇā raktā pītā śyāmā'nalopamā śuklā | añjanajapāsamāne tejorūpāśca śaktayaḥ proktāḥ || iti | maṇḍūkādi etadantaṃ nityapūjāyāmapi samānam || 67-69 || hemādiracitaṃ kumbhamastrādbhaḥ kṣālitāntaram | candanāgurukarpūradhūpitaṃ śobhanākṛtim || 70 || āveṣṭitāṅgaṃ nīrandhraṃ tantunā triguṇātmanā | acītaṃ gandhapuṣpādyaiḥ kūrccākṣatasamanvitam || 71 || evaṃ pūjite pīṭhe kumbhasthāpanamāha hemādīti | ādiśabdena rājatatāmramṛṇmayāḥ śaktyanusāreṇa jñeyāḥ | kumbhaṃ kalaśam | taduktaṃ mahākapilapañcarātre---- sauvarṇaṃ kalaśaṃ ramyaṃ raupyaṃ tāmramathāpi vā | nirdeṣaṃ mṛṇmayaṃ vāpi candanena vilepitam || iti | anyatrāpi---- sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi māttīkaṃ vā yathoditam | kṣālayedastramantreṇa kumbhaṃ samyak sureśvari || iti | anyatra kalaśaśabdavyutpattiḥ pramāṇañcoktam---- kalāṃ kalāṃ gṛhītvā vai devānāṃ viśvakarmaṇā | nimīto'yaṃ surairyasmāt kalaśastena ucyate || pañcāśadaṅgulavyāsa utsedhaḥ ṣoḍaśāṅgulaḥ | kalaśānāṃ pramāṇantu mukhamaṣṭāṅgulaṃ bhavet || iti | padmapādācāryaistu kalāḥ śerate iti vyutpattiḥ kṛtā | astrādbhiḥ astramantra- japtodakaiḥ | triguṇātmanā triguṇena sattvādiguṇarūpeṇa ca tantunā āveṣṭitāṅgam | tena kaṇṭhe sūtraveṣṭanaṃ kurvanti | nīrandhramiti kumbhaviśeṣaṇam | taduktaṃ vāyavīya- saṃhitāyām---- sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi tāmraṃ mṛṇmayameva vā | gandhapuṣpākṣatākīrṇaṃ kuśadūrvāṅkurācītam | sitasūtrāvṛtaṃ kaṇṭhe navavastrayugāvṛtam || iti | kecittu nīrandhraṃ yathā sthāttathā tantunā āveṣṭitāṅgamiti yojayanti | tanmate sarve'pi ghaṭaḥ tantuveṣṭito bhavati | tadātrāṅgaśabdavaiyarthyaṃ syāt | anyatra viśeṣaḥ---- kanyākattītasūtreṇa triguṇena ca karmaṇā | guṇatrayātmakenaiva veṣṭayedabhitaḥ samam || iti | ādiśabdena dhūpaḥ || 70-71 || navaratnodaraṃ mantrī sthāpayettāramuccaran | ekyaṃ saṅkalpya kumbhasya pīṭhasya ca vidhānavit || 72 || navaratnodaramiti | navaratnāni ṣaṣṭhe vakṣyante | evambhūtaṃ kumbhaṃ tāramuccaran sthāpayedityanvayaḥ | atra tāraśabdena yathāsvaṃ tattanmantreṣu pañcapraṇavānāmapi grahaṇamiti jñeyam | mantrītyanena mūlamantroccāro'pyuktaḥ | vidhānavidityanena vināpi pañcāśa- dauṣadhikvāthaiḥ tajjanya sāmarthyepapādanakṣama ityuktam || 72 || kṣīradrumakaṣāyeṇa palāśatvagbhavena vā | tīrthedakairvā karpūragandhapuṣpasuvāsitaiḥ || 73 || ātmābhedena vidhivanmātṛkāṃ pratilomataḥ | japanmūlamanuṃ tadvat pūrayed devatādhiyā || 74 || kṣīreti | kṣīradrumakaṣāyeṇa aśvatthodumbaraplakṣavaṭatvakkaṣāyeṇa ityarthaḥ | āyurvedoktarītyā caturthāṃśāvaśeṣaḥ kaṣāyo grāhyaḥ | vidhivaditi sabindukam | tadvaditi vilomena | ātmābhedena devatādhiyā pūrayediti sambandhaḥ | ātmadevatājalānāmaikyaṃ bhāvayannityarthaḥ || 73-74 || śaṅkhe kvāthāgbusampūrṇe gandhāṣṭakamabhīṣṭadam | viloḍya pūjayettasminnāvāhya sakalāḥ kalāḥ || 75 || daśa vahneḥ kalāḥ pūrvaṃ dvādaśa dvādaśātmanaḥ | kalāḥ ṣoḍaśa somasya paścāt pañcāśataṃ kalāḥ || 76 || japitvā pratilomena mūlamantrañca mantravit | samāhitena manasā dhyāyanmantrasya devatām || 77 || śaṅkha iti sthāpitaśaṅkhādanyasmin | tatra śaṅkhasthāpanāntaṃ karma pūrvavat kāryam | kvāthāmbuneti kalaśapūraṇāvaśiṣṭena sampūrṇa iti | samūlena hṛdayena gandhāṣṭakaṃ viloḍya iti piṣṭagandhāṣṭakam | taduktam---- aṣṭamūrttyātmakaṃ piṣṭamaṣṭagandhaṃ viloḍya ca | iti | abhīṣṭadamityanena gandhadvārāmityasya japa uktaḥ | pūjayediti śirasā dhenumudrāṃ pradarśyeti jñeyam | sakalāḥ caturnavati | dvādaśātmana iti sūryasya | paścādityanenai- taduktam | akārajakalānantaraṃ haṃsa iti | ukārajānantaraṃ pratadviṣṇuriti | makāra- jānantaraṃ tryambakamiti | bindujānantaraṃ tatpadādikam | nādajānadvāraṃ viṣṇuryenimiti ṛcaṃ paṭhet | pañcāśat ekapañcāśatkalāḥ tārapañcabhedotpannāḥ | atrāṣṭatriṃśatkalāḥ tata ekapañcāśatkalāḥ paścāt pañcaguptakalāśca śaṅkhajale pūjanīyāḥ | tāśca icchājñānā- kriyācidātmānandātmikāḥ | evañcāṣṭatriṃśatkalāḥ pañcāśatkalā ekādhikāḥ pañca guptakalāśceti caturnavatidevatātmakatvam | yadāhurācāryāḥ---- prathamaṃ prakṛterhaṃsaḥ pratadviṣṇuranantaram | triyambakastṛtīyaḥ syāccaturthastatpadādikaḥ || viṣṇuryenimitītyādi pañcamaḥ kalpyatāṃ manuḥ | caturnavatimantrātmadevamā (tā) vāhya pūjyatām || atra yāḥ pañca saṃproktā ṛcastārasya pañcabhiḥ | kalāprabhedaiśca mitho yujyante tāḥ pṛthak pṛthak || iti | anyatrāpi---- caturnavati saṃkhyāśca samāvāhya kalāḥ kramāt | iti | samāhiteneti | mantrasya devatāṃ samāhitena manasādhyāyan pratilomena mūlamantraṃ japitvā tāmevāvāhya pūjayediti sambandhaḥ | idaṃ cakārānamantravitpadācca labhyate | yadāhuḥ---- mūlamantra samuccārya devamāvāhya mantravit | abhyarcya śaṅkhasalilaṃ divyakumbhe vinikṣipet || iti | samāhitena manaseti prasaṅgasaṅgatyā'troktaṃ paraṃ sarvatra dhyāne idaṃ viśeṣaṇaṃ jñeyam | anyathā dhyānasyaiva karttumaśakyatvāt || 75-77 || prāṇapratiṣṭhāṃ kurvīta tatra tatra vicakṣaṇaḥ | kalātmakaṃ śaṅkhasaṃsthaṃ kvāthaṃ kumbhe vinikṣipet || 78 || prāṇeti | pratiṣṭhāśabdavyutpattiruktā mahākapilapañcarātre---- pratiṣṭhāśabdasaṃsiddhiḥ pratipūrvāttu tiṣṭhateḥ | bahvarthatvānnipātānāṃ saṃskārādī prateḥ sthitiḥ || arthastadayametasya gīyate śābdikairjanaiḥ | viśeṣasannidhiryā tu kriyate vyāpakasya hi || sanmūrttau bhāvanā mantraiḥ pratiṣṭhā sā'bhidhīyate | iti | tatra prayogaḥ | dhūmrācīrāhūtā bhavetyāvāhanyādyaṣṭamudrāḥ pradarśya yaṃ dhūmrācīṣe nama iti sampūjya prāṇapratiṣṭhāmantre amuṣyapadasthāne ṣaṣṭhyantaṃ dhūmrācīḥpadaṃ prakṣipya prāṇapratiṣṭhāṃ kuryāt | evaṃ sarvāsvapi kalāsu | athavā daśānāmapyagnikalānām ekadaivāvāhanādi kṛtvā pratyekaṃ pūjāṃ kṛtvā prāṇapratiṣṭhāmantre amuṣyapadasthāne sarvāsāṃ ṣaṣṭhyantaṃ nāmoccārya prāṇapratiṣṭhāṃ kuryāt | kalādhyānaṃ dvitīyapaṭaloktamanusandheyam | tatra tatretyasyāyamarthaḥ | prathamaṃ daśavahnikalānāṃ tato dvādaśasūryakalānāṃ tataḥ ṣoḍaśasomakalānāṃ tato daśākārajānāṃ tadṛcastato daśokārajānāṃ tadṛcastato daśa makārajānāṃ tadṛcastataḥ pañcānāṃ bindujānāṃ tadṛcastataḥ ṣoḍaśanādakalānāṃ tadṛcastataḥ pañcaguptakalānām | vicakṣaṇa ityanena sarvatra triḥ prāṇapratiṣṭhāmantraṃ japedityuktam | anye tu pratilomeneti sarvatra yojayanti | yattu ābhicārikābhiṣekaviṣayam | tadā prathamaṃ nādakalāstādṛk tato bindukalāstādṛk tato makārakalāstādṛk tata ukārakalāstādṛk tato'kārakalāstādṛk tataḥ somasūryāgnīnām | yadāhuḥ---- sthaṇḍilādhāragaṃ śaṅkhaṃ pūrayitvā tadambunā | aṣṭamūrttyātmakaṃ piṣṭamaṣṭagandhaṃ viloḍya ca || kalānādakrameṇaiva svasvanāmasamāyutāḥ | hṛllekhāṅgāni vinyasya pratyekaṃ tāḥ prayojayet || atra nādakalānte ca viṣṇuryenyādikāṃ kalām | sarvāsāṃ vyāpinīṃ vyāptāṃ samyagāvāhya pūjayet || spṛṣṭvā susthāpanamanuṃ dakṣiṇenaiva pāṇinā | yuktanādakalānāmnetyādinā yojayet triśaḥ || bindvāditāramedānāṃ kalāḥ saumyā dineśituḥ | agnerapi samāvāhya tathaivābhiyajet kramāt || iti | vinikṣipediti mūlamantreṇeti śeṣaḥ | taduktam---- punastoyaṃ kalātmakam | uccārayenmūlamantraṃ kalaśe sannidhāpayet || iti | anyatrāpi---- kalaśe tat kṣipenmūlamantramuccārya mantravit | iti || 78 || gandhāṣṭakaṃ tat trividhaṃ śaktiviṣṇuśivātmakam | candanāgurukarpūracorakuṅkumarocanāḥ || 79 || jaṭāmāṃsīkapiyutāḥ śaktergandhāṣṭakaṃ viduḥ | candanāguruhnīverakuṣṭhakuṅkumasevyakāḥ || 80 || jaṭāmāṃsīmuramiti viṣṇorgandhāṣṭakaṃ viduḥ | candanāgurukarpūratamālajalakuṅkumam | kuśītakuṣṭha saṃyuktaṃ śaivaṃ gandhāṣṭakaṃ smṛtam || 81 || gandhāṣṭakaṃ viloḍya iti yaduktaṃ tadāha gandhāṣṭakamiti | śaktiviṣṇu- śivātmakamiti tadātmakatoktyā atyantapriyatvaṃ sūcitam | cora iti bhaṭiūra iti kānyakubjabhāṣāyām | rocanā gorocanā | kapi gaṇṭhivaneti prasiddham | hrīvero vālakam | kuṣṭhaṃ kūṭha iti prasiddham | sevyakamuśīram | jaṭāmāṃsīmuramiti samāhāradvandvaikatvena napuṃsakatvam | surā svanāmnā prasiddhāḥ | tamālaṃ patrajam | jalaṃ vālakam | kuśītaṃ raktacandanam | etāni samabhāgāni grāhyāṇi | gaṇapatisaṃhitāyāṃ gaṇeśagandhāṣṭakamapyuktam---- svarūpaṃ candanaṃ coraṃ rocanāgurumeva ca | madaṃ bhṛgadvayodbhūtaṃ kastūrīcandrasaṃyutam | aṣṭagandhaṃ vinidīṣṭaṃ gaṇeśasya mahāvibhoḥ || iti || 79-81 || pāśādittryakṣarātmānte syādamuṣyapadantataḥ | kramāt prāṇā iha prāṇāstathā jīva iha sthitaḥ || 82 || amuṣya sarvendriyāṇi bhūyo'muṣyapadaṃ bhavet | vāṅmanonayanaśrotraghrāṇaprāṇapadānyatha || 83 || paścādihāgatya sukhaṃ ciraṃ tiṣṭhantu ṭhadvayam | ayaṃ prāṇamanuḥ proktaḥ sarvajīvapradāyakaḥ || 84 || prāṇapratiṣṭhāṃ kurvītetyuktamatastanmantramāha pāśādīti | pāśāditryakṣaro navame vakṣyate | ātmā jīvamantraḥ | atra pāśāditryakṣara ādau ātmamantraḥ anta ityanena yaṃ raṃ laṃ vaṃ śaṃ ṣaṃ saṃ hauṃ ityetānyaṣṭabījāni trayoviṃśe vakṣyamāṇāni saṃgṛhītāni iti sampradāyavidaḥ | atra pāśādyātmāntānāṃ pratyamuṣyapadam āvṛttirapi jñeyā | trayoviṃśe tathā vakṣyamāṇatvāt | amuṣyapadasyāyamarthaḥ | sādhyadevatāyantrādeḥ ṣaṣṭhyantaṃ nāmapadaṃ prayoktavyamiti | tathā ca " imamamuṣya putramamuṣyāḥ putramasyai viśa eṣa vaḥ kuravo rājā " ityasyāḥ śruteḥ prayogakathane kalpa (śrauta) sūtre kātyāyanaḥ " asāvityapanode " iti | tadbhāṣyañca apanodaḥ adaḥpadamapanodya nāma prayoktavyamityartha iti | nārāyaṇīye'pi---- amukapadaṃ yadrūpaṃ yatra mantreṣu dṛśyate | sādhyābhidhānaṃ tadrūpaṃ tatra sthāne niyojayet || iti | taṭṭīkāyāmapekṣitārthadyotanikāyāmevamuktam | etacca puruṣottamamantravyatirikta- sthāne'vagantavyam | tatrāmukaśabde duritapadasyālakṣmīpadasya vā prayogāditi | tatheti amuṣyapadaṃ vadedityarthaḥ | vāṅmanonayanamiti nayanapadaparyāyasya cakṣuḥpadasyopalakṣakam | kevalaṃ chandonurodhāttathopadeśaḥ | tathā ca trayoviṃśe asāveva " sarvendriyāṇyamuṣyānte vāṅmanaścakṣurantataḥ " iti | mantravidāmapyupadeśe cakṣuḥpadamevopadiṣṭamupalabhyate sampradāya- vidām | tathā cācāryavacanaṃ dīkṣāpaṭale---- tadvadvāṅmanasī udīrya tadanuprāṇā ihāthāyāntviti | taṭṭīkākārāḥ padmapadācāryā vyākhyātavantaḥ " vāṅmanaso grahaṇaṃ cakṣuḥśrotra- ghrāṇaprāṇānāmupalakṣaṇārthamiti " | tathā prāṇapratiṣṭhāpaṭale ācāryāḥ---- tadvadvāṅmanasaṃ dṛśaṃ śrutimatho ghrāṇañca saprāṇakam | iti | atrāpi ṭīkākārai- rvyākhyātam " dṛkapadena cakṣuḥpadaṃ gṛhyate " iti | evañcenna syāt kvacinnayanapadaṃ kvaccikṣuḥpadaṃ kvaciddṛkpadaṃ tadvat kvacillocanapadamapi syāt | taccāyuktam | nahi paryāyeṇoccārito mantraḥ sa mantro bhavati anyathā mantroddhāraślokā eva mantrā bhaveyuḥ| tasmānnayanapadaṃ cakṣuḥ padopalakṣakamiti sthitam | ghrāṇaprāṇapadānīti | atra mantre prāṇā iti bahuvacanāntatā jñeyā | vāgādīnāṃ bahūnāṃ padānāṃ dvandvasamāsāt | trayoviṃśe vakṣyati " vāyaṃ śrotraghrāṇapade prāṇāḥ " iti | ṭhadvayaṃ svāhā | nanvatra mantre yadamuṣyasthāne sādhyadevatāyantrādernāmapadaprayogaḥ tasya kathaṃ mantratvamiti cet | mīmāṃsādhikaraṇasiddhāntasiddhamiti brūmaḥ | tathāhi dvitīye'dhyāye bhāvārthacaraṇe " anāmnāteṣvamantratvamāmnāteṣu hi vibhāgaḥ syāt " ityatrādhikaraṇe ūha- pravaranāmadheyānāṃ mantratvamamantratvaṃ veti saṃśaya teṣāmamantratvaṃ siddhāntitam | tatprasaṅge- nedamapi vicāritaṃ yadūhapravaranāmadheyānāṃ prakṣepe sarvasyaivāmantratvam uta prakṣiptasyaiveti | tatra prakṣiptasyaivāmantratvaṃ siddhāntitam | tatprasaṅgānuprasaṅgenedamapi cintitam | yatra mantre " imamamuṣya putramamuṣyāḥ putramasyai viśa eṣa vo rājā " ityādau yat sarvanāmasthāne rājādiśabdaprayogaḥ tasyāmantratvamuta mantratvamiti | tatrāmnātasya sarvanāmno rājādi- padaprayoge | prāmāṇyasamarpakatvamātramiti | ūhādivadamantratvamiti pūrvaḥ pakṣaḥ | siddhāntastu | bhavedevaṃ yadyāmnātasya sarvanāmno rājādipadaprayoge prāmāṇyasamarpakatvaṃ syāt | kintu sarvanāmnāṃ tatsthāne śabdāntarasamarpakatvameva | tathāhi | ūhe tu " agnaye tvājuṣṭaṃ nirvapāmi " iti prakṛtau śrutau ca mantraḥ | vikṛtau tu sūryadevatāke carau nyāyāt sūryāyeti padamūhyate iti | bhavatu tasyāmantratvam | evaṃ pravaraśabdenāsitadevalaśāṇḍilya- pravarābhidhāyipadakīrttanam, nāmadheyaśabdena ca yajamānābhidhāyi viṣṇuśarmādi nāma- kīrttanamabhimatam | teṣāñca vede anāmnānāt " pravaranāmadheyāni kīrttayet " iti vākyena ca mantraprayojya viśeṣarūpeṇāmnānābhāvānna mantratvam | sarvanāmnāmāmnānantu rājādi- viśeṣanāmnām ānantyāt āmnātumaśakyatvāt rājādiviśeṣārthapratipādanārtham | na cāsya svatastatpratipādanasāmarthyamastīti | svayaṃ prayogānarhaṃ sat viśeṣaśabdāneva prayogārhānupalakṣayati | yathā tasyāpatyamityādau | ato vivakṣitasvarūparājādyartha- viśeṣaviṣayāneva śabdān mantravākyaniveśino darśayati | ityetadarthameva sarvanāmapadaṃ dṛṣṭārthenā'dhyayanavidhinā'dhyāpitamiti niścīyate | tasmādrājādināmnāmapyāmnāta- prāyatvānmantratvameveti || 82-84 || paścādaśvatthapanasacūtakomalapallavaiḥ | indravallīsamābaddhaiḥ suradrumadhiyā guruḥ | kumbhavaktre pidhāyāsmiṃścaṣakaṃ saphalīkṛtam || 85 || saṃsthāpayet phaladhiyā vidhivat kalpaśākhinām | tataḥ kumbhaṃ nirmalena kṣaumayugmena veṣṭayet || 86 || indravallīti indravāruṇī latāviśeṣaḥ | caṣakaṃ kalaśajātīyaṃ śarāvādi | vidhivadityanena mūlamantroccāraṇamuktam | kṣaumamityatasīsambhavam | tadabhāve paṭṭa- vastrādi | anyatra ekavastraveṣṭanamapyuktam | atisūkṣmatareṇaiva viśuddhena navena ca | māyātattvasvarūpeṇa veṣṭayedvāsasā ghaṭam || iti || 85-86 || mūlena mūttīṃ kḷptāsmiṃśchāyāyāṃ kalpaśākhinām | āvāhya pūjayettasyāṃ mantrī mantrasya devatām || 87 || mantrasya devatāmityekamantradīkṣāyām | pañcāyatanadīkṣāpakṣe pañcakalaśān saṃsthāpya tattatkalaśe tattaddevatāmāvāhayediti mantrītyanenoktam | taduktamācāryaiḥ---- proktenaivaṃ kalaśavidhinaikena vānekakumbhaiḥ | iti | pañcāyatanadīkṣāyāṃ devatāsthāpanakrama ukto jñānamālāyām---- yadā tu śaṅkaraṃ madhye eśānyāṃ śrīpatiṃ yajet | āgneyāñca tathā haṃsaṃ nairṛtyāṃ pārvatīsutam || vāyavyāñca sadā pūjyā bhavānī bhaktavatsalā | yadā tu madhye govindamaiśānyāṃ śaṅkaraṃ yajet || āgneyāṃ gaṇanāthañca nairṛtyāṃ tapanantathā | vāyavyāmambikāñcaiva yajenmantrī samāhitaḥ || sahasrāṃśuṃ yadā madhye eśānyāṃ pārvatīpatim | āgneyāmekadantañca nairṛtyāmacyutaṃ yajet || vāyavyāṃ pūjayed devīṃ bhogamokṣaikabhūmikām | bhavānīntu yadā madhye eśānyāṃ mādhavaṃ yajet || āgneyāṃ pārvatīnāthaṃ nairṛtyāṃ gaṇanāyakam | pradyotanantu vāyavyāmācāryastu prapūjayet || herambantu yadā madhye eśānyāmacyutaṃ yajet | āgneyāṃ pañcavaktrantu nairṛtyāṃ jagadambikām || vāyavyāṃ dyumaṇiñcaiva yajenmantrī hyatendritaḥ | svasthānavajītā devāḥ śokaduḥkhabhayapradāḥ | tanmaṇḍalasthito rājā sādhakaśca vinaśyati || iti | anyatrāpi---- śambhau madhyagate harīnaharabhūdevyo harau śaṅkare- bhāsyenāgasutā ravau haragaṇeśājāmbikāḥ sthāpitāḥ | devyāṃ viṣṇuharaikadantaravayo lambodare'jeśvarā- ryenāḥ śaṅkarabhāgato'tiśubhadā vyastāstu te hānidāḥ || iti | paṇḍitā api---- " śaṃ nā raga de madhyānnā śaṃ garabheśataḥ sūśaṃ ga nāde de nā śaṃ gara ga nāśaṃ bhasū vidik pūjyāḥ || " iti | anyatrāgneyādikrameṇa sthāpanamuktam | sūryaikadantācyutaśaktirudrā vighneśvareśādrisūtārkakṛṣṇāḥ | śrīnāthavighneśabhagāmbikeśāścaṇḍīśaherambapataṅgakṛṣṇāḥ || śrīśambhusūryākhurathāmbakṛṣṇāḥ pradakṣiṇaṃ madhyavidikṣu pūjyāḥ | svasthānagāḥ sarvamanorathāptyai arthaṃ vinighnanti paratra saṃsthāḥ || iti | anyatrāpi---- madhye'bhyarcya hariṃ gaṇenanagajāśarvā gaṇaṃ madhyataḥ śaṃbhvāryāraviviṣṇavo ravimatho vighnājaśaktīśvarāḥ | madhye śaktimatheśavighnaravayo viṣṇuśca madhye haraṃ sūryebhāsyaśivācyutā hi vihitā āgneyakoṇādimāḥ || iti | atrobhayatra sthāpanakrame phalataḥ sāmyameva | pūjā tu gaṇapatimārabhya | yatra gaṇapatermukhyatvaṃ tatra sūryamārabhyeti jñeyam | yadāhuḥ---- mukhye puṣpāñjaliṃ dattvā gaṇeśādyarcanaṃ bhavet | gaṇeśa eva mukhyaścet yatra sūryakramādbhavet || iti | etadvyākhyānamubhayathā kurvanti | puṣpāñjalimiti mukhye prathamataḥ puṣpāñjali- mātraṃ kṛtvā paścād gaṇeśādyarcanaṃ kṛtvā mukhyapūjeti | apare tu----puṣpāñjaliśabdena pūjāsamāptau yaḥ puṣpāñjaliḥ sa saṃgṛhītaḥ | tena mukhyadevapūjānantaraṃ gaṇeśādyarcanamiti | etacca svasvagurusampradāyānusāreṇa jñeyam | ayameva devatāsthāpanakramo nityapūjāyā- mapi samānaḥ | tatra nityapūjā śālagrāme maṇau yantre vā pāṣāṇādipratimāyāṃ vā kāryā | taduktaṃ jñānamālāyām----girijāratasaukhyāya jātā vighnaparāḥ surāḥ | tacchrutvā caritaṃ devyā śāpo datto'tidāruṇaḥ || pārvatīśāpasaṃyuktā devā aśmatvamāgatāḥ | viṣṇunā śaṅkareṇāpi tathā'nyaiḥ surasattamaiḥ || saṃstutā varadā jātā pāṣāṇatve'pi bho surāḥ | svasthāne pūjayiṣyanti puruṣārthacatuṣṭayam || dātuṃ samarthā madvākyādeṣa eva varo'pītaḥ | tasmāt pūjā vidhātavyā pāṣāṇapratimāsu ca || iti | hayaśīrṣapañcarātre---- mṛṇmayī dārughaṭitā lohajā ratnajā tathā śailajā gandhajā caiva kausumī saptadhā smṛtā || kausumī gandhajā caiva mṛṇmayī pratimā hitā | tatkālapūjitāścaitāḥ sarvakāmaphalapradāḥ || iti | mahākapilapañcarātre'pi----śailajā lohajā vāpi ratnajā vātha dārujā | mṛṇmayī ceti pañcaitāḥ pratimāḥ parikīttītāḥ || sarveṣāmeva devānāṃ mahānīlā yaśaḥpradā | dārujā kāmadā proktā sauvarṇī bhuktimuktidā || rājatī svargaphaladā tāmrī hyāyuvīvadhīnī | kāṃsyā bahvāpadaṃ hanti raitikī śatrunāśinī || sarvabhogapradā śailī sphāṭikī dīptikārikā | mahābhogapradā khyātā mṛṇmayī khalu śobhanā || mānāṅgulapramāṇena daśapañcāṅgulātmikā | gṛhe tu pratimā pūjyā nādhikā hi praśasyate || iti | anyatrāpi---- aṅguṣṭhaparvādārabhya vitastiryāvadeva tu | gṛhe tu pratimā kāryā nādhikā śasyate budhaiḥ || iti | yattu---- saumyā tu hastamātrā vasudā hastadvayocchiratā pratimā | kṣemasubhikṣāya bhavet tricaturhastapramāṇoccā || iti | tat sthāpitapratimāviṣayaṃ jñeyam | mṛṇmayāṃ tatraiva viśeṣa uktaḥ---- mṛṇmayīṃ pratimāṃ vakṣye yathāvattāṃ nibodha me | pakvāpakvā dvidhā proktā mṛṇmayī pratimā kramāt || sarve lokā na śaṃsanti pratimāṃ dagdhamṛṇmayīm | apakvā pratimā śastā saiva kāryā vicakṣaṇaiḥ || sudhayā naiva karttavyā nāśmacūrṇaiḥ kadācana | mṛdaiva mṛṇmayīṃ kuryād yathāvadanupūrvaśaḥ || brāhmaṇasya sitā mṛdvai kṣatriyasyā'ruṇā smṛtā | viśāṃ pītā bhavenmṛdvai kṛṣṇā śūdrasya kīttītā || iti | anyatra viśeṣaḥ---- nṛpabhayamatyaṅgāyāṃ hīnāṅgāyāmakalpatā karttuḥ | kṣāmodaryāṃ kṣudbhayamarthavināśaḥ kṛśāṅgāyām || maraṇantu sakṣatāyāṃ śastranipātena nidīśet karttuḥ | vāme vinatā patnīṃ dakṣiṇavinatā hinastyāyuḥ || andhatvamūrddhadṛṣṭau karoti cintāmadhomukhī dṛṣṭiḥ | sarvapratimāsvevaṃ śubhāśubhaṃ bhāskaroktamavagacchet || iti | anyatrāpi---- nādhikāṅgī na hīnāṅgī karttavyā devatā kvacit | adhikā śilpinaṃ hanyāt kṛśā caivārthanāśinī || kṛśodarī tu dubhīkṣaṃ nirmāṃsā dhananāśinī | vakranāsā tu duḥkhāya saṅkṣiptāṅgī bhayaṅkarī || cipiṭā duḥkhaśokāya anetrā netranāśinī | duḥkhadā hīnavaktrā tu pāṇipādakṛśā tathā || hīnāṃsā hīnajaṅghā ca bhramonmādakarī nṛpa | śuṣkavaktrā ca rājānaṃ kaṭihīnā ca mārayet || pāṇipādavihīnāyāṃ jāyate narako mahān | jaṅghāhīnā ca yā mūttīḥ śatrukalyāṇakāriṇī || putramitravināśāya hīnā vakṣaḥsthalena yā | sampūrṇāvayavā yā tu āyurlakṣmīpradā sadā || evaṃ lakṣaṇamāsādya karttavyā mūttīruttamā || iti | anyatra viśeṣaḥ---- khaṇḍite sphuṭite bhraṣṭe dagdhe mānavivajīte | yāgahīne'thavocchiṣṭe patite duṣṭabhūmiṣu || anyamantrācīte caiva patitasparśadūṣite | daśasveteṣu no cakruḥ sannidhānaṃ divaukasaḥ || iti sarvagato viṣṇuḥ paribhāṣāṃ cakāra ha || iti | anyatra---- khaṇḍitāṃ sphuṭitāṃ jīrṇāmavalīḍhāñca vahninā | pratimāṃ varjayed yatnād bhagnāṃ svāllakṣaṇāccyutām || nikṣipeddārujāmagnau tathā'nyāmapsu nikṣipet || iti | tathā---- ekāhapūjāvihatau kuryād dviguṇamarcanam | trirātre tu mahāpūjāṃ saṃprokṣaṇamataḥ param || māsādūrddhamanekāhaṃ pūjā yadi vihanyate | pratiṣṭhaiveṣyate kaiścit kaiścit saṃprokṣaṇakramaḥ || saṃprokṣaṇalakṣaṇaṃ yathā tatraiva---- saṃprokṣaṇantu devasya devamudvāsya pūrvavat | pañca pañca krameṇaiva snāpayitvā mṛdambhasā || gavāṃ rasaiśca saṃsnāpya darbhatoyaivīśodhya ca | prokṣayet prokṣaṇītoyairmūlenāṣṭottaraṃ śatam || sapuṣpaṃ sakuśaṃ pāṇiṃ nyasya devasya mastake | pañcavāraṃ japenmūlamaṣṭottaraśatottaram || tato mūlena mūrddhādi pīṭhāntaṃ saṃspṛśedapi | tattvanyāsaṃ lipinyāsaṃ mantranyāsañca vinyaset || prāṇapratiṣṭhāmantreṇa pratiṣṭhāpanamācaret | pūjāñca mahatīṃ kuryāt svatantroktāṃ yathāvidhiḥ || yāgahīnādiṣu prāyaḥ saṃprokṣaṇavidhiḥ smṛtaḥ || iti | anyatrāpi---- śālagrāme maṇau yantre maṇḍale pratimāsu vā | nityapūjā hareḥ kāryā na tu kevala bhūtale || iti | rāmapūrvvatāpanīye'pi----sobhayasyā'sya devasya vigraho yantrakalpanā | vinā yantreṇa cet pūjā devatā na prasīdati || iti | saṃhitāyāmapi---- yantraṃ mantramayaṃ prāhurdevatā mantrarūpiṇī | yantreṇā'pūjito devaḥ sahasā na prasīdati || tathā---- sarveṣāmapi mantrāṇāṃ yantre pūjā praśasyate | iti | īśānaśivenāpyuktam----śaktiṃ nijaikyena tathaiva cakre citre paṭe vā yajanaṃ na bhūmau | mohādasau sthaṇḍilagāṃ yajecced bhraṃśyet trivargāditi mantrasiddhāḥ || iti | śivapūjā tu śivamūrttau śivaliṅge sthire cale vā kāryā | tatra cale pāṣāṇādiliṅge yat pañcasūtrādilakṣaṇamuktaṃ tadavaśyaṃ draṣṭavyam | ratnaliṅgādau tu tattalakṣaṇābhāve'pi na doṣaḥ | taduktaṃ hayaśīrṣapañcarātre---- na kuryāllakṣaṇoddhāraṃ ratnajānāṃ calātmanām | su(sva)prabhā lakṣaṇantveṣāṃ svarṇajānāmapi dvija || tasmānna lakṣaṇoddhāraṃ kuryāt pāṣāṇaliṅgavat | acalānāṃ taijasānāṃ kvacidiṣyeta lakṣaṇam || lakṣaṇaṃ kalpanīyantu sthāpyaliṅge yathāvidhi | calaliṅge kuśā ('ṅgulā) greṇa lakṣaṇaṃ kalpayed guruḥ | manasā cintayedvāpi lakṣaṇaṃ liṅgasaṃsthitam || iti | somaśambhunā'pi---- ratnaje lakṣaṇoddhāro na lauhe na saridbhave | liṅgeṣu ca na lauheṣu na dṛṣṭaṃ kvacidāgame || svarūpaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ prabhā ratneṣu nirmalā | iti | anyatra tu viśeṣaḥ----gṛhe liṅgadvayaṃ nārcyaṃ gaṇeśadvayameva ca | śaktitrayaṃ tathā śaṅkhaṃ matsyādidaśakāṅkitam || dvau śaṅkhau nārcayeccaiva śālagrāmaśilādvayam | dve cakre dvārakāyāstu tathā sūryadvayaṃ budhaḥ || eteṣāmarcanānnityamudvegaṃ prāpnuyād gṛhī | iti || 87 || mūlamantraṃ samuccārya suṣumṇāvartmanā sudhīḥ | ānīya tejaḥ svasthānānnāsikārandhranirgatam || 88 || karasthamātṛkāmbhoje caitanyaṃ puṣpasañcaye | saṃyojya brahmarandheraṇa mūrtyāmāvāhayet sudhīḥ || 89 || āvāhma pūjayedityuktam | tatrāvāhanaprakāramāha mūleti | svasthānād hṛdayakamalāt | anye sūryamaṇḍalādityāhuḥ | taduktaṃ vaihāyasīmantrakoṣe---- athārkato vā hṛdayāravindādāvāhayennandasutaṃ suveśam | iti | anyatrāpi---- āvāhayenmahādevīṃ hṛdayāmbujagahvarāt | sūryamaṇḍalato vāpi svīyādvā dvādaśāntataḥ || iti | brahmarandhreṇeti brahmarandhradvārā | karasthamātṛkāmbhoje puṣpasañcaye iti vyadhikaraṇasaptamyau | sudhīḥ mūlamantramucārya svasthānāttejaḥ suṣumṇāvartmanā ānīya brahmarandhradvārā nāsikārandhranirgataṃ taccaitanyaṃ karasthamātṛkāmbhoje puṣpasañcaye saṃyojya mūrttāvāvāhayediti sambandhaḥ | taduktam---- devaṃ suṣumṇāmārgeṇa ānīya brahmarandhrakam | vāmanāsāpuṭe dhyātvā niryāntaṃ svāñjalisthitam | puṣpamāropya tat puṣpaṃ pratimādau nidhāpayet || iti | atrāvāhanamāhvānam | tadāvāhinyā | tacca mūlamantrānte āvāhito bhava namaḥ iti prakāreṇa āgamoktaślokānte vā | yadvā mūlamantrānte āgamaślokamuccāryeti sudhīrityanenoktam | ayameva mukhyaḥ prakāraḥ | saṃhitāyāmapi dhūpamantramuktvā---- evamitthantu bījānte dhūpamantra udāhṛtaḥ | ityādinoktam | evamagre'pi sthāpanādiṣūhyam | ślokastu---- ātmasaṃsthamajaṃ śuddhaṃ tvāmahaṃ parameśvara | araṇyāmiva havyāśaṃ mūrttāvāvāhayāmyaham || iti | idamāvāhanādi śālagrāmādau na kāryam | yadāhuḥ---- śālagrāme sthāvare vā''vāhanaṃ na visarjanam | śālagrāmaśilādau yannityaṃ sannihito hariḥ || iti | anyatrāpi---- udvāsāvāhane na staḥ sthirāyāmuddhavārcane | asthirāyāṃ vikalpaḥ syāt sthaṇḍile tu bhaved dvayam || śālagrāmārcane naiva hyāvāhanavisarjane | iti | atra pañcāyatanapakṣe pratyekaṃ devatānāmāvāhanaṃ tataḥ pratyekaṃ devatānāṃ sthāpanamiti padārthānusamayo vā utāvāhanādi naivedyāntam ekatra samāpya paścādevamanyatreti kāṇḍānusamaya iti saṃśaye atra kāṇḍānusamaya iti siddhāntaḥ | yataḥ----mukhye puṣpāñjaliṃ dattvā gaṇeśādyarcanaṃ bhavet | ityuktam | tatrārcanaśabdaḥ pūjāvācakaḥ sā cā''vāhanādinaivedyāntā | idañca pañcamādhyāye dvitīyacaraṇe " vacanāttu parivyāṇāntam " ityadhikaraṇe siddhāntitam || 88-89 || saṃsthāpanaṃ sannidhānaṃ sannirodhamanantaram | sakalīkaraṇaṃ paścād vidadhyādavaguṇṭhanam || 90 || amṛtīkaraṇaṃ kṛtvā kurvīta paramīkṛtim | kramādetāni kurvīta svamudrābhiḥ samāhitaḥ || 91 || sudhīḥ saṃsthāpanaṃ vidadhyāditi sambandhaḥ | saṃsthāpanaṃ sthāpanam | tat sthāpinyā| ślokastu---- taveyaṃ mahimāmūttīstasyāṃ tvāṃ sarvagaṃ prabho (vibho) | bhaktisnehasamākṛṣṭaṃ dīpavat sthāpayāmyaham || iti | sudhīrityanenāsanopaveśane karttavye ityuktaṃ bhavati | tad yathā mūlamantrānte---- sarvāntaryāmiṇe deva sarvabījamayaṃ śubham | svātmasthāya paraṃ śuddhamāsanaṃ kalpayāmyaham || āsanaṃ gṛhāṇa namaḥ | tato mūlamantrānte---- asmin varāsane deva sukhāsīno'kṣarātmaka | pratiṣṭhito bhaveśa tvaṃ prasīda parameśvara || upaviṣṭo bhava namaḥ | sannidhānaṃ naikaṭyāvasthānaprārthanam | tat sannidhāpinyā | ślokastu---- ananyā tava deveśa mūttīśaktiriyaṃ prabho | sānnidhyaṃ kuru tasyāṃ tvaṃ bhaktānugrahatatpara || iti | sannirodhaḥ sannirodhanam ananyacittaprārthanam | tat sannirodhinyā | ślokastu---- ājñayā tava deveśa kṛpāmbhodhe guṇāmbudhe | ātmānandaikatṛptaṃ tvāṃ niruṇadhmi pitarguro || iti | siddhāntasāgare āvāhanādīnāmanyathā lakṣaṇamuktam | svata evābhipūrṇasya tattvasyehārcanādiṣu | sādaraṃ sammukhībhāvastadāvāhanamucyate || śivasyā''vāhitasyāsya vidyādehe tu santatam | sthirīkaraṇamuddiṣṭaṃ sthāpanaṃ bhaktito'rcane || pūjāṃ prayojyamānāntu gṛhītvā'nugrahādikam | karttuṃ sāmarthyamasyeha tat sānnidhyaṃ pracakṣate || āsamāptestu pūjāyāḥ sānnidhyaṃ hi śivasya yat | sa sannirodha uddiṣṭo vibhorasyāpi śaktitaḥ || ityādinā | anantaramityanena sammukhīkaraṇaṃ prārthanañca mudrādvayenoktam | ślokau tu---- ajñānād durmanastvādvā vaikalyāt sādhanasya ca | yadā'pūrṇaṃ bhavet kṛtyaṃ tadā'pyabhimukho bhava || dṛśā pīyūṣavaṣīṇyā pūrayan yajñaviṣṭaram | mūrttā vā yajñasampūrtteḥ sthiro bhava maheśvara || itiṃ mudrālakṣaṇaṃ yathā---- muṣṭidvayasthitāṅguṣṭhau sammukhau ca parasparam | saṃśliṣṭāvucchiratau kuryāt seyaṃ sammukhamudrikā || prasṛtāṅgulikau hastau mithaḥ śliṣṭau ca sammukhau | kuryāt svahṛdaye seyaṃ mudrā prārthanasaṃjñikā || iti | sakalīkaraṇaṃ pūrṇarūpatvenāvasthitiprārthanam | tacca devatāṅge ṣaḍaṅganyāsāt | avaguṇṭhanam ayogyadṛṣṭyaviṣayatvāpādanam | tadavaguṇṭhanyā | ślokastu---- abhaktavāṅmanaścakṣuḥ śrotradūrāmitadyute | svatejaḥ pañjareṇā''śu veṣṭito bhava sarvataḥ || iti | amṛtīkaraṇamānandapūrṇatāvasthititvam | tad dhenumudrayā | paramīkaraṇaṃ sarvāparādhasahiṣṇutvam | tanmahāmudrayā | svamudrābhiriti trayoviṃśe vakṣyamāṇābhiḥ | samāhita ityanena mūlamantrapuṭitamātṛkākṣarāṇi devadehe vinyasedityuktam | pūjāyāṃ vakṣyamāṇatvāt || 90-91 || athopacārān kurvīta mantravit svāgatādikān | svāgataṃ kuśalapraśna nigadedagrato guruḥ || 92 || atheti | upacāraśabdārthe jñānamālāyāmuktaḥ---- bhaktyā caite kṛtā deve sādhakaṃ devasannidhim | cārayanti yatastasmāducyante hyupacārakāḥ || samīpe cāraṇādvā'pi phalānāṃ te tathoditāḥ || iti | mūle ṣoḍaśa uktā jñānamālāyāmanye'pi | tad yathā---- aṣṭatriṃśatṣoḍaśārkadaśapañcopacārakāḥ | tān vibhajya pravakṣyāmi ke ke te taiḥ kṛtaiśca kim || āsanaṃ prathamaṃ teṣāmāvāhanamupasthitiḥ | sānnidhyamābhimukhyañca sthirīkṛtiḥ prasādhanam || arghyañca pādyācamane madhuparkamupaspṛśam | snānaṃ nīrājanaṃ vastramācāmaṃ copavītakam || punarācāmabhūṣe ca darpaṇālokanaṃ tataḥ | gandhapuṣpe dhūpadīpau naivedyañca tataḥ kramāt || pānīyaṃ toyamācāmaṃ hastavāsastataḥ param | tāmbūlamanulepañca puṣpadānaṃ punaḥ punaḥ || gītaṃ vādyaṃ tathā nṛtyaṃ stutiñcaiva pradakṣiṇam | puṣpāñjalinamaskārāvaṣṭatriṃśat samīritāḥ || iti | mantratantraprakośe'pi----āsanaṃ prathamaṃ teṣu tataścāvāhanaṃ matam | upasthānañca sānnidhyam | ityādinā---- puṣpāñjalinamaskārau viṣṇuprītyai bhavantyamī | triṃśacāṣṭau samākhyātā upacārā manīṣibhiḥ || ityantena | ṣoḍaśa mūle spaṣṭāḥ | tathā----āsanasvāgate vastrabhūṣe tyaktvā tu dvādaśa | arghyapādyācamānyeva madhuparkācamānyapi || gandhādayo naivedyāntā upacārā daśa kramāt | gandhapuṣpe dhūpadīpau naivedyaṃ pañca saṃsmṛtāḥ || saparyā pañcadhā proktā tāsāmekāṃ samācaret | iti | prayogasāre ṣaṣṭhī apyuktāḥ | arghyaṃ gandhaṃ tataḥ puṣpamakṣataṃ dhūpameva ca | dīpo naivedyaṃ saptāṅgī saparyetyapare jaguḥ || iti | svāgatamiti | kuśalapraśnamiti svāgatamityasyārthakathanam | ślokastu---- yasya darśanamicchanti devāḥ svābhīṣṭasiddhaye | tasmai te parameśāya svāgataṃ svāgatañca me || iti | etadanantaraṃ susvāgatamapi mūlamantrānte | ślokastu---- kṛtārthe'nugṛhīto'smi saphalaṃ jīvitaṃ mama | āgato devadeveśa sukhāgatamidaṃ punaḥ || iti || 92 || pādyaṃ pādāmbuje dadyād devasya hṛdayāṇunā | etacchyāmākadūrvābjaviṣṇukrāntābhirīritam || 93 || pādyamiti | hṛdayāṇunā namomantreṇa | ślokastu---- yadbhaktileśasamparkāt paramānandasambhavaḥ | tasmai te caraṇābjāya pādyaṃ śuddhāya kalpaye || iti | atra namomantramuccārya ślokamuccārya pādyaṃ gṛhāṇa namaḥ iti śaṅkhasthajalamutsṛjet | evamagre'pi | yatra mantraviśeṣo noktastatra mūlamantra eva jñeyaḥ | etaditi | śyāmākaḥ śyāmā iti prasiddhaḥ | mahākapilapañcarātre'pi---- dūrvā ca viṣṇupatnī ca śyāmākaṃ padmameva ca | pādyāṅgāni ca catvāri kathitāni samāsataḥ || iti || 93 || sudhāmantreṇa vadane dadyādācamanīyakam | jātīlavaṅgakakkolaistaduktaṃ tantravedibhiḥ || 94 || sudhāmantreṇa vamityanena | ślokastu---- vedānāmapi vedāya devānāṃ devatātmane | ācāmaṃ kalpayāmīśa śuddhānāṃ śuddhihetave || iti | jātī jātīphalam | kakkolaṃ kośaphalam kavāva iti kānyakubja- bhāṣāyām | taduktamagastisaṃhitāyām---- tathā''camanapātre'pi dadyājjātīphalaṃ mune | lavaṅgamapi kakkolaṃ śastamācamanīyakam || iti | mahākapilapañcarātre ācamanīyadravyāṇyanyathoktāni | karpūramaguruṃ puṣpaṃ dravyāṇyācamanīyakam | iti | anyatra viśeṣaḥ---- arghyaṃ trirdadāti, pādyaṃ trirdadāti, ācamanīyaṃ ṣaḍdadāti | iti | āgatāya tathārcāyāṃ snātumāsanagāya ca | pūjāto gantukāmasya dadyādarghyaṃ vicakṣaṇaḥ || āgate snānakāle ca naivedyopakrame tathā | pādyasyāpi samuddiṣṭaḥ samayastrividho budhaiḥ | iti || 94 || arghyaṃ diśettato mūddhna śiromantreṇa deśikaḥ | gandhapuṣpākṣatayavakuśāgratilasarṣapaiḥ || 95 || sadūrvaiḥ sarvadevānāmetadarghyamudīritam | sudhāṇunā tataḥ kuryānmadhuparkaṃ mukhāmbuje || 96 || ājyaṃ dadhimadhūnmiśrametaduktaṃ manīṣibhiḥ | tenaiva manunā kuryādadbhirācamanīyakam || 97 || śiromantreṇa svāhetyanena | mahākapilapañcarātre kuśāgrasthāne phalamuktam | siddhārthamakṣatañcaiva dūrvā ca tilameva ca | yavaṃ gandhaṃ phalaṃ puṣpamaṣṭāṅgantvarghyamucyate || iti| sarvadevānāmiti sarvatra sambadhyate | pādyādyuktadravyāṇi sarvadevatāsu samānānītyarthaḥ | ślokastu---- tāpatrayaharaṃ divyaṃ paramānandalakṣaṇam | tāpatrayavinirmuktaṃ tavārghyaṃ kalpayāmyaham || iti | madhuparkamiti | ślokastu---- sarvakāluṣyahīnāya paripūrṇasukhātmaka | madhuparkamimaṃ deva kalpayāmi prasīda me || iti | atrārghyādiproktadravyābhāve kevalataṇḍulāneva nikṣipet | taduktaṃ mantratantraprakāśe---- dravyābhāve pradātavyāḥ kṣālitāstaṇḍulāḥ śubhāḥ | iti | anyatrāpi---- taṇḍulān prakṣipetteṣu dravyālābhe tu tatsamān | iti | tenaiva manunā sudhāṇunetyarthaḥ | ślokastu---- ucchiṣṭo'pyaśucirvā'pi yasya smaraṇamātrataḥ | śuddhimāpnoti tasmai te punarācamanīyakam || iti | madhuparkānte ācamanamupalakṣaṇam | tena smṛtyuktanimitte'pyācamanaṃ dadyāt | snānānte vāsodānānte upavītadānānte naivedyānte | taduktaṃ mahākapilapañcarātre---- snāne vastre tathā bhakṣye dadyādācamanīyakam | iti | evaṃ ṣaḍapyācamanīyāni | taduktaṃ jñānamālāyām---- pādye ca madhuparke ca snāne vastropavītayoḥ | bhojane cācamanaṃ deyam | iti | snānāt pūrvaṃ mahākapilapañcarātre tu viśeṣaḥ---- gandhaṃ tailamatho dadyād devasyāpratimaṃ tataḥ | iti | ślokastu---- snehaṃ gṛhāṇa snehena lokanātha mahāśaya | sarvalokeṣu śuddhātman dadāmi snehamuttamam || iti | tata udvarttanam----mahākapilapañcarātre---- rajanī sahadevī ca śirīṣo lakṣmaṇāpi ca | sadābhadrā kuśāgrāṇi udvarttanamihocyate || iti | anyatrāpi---- abhyaṅgodvarttane cāpi mahāsnānaṃ samācaret | iti || 95-97 || gandhādbhiḥ kārayet snānaṃ vāsasī paridhāpayet | dadyād divyopavītañca hārādyābharaṇaiḥ saha || 98 || gandhādbhiriti | taduktaṃ mantratantraprakāśe---- śuddhatoyād gandhatoyaṃ śreṣṭhaṃ śataguṇottaram | gaṅgāditīrthatoyānāṃ phalaṃ śāstrapraṇoditam || tatra tatrādhigantavyam | iti | tathā---- nāharenmalinaṃ toyaṃ keśakīṭādidūṣitam | malinenāpi bhāṇḍena vyaṅgenā'śucinā tathā || iti | tatraiva viśeṣaḥ---- akṣatā gandhapuṣpāṇi snānapātre tathā trayam | iti | ślokastu---- paramānandabodhābdhinimagnanijamūrttaye | sāṅgopāṅgamidaṃ snānaṃ kalpayāmyahamīśa te || iti | etadanantaraṃ śaṅkhajalena devatāyā'bhiṣekaṃ kuryāt | yadāhuḥ---- śataṃ sahasramayutaṃ śaktyā caivābhiṣecayet | śaṅkhaṃ sampūrya tenaiva sapuṣpeṇa ca devatām || iti | anyatrāpi---- a(sva)śaktyā gandhatoyena saṃsnāpya jagadīśvaram | iti | atra viśeṣaḥ---- mahābhiṣekaṃ sarvatra śaṅkhenaiva prakalpayet | sarvatraiva praśasto'bjaḥ śivasūryārcanaṃ vinā || iti | tatra viśeṣastu tantrāntare----pratimāpaṭayantrāṇāṃ nityaṃ snānaṃ na cācaret | kārayet parvadivase tathā malanivāraṇam || iti | vāsasīti dvivacanenottarīyaṃ gṛhītam | ślokau tu---- māyācitrapaṭācchanna nijaguhyorutejase | nirāvaraṇavijñāna vāsaste kalpayāmyaham || yamāśritya mahāmāyā jagatsammohinī sadā | tasmai te parameśāya kalpayāmyuttarīyakam || iti | tatra viśeṣo mantratantraprakāśe---- pītaṃ kauśeyavasanaṃ viṣṇoḥ prītyai prakīttītam | raktaṃ śaktyarkavighneṣu īśvarasya sitaṃ priyam | malahīnaṃ tathā'cchidraṃ kṣaumaṃ kārpāsameva vā || tailādidūṣitādrogaḥ sacchidrādvācyatā bhavet | jīrṇāddaridratā kartturmalināt kīttīhīnatā || iti | yajñopavītamiti | ślokastu---- yasya śaktitrayeṇedaṃ saṃprotamakhilaṃ jagat | yajñasūtrāya tasmai te yajñasūtraṃ prakalpaye || iti | hārādyābharaṇairiti | ślokastu---- svabhāvasundarāṅgāya nānāśaktyāśrayāya te | bhūṣaṇāni vicitrāṇi kalpayāmyamarācīta || iti || 98 || nyāsakrameṇa manunā puṭitairmātṛkākṣaraiḥ | abhyarcya devīṃ gandhādyairaṅgādīn pūjayet tataḥ || 99 || nyāseti | upacārāt pūrvaṃ kṛto yo devadehe nyāsaḥ tatkrameṇa mūlamantra- puṭitamekaikamakṣaraṃ kṛtvetyarthaḥ | varṇairmanuprapuṭitaiḥ kramaśaḥ śatārddhairnyāsakramādabhiyajet sakalāsu mantrī | gandhādibhiḥ prathamato manudevatāsu trailokyamohana iti prathitaḥ prayogaḥ || ityācāryekteḥ | abhyarcya devīmiti | atra devīmityupalakṣaṇaṃ sveṣṭadevatāmityarthaḥ | kvaci- ddevamiti pāṭhaḥ | puṭitalakṣaṇaṃ trayoviṃśe vakṣyati | tato gandhādyairabhyarcya punaranta- ramaṅgādīnāvaraṇāni cārcayet | iti kramavidhāyakam | gandhādyairityādiśabdena puṣpam | aṅgādīniti tattatkalpoktāṅgāvṛtyādi | asyāyamāśayaḥ | mukhyadeve gandhapuṣpe dattvā aṅgādilokapālān sampūjya dhūpādi dadyāditi || 99 || gandhaścandanakarpūra kālāgurubhirīritaḥ | kamale karavīre dve kumude tulasīdvayam || 100 || jātīdvayaṃ ketake dve kahlāraṃ campakotpale | kundamandārapunnāgapāṭalā nāgacampakam || 101 || āragvadhaṃ kaṇīkāraṃ pārantī navamallikā | saugandhikaṃ sakoraṇṭaṃ palāśāśokamallikāḥ|| 102 || dhūstūraṃ sarjakaṃ bilvamarjunaṃ munipuṣpa(patra)kam | anyānyapi sugandhīni patrapuṣpāṇi deśikaiḥ || 103 || upadiṣṭāni pūjāyāmādadīta vicakṣaṇaḥ | malinaṃ bhūmisaṃspṛṣṭaṃ kṛmikeśādi dūṣitam || 104 || aṅgaspṛṣṭaṃ samāghrātaṃ tyajet paryuṣitaṃ guruḥ | devasya mastakaṃ kuryāt kusumopahitaṃ sadā || 105 || gandhādyairityuktaṃ tatsvarūpamevāha gandha ityādinā | ślokastu---- paramānandasaurabhyaparipūrṇadigantara | gṛhāṇa paramaṃ gandhaṃ kṛpayā parameśvara || iti | idaṃ gandhadānaṃ kaniṣṭhikayeti jñeyam | yadāhuḥ---- śaṅkhapātrasthitaṃ gandhaṃ mantrairdadyāt kaniṣṭhayā | iti | tato gandhamudrāṃ pradarśayet | tallakṣaṇantu---- kaniṣṭhāṅguṣṭhasaṃyuktā gandhamudrā prakīttītā | iti | kamale iti | dve iti śvetarakte | ślokastu---- turīyavanasambhūtaṃ nānāguṇamanoharam | amandasaurabhaṃ puṣpa gṛhyatāmidamuttamam || iti | tataḥ puṣpamudrāṃ pradarśayet | ketake dve iti śvetapīte | mandāro'rkaḥ | punnāgo nāgakeśaraḥ | āragvadho rājavṛkṣaḥ ghanavadara iti kānyakubjabhāṣāyām | pārantī latābhedaḥ | saugandhikaṃ kahlārabhedaḥ | deśikaiḥ pūjāyāmupadiṣṭānītyanenānyeṣu puṣpādhyāyeṣu vihitāni grāhyāṇi tattaddevatānāṃ niṣiddhāni tyājyānītyuktaṃ | jñānamālāyām---- nākṣatairarcayed viṣṇuṃ na tulasyā vināyakam | na dūrvayā yajed durgāṃ bilvapatraidīvākaram || unmattamarkapuṣpañca viṣṇau varjyaṃ sadā budhaiḥ | devīnāñcārkamandārāvāditye tagaraṃ yathā || gaṇeśāya ca sūryāya raktapuṣpamati priyam | śive kundaṃ na (ma)dantīñca yūthīṃ bandhūkaketake || javāṃ raktāṃ trisandhye dve sindūraṃ kūṭajāni ca | mālatīṃ ghusṛṇaṃ raktaṃ hayāriṃ barbarāṃ tyajet || ugragandhamagandhañca kṛmikeśādidūṣitam | aśuddhapātrapāṇyaṅgavāsobhiḥ kutsitātmabhiḥ || ānītaṃ nārpayecchambhoḥ pramādādapi doṣakṛt | kalikābhistathā nejyaṃ vinā campakapaṅkajaiḥ || śuṣkairna pūjayedviṣṇuṃ patraiḥ puṣpaiḥ phalairapi | snātvānītaiḥ paryuṣitairyācitaiḥ kṛṣṇavarṇakaiḥ || sāyaṃ vikāśitaiḥ puṣpaiḥ svayañca patitairbhuvi | varjayedbṛhatīdvandvaṃ kāñcanāraṃ kuruṇṭakam || sarvapuṣpaiḥ sadā pūjā vihitā vihitairapi | karttavyā sarvadevānāṃ bhaktiyogo'tra kāraṇam || puṣpaṃ vā yadi vā patraṃ phalaṃ neṣṭamadhomukham | duḥkhadaṃ tat samākhyātaṃ yathotpannaṃ tathā'rpaṇam || citrapūjāsu sarvāsu na viddhasyāpi dūṣaṇam | adhomukhārpaṇaṃ neṣṭaṃ puṣpāñjalividhau na tat || lakṣapūjāsu sarvāsu puṣpamekaikamarpayet | samudāyena cet pūjā lakṣapuṣpārpaṇantu tat || iti | mantratantraprakāśe'pi----puṣpaṃ pañcavidhaṃ proktaṃ munibhirnāradādibhiḥ | parāparottamañcaiva madhyamañca tathā'dhamam || sauvarṇantu paraṃ proktamaparaṃ citravastrajam | vṛkṣagulmalatāpuṣpamuttamaṃ parikīttītam || adhamaṃ patratoyādi madhyamantu phalātmakam | utsṛṣṭaṃ na kriyāyogyaṃ sadāyogye parāpare || patreṣu tulasī śreṣṭhā bilvamāmalakaṃ śubham | maruko devakahlārī viṣṇukrāntā tathaiva ca || apāmārge'tha gāndhārī patrī surabhisaṃjñikā | nāgavallīdalaṃ dūrvā kuśapatraṃ tathā matam || patrañcāgastyavṛkṣasya puṇyaṃ dhātrīdalaṃ tathā | phale'pyāmalakaṃ śreṣṭhaṃ vādaraṃ tintiṇībhavam || dāḍimaṃ mātuluṅgañca jambīraṃ panasodbhavam | kadalī cūtasambhūtaṃ śreṣṭhaṃ jambūphalantathā || yajedetaiḥ sadā viṣṇuṃ patraiḥ puṣpaiḥ phalaistathā | iti | tathā---- divase divasotphullaiḥ puṣpaiḥ pūjā tathā niśi | puṣpābhāve pravālairvā pūjayecca na korakaiḥ || iti | anyārthamāhṛtaṃ duṣṭaṃ tathaivānyopabhuktakam | iti | gururityanena keṣucit paryuṣiteṣu doṣābhāva ityuktam | yat jñānamālāyām---- na paryuṣitadoṣo'sti jalajotpalacampake | tulasyagastyavakule bilvagaṅgājale tathā || iti | paṇḍitaidīnasaṃkhyayā keṣāñcit paryuṣitadoṣābhāva uktaḥ | bilvāpāmārgajātītulasiśamiśatā ketakībhṛṅgadūrvā mandāmbhojāhidarbhā munitilatagarā brahmakahlāramallī | campāśvārātikumbhīmaruvakadamanā viśvato'hāni ca syuḥ triṃśattryekāryarīśodadhinidhivasubhūbhūyamā bhūya evam || iti | śatā śatapatram | bhṛṅgaṃ bhṛṅgarājaḥ | mando mandāraḥ | ahi droṇakalaśaḥ | brahma palāśaḥ| aśvārātiḥ karavīraḥ | eṣāṃ yathāyogyaṃ patrapuṣpāṇi grāhyāṇi | arayaḥ ṣaṭ | yamo dvayam | evam ekāvṛttyā āhṛtānāṃ dinasaṃkhyā | bhūya evamasyārthaḥ | dvitīyāvṛttyā darbhādīnāmiyaṃ dinasaṃkhyeti | smṛtyantare'pi---- paṅkajaṃ pañcarātraṃ syāt daśarātrañca bilvakam | tulasyaikādaśāhāttu punaḥ prakṣālya pūjayet || iti | tulasyāṃ nirmālyadoṣo'pi nāsti | yadāhuḥ---- sadyaḥ paryuṣitā vāpi nirmālyā naiva dūṣyati | tathānyairna harestuṣṭistulasyā tuṣyate yathā || iti ||100-105|| pūjākāle devatāyā nopari bhrāmayet karam | agurūśīragugguluśarkarāmadhucandanaiḥ || 106 || dhūpayedājya saṃmiśrairnīcairdevasya deśikaḥ | varttyā karpūragabhīṇyā sapīṣā tilajena vā || 107 || āropya darśayeddīpānuccaiḥ saurabhaśālinaḥ | svādūpadaṃśaṃ vimalaṃ pāyasaṃ sahaśarkaram || 108 || uddiṣṭamuktvā prakṛtamāha dhūpayediti | vāmahastena ghaṇṭāmantreṇācītāṃ ghaṇṭāṃ vādayan dhūpaṃ dadyādityarthaḥ | deśika ityanena ghaṇṭāmantreṇa tatpūjanamapyuktam | yadāhuḥ---- jayadhvani tato mantramātaḥ svāhetyudīrya ca | abhyarcya vādayan ghaṇṭām | iti | śaivāgame tu---- dhūpabhājanamastreṇa prokṣyā'bhyarcya hṛdāṇunā | astreṇa pūjitāṃ ghaṇṭāṃ vādayan gugguluṃ dahet || iti | ślokastu---- vanaspatirasopeto gandhāḍhyaḥ sumanoharaḥ | āghreyaḥ sarvadevānāṃ dhūpo'yaṃ pratigṛhyatām || iti | taduktam---- ghaṇṭāṃ gandhākṣatakusumakairacītāṃ vādayānaḥ | iti | anyatrāpi---- tataḥ samarpayeddhūpaṃ ghaṇṭāṃ vādya jayasvanaiḥ | iti | atra prayogaḥ----dhūpapātramastreṇa prokṣya namomantreṇa puṣpaṃ dattvā vāmayā tarjanyā saṃspṛśan mūlamantraṃ ślokaśca paṭhitvā sāṅgāya saparivārāya devāya dhūpaṃ samarpayāmi namaḥ iti śaṅkhajalamutsṛjya dhūpamudrāṃ pradarśya ghaṇṭāmantreṇācītāṃ ghaṇṭāṃ vāmahastena vādayan devatāguṇanāmayaśaḥ stutyādi kīrttayan devaṃ dhūpayet | uktañca---- dhūpasthānaṃ samabhyarcya tarjanyā vāmayā spṛśan | saṅkalpyaivaṃ tataḥ puṣpāñjaliṃ dattvā yaśaḥ paṭhet || bahvṛca pariśiṣṭe'pi----dhūpasya vyajanenaiva dhūpenāṅgavidhūpane | nīrājaneṣu sarveṣu deva (guṇa) nāmādi kīrttayan || jayaghoṣaṃ prakurvīta kāruṇyañcāpi kīrttayet | tathā maṅgalaghoṣañca jagadbījasya ca stutim || iti | mantratantraprakāśe tu----na dahed dūṣitaṃ dhūpaṃ kārpāsāsthiśiroruhaiḥ | iti | evaṃ dīpadāne'pi ghaṇṭāvādanādi sarvaṃ pūrvavat kuryāt | viśeṣastvayaṃ utsarge vāmamadhyamayā dīpapātrasparśaḥ | dīpamudrādarśanañca | ślokastu---- suprakāśo mahādīpaḥ sarvatastimirāpahaḥ | sabāhyabhyantaraṃjyotirdīpo'yaṃ pratigṛhyatām || iti | uktañca jñānamālāyām----sarvanādapriyā devā naikaḥ karttuñca tān kṣamaḥ | sarvanādamayī ghaṇṭā ravātmā(rthā)sarvanādakṛt || iti | nīcairiti devatānābhideśe uccairiti netradeśe ityācāryāḥ | " dṛṣyādyati viśa- dadhīḥ pādaparyantamuccaiḥ " ityukteḥ | bahuvattīdīpapakṣe viṣamā eva vattīsaṃkhyā grāhyā | yadāhuḥ---- ārātīkantu viṣamabahuvattīsamanvitam | iti | prayogasāre tu---- tailena kapilājyena sikthakenāpareṇa vā | snehena vattīsaṃyuktaṃ dīpamuccaiḥ pradarśayet || iti | tatra sapīṣā ceddīpaḥ tadā dakṣiṇataḥ tailena cettadā vāmata iti sampradāyaḥ | evañca sitāvattīśceddakṣiṇataḥ raktā cedvāmato nivedanamiti || 107-108 || kadalīphalasaṃyuktaṃ sājyaṃ mantrī nivedayet | tatra tatra jalaṃ dadyādupacārāntarāntarā || 109 || mantrītyanenaitaduktaṃ bhavati naivedyam astramantrajaptajalena samprokṣayet | śaivāgame tu----tato mṛtyuñjayenaiva vauṣaḍantena saptadhā | japtaiḥ sadarbhaśaṅkhasthaiḥ siñcet tattoyabindubhiḥ || iti | tataścakramudrayā'bhirakṣya vāyubījena dvādaśavārābhimantritajalena haviḥ samprokṣya tadutthavāyunā taddoṣaṃ saṃśoṣya (dhya) dakṣiṇakaratale'gnibījaṃ vicintya tatpṛṣṭhalagnaṃ vāmakaratalaṃ kṛtvā naivedye pradarśya tadutthāgninā taddoṣaṃ dagdhvā vāmakaratale'mṛtabījaṃ vicintya tatpṛṣṭhalagnaṃ dakṣiṇakaratalaṃ kṛtvā naivedye pradarśya tadutthāmṛtadhārayā plāvitaṃ vibhāvya mūlamantrajaptajalena samprokṣya tadakhilamamṛtātmakaṃ dhyātvā tat spṛṣṭvā mūlamantramaṣṭadhā japtvā dhenamudrāṃ pradarśya jalagandhapuṣpairabhyarcya devatāyai puṣpāñjaliṃ samarpya tanmukhāttejo nirgatamiti dhyātvā vāmāṅguṣṭhena mukhyaṃ naivedyapātraṃ spṛṣṭvā dakṣiṇakareṇa jalaṃ gṛhītvā svāhāntaṃ mūlamantram satpātrasiddhaṃ suhavivīvidhānekabhakṣaṇam | nivedayāmi devāya sānugāya gṛhāṇa tat || iti ślokañca japitvā sāṅgāya saparivārāya devāya naivedyaṃ samarpayāmi namaḥ iti jalamutsṛjya naivedyamudrāṃ pradarśayet | tataḥ sapuṣpābhyāṃ hastābhyāṃ naivedyapātraṃ triḥ proddharan---- " nivedayāmi bhavate juṣāṇedaṃ havirhare " iti japet | tatra hare iti padasthāne tattaddevatānāmohyam | yadāhuḥ---- astrokṣitaṃ tadarimudrikayā'bhirakṣya vāyavyatoyapariśoṣitamagnidoṣṇā | saṃdahya vāmakarasaudharasābhipūrṇaṃ mantrāmṛtīkṛtamathābhimṛśan prajapyāt || manumaṣṭaśaḥ surabhimudrikayā paripūrṇamarcayatu gandhamukhyaiḥ | harimarcayedatha kṛtaprasarāñjalirāsyato'sya visarecca mahaḥ || vītihotradayitāntamuccaran mūlamantramatha nikṣipejjalam | arpayettadamṛtātmakaṃ havirderyujā sakusumaṃ samuddharan || nivedyārpaṇamantro'yaṃ sarvārcāsu nijākhyayā | iti | tato vāmakareṇa grāsamudrāṃ dakṣiṇakareṇa prāṇādimudrāśca darśayan prāṇāya svāhetyādi mantrān japet | yadāhuḥ---- grāsamudrāṃ vāmadoṣṇā vikacotpalasannibhām | pradarśayan dakṣiṇena prāṇādīnāñca darśayet || spṛśet kaniṣṭhopakaniṣṭhike dve svāṅguṣṭhamūddhrnā prathamehamudrā | tathā parā tarjanimadhyame syādanāmikāmadhyamike ca madhyā || anāmikātarjanimadhyamā syāttadvaccaturthī sakaniṣṭhikāstāḥ | syāt pañcamī tadvadihopadiṣṭāḥ prāṇādimudrā nijamantrayuktāḥ || prāṇāpānodānavyānasamānāḥ kramāccaturthyā yuktāḥ | tārādhārā vadhvā cedvāḥ kṛṣṇādhvanasta ete manavaḥ || iti | puṣpādimudrālakṣaṇāni ca---- jyeṣṭhāṅguṣṭhasya puṣpasya yuktā dhūpasya tarjanī | dīpasya madhyamānāmā naivedyasya prakīttītā || itarāṅgulisaṃyogāt pañcamudrāḥ prakīttītāḥ | gandhādiṣvapi datteṣu (bhedeṣu) mudrāścemāḥ pradarśayet || mudrayā yat kṛtaṃ karma tadakṣayaphalapradam || iti | tatreti | upacārāṇām antarāntarā puṣpāñjaliṃ dattvā jalaṃ dattvā svahastaṃ prakṣālayediti paramaguravaḥ | idānīṃ tantrāntarokto viśeṣo likhyate | anirmālyaṃ sanirmālyamarcanaṃ dvividhaṃ smṛtam | divyairmanobhavairdravyairgandhapuṣpaiḥ sragādibhiḥ || yadarcanamanirmālyaṃ divyabhogāpavargadam | grāmyāraṇyādisambhūtairyāgadravyairmanoramaiḥ || bhaktairyat kriyate samyak sanirmālyaṃ tadarcanam | tatra tattvasāgarasaṃhitāyāṃ nirmālyatvamuktam---- jātamātrāṇi puṣpāṇi ghrātānyeva nisargataḥ | pañcabhiśca mahābhūtairbhānunā śaśinā tathā || prāṇibhiśca dvirephādyaiḥ pauṣpaireva na saṃśayaḥ | ato nirmālyamityuktam | iti nirmālyañcet anena phalaṃ kathamityāśaṅkya tatraivoktam---- ghrātapuṣpāt phalaṃ sidhyedalpaṃ no mānasād yathā | tasmādaparihāryatvādanyathā cānupāyataḥ || alpabuddhitvato nṝṇāṃ bāhyapuṣpairbhavet kriyā || iti | tathā---- punastridhā matā pūjā uttamādhamamadhyamā | adhikārinimittābhyāṃ bhidyate śatadhā punaḥ || yāgopakaraṇaiḥ kṛtsnaiḥ kriyamāṇottamā matā | yathālabdhaivīniṣpādyā dṛṣṭaiḥ pūjā tu madhyamā || patrapuṣpāmbuniṣpādyā pūjā cādhamasaṃjñitā | viditākhilavedārthairbrahmaṣībhirakalmaṣaiḥ || kriyamāṇā tu yā pūjā sāttvikī sā vimuktidā | rājaṣībhistaponiṣṭhairbhagavattattvavedibhiḥ || yā pūjā kriyate samyak rājasī sā sukhapradā | strībālavṛddhamūrkhādyairbhaktaiśca(ra) kṣudramānasaiḥ || yā pūjā kriyate nityaṃ tāmasī sā prakīttītā | āturī sautakī caiva trāsī daurbedhikī tathā || sādhanābhāvinī ceti pañcadhā bhidyate punaḥ | yadi laṅghanaparyanto vyādhirātmani dṛśyate || tadā pūjā na karttavyā sthaṇḍile pratimāsu ca | na snānaṃ dantakāṣṭhaṃ vā kuryāddhomamathāpi vā || ravimaṇḍalamālokya pratimāmathavā punaḥ | mūlamantraṃ sakṛjjaptvā puṣpaṃ sākṣatamutkṣipet || śrānto vyādhibhiratyugraiḥ klāntaścaivopavāsakaiḥ | nijasāmayikairvāpi svakarttavyaṃ samāpayet || snātvā (stuttvā) devamathāgnīṃśca gurūn viprān prapūjya ca | etāvatkālavicchinnā pūjā yuṣmatprasādataḥ || na doṣo me'stviti prārthya punaḥ pūrvavadācaret | atha sūtakinaḥ pūjāṃ vadāmyāgamacoditām || snātvā nityañca nirvarttya mānasyā kriyayā tu vai | bāhyapūjākrameṇaiva sthāna (dhyāna) yogena pūjayet || yadi kāmī na cet kāmī nityaṃ pūrvavadācaret | trāsino vakṣyate pūjā yathaivāgamacoditā || labdhaṃ vā yadivā'labdhamarghyapātrādi sādhanam || pūjodakena karttavyā na cettoyañca vidyate || yadi sampūjayeddevaṃ bhāvanākusumādibhiḥ | daurbedhikīṃ pravakṣyāmi pūjāmāgamacoditām || mūrkhastrībālavṛddhādyā dūrbedhā iti bhāvitāḥ | ratnamaṇḍapadharmādicatuṣkamuragombujam || mūlamūrttestathāṅgāni teṣāṃ pūjā vidhīyate | anyeṣāmapi sarveṣāṃ proktā saṃkṣepakarmaṇi || sarvepacāravastūnāmalābhe bhāvaneva hi | nirmale (rmālye) nodakenātha pūrṇatetyāha nāradaḥ | iti | pūjākaraṇāsamarthaṃ prati----ārādhanāsamarthaśceddadyādarcanasādhanam | yo dātuṃ naiva śaknoti kuryādarcanadarśanam || naikañca yasya vidyeta so'dho yātyeva nānyathā | yastu bhaktyā prayatnena svayaṃ sampādya cākhilam || sādhanañcā'rcayedvidvān sa samagraphalaṃ labhet | yo'rcayedvidhivadbhaktyā parānītaiśca sādhanaiḥ || pūjāphalārddhamevā'sya na samagraphalaṃ labhet | iti || 109 || aṅgādilokapālāntaṃ yajedāvaraṇānyapi | keśareṣvagnikoṇādi hṛdayādīni pūjayet || 110 || aṅgādīn punararcayedityuktam | tatrādyante sāmānye iti | tayordhyānasthānaprayogān vaktum ādiśabdārthañca prakaṭayituṃ punaḥ saṃgṛhṇāti | tatsvarūpamāha aṅgādīti | pūjāvasarasya prāguktatvāt ataeva vakṣyati " evaṃ sampūjya vidhivannivedyāntam " (4.118) iti | aṅgam aṅgāvṛtirādau yatra tat | lokapālāvṛtirante yatra tat | aṅgādi- lokapālāntamiti kriyāviśeṣaṇam | lokapālaśabdenaiva svāstrāvṛtigrahaṇaṃ jñeyam | etacca sambhavābhiprāyaṃ bahuṣu sthaleṣu tathā darśanāt na niyamaḥ | apiśabdādatrāpi antarāntarā jalaṃ dadyādityanuṣajyate | aṅgapūjāyāḥ sarvasāmānyam arcanasthānamāha keśareṣviti | agnikoṇādītyādiśabdena nairṛtavāyavyeśānakoṇeṣu | taduktam---- vahnyadīśāntamaṅgāni hṛdādikavacāntikam | arcayet purato netramantraṃ dikṣu bahiḥ punaḥ || iti | anyatrāpi---- hutavahanirṛti samīraṇa śivadikṣu hṛdādivarmāntam | iti | anye tu āgneyeśānanairṛtavāyavyakoṇeṣviti vyācakṣate | yadāhuḥ---- iṣṭvā hṛdayamāgneyāmaiśānyāntu śiro yajet | nairṛtyāntu śikhā pūjyā vāyavyāṃ kavacaṃ yajet || abhyarcya purato netraṃ dikṣu śastramathārcayet | iti | anyatrāpi---- agnīśāsuravāyavyamadhyadikṣvaṅgapūjanam | iti | yathāgurūpadeśañca nirṇayaḥ | atrāgneyādīni puraḥkalpitapūrvadigapekṣayā na tu prasiddhānīti || 110 || netramagre diśāsvastraṃ dhyātavyā aṅgadevatāḥ | tuṣārasphaṭikaśyāmanīlakṛṣṇāruṇācīṣaḥ || 111 || netramagra iti kaṇīkāyāṃ devasya purataḥ | śiraḥprabhṛtimantreṣu pūjāyāṃ namo'ntatā jñeyā | home tu hṛdayādīnāṃ svāhāntatā | ādyadvitīyayostajjātiyuktatvādeva na tatprayogaḥ | adhikaraṇasiddhaścāyamarthaḥ | tathā hi---- " mantre svavākyaśeṣatvaṃ guṇopadeśāt syāt " ityatrādhikaraṇe svāhākāreṇa vaṣaṭkāreṇa vā devebhyo havirdadātīti sāmānyena vihitayā svāhākārāntatayā pṛthivyai svāhā antarikṣāya svāhetyādiṣu mantreṣu na punastasya vādhaḥ | sāmidhenīsāptadaśyavadupasaṃhārābhāvānnānya- mantreṣu bādhaśceti sthitam || 111 || varadābhayadhāriṇyaḥ pradhānatanavaḥ striyaḥ | paścādabhyarcanīyāḥ syuḥ kalpoktāvṛtayaḥ kramāt || 112 || pradhānatanavaḥ striya iti pakṣadvayamiti padmapādācāryāḥ | uktañca----varadābhayadhāriṇyo mahilākṛtayo'ṅgadevatāḥ pūjyāḥ | iti | āvaraṇānītyuktānāṃ sthānamāha paścāditi | paścādaṅgāvṛtyanantaramityarthaḥ | idamapi prāyikam | tatpūrvamapyāvṛtīnāṃ sattvāt || 112 || ante yajellokapālān mūlapāriṣadānvitān | hetijātyadhipopetān dikṣu pūrvāditaḥ kramāt || 113 || indramagniṃ yamaṃ rakṣo varuṇaṃ pavanaṃ vidhum | īśānaṃ pannagādhīśamadha ūddhrvaṃ pitāmaham || 114 || pīto rakto sito dhūmraḥ śuklo dhūmraḥ sitāvubhau | gauro'ruṇaḥ kramādete varṇataḥ parikītītāḥ || 115 || anta iti bāhye | caturasre āvaraṇāntattvasya pūrvamukteḥ | etacca vyākhyānaṃ vaihāyasīmantrakośe vāyavīyasaṃhitāyāñca tathā darśanāt | satsampradāyācca | pūrvādito dikṣu kramācca | ante indramagniṃ ityādīn lokapālān yajediti sambandhaḥ | tatra sāmānyata indrāya nama ityādi prayoge prāpte viśeṣamāha mūletyādinā | ante ityatrāpi sambadhyate | tenedaṃ padaṃ sarvānte deyamevetyarthaḥ | tacca prayogalikhane sphuṭībhaviṣyati | mūlapāriṣadānvitānityasyāyamarthaḥ | yadā śaktyāvaraṇe indrādi pūjā tadā pratyekaṃ śaktipāriṣadāyeti lokapālānāṃ vajrādīnāñca viśeṣaṇaṃ jñeyam | evaṃ śivapūjāyāṃ pratyekaṃ śivapāriṣadāyeti | evaṃ gaṇeśapūjāyāṃ pratyekaṃ gaṇeśapāriṣadāyeti | evaṃ sūryapūjāyāṃ pratyekaṃ sūryapāriṣadāyeti | evaṃ viṣṇupūjāyāṃ pratyekaṃ viṣṇupāriṣadāyeti | caraṇavyatyayo gopanārthaṃ kṛtaḥ | hetītyatrāpi anta iti sambadhyate | indrāyetyāderanta ityarthaḥ | atrāpi prayoge jātyadhipānāṃ pūrvamuccāraṇaṃ paścāddhetīnām | mūle tu hetiśabdasyālpākṣaratvāt pūrvanipātaḥ | hetayaḥ āyudhāni | jātayaḥ suratejaḥ- pretarakṣojalaprāṇanakṣatrabhūta nāgalokāḥ | savāhanān saparivārānityapi jñeyam | vāhanāni tu erāvatājamahiṣanaramakaramṛgāśvavṛṣabharathahaṃsāḥ | taduktamācāryaiḥ---- jātyadhipahetivāhanaparivārāntāḥ krameṇa yaṣṭavyāḥ | iti | vakṣyati ca svayaṃ nityāmantre---- lokapālān yajedante vāhanāyudhasaṃyutān | iti | saśaktikāniti jñeyam | taduktaṃ vaihāyasīmantrakośe---- lokeśvarān pāthīvamaṇḍale saśastrān saśaktīn sahavāhanāṃśca | sapārṣadāṃścandanapuṣpadhūpairyajet sa mantrī nijavāñchitāya || iti | svasvabījādyānityapi jñeyam | bījāni tu laṃ raṃ maṃ kṣaṃ baṃ yaṃ śaṃ haṃ naṃ kaṃ | taduktaṃ mahākapilapañcarātre---- yānulomatṛtīyantu dvitīyaṃ lavilomataḥ | caturthaṃ phānulomena rānulomena cāṣṭamam || tṛtīyaṃ pānulomena lavilomāt tṛtīyakam | caturthaṃ saptamaṃ varṇaṃ rānulomena saṃsthitam || caturthaṃ thānulomena tṛtīyaṃ gavilomataḥ | svaropāntyasvanāmābhyāṃ bheditaṃ sarvameva tat || anupūrveddhataṃ bījaṃ brahmāntaṃ vāsavādimam || iti | etāni dīrghāṇyapīti kecit | anantabrahmaṇormāyāpāśabīja iti kecit | taduktam---- pṛthvyāgnipavanādyantavaruṇānilaseśvaraiḥ | anantabindusaṃyuktairarcyāḥ pāśena māyayā || iti | tatra rakṣa iti nirṛtiṃ pavanaṃ vāyuṃ vidhuṃ somaṃ pannagādhīśam anantaṃ pitāmahaṃ brahmāṇam | dikṣu pūrvāditaḥ kramāditi | atra prasiddhā eva pūrvādayo grāhyāḥ | taduktam---- prayajet svadikṣvamaladhīḥ svajātyadhīśvarahetivāhaparivārasaṃyutān | iti | nārāyaṇīye ca---- indrādīṃśca svadikṣu | iti | granthakṛdapi----indrādikān lokapālān svasvadikṣu samarcayet | iti | tatrāṣṭadikṣu aṣṭa pūjayitavyāḥ | nirṛtivaruṇayormadhye anantam | indreśānayormadhye brahmāṇam | taduktaṃ vāyavīyasaṃhitāyām---- viṣṇuṃ nairṛte vidhimaiśvare | bahiḥ padmasya vajrādyānyabjāntānyāyudhānyapi || prasiddharūpāsvāśāsu lokeśānāṃ kramād yajet | iti | atra nairṛte eśvare iti tatsāmīpyalakṣakamiti jñeyam | atra kvacid brahmāṇaṃ pūjayitvā anantaṃ pūjayediti kramaḥ | sa paurāṇika iti jñeyaṃ na tāntrikaḥ | mahākapilapañcarātrahayaśīrṣapañcarātraprapañcasārādibahutantravirodhāt | tathā cācāryāḥ---- anantabrahmaparyantaiḥ pañcamīndrādibhirmatā | cakrapadmāntikaiḥ ṣaṣṭhī vajrādyaiḥ || iti | prayogo yathā | oṃ laṃ indrāya surādhipataye sāyudhāya savāhanāya saparivārāya saśaktikāya viṣṇupāriṣadāya namaḥ iti | evaṃ oṃ raṃ agnaye tejo'dhipataye ityādi | eṣāṃ pūjāyāṃ lokapālamudrā darśanīyā | yadāhuḥ---- pāṇimūle susaṃlagne śākhāḥ sarvāḥ prasāritāḥ | lokeśānāmiyaṃ mudrā teṣāmarcāsu darśayet || iti ||113-115|| vajraṃ śaktiṃ daṇḍamasiṃ pāśamaṅkuśakaṃ gadām | śūlaṃ cakraṃ padmameṣāmāyudhāni kramādviduḥ || 116 || pītaśuklasitākāśavidyudraktasitāsitāḥ | karavindapāṭalābhā vajrādyāḥ parikītītāḥ || 117 || evaṃ sampūjya vidhivannivedyāntaṃ tato guruḥ | dakṣiṇe sthaṇḍilaṃ kṛtvā tatrā''dhāya hutāśanam || 118 || saṃskṛtya vidhivadvidvān vaiśvadevaṃ samācaret | tatra sampūjya gandhādyairdevatāmuktavigrahām || 119 || vajramiti | asiṃ khaḍgaṃ | ākāśo nīlavarṇaḥ | karavindaḥ nīlapuṣpo'tasī- prāyo vṛkṣaḥ | tatpuṣpavarṇa ityarthaḥ | taduktamācāryaiḥ----karavindāruṇavarṇāḥ | iti | tatra prayogo yathā oṃ vajrāya vajralāñchitamaulaye sāyudhāya savāhanāya saparivārāya saśaktikāya viṣṇupāriṣadāya namaḥ ityādyūhyam | taduktamācāryaiḥ---- arcā bahirnijasulakṣitamauliyuktāḥ svasvāyudhābhayasamudyatapāṇipadmāḥ | iti | mūlena mūttīṃ kḷptetyādi nivedyāntamiti nityapūjāyāmapi samānam | vidvān vidhivat saṃskṛtyetyanena vīkṣaṇādayaścatvāraḥ saṃskārā ghṛtasaṃskārā agnerājyāhuti- krameṇa garbhādhānādi saṃskārāśca karttavyā ityuktaṃ bhavati || 116-119 || tāravyāhṛtibhirhutvā mūlamantreṇa mantravit | sapīṣmatā pāyasena pañcaviṃśatisaṃkhyayā || 120 || hutvā vyāhṛtibhirbhūyo gandhādyaiḥ punararcayet | tāṃ yojayitvā pīṭhasthamūrttau vahniṃ visarjayet || 121 || avaśiṣṭena haviṣā vikiret parito balim | devatāyāḥ pārṣadebhyo gandhapuṣpākṣatānvitam || 122 || tāravyāhṛtibhiriti | atrādyāścatasraḥ satāravyāhṛtibhiḥ ekā samastena | bhūyo'nantaraṃ vyāhṛtibhirhutveti sambandhaḥ | pūrvavaditi jñeyam | punaranantaraṃ gandhādyaistāṃ devatām arcayet | ādipadena puṣpadhūpadīpanaivedyāni | pīṭhasthamūrttau yojayitvā tāmityanuṣajyate || 120-122 || tato nivedyamuddhṛtya śodhayitvā jalaṃ punaḥ | pañcopacāraiḥ sampūjya darśayecchatracāmare || 123 || karpūraśakalonmiśraṃ tāmbūlañca nivedayet | sahasrāvṛtya saṃjapya mūlamantramananyadhīḥ | tajjaptaṃ sarvasampattyai devatāyai samarpayet || 124 || tata ityanenaitaduktaṃ bhavati | pānārthaṃ jalaṃ dadyāt | mūlamantrānte ślokastu---- samastadevadeveśa sarvatṛptikaraṃ param | akhaṇḍānandasampūrṇa gṛhāṇa jalamuttamam || iti | tato bhojanaśeṣodakañca dattvā nirgatatejo devamukhe saṃhṛtya naivedyāṃśaṃ viśvak- senādibhyo dadyāditi | taduktam---- mukhyādīśānātaḥ pātrānnaivedyāṃśaṃ samuddharet | sarvadevasvarūpāya parāya parameṣṭhine | śrīrāmasenāyuktāya viśvaksenāya te namaḥ || gaṇeśe vakratuṇḍāya sūrye caṇḍāṃśave'rpayet | śaktāvucchiṣṭacāṇḍālyai śive caṇḍeśvarāya ca || iti | devatāyāḥ pārṣadebhya ityatrāpi pāriṣadaśabdenaiṣāmeva grahaṇam | sarvasampattyai devatāyai iti vyadhikaraṇe caturthyau | samarpayediti | atra nityapūjāyāṃ tāmbulachatrādarśa- cāmarāṇi samarpya---- buddhiḥ savāsanā kḷptā darpaṇaṃ maṅgalāni ca | manovṛttivīcitrā te nṛtyarūpeṇa kalpitā || dhvanayo gītarūpeṇa śabdā vādyaprabhedataḥ | chatrāṇi nava padmāni kalpitāni mayā prabho || suṣumṇādhvajarūpeṇa prāṇādyāścāmarātmanā | ahaṅkāro gajatvena vegaḥ kḷpto rathātmanā || indriyāṇyaśvarūpāṇi śabdādi rathavartmanā | manaḥ pragraharūpeṇa buddhiḥ sārathirūpataḥ | sarvamanyattathā kḷptaṃ tavopakaraṇātmanā || iti ślokān paṭhitvā yathāśakti mūlamantraṃ japtvā guhyātiguhyagoptā tvaṃ gṛhāṇā'smatkṛtaṃ japam | siddhirbhavatu me deva tvatprasādāttvayi sthite || ityanenaṃ taṃ japaṃ devatāyai nivedayet | taduktaṃ śaivāgame---- mantrī ślokaṃ paṭhitvā tu dakṣahastena śambhave | mūlāṇunā'rghyatoyena dakṣahaste nivedayet || iti | tataḥ parāṅmukhamarghyaṃ dattvā śaṅkhaṃ pūjayet | taduktaṃ mantratantraprakāśe---- pūjayed gandhapuṣpādyaiḥ śaṅkhaṃ vai devavad budhaḥ | iti anyatrāpi---- trailokye yāni tīrthāni vāsudevasya cājñayā | śaṅkhe tiṣṭhanti viprendra tasmācchaṅkhaṃ sadā'rcayet || tataḥ pradakṣiṇaṃ kuryāt | tatra viśeṣastantrāntare---- ekāṃ caṇḍyāṃ ravau sapta tisro dadyād vināyake | catasraḥ keśave dadyāt śivasyārddhaṃ pradakṣiṇam || iti | tataḥ stutvā natvā nityahomaṃ kuryāt | tatra tantrāntare viśeṣaḥ---- agnyādhānādikaṃ karma nityahome na vidyate | iti | tataścullukodakena " itaḥ pūrva prāṇabuddhidehadharmādhikārato jāgratsvapnasuṣuptya- vasthāsu manasā vācā hastābhyāṃ padbhyāmudareṇa śiśnā yat smṛtaṃ yaduktaṃ yat kṛtaṃ tat sarvaṃ brahmārpaṇaṃ bhavatu svāhā | māṃ madīyañca sakalaṃ haraye samarpaye oṃ tat sat " iti brahmārpaṇamantreṇātmānaṃ samarpya svahṛtkamale saṃhāramudrayā devamupasaṃharediti viśeṣaḥ | saṃhāramudrālakṣaṇamuktameva | prasādasvīkāre tattaddevatābhaktena tattaddevatāprasādaḥ svīkarttavya eva | pañcadevatāpūjāyāntu viṣṇoreva śālagrāmaśilāsparśādanyeṣāñca | tathā ca bahvṛcapariśiṣṭe----pavitraṃ viṣṇunaivedyaṃ surasiddhaṣībhiḥ smṛtam | anyadevasya naivedyaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret || agrāhyaṃ śivanirmālyaṃ patraṃ puṣpaṃ phalaṃ jalam | śālagrāmaśilāsparśāt sarvaṃ yāti pavitratām || iti | anyo viśeṣastantrāntare vikṣepādatha bāliśyājapahomārcanāntarā | uttiṣṭhati tadā nyāsaṃ ṣaḍaṅgaṃ vinyaset punaḥ || iti || 123-124 || tataḥ śambhodīśi guruvīkire pūrvasañcite || 125 || hemavastrādisaṃyuktāṃ karkarīṃ toyapūritām | saṃsthāpya tasyāṃ siṃhasthāṃ khaḍgakheṭakadhāriṇīm || 126 || ghorarūpāṃ paścimāsyāṃ pūjayedastradevatām | calāsanena sampūjya tāmādāya guruḥ punaḥ || 127 || rakṣeti lokapālānāṃ nālamuktena vāriṇā | devājñāṃ śrāvayannantaḥ parivṛttya pradakṣiṇam || 128 || astramantraṃ samuccārya yathāpūrvaṃ niveśayet | abhyarcya bhūyo gandhādyairastraṃ tatra sthirāsane || 129 || śambhodīśīti eśānyām | karkarīṃ sanālaṃ jalapātram | tasyāṃ karkaryām evambhūtāmastradevatāṃ pūjayedityanvayaḥ | calāsanena ityucchiratāsanena | tāmiti | gurustāṃ karkarīmādāya nālamuktena vāriṇā lokapālānāṃ rakṣeti devājñāṃ śrāvayan antarmaṇḍa- pāntarvedyāḥ paritaḥ pradakṣiṇaṃ parivṛttya yathāpūrvaṃ tāṃ niveśayediti sambandhaḥ | tatra karkaryām | sthirāsane niścalāsane upaviṣṭa ityarthaḥ || 125-129 || tataśca saṃskṛte vahnau gokṣīreṇa caruṃ pacet | astreṇa kṣālite pātre nave tāmramayādike || 130 || tata iti | saṃskṛte vahnāviti ācāryeṇa svakuṇḍe saṃskṛte | yato'grimapaṭale vakṣyamāṇāgnijananakarma ācāryeṇa asminneva kāle kṛtamasti tasyānuvādaḥ saṃskṛte vahnāviti | taduktaṃ prayogasāre---- kuṇḍamastreṇa saṃprokṣya tatrādhāya hutāśanam | sānvādhānādikaṃ devaṃ yathāvat pūjayettataḥ || kṛtvā taṇḍulanirvāpaṃ tasmin kṣīre paceccarum || iti | nārāyaṇīye'pi---- tatra sambhṛtasambhāraḥ śivamiṣṭvā vidhānataḥ | mūlamūrttyaṅgavidyābhistaṇḍulakṣepaṇādikam || kṛtvā caruṃ pacet kṣīre punastadvibhajet tridhā | nivedyaikaṃ paraṃ hutvā saśiṣyo'nyad bhujed guruḥ || iti || 130|| taṇḍulān śālisambhūtān mūlamantrābhimantritān | prasṛtīnāṃ pañcadaśa kṣiptvā cā'stramanuṃ japet || 131 || prakṣālya pātravadanaṃ pidhāya kavacāṇunā | prāṅmukho mūlamantreṇa deśikendraścaruṃ pacet || 132 || taṇḍulāniti | prasṛtīnāṃ pañcadaśabhiḥ parimitāniti śeṣaḥ| taṇḍulān prakṣālyā- 'stramanuṃ japan kṣiptvā iti sambandhaḥ | prasṛtilakṣaṇamagre vakṣyate || 131-132 || sruveṇājyena saṃsvinne dadyāttaptābhighāraṇam | mūlena paścāttatpātraṃ kavacenā'vatārayet || 133 || astrajapte kuśāstīrṇe maṇḍale vidhivad guruḥ | taṃ vibhajya tridhā bhāgameka devāya kalpayet || 134 || sruveṇeti | saṃsvinne carau sruveṇa kṛtvā mūlamantreṇa ājyena taptābhi- ghāraṇaṃ dadyāditi sambandhaḥ | vidhivad gururityanena mūlena kuśena samavibhāgaḥ kārya ityuktam || 133-134 || anyamagnau prajuhuyādaparaṃ deśikaḥ svayam | śiṣyeṇa sārddhaṃ bhuñjīta vihitācamanastadā || 135 || anyeti | agnāviti kuṇḍāgnau deśikaḥ prajuhuyādityanenaitaduktam | " sājyena caruṇā tathā " ityagrimapaṭale mūlamantreṇa pañcaviṃśativāramukto homo'trānusandheyaḥ iti | bhuñjīteti | tatra viśeṣaḥ somaśambhau---- carostṛtīyabhāgantu grāsatritayasammitam | aṣṭagrāsapramāṇaṃ vā darśanasparśavajītam || pālāśe puṭake muktau bhuktau pippalapatraje | hṛdā sambhojayenmantrī pūtairācamayejjalaiḥ || iti || 135 || ācāntaṃ śiṣyamānīya sakalīkṛtya deśikaḥ | tālapramāṇaṃ hṛjjaptaṃ kṣīravṛkṣādisambhavam || 136 || dantakāṣṭhaṃ tadā dadyācchiṣyāya niyatātmane | dantān viśodhya sa punastat prakṣālya visarjayet || 137 || sakalīkṛtyeti mantraṣaḍaṅgamasyāṅge nyasyeti | tāleti | prasṛtapāṇeraṅguṣṭhāgrā- nmadhyamāgraṃ yāvattālaḥ | taduktam---- aṅguṣṭhamadhyamāṅgulyau ye hastasya prasārite | tadagrayorantarālaṃ tālamāhurmanīṣiṇaḥ || iti | deśiko dadyādityanena dānamantra uktaḥ | yat piṅgalāmate---- māyā daṇḍini ṭhadvandvaṃ pradadyādamunā ca tat | iti | visarjanānantaraṃ tatparīkṣā karttavyeti visarjayedityanenoktam | prakṣālya nikṣipedbhūmau vāmato vāmapāṇinā | iti | prayogasāre viśeṣaḥ | sa yathā nārāyaṇīye---- dantakāṣṭhaṃ hṛdā japtaṃ kṣīrivṛkṣādisambhavam | sammārjya dantāṃstacchittvā prakṣālyaitadbhuvi kṣipet || dikṣu pūrvādyadhorddhāsu tasyāgrapatanaṃ kramāt | vṛddhistrapo mṛtivīttaṃ kṣayaṃ śāntirgado dhanam || sukhavṛddhiḥ paraṃ dukhaṃ phalānyetāni saṃśati | iti | anyatrāpi---- dhīśrītāpaviyogāpamṛtyuśubhaduḥsthatāśamaiśādau | radadhāvanāgrapāte kuphale mūlāhutistilaidīśati || iti | anyatrāpi---- athātra cūtavṛkṣasya dvādaśāṅgulamānataḥ | dantakāṣṭhaṃ pradātavyaṃ taddantāgravicavītam || ūrddhāsyaṃ kṣepayettatra maṇḍale pīṭhamunnayet | paścimottararudrendre śubhaḥ pāto'nyathā'śubhaḥ || durnimittavināśāya juhuyācchatamastrataḥ || iti | vāyavīyasaṃhitāyāntu----tyaktaṃ taddantapavanaṃ dṛśyate guruṇā yadi | prāgudakpaścimeśāgraṃ śivamanyacchivetaram || aśastāśāmukhe tasmin gurustaddoṣaśāntaye | śatamarddhaṃ tadarddhaṃ vā juhuyānmūlamantrataḥ || iti || 136-137 || yathāvidhi tamācāntaṃ śikhābandhābhirakṣitam | vidhāya sārddhamamunā vedyāṃ darbhāstare guruḥ | śayīta tasyāṃ tāṃ rātrimadhivāsaḥ samīritaḥ || 138 || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake caturthaḥ paṭalaḥ samāptaḥ || 4 || yathāvidhyācāntaṃ yathāvidhi śikhābandhābhirakṣitaṃ vidhāyeti sambandhaḥ | tatrācamane vidhiḥ pūrvaṃ mayokta eva | śikhābandhe tu yathāvidhītyanenaitaduktaṃ bhavati | mūlamantrasya sajātiśikhāmantreṇa aghorādimantreṇa vā śikhāṃ badhnīyāditi | śayīteti | gurustasyāṃ vedyāṃ amunā śiṣyeṇa sārddhaṃ darbhāstare tāṃ rātriṃ śayīteti sambandhaḥ | vedyāmiti sāmīpyamadhikaraṇārtham | taduktaṃ nārāyaṇīye---- punastaṃ śiṣyamācāntaṃ śikhābandhābhirakṣitam | kṛtvā vedyāṃ sahā'nena svaped darbhāstare guruḥ || iti | gururityanena devadakṣiṇabhāge pūrvaśirasā śiṣyaṃ svāpayedityuktam | svapnamāṇavamāśritya svāpayet pūrvamastakam | iti piṅgalāmata ukteḥ | somaśambhau tu---- gṛhasthān darbhaśayyāyāṃ pūrvaśīrṣāstrarakṣitān | hṛdā sadbhasmaśayyāyāṃ yatīn dakṣiṇamastakān || iti | vāyavīyasaṃhitāyāntu----devasya dakṣiṇe bhāge śiṣyaṃ tamadhivāyasayet | ahatāstaraṇāstīrṇe sadarbhaśayena śuciḥ || mantrite ca śivaṃ dhyāyan prākśirasko niśi svapet | śikhābaddhasya sūtrasya śikhayā tacchikhāṃ guruḥ || āveṣṭyāhatavastreṇa tamācchādya ca varmaṇā | rekhātrayañca parito bhasmanā tilasarṣapaiḥ | kṛtvā'strajaptaistadbāhye digīśānāṃ baliṃ haret || iti | svapnamāṇavamantro vaiṣṇaveṣu mantratantraprakāśe---- oṃ hṛt sakalalokāya viṣṇave prabhaviṣṇave | viśvāya viśvarūpāya svapnādhipataye namaḥ | svapnamāṇavamantroyaṃ kathito nāradādibhiḥ || iti | śaivaśāktādau tu piṅgalāmate---- tāro hilidvayaṃ śūlapāṇaye dviṭha īritaḥ | svapnamāṇavamantro'yaṃ śambhunā parikīttītaḥ || iti | tantrāntarokto viśeṣaḥ----namo'jāya trinetrāya piṅgalāya mahātmane | vāmāya viśva(viṣṇu)rūpāya svapnādhipataye namaḥ || svapne kathaya me tathyaṃ sarvakāryeṣvaśeṣataḥ | kriyāsiddhiṃ vidhāsyāmi tvatprasādānmaheśvara || iti mantreṇa svāpakāle devaṃ saṃprārthya svapet | prātaśca svapnaparīkṣā kāryā | taduktaṃ piṅgalāmate---- svapne śubhāśubhaṃ dṛṣṭaṃ pṛcchet prātaḥ śiśu guruḥ | śubhe śubhaṃ vadettasya juhuyādaśubhe śatam | astreṇeti kramāt prokto vidhiḥ śiṣyādhivāsane || iti | anyatrāpi---- krūre'dhamā madhyamā syādadṛṣṭe tūttamottamā(māpi ca) || iti | mahākapilapañcarātre'pi----gurupādārcanaṃ kṛtvā upavāsī jitendriyaḥ | darbhaśayāṃ gato rātrau dṛṣṭvā svapnaṃ nivedayet || kanyāṃ chatraṃ rathaṃ dīpaṃ prāsādaṃ kamalaṃ nadīm | kuñjaraṃ vṛṣabhaṃ mālyaṃ samudraṃ phaṇinaṃ drumam || parvatañca hayaṃ medhyamāmamāṃsaṃ surāsavam | evamādīni sarvāṇi dṛṣṭvā siddhimavāpnuyāt || cāṇḍālaṃ karabhaṃ kāruṃ garttaṃ śūnyamamaṅgalam | tailābhyaktaṃ naraṃ nagnaṃ śuṣkavṛkṣaṃ sakaṇṭa(napuṃsa)kam || prāsādamata(na)laṃ dṛṣṭvā naro rogamavāpnuyāt | dṛṣṭvā duḥsvapnakañcaiva homāt siddhimavāpnuyāt || iti | atropavāsīti rāgataḥ prāptabhojananiṣedhaḥ na tu vacanavihitacarubhojananiṣedhaḥ | mantratantraprakāśe'pi----atha prātaḥ samutthāya svapnaṃ dṛṣṭvā vicārayet | bhadre bhadraṃ vijānīyādabhadre juhuyācchatam || ityādi | nārāyaṇīye tu---- svapnān saṃvīkṣitān śiṣyaḥ prabhāte śrāvayed gurum | śubhaiḥ siddhiḥ parairbhaktiḥ | iti | adhivāsaḥ samīrita iti mantragrahaṇapūrvadine | piṅgalāmate tu sadyo'dhivāso'pyuktaḥ---- sadyo'dhivāsamathavā prakurvīta yathāvidhi | iti | mantratantraprakāśe'pi----dinadvaye naiva kuryāddīkṣākarma vicakṣaṇaḥ | sadyo'dhivāsanaṃ kuryādekasmin divase yadi || adhivāsaśabdārtha ukto mahākapilapañcarātre---- vasateradhipūrvasya bhāve ghañpratyaye kṛte | adhivāsa iti hyeṣa prayogaḥ siddhimeti ca || gurvādisahito vāso rātrau niyamapūrvakaḥ | so'syārthe hi nipātānāmanekārthatayā mataḥ || iti || 138 || || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāṃ caturthaḥ paṭalaḥ || 4 || atha pañcamaḥ paṭalaḥ tato'gnijananaṃ vakṣye sarvatantrānusārataḥ | ācāryakuṇḍe vidhivat saṃskṛte śāstravartmanā || 1 || adhivāsadivasa evāstradevatāpūjānantaraṃ ācāryakarttavyakuṇḍasaṃskārādikarmāha tata iti || śāstravartmanā vidhivat | saṃskṛte ācāryakuṇḍe sarvatantrānusārato'gnijananaṃ vakṣya iti sambandhaḥ || 1 || aṣṭādaśa syuḥ saṃskārāḥ kuṇḍānāṃ tantracoditāḥ | vīkṣaṇaṃ mūlamantreṇa śareṇa prokṣaṇaṃ matam || 2 || tameva vidhimāha aṣṭādaśeti | śareṇetyastramantreṇa | atra sarvatra astrādimantrā deyamantrasya jñeyāḥ | vīkṣaṇaṃ mūlamantreṇeti prathamata ukteḥ kecana jātimantramevāhuḥ | tacca sāmpradāyikam | prokṣaṇamityuttānena hastāgreṇa | " uttānena hastena prokṣayet " iti sūtraṇāt || 2 || tenaiva tāḍanaṃ darbhairvarmaṇā'bhyukṣaṇaṃ smṛtam | astreṇa khananoddhārau hṛnmantreṇa prapūraṇam || 3 || abhyukṣaṇamiti muṣṭibandhena sarvatra secanam | uddhāraḥ khātamṛdaḥ pūraṇam anyamṛdā secanamabhyukṣaṇameva | abherdhātvarthānuvarttanāt kaścittamanuvarttate ityukteḥ || 3 || samīkaraṇamastreṇa secanaṃ varmaṇā matam | kuṭṭanaṃ hetimantreṇa varmamantreṇa mārjanam || 4 || vilepanaṃ kalārūpakalpanaṃ tadanantaram | trisūtrīkaraṇaṃ paścāddhṛdayenā'rcanaṃ matam || 5 || hetimantreṇetyastramantreṇa | varmamantreṇetyagrimeṣu caturṣu sambadhyate | taduktaṃ somaśambhunā---- saṃmārjanaṃ samālepaṃ kalārūpaprakalpanam | trisūtrīparidhānañca varmaṇā'bhyarcanaṃ hṛdā || iti | kalārūpakalpanamiti candrasūryāgnikalārūpakalpanam | trisūtrīkaraṇamiti sūtratrayaveṣṭanam || 4-5 || astreṇa vajrīkaraṇaṃ hṛnmantreṇa kuśaiḥ śubhaiḥ | catuṣpathaṃ tanutreṇa tanuyādakṣapāṭanam || 6 || yāge kuṇḍāni saṃskuryāt saṃskārairebhirīritaiḥ| athavā tāni saṃskuryāccatubhīrvīkṣaṇādibhiḥ || 7 || vajrīkaraṇamiti vajravaddṛḍhacintanam | catuṣpathamiti madhyāt kuśaiścatudīkṣu mārgacatuṣṭayakaraṇam | tanutreṇeti kavacamantreṇa | akṣapāṭanamindriyoccāṭanam ityeke | anye tu kṣapāṭanā rākṣasāḥ na vidyante kṣapāṭanā yasmin tat | huṃkāreṇa rākṣasanivāraṇaṃ kuryādityarthaḥ | anye tu sāmpradāyikāḥ aṭa paṭa gatau gatirjñānam ādikṣāntānāṃ pāṭanaṃ vyāptiḥ | aśaktān pratyāha athaveti || 6-7 || tisrastisro likhellekhā hṛdā prāgudagagragāḥ | prāgagrāṇāṃ smṛtā devā mukundeśapurandarāḥ || 8 || rekhāṇāmudagagrāṇāṃ brahmavaivasvatendavaḥ | athavā ṣaṭkoṇāvṛtaṃ trikoṇaṃ tatra saṃlikhet || 9 || tisra iti | tisrastisro rekhā likhet | gā ityanenaitaduktaṃ bhavati | prāgagrāṇām udaksaṃsthatvam udagagrāṇāṃ pūrvasaṃsthatvamiti | sarvāḥ prādeśamitāḥ ityapi sampradāyāt | taduktaṃ sautrāmaṇitantre---- prācīpūrvamudaksaṃsthaṃ dakṣiṇārambhamālikhet | udagagraṃ puraḥsaṃsthaṃ paścimārambhamālikhet | tisrastisro likhitvaivaṃ prokṣayed vāgbhavena ca || iti | athavā ṣaṭkoṇāvṛtaṃ trikoṇaṃ likhet | atra kecit ṣaṭkoṇavṛttatrikoṇam iti pāṭhamapaṭhan | tadajñānavijṛmbhitam | tathā ca ācāryāḥ---- athavā ṣaṭkoṇāvṛtatrikoṇake gurujanopadeśena | iti | tathā ca yāmale---- ṣaṭkoṇenāvṛtaṃ devi trikoṇañcātra saṃlikhet | iti | anyatrāpi---- kṛtvā rekhāśca madhyataḥ | ṣaṭkoṇaṃ trikoṇañca | iti || 8-9 || sarvāṇyabhyukṣya tāreṇa yogapīṭhamathārcayet | vāgīśvarīmṛtusnātāṃ nīlendīvarasannibhām || 10 || vāgīśvareṇa saṃyuktāmupacāraiḥ prapūjayet | sūryakāntādisambhūtaṃ yadvā śrotriyagehajam || 11 || ānīya cāgniṃ pātreṇa kravyādāṃśaṃ parityajet | saṃskuryāt taṃ yathānyāyaṃ deśiko vīkṣaṇādibhiḥ || 12 || sarvāṇīti | etāni praṇavenā'bhyukṣya yogapīṭhaṃ vāgīśīyogapīṭhaṃ maṇḍūkādi paratattvāntaṃ sampūjya navamoktāḥ pīṭhaśaktīḥ sampūjya hrī vāgīśvarayoryegapīṭhāya nama iti yogapīṭhaṃ pūjayet | atra tāraśabdena yathāsvaṃ tattanmantreṣu pañcapraṇavānāmapi grahaṇaṃ jñeyam | prapūjayediti | pīṭhe śaktibījena vāgīśīṃ sādhyamantreṇa vāgīśam | taduktaṃ gaṇeśvaravimaśīnyām----śaktibījena vāgīśīṃ vāgīśaṃ sādhyamantrataḥ | iti | anyatrāpi---- sādhyamantreṇa taṃ devam ityādinā | sūryakāntādītyādiśabdena araṇijanyaḥ | taduktam---- jātaṃ mārttaṇḍakāntāddhutavahamaraṇeḥ śrotriyāgārajaṃ vā | iti | śrotriyagehajamiti | śrotriyatvaṃ vedādhyayanena tatkarmānuṣṭhātṛtvena ca | tena sāgnitve tātparyam | taduktaṃ vaśiṣṭhasaṃhitāyām---- pramathya vidhinaivāgnimāhitāgnergṛhādapi | ānīya cādadhītātra | iti | pātreṇeti kāṃsyādipātreṇa | pātrāntarapihitena ityācāryāḥ | anyatra tu---- śrotriyāgārajaṃ vāpi sūryakāntodbhavantu vā | araṇīsambhavaṃ vāpi kṣiptaṃ svarṇādibhājane || iti | atrirapi---- pātrāntareṇa pihite tāmrapātrādike śubhe | agnipraṇayanaṃ kuryāccharāve tādṛśe'pi ca || iti | anyatrāpi---- kṣetrānnikṣipya pātre varakanakamaye tāmrapātre'tha vāpi mṛtpātre vā pidhāyā'malavipulamatiḥ | iti | yattu smṛtisāre---- śarāve bhinnapātre vā kapāle volmuke'pi vā | nāgnipraṇayanaṃ kuryād vyādhihānibhayāvaham || iti vacanaṃ tasya mukhyapātrasambhave śarāvo na grāhya ityatra tātparyam | kravyādāṃśaṃ parityajediti | astramantreṇa nairṛtya iti jñeyam | taduktam---- astreṇā'gniṃ samādāya kavacena pidhāya ca | kravyādāṃśantu cā'streṇa nairṛtye saṃtyajet priye || iti | anyatra vahnibījena kravyādāṃśatyāgaḥ | taduktam----vahnibījena mantrī kravyādāṃśaṃ tyajet taṃ tadanu ca manunā śodhayedastrakena | iti | mantramuktāvalyāntu viśeṣaḥ---- ānīyā'streṇa nairṛtye kravyādāṃśaṃ parityajet | devāṃśaṃ mūlamantreṇa sthāpayet purataḥ sudhīḥ || iti | yathānyāyamityanena prokṣaṇābhyukṣaṇe tathā kārye yathā ānīto'gnistiṣṭhatī- tyuktam | vīkṣaṇādibhirityādiśabdena saṃskāratrayam || 10-12 || audaryabaindavāgnibhyāṃ bhaumasyaikyaṃ smaran vasoḥ | yojayed vahnibījena caitanyaṃ pāvake tadā || 13 || audaryeti | binduḥ prasiddhaḥ paramātmasvarūpaḥ | tasyāgnīṣomasvarūpatvāt | tadbhavo vahnirbaindavaḥ | anye binduḥ bhrūmadhyamiti | bhaumasya pāthīvasya | vasoragneḥ || 13 || tāreṇa mantritaṃ mantrī dhenumudrāmṛtīkṛtam | astreṇa rakṣitaṃ paścāttanutreṇā'vaguṇṭhitam || 14 || acītaṃ triḥ paribhrāmya kuṇḍasyopari deśikaḥ| pradakṣiṇaṃ tadā tāramantroccāraṇapūrvakam || 15 || ātmano'bhimukhaṃ vahniṃ jānuspṛṣṭamahītalaḥ | śivabījadhiyā devyā yonāveva vinikṣipet || 16 || tāreṇeti | pūrvavattāraśabdārthaḥ | amṛtīkṛtamityamṛtabījenetyācāryāḥ | taduktam----amṛtīkaraṇaṃ tato vidadhyājjalabījena sabindunā kṛśānoḥ | iti | rakṣitamiti digbandhena | pradakṣiṇamiti pūrveṇa sambadhyate | tāramantroccāraṇeti tārasya praṇavasya mantrasya mūlamantrasyoccāraṇam | taduktam---- yonāvenaṃ vinyaset svābhivaktraṃ paścādagniṃ mūlamantreṇa mantrī | iti | atrāpi tāraśabdārthaḥ pūrvavat | " raṃ vahnicaitanyāya namaḥ " iti padmapādācāryāḥ | anye tu tāraśabdena hūkāraṃ mantraśabdena vahnicaitanyāya namaḥ " ityāhuḥ | taduktam---- hū vahnipūrvaṃ caitanyaṃ caturthyantaṃ namo'nvitam | mantramucārya paścāttaṃ vahnimutthāpya deśikaḥ || bhūmiṣṭhajānuko bhūtvā kuṇḍasyorddhaṃ pradakṣiṇam | bhrāmayitvā tridhā tatra vāgīśīgarbhagocare || śivabījamiti dhyātvā nikṣipedāśuśukṣaṇim || iti | śivabījadhiyeti | idaṃ śaive | śaivatantre tathokteḥ | sa eva vakṣyati ca----nāmnāpi śivāgniriti kalpayet | iti | nārāyaṇīye'pi---- śivāgniṃ janayitvā | iti | ata eva saṃhitāyām----lakṣmīmṛtumatīṃ tatra prabhornārāyaṇasya ca | grāmyadharmeṇa sañjātamagniṃ tatra vicintayet || iti | ata eva granthakṛdapi " vahneḥ pitarau " iti sāmānyato vakṣyati | agre ca----juhuyād vaiṣṇave vahnau | iti | jānubhyāṃ spṛṣṭaṃ mahītalaṃ yeneti vigrahaḥ | vāyavīyasaṃhitāyāntu---- vahnibījaṃ samuccārya tvādadhītā'gnimāsane | yonimārgeṇa vā tadvadātmanaḥ sammukhena ca || iti || 14-16 || paścāddevasya devyāśca dadyādācamanādikam | jvālayenmanunā'nena tamagnimatha deśikaḥ || 17 || ācamanādikamityādiśabdena ācamanottaropacāragrahaṇam | " upacāraiḥ prapūjayet " ityukteḥ | jvālayediti | anena vakṣyamāṇena | tatra viśeṣaḥ---- juhuṣuśca hutāgniśca pāṇisūrpasruvādibhiḥ | na kuryādagnidhamanaṃ na kuryād vyajanādinā || mukhenaiva dhamedagniṃ mukhādeṣo hyajāyata | nāgniṃ mukheneti tu yat laukike yojayettu tat || iti || 17 || citpiṅgalaṃ hanadahapacayugmānyudīrya ca | sarvajñājñāpaya svāhā mantro'yaṃ prāgudīritaḥ || 18 || agniṃ prajvalitaṃ vande jātavedaṃ hutāśanam | suvarṇavarṇamamalaṃ samiddhaṃ viśvatomukham || 19 || citpiṅgalamiti śabdakarmaṇi dvitīyā mantre tu sambaddhyantam | hanetyāditrayāṇāṃ yugmāni | jvālayenmanunā'neneti yo mantraḥ prāgudīritaḥ uddiṣṭaḥ sa mantro'yamīrita ityarthaḥ | kvacittu samudīrita ityeva pāṭhaḥ | atra agnijvālane jvālinīmudrāṃ pradarśayet | tallakṣaṇantu---- maṇibandhau samau kṛtvā karau tu prasṛtāṅgulī | madhyame milite kṛtvā tanmadhye'ṅguṣṭhakau kṣipet || iyaṃ sā paramā mudrā jvālinī homakarmaṇi | iti || 18-19 || upatiṣṭheta vidhivanmanunā'nena pāvakam | vinyasedātmano dehe mantraijīhvā havirbhujaḥ || 20 || liṅgapāyuśirovaktraghrāṇanetreṣu sarvataḥ | vahnirārghīśasaṃyuktāḥ sādiyāntāḥ sabindavaḥ || 21 || varṇā mantrāḥ samuddaṣṭā jihvānāṃ saptadeśikaiḥ | jihvāstāstrividhāḥ proktā guṇabhedena karmasu || 22 || vidhivadityanenaitaduktaṃ bhavati utthāya kṛtāñjalipuṭo bhūtvā mantraṃ japediti | anenāgnimityādinā | sarvata iti saptamaṃ sthānaṃ sarvāṅge ityarthaḥ | " sarvāṅgeṣu jihvāśca " ityācāryekteḥ | idañca nyāsasthānam | bahurūpāyāḥ pūjāyāstathārabhya māṇatvāt || uktañca---- saliṅgagudamūrddhāsyanāsānetreṣu ca kramāt | vinyasedatiraktāṃ tāḥ sarvāṅge bahurūpiṇīm || iti | uddeśakramastu bījoddhārasaukaryāyetyavadheyam || vahnīti | vahno rephaḥ iro yaḥ ardhīśa ūkāraḥ etadyuktāḥ | sādiyāntāḥ sakārādiyakārāntāḥ | vaiparītyena ete varṇāḥ sabindavo mantrā bhavanti || 20-21 || jihvānāmiti trividhānāmapi | tatra prayogaḥ stryū hiraṇyāyai namaḥ liṅge ityādi || 22 || hiraṇyā gaganā raktā kṛṣṇā'nyā suprabhā matā | bahurūpā'tiraktā ca sāttvikyo yāgakarmasu || 23 || padmarāgā suvarṇānyā tṛtīyā bhadralohitā | lohitā'nantaraṃ śvetā dhūminī ca karālikā || 24 || rājasyo rasanā vahnevīhitāḥ kāmyakarmasu | viśvamūttīsphuliṅginyau dhūmravarṇā manojavā || 25 || lohitānyā karālākhyā kālī tāmasya īritāḥ| etāḥ sapta niyujyante krūrakarmasu mantribhiḥ || 26 || svasvanāmasamābhāḥ syujīhvāḥ kalyāṇaretasaḥ | amartya-pitṛ-gandharva-yakṣa-nāga-piśācakāḥ | rākṣasāḥ saptajihvānāmīritā adhidevatāḥ || 27 || kalyāṇaretaso'gneḥ | adhidevatā āha amarttyeti | atra jihvānāmadhidevatā- kathanaṃ tattatsthāneṣu nyāsārtham | tena surebhyo nama ityādi | anye tu surādhipatayai hiraṇyāyai namaḥ ityādi | kiñca tattaddevatāṃ jihvāmadhyasthāṃ buddhvā tasyāṃ tasyāṃ tattadravyaiḥ tattatkarmaṇi kriyamāṇe phalasiddhiriti pradarśanārtham | tathā ca ācāryāḥ---- jihvāsu tridaśādīnāṃ tattatkāryasamāptaye | juhuyādvāñchitāṃ siddhiṃ dadyustā devatāmayāḥ || iti | gaṇeśvaravimaśīnyāṃ dravyaviśeṣo'pyuktaḥ---- edhāṃsi ca hiraṇyāyāṃ gaganāyāṃ caruṃ ghṛtam | siddhārthaṃ bahurūpāyāṃ raktāyāntu yavāṃstathā || kṛṣṇāyāntu hunellājaiḥ suprabhāyāntu śaktubhiḥ | tilāṃścaivā'tiraktāyāṃ kanakāyāntu sarvadā | sarvadravyāṇi juhuyāt sādhakaḥ sarvakarmasu || iti | karmāṇyapi tantrāntare----phalantu kāmabhedena kramādāsāmudīryate | vaśyākarṣaṇyorādyā gaganā stambhane matā || vidveṣamohayo raktā kṛṣṇā māraṇakarmaṇi | suprabhā śāntike puṣṭau suraktoccāṭane matā | ekaiva bahurūpā tu sarvakāmaphalapradā || iti || 23-27 || vahneraṅgamanūn nyasyettanāvuktena vartmanā | sahasrācīḥ svastipūrṇa uttiṣṭhapuruṣaḥ punaḥ || 28 || dhūmavyāpī saptajihvo dhanurddhara iti kramāt | ṣaḍaṅgamanavaḥ proktā jātibhiḥ saha saṃyutāḥ || 29 || vahneriti | tanau svaśarīre | ātmana ityanuṣajyate | evamagre'pi | uktena pūrvapaṭaloktena | sahasrācīrādīnāṃ caturthyantatvaṃ sampradāyāt | prayogastu----sahasrācīṣe hṛdayāya nama ityādi || 28-29 || mūrttīraṣṭau tanau nyasyed deśiko jātavedasaḥ | mūrddhāṃsapārśvakaṭyandhu kaṭipārśvāṃsake punaḥ || 30 || pradakṣiṇavaśān nyasyeducyante tā yathākramāt | jātavedāḥ saptajihvo havyavāhanasaṃjñakaḥ || 31 || aśvodarajasaṃjño'nyaḥ punarvaiśvānarāhvayaḥ | kaumāratejāḥ syādviśvamukho devamukhaḥ smṛtāḥ || 32 || tārāgnayepadādyāḥ syurnatyantā vahnimūrttayaḥ | mūrttīriti | aṃsapārśvakaṭiṣu vāmeṣu | andhu gudan | kecana liṅgamityāhuḥ | paścāt kaṭipārśvāṃsakeṣu dakṣiṇeṣu || 30-32 || tārāgnaya iti | tāraḥ praṇavaḥ agnaye iti padaṃ ete ādo yāsāṃ tā iti vigrahaḥ | natyantā iti nyāse pūjāyāñca | home tu svāhāntatvamityuktam | āsāṃ namasā yogāccaturthyantatvam | prayogastu hu agnaye jātavedase namo mūrddhnītyādi || 33 || āsanaṃ kalpayitvā'gnermūttīṃ tasya vicintayet || 33 || iṣṭaṃ śaktiṃ svastikābhītimuccai- rdīrghairdebhīrdhārayantaṃ javābham | hemākalpaṃ padmasaṃsthaṃ trinetraṃ dhyāyedvahniṃ baddhamauliṃ jaṭābhiḥ || 34 || pariṣiñcettatastoyaivīśuddhairmekhalopari | darbhairagarbhairmadhyasthamekhalāyāṃ paristaret || 35 || āsanaṃ kalpayitveti | tanāvityanuṣajyate| maṇḍūkādiparatattvāntaṃ caturdaśapaṭalo- ktapīṭhaśaktipūrvakam raṃ agnyāsanāya nama iti eṣāṃ dehe nyāsa āsanakalpanā ||33|| dhyānamāha iṣṭamiti | iṣṭaṃ varam | dakṣādhaḥkarādvāmādhaḥkaraparyantamiṣṭādīni dhyeyāni | svastikayuktā abhītiriti madhyapadalopī samāsaḥ | ākalpo bhūṣā ||34|| tata iti | antaryāgakrameṇa svahṛdaye vahniṃ sampūjyetyarthaḥ | paristarediti | prāgudagagratayā | taduktaṃ gaṇeśvaravimaśīnyām---- pūrvāgrairuttarāgraiśca darbhairagniṃ paristaret | iti | anyatrāpi---- atha darbhairharidhanadadiśāgraiḥ paristīrya kuṇḍam | iti || 35 || nikṣipeddakṣu paridhīn prācīvarjaṃ gurūttamaḥ | prādakṣiṇyena sampūjyāsteṣu brahmādimūrttayaḥ || 36 || gurūttama ityanena ekamekhalādikuṇḍe'pi paristaraṇādi kāryamityuktam | yadāhuḥ---- ekamekhale kuṇḍe niśitamatirmekhalādhastāt paristareddvamekhale | dvitīyamekhalopari trimekhale tadantarālamekhalopari nyaset || iti | prācīvarjaṃ dikṣu paridhīn nikṣipedityanvayaḥ | paridhayastu kātyāyanoktāḥ | paridhīn paridadhātyārdrānekavṛkṣīyān bāhumātrān pālāśavaikaṅkatakāśmaryabailvān | iti | sthaṇḍile'pi paristaraṇaparidhinikṣepo'vaśyakarttavyaḥ | madhyasthamekhalāyāmi- tyuktatvāt | sthaṇḍile mekhalānāmabhāvāt paristaraṇādyapi na kāryamiti na mantavyam | yatastadagnisthāpanāṅgaṃ na kuṇḍāṅgam | granthakṛtā tu svoktatrimekhalakuṇḍe paristaraṇādi karttavyamityapekṣāyāṃ madhyasthamekhalāyāmityuktam | yadāhuḥ---- bāhye'tha sthaṇḍilaṃ ca triparidhisahitaṃ prāgudagrāstadarbham | iti | anyatrāpi---- sthaṇḍilake sikatānāṃ bāhye'tha trirnyaset paridhīn | iti ||36|| dhyātaṃ vahniṃ yajenmadhye gandhādyairmanunā'munā | vaiśvānarajātavedapade paścādihāvaha || 37 || lohitākṣapadasyānte sarvakarmāṇi sādhaya | vahnijāyāvadhiḥ prokto mantraḥ pāvakavallabhaḥ || 38 || madhye iti maṇḍūkādipīṭhamantrāntamantraiḥ pūjite kuṇḍamadhye ityarthaḥ | taduktaṃ sautrāmaṇitantre---- kuṇḍamadhye vidhānavit | padmāsanāntamādhāraśaktyādimanubhiḥ kramāt || uparyupari sampūjya vahnairāsanaśaktayaḥ | pūrvādidalamūleṣu madhye pūjyāḥ krameṇa tu || iti | agnimantramāha vaiśvānara iti | vahnijāyā svāhā || 37-38 || madhye ṣaṭsvapi koṇeṣu jihvā jvālāruco yajet | keśareṣūktamārgeṇa pūjayedaṅgadevatāḥ || 39 || agnyāvaraṇapūjāmāha madhya iti | anena ṣaṭkoṇakaṇīkamaṣṭadalamagni- pīṭhamuktam | jvālāruca iti jihvādhyānam | taduktaṃ prayogasāre---- jihvāḥ sarvāḥ parijñeyā jvālābhāsāḥ svarūpataḥ | iti | apibhīnnakramaḥ | tatra ṣaṭṣu koṇeṣu madhye'pi jihvā yajediti sambandhaḥ | tatra ṣaṭsu koṇeṣu īśādi vāyukoṇāntaṃ yathānyāsaṃ ṣaḍjihvāḥ sampūjya yathānyastāṃ bahurūpāṃ madhye pūjayediti sampradāyavidaḥ | taduktaṃ somaśambhau---- rudrendravahnimāṃsāda varuṇānilagocare | hiraṇyādyāḥ sthitā vahne rasanāḥ ṣaṭ hyanukramāt || madhyato bahurūpā tu | iti | gaṇeśvaravimaśīnyāmapi---- madhye ca koṇaṣaṭke ca jihvāḥ sampūjayettataḥ | hiraṇyā taptahemābhā śūlapāṇidiśi sthitā || vaidūryavarṇā gaganā prācyāṃ diśi samāśritā | taruṇādityasaṅkāśā raktā jihvā'gnidik sthitā || kṛṣṇā nīlābjasaṅkāśā nairṛtyāṃ diśi saṃsthitā | suprabhā padmarāgābhā vāruṇyāṃ diśi saṃsthitā || atiraktā javābhāsā vāyavyāṃ diśi saṃsthitā | bahurūpā yathārthābhā dakṣiṇottarasaṃsthitā || etā jvālā rucā pītā varābhayayutā api | iti | anyatrāpi---- koṇaṣaṭke ca madhye ca jihvā aṅgāni keśare | iti | vāyavīyasaṃhitāyāmapi----hiraṇyā prāgudagjihvā kanakā pūrvataḥ sthitā | raktāgneyī nairṛtī ca kṛṣṇā'nyā suprabhā matā || atiraktā marujjihvā svanāmānuguṇaprabhā | triśikhā madhyamā jihvā bahurūpā samāhvayā || tacchikhaikā dakṣiṇato jvalantī vāmataḥ parā | svabījānantaraṃ vācyā | iti | yathāśrutapāṭhakramādariṇaḥ kecana prathamāṃ madhye tataḥ śivakoṇādi prādakṣiṇyena vāyukoṇāntaṃ yathānyastāstāḥ ṣaṭ jihvāḥ pūjayedityāhuḥ | teṣāmayamabhiprāyaḥ | tattatkarmaṇi tāṃ tāṃ madhyasthāmiṣṭvā īśādiṣu anyā yajediti | taduktam---- kuṇḍasya madhye tvatha yā praśastā jihvā hiraṇyā bhuvi karmaṇādau | stambhanādiṣu matā kanakākhyā dveṣaṇādiṣu matā khalu raktā || māraṇe nigaditā bhuvi kṛṣṇā suprabhā budhavarairatha śāntyām | uccāṭane'tiraktā | iti | sampradāyaviduktaṃ tu dīkṣāyāmeva bahurūpāyāḥ sarvakāmaphalapradatvāt | uktañca---- sā tanute madhye śubhāni sadā | iti | tantrāntare tu---- anye tvāgamapāragāmaladhiyaḥ prāhurbudhāḥ suprabhāṃ vṛtrāreḥ kakubhi sthitāṃ pitṛpateḥ kṛṣṇāṃ hiraṇyāṃ punaḥ | vāruṇyāṃ bahurūpikāṃ purabhido raktāmudīcyāṃ sthitā- māgneyāmatiraktikāñca kanakāṃ kuṇḍasya madhye sthitām || iti | etadanantaramadhidevatāpūjā'pyeṣu sthāneṣu jñeyā | uktamārgeṇeti pūrvapaṭaloktena | tatra pūjāprakāraḥ | sahasrācīṣe hṛdayāya namaḥ svastipūrṇāya śirase svāhā namaḥ ityādi || 39 || daleṣu pūjayenmūrttīḥ śaktisvastikadhāriṇīḥ | lokapālāṃstato dikṣu pūjayeduktalakṣaṇān || 40 || mūrttīḥ pūjayediti yathānyastāḥ | " etadanantaraṃ mātṛbhairavāvṛtimapīcchanti padmapādācāryāḥ | kvacit " dalāgre mātaraḥ pūjyāḥ sāsitāṅgādibhairavāḥ " ityadhikaḥ pāṭho'pi | dikṣviti mekhalāśritadarbheṣviti prasiddhapūrvādidikṣvityapi jñeyam | yadāhuḥ---- madhye ca koṇaṣaṭke ca jihvābhiḥ keśareṣvapi | aṅgamantraistato bāhye aṣṭābhirmūttibhiḥ kramāt || mekhalāśritadarbheṣu dikpatīn pūrvataḥ kramāt | iti | uktalakṣaṇān prākpaṭaloktasvarūpān || 40 || paścādādāya pāṇibhyāṃ sruksruvau tāvadhomukhau | triḥ sampratāpayedvahnau darbhānādāya deśikaḥ || 41 || tadagramadhyamūlāni śodhayettairyathākramāt | gṛhītvā vāmahastena prokṣayed dakṣiṇena tau || 42 || paścādityanena sūcitaḥ tantrāntarokto'vaśyakarttavyo viśeṣo likhyate | svavāma- bhāge prāgagrān kuśānāstīrya teṣāmupari praṇītāprokṣaṇīpātre ājyasthālīcarusthālyau sruksruvau vistraṃsitau kuśamūlakau pañcapalāśasamidhaḥ evamuktānyanyānyapi pātrāṇi dvandvaśo'dhomukhāni nidhāya mūlena pavitreṇa prokṣitāni pātrāṇi uttānīkṛtya praṇītāpātraṃ jalenāpūrya tatra tīrthānyāvāhya pavitramakṣatādi ca nikṣipyotpūya uttarasyāṃ diśi saṃsthāpya tajjalaṃ kiñcit prokṣaṇīpātre nidhāya tena jalena namomantreṇa mūlamantreṇa vā sarvaṃ havanīyadravyajātaṃ prokṣya " atra karmaṇi kṛtākatāvekṣakatvena tvaṃ brahmā bhaveti " brahmāṇamāvāhyā'bhyarcyāsane upaveśayediti | taduktaṃ saṃhitāyām---- pātrāṇyāsādya vidhivad dvandvaśaścāpi mantravit | tānyavokṣya pavitreṇa cottānāni vidhāya ca || punaḥ prakṣālayet pātraṃ paripūrya śubhāmbunā | dattvā'kṣatān pavitrañca tadūtpūya nidhāya tat || diśyuttarasyāṃ tatpātraṃ praṇītetyucyate budhaiḥ | tataḥ kiñcit praṇītāmbu prokṣaṇyādāya tajjalaiḥ || yajñasādhanasambhāraṃ prokṣayenmūlamantrataḥ | tato brahmāṇamāvāhya'pyarcayenmūlamantrataḥ || iti | tatrādhomukhena hastena secanamavokṣaṇam | " avāṅmukhena hastenāvokṣayet " iti sūtraṇāt | anyatrāpi---- vāme cāstīrya darbhān balaripuharidagrān tadūrddhaṃ nidhāya pātrāṇi dvandvaśo'dhovadanamatha tathottānavaktrāṇi kṛtvā | hṛmantreṇā'bhipūryānyatamamatha jalairmantrapūtairathaibhiḥ abhyukṣyopetakūrcaiḥ sakalamapi hṛdā savyagaṃ havyajātam || anyatrāpi---- svavāmabhāge prāgagrān darbhānāstīrya copari | yathāvittānusāreṇa sauvarṇādīni karmaṇi | adhomukhāni pātrāṇi dvandvarūpeṇa vinyaset | uttānīkṛtya pātrāṇi jalādyaiḥ samprapūrayet || iti | anyatrāpi----tato vāmabhāge paristīrya darbhān pulomātmajāvallabhāśāgatāgrān | tadūrddhaṃ nyased dvandvarūpeṇa pātrāṇyathā'dhogatāsyāni sarvāṇi dhīmān || athottāniteṣveṣu pātreṣu vidvān jalairekamāpūrya tīrthāni tatra | susañcintya taiḥ prokṣayet kūrcadarbhaḥ hṛdā savyabhāge sthitaṃ dravyajātam || iti| sruksruvasaṃskāramāha ādāyeti | ādānam ūrddhamukhayoreveti jñeyam | tāvadhomukhau tāpayedityukteḥ | pāṇibhyāṃ dakṣiṇavāmābhyāṃ | śodhayediti pratyekam | yathākramādityasyāyamarthaḥ | darbhamūlaistanmūlaṃ darbhamadhyaistanmadhyaṃ darbhāgraistadagramiti | dakṣiṇena dakṣiṇahastena | prokṣayediti prokṣaṇyudakena || 41-42 || punaḥ pratāpya tau mantrī darbhānagnau vinikṣipet | ātmano dakṣiṇe bhāge sthāpayettau kuśāstare || 43 || punarityanena pāṇidvayasthāvadhomukhau triśa ityuktam | evaṃ darbhānagnau vinikṣipe- diti pratipattikarma | mantrītyanena mūlamadhyāgreṣu krameṇa icchājñānakriyāśaktīnāṃ nyāsaḥ | namomantreṇa sruci śaktiṃ sruve śambhuṃ vinyasediti jñeyam | śaive tu ātmāditattvatrayam | yadāhuḥ---- gṛhītvā sruksruvāvūrddhavadanādhomukhau kramāt | pratāpyāgnau tridhā darbhamūlamadhyāgrakaiḥ spṛśet || punastriṃśaḥ pratāpyā'dhomukhāvagnau kuśān kṣipet | mūlamadhyāgrake nyasyecchaktīricchādikāḥ kramāt || sruci śaktiṃ sruve śambhuṃ vinyaseddhṛdayāṇunā | iti | śaivāgame tu---- gṛhītvā sruksruvāvūrddhavadanādhomukhau kramāt | pratāpyā'gnau tridhā darbhamūlamadhyāgrakaiḥ spṛśet || kuśabhāgapradeśeṣu ātmavidyāśivātmakam | kramāttatvatrayaṃ nyasya hāṃ hīṃ hūṃ śaṃvaraiḥ kramāt || sruci śaktiṃ sruve śambhuṃ vinyasya hṛdayāṇunā | trisūtraveṣṭitagrīvau pūjitau kusumādibhiḥ || kuśānāmupariṣṭāttau sthāpayitvā svadakṣiṇe | iti | evaṃ sruksruvayoraṣṭau saṃskārā uktāḥ | tāviti sruksruvau sarvatra puṃstvena pāṭhakrama evānusandheyaḥ || 43 || ājyasthālīmathādāya prokṣayedastravāriṇā | tasyāmājyaṃ vinikṣipyaṃ saṃskṛtaṃ vīkṣaṇādibhiḥ || 44 || ājyasaṃskāramāha ājyeti | astravāriṇeti astramantrajaptena prokṣaṇījalena | vīkṣaṇādibhiḥ saṃskṛtamājyaṃ tasyām ājyasthālyāṃ vinikṣipyetyanvayaḥ | atrājyaṃ gavyādi jñeyam | taduktaṃ piṅgalāmate---- uttamaṃ goghṛtaṃ jñeyaṃ madhyamaṃ mahiṣīghṛtam | adhamaṃ chāgalījātaṃ tasmād gavyaṃ praśasyate || iti | ata eva granthakṛttatra tatra vakṣyati gavyena sapīṣā iti mahiṣīghṛtasaṃplutā iti meṣīghṛtāktā iti ca || 44 || niruhya vāyavye'ṅgārān hṛdā teṣu niveśayet | idaṃ tāpanamuddaṣṭaṃ deśikaistantravedibhiḥ || 45 || niruhyeti | kuṇḍāgnitaḥ pṛthakkṛtvā hṛdā niveśayet ityājyasthālīmiti śeṣaḥ | tantravedibhirdeśikairidaṃ tāpanamudrddhaṃ paścād diṣṭamuktamityarthaḥ | tena pūrvaṃ mūla- mantreṇā'bhimantraṇaṃ svīyabrahyamūttībhāvanamiti saṃskāradvayaṃ sūcitam | yadāhuḥ---- gavyamājyaṃ samādāya mūlenaivā'bhimantritam | svakāṃ brahmamayīṃ mūttīṃ sañcintyāgnau pratāpayet || iti | śaivāgame'pi---- gavyamājyaṃ samādāya mūlamantrābhimantritam | svakāṃ brahmamayīṃ mūttī sañcintya ca | iti | vāyavīyasaṃhitāyāmapi----nyasya mantraṃ ghṛte mudrāṃ darśayed dhenusaṃjñitām | iti | evaṃ saṃskāradvayaṃ vakṣyamāṇāśca ṣaṭsaṃskārāḥ | evaṃ ghṛte'pyaṣṭasaṃskārāḥ | yaduktaṃ piṅgalāmate----kuṇḍe cāṣṭādaśa jñeyāḥ saṃskārāḥ śivaśāstrataḥ | ghṛte sruci sruve cāṣṭau | iti || 45 || sandīpya darbhayugalamājye kṣiptvā'nale kṣipet | gururhṛdayamantreṇa pavitrīkaraṇantvidam || 46 || dīptena darbhayugmena nīrājyājyaṃ sa varmaṇā | agnau visarjayed darbhamabhidyotanamīritam || 47 || ghṛte prajvalitān darbhān pradarśyā'strāṇunā guruḥ | jātavedasi tā nyasyedudyotanamidaṃ matam || 48 || sandīpyeti | darbhayugalaṃ sandīpya hṛdayamantreṇājye kṣiptvā anale kṣipedityanvayaḥ| nīrājya ityabhitaḥ paribhrāmya | sa iti guruḥ | varmaṇeti kavacamantreṇa | varmaṇā ājyaṃ sa nīrājya iti sambandhaḥ| darbhamiti darbhayugmam | atra saṃskāratraye vakṣyamāṇa saṃskāra- dvaye'pi darbhāṇāmagnau prakṣepaḥ pratipattikarma | ataeva mantrābhāvopi tatra tataśca kenāpi kāraṇena taddarbhanāśe jāte sati agniprakṣeparūpaṃ karma darbhāṇāṃ na prayojakam | etaccatu- rthādhyāye pratipāditam | agnau tāniti | evaṃ sruksruvasaṃskāre'pi || 46-48 || gṛhītvā ghṛtamaṅgārān pratyūhyā'gnau jalaṃ spṛśet | aṅgaguṣṭhopakaniṣṭhābhyāṃ darbhau prādeśasammitau || 49 || ghṛtvotpunīyādastreṇa ghṛtamutpavanantvidam | tadvaddhṛdayamantreṇa kuśābhyāmātmasammukham || 50 || ghṛte saṃplavanaṃ kuryāt saṃskārāḥ ṣaḍudīritāḥ | prādeśamātraṃ sagranthi darbhayugmaṃ ghṛtāntare || 51 || nikṣipya bhāgau dvau kṛtvā pakṣau śukletarau smaret | vāme nāḍīmiḍāṃ bhāge dakṣiṇe piṅgalāṃ punaḥ | suṣumṇāṃ madhyato dhyātvā kuryāddhomaṃ yathāvidhi || 52 || ghṛtaṃ gṛhītvetyājyasthālīm udvāsyetyarthaḥ | pratyūhya saṃyojyetyarthaḥ | sa etadanantaraṃ jalasparśaṃ kuryāt | aṅguṣṭheti | upakaniṣṭhā'nāmā | aṅguṣṭhopa- kaniṣṭhābhyāṃ hastadvayasyeti śeṣaḥ | utpunīyādityagnisamukhamiti jñeyam | uktañca śaivāgame---- prādeśamātradarbhābhyāmaṅguṣṭhānāmikāgrakaiḥ | ghṛtābhyāṃ samukhaṃ vahnerastreṇotpavanañcaret || iti | tadvaditi | hastadvayasya aṅguṣṭhānāmikāgrābhyāṃ ghṛtvetyarthaḥ | atrāpi saṃskāra- dvaye kuśayorvahniprakṣepalakṣaṇaṃ pratipattikarma jñeyam | homavidhimāha prādeśeti | ghṛtāntare ghṛtamadhye | śukletarau vāme śuklapakṣaḥ, dakṣe kṛṣṇapakṣaḥ | dhyātveti tisro'pi ghṛta eva || 49-52 || sruveṇa dakṣiṇādbhāgādādāyā''jyaṃ hṛdā guruḥ || 53 || juhuyādagnaye svāhetyagnerdakṣiṇalocane | vāmatastadvadādāya vāme vahnivilocane || 54 || juhuyādatha somāya svāheti hṛdayāṇunā | madhyādājyaṃ samādāya vahnerbhālavilocane || 55 || juhuyādagnīṣomābhyāṃ svāheti hṛdayāṇunā | hṛnmantreṇa sruveṇājyaṃ bhāgādādāya dakṣiṇāt || 56 || juhuyādagnaye sviṣṭikṛte svāheti tanmukhe | iti sampātayed bhāge svājyasyā'nvāhutikramāt1 || 57 || yathāvidhītyuktaṃ vidhimāha sruveṇeti | tadvaditi sruveṇa hṛdayāṇunā vāmata ādāyeti sambandhaḥ | hṛdayāṇunā madhyādājyaṃ samādāyeti sambandhaḥ | heti sampātayed bhāga iti kecana paṭhanti | tatra hetirāhutiśeṣaḥ | ye tu iti sampādayediti paṭhanti tanmate " iti samāptau " | svāhāntahomaṃ vidhāya agninetravakttrāṇāṃ kuryādudghāṭanaṃ guruḥ| ye tu heti sampātayediti paṭhanti tanmate svāntaṃ homaṃ vidhāya hā ityasyānte yasmād bhāgād yā ājyāhutirgṛhītā tasminneva bhāge tasya sampātaṃ kuryāditi sambandhaḥ | sāmpradāyi- kāstvimameva pāṭhamicchanti | anvāhuti āhutimanu pratyāhuti ityarthaḥ | taduktaṃ śaivāgame---- sruveṇādāya homayet | svetyagnau heti tadbhāgaśeṣamājyaṃ kṣipet kramāt || iti || 53-57 || ityagninetravaktrāṇāṃ kuryādudghāṭanaṃ1 guruḥ | satārābhirvyāhṛtibhirājyena juhuyāt punaḥ || 58 || juhuyādagnimantreṇa trivāraṃ deśikottamaḥ | garbhādhānādikā vahneḥ kriyā nirvarttayet kramāt || 59 || ityagnīti | tenāhuticatuṣṭayena netratrayavaktrāṇāmudghāṭanam | krameṇetyarthaḥ | satārābhirvyāhṛtibhiriti vyastasamastābhiḥ | ataeva nārāyaṇīye " pañcabhirmanubhirhunet " iti | punaranantaramiti uttareṇa sambadhyate | agnimantreṇeti vaiśvānareti pūrvektena | praṇaveneti pañcāpi praṇavā gṛhītāḥ | deśikottama ityanena tattanmantreṣu yathāsvaṃ viniyogo vijñeya ityuktam || 58-59 || aṣṭābhirājyāhutibhiḥ praṇavena pṛthak pṛthak | garbhādhānaṃ puṃsavanaṃ sīmantonnayanaṃ punaḥ || 60 || anantaraṃ jātakarma syānnāmakaraṇaṃ tathā | upaniṣkramaṇaṃ paścādannaprāśanamīritam || 61 || caulopanayane bhūyo mahānāmnyaṃ mahāvratam | athopaniṣadaṃ paścād godānodvāhakau mṛtiḥ || 62 || śubheṣu syuvīvāhāntāḥ kriyāstāḥ krūrakarmasu | maraṇāntāḥ samuddaṣṭā vahnerāgamavedibhiḥ || 63 || garbhādhānādikā ityādiśabdasaṃgṛhītamevāha garbhādhānamiti | punaranantaraṃ jātakarma anantaraṃ tathā nāmakaraṇaṃ syāditi sambandhaḥ | anantaramityasyāyamarthaḥ | vakṣyamāṇaṃ pañcasamiddhomalakṣaṇaṃ nālāpanayanaṃ karma kṛtvā sūtakaṃ viśodhya tathā tattaddevatānāmnā'- gnernāmakaraṇaṃ kuryāt | yathā kṛṣṇāgnirnārāyaṇāgnirdurgāgniriti | tato'gneḥ pitarāvātmani saṃyojyopaniṣkramaṇādi saṃskārān kuryāt | ādiśabdakathanārthameka- prakrameṇoktiḥ | taduktaṃ vāyavīyasaṃhitāyām---- jātaṃ dhyātvaivamākāraṃ jātakarma samācaret | nālāpanayanaṃ kṛtvā tataḥ saṃśodhya sūtakam || śivāgniriti nāmā'sya kṛtvāhutipuraḥsaram | pitrovīsarjanaṃ kṛtvā caulopanayanādikam || athodvāhāvasānañca kṛtvā saṃskāramasya tu | iti | sautrāmaṇitantre'pi---- garbhādhānādikāḥ kriyāḥ | jātakarmāntikā vahnervāgbhavena pṛthak pṛthak || ājyāhutyaṣṭakaiḥ kṛtvā vārāhyagnirbhaveti ca | nāma kṛtvā tato vahnerannaprāśanapūrvakam || vivāhāntaṃ vāgbhavena pūrvektāṣṭāhutikramāt | iti | atra godānānantaraṃ samāvarttanamanuktamapi karttavyamityācāryāḥ | taduktaṃ gaṇeśvaravimaśīnyām----samāvarttanamudvāhamādhānañca tataḥ param | iti | anyatrāpi---- tenaiva samāvarttanavivāhayorāhutīrjuhuyāt | iti | anyatrāpi---- kurvīta samāvarttanamudvāhaṃ tenaiva vidhinā | iti | kecittu tathopaniṣadaṃ snānam iti paṭhitvā snānaṃ samāvarttanamiti vyākhyāyanti | tanmate samāvarttanānantaraṃ godānam | prayogastu oṃ asyāgnergarbhādhānasaṃskāraṃ karomi svāhā ityādi || 60-63 || tataśca pitarau tasya sampūjyātmani yojayet | samidhaḥ pañca juhuyānmūlāgraghṛtasaṃplutāḥ || 64 || tata iti | nāmakaraṇānantaraṃ tasya vahneḥ pitarau pūrvektau | samidhaḥ pañca juhuyāditi | nālāpanodāya jātakarmānantaramityarthaḥ | taduktaṃ śaivāgame---- vakttrāṇāmastramantreṇa tato nālāpanuttaye | samidhaḥ pañca hotavyāḥ prānte mūle ghṛtaplutāḥ || iti | vāyavīyasaṃhitāyāntu----tāḥ pālāśyaḥ parā vāpi yajñīyā dvādaśāṅgulāḥ | avakrā na svayaṃ śuṣkāḥ satvaco nirvraṇāḥ samāḥ || daśāṅgulā vā vihitāḥ kaniṣṭhāṅgulisannibhāḥ | prādeśamātrā vā'lābhe hotavyāḥ sakalā api || iti || 64 || mantraijīhvāṅgamūrttīnāṃ kramādvahneryathāvidhi | pratyekaṃ juhuyādekāmāhutiṃ ma(ta)ntravittamaḥ || 65 || mantrairiti nyāsaprastāvoktaiḥ kramāditi nyāsakramāt | yathāvidhītyanena home svāhāntatetyuktaṃ smārayati | prayogastu----styūṃ hiraṇyāyai svāhetyādi | etadanantaraṃ oṃ surebhyaḥ svāhetyādyadhidevatāhome'pi | sahasrācīṣe hṛdayāya namaḥ svāhetyādi | oṃ agnaye jātavedase svāhetyādi | ma(ta)ntravittama ityanena lokapālatadastrāvṛtigrahaṇaṃ jñeyam | taduktaṃ gaṇeśvaravimaśīnyām---- juhuyādaṅgamantrādyaistārādyaiśca sakṛt sakṛt | tattatsthāneṣu śitadhīḥ svāhāntaiśca yathākramam || iti | prayogasāre'pi----sarve mantrāḥ prayoktavyāḥ svāhāntā homakarmmasu | iti || 65 || avadāya sruveṇājyaṃ catuḥ sruci pidhāya tām | sruveṇa tiṣṭhannevā'gnau deśiko yatamānasaḥ || 66 || juhuyādvahnimantreṇa vauṣaḍantena sampade | vighneśvarasya mantreṇa juhuyādāhutīrdaśa || 67 || avadāyeti | yatamānaso deśikaḥ sruveṇājyaṃ caturvāraṃ sruci nidhāya tāṃ srucaṃ sruveṇa pidhāya tiṣṭhanneva vauṣaḍantena vahnimantreṇā'gnau juhuyādityanvayaḥ | yatamānaso deśika ityanena samapādatvaṃ śṛṅgāgravyagralocanādikatvamuktam | vauṣaḍanteneti svāhāpadasthāne vauṣaṭpadaprakṣepa iti | śaivāgame tu viśeṣaḥ---- ghṛtena sruci pūrṇāyāṃ nidhāyā'dhomukhaṃ sruvam | śṛṅgāgre puṣpamāropya paścādvāmena pāṇinā || punaḥ savyena tau dhṛtvā śaṅkhasannibhamudrayā | samudgatorddhakāyaśca samapādaḥ samutthitaḥ || nābhau tanmūlamādhāya śṛṅgāgre vyagralocanaḥ | vāmastanāntamānīya tayormūlamatandritaḥ || iti | vighneśvarasyeti | mahāgaṇapaterdaśadhā vibhaktena pūrvapūrvānuviddheneti jñeyam | samastenāhuticatuṣṭayaṃ dadyādityapi | taduktaṃ gaṇeśvaravimaśīnyām---- mahāgaṇeśamantreṇa pūrvapūrvayutena ca | tārādibījaṣaṭkeṣu karaṇeṣvadrivarṇakaiḥ || bhinneṣu daśadhā hutvā samastena sureśvari | iti | tathā cācāryāḥ---- tārādyairdaśabhirbhedaiḥ pūrvapūrvasamanvitaiḥ | manunā gāṇapatyena juhuyācca daśāhutīḥ || juhuyācca caturvāraṃ samastenaiva tena tu || iti | anyatrāpi---- mahāgaṇeśamantreṇa pūrvapūrvayutena ca | bhinnena daśadhā hutvā sāmānyena sureśvari || iti || 66-67 || sāmānyaṃ sarvatantrāṇāmetadagnima(mu)khaṃ matam | tataḥ pīṭhaṃ samabhyarcca devatāyā hutāśane || 68 || arcayedvahnirūpāṃ tāṃ devatāmiṣṭadāyinīm | tanmukhe juhuyānmantrī pañcaviṃśatisaṃkhyayā || 69 || ājyena mūlamantreṇa vaktraikīkaraṇantvidam | vahnidevatayoraikyamātmanā saha bhāvayan || 70 || devatāyā iti | prakṛtadeyamantradevatāyā ityarthaḥ | devatāmiti sāvaraṇām | vaktraikīkaraṇamiti | taduktaṃ śaivāgame---- itīṣṭavaktre vaktrāṇāmantarbhāvastu caikatā | athavā kuṇḍamānatvaṃ yadīṣṭavadane smaret || antarbhāvyāni vaktrāṇi tadekīkaraṇaṃ matam || iti || 68-70 || mūlamantreṇa juhuyādājyenaikādaśāhutīḥ | nāḍīsandhānamuddaṣṭametadāgamavedibhiḥ || 71 || juhuyādaṅgamukhyānāmāvṛtīnāmanukramāt | ekaikāmāhutiṃ samyak sapīṣā deśikottamaḥ || 72 || nāḍīsandhānamiti | agnidevatātmanāṃ trayāṇāṃ nāḍyekīkaraṇam | aṅgamukhyā- nāmāvṛtīnāmiti prakṛtadeyamantradevatāyā ityarthaḥ | atrāpyaṅgetyādi sambhavābhiprāyam | samyagityanena yatrāṅgavṛterādyatvaṃ nāsti tatra yathāvṛttistadādīnāmāvṛtīnāmityuktam | deśikottama ityanena mūlamantreṇa daśāhutayo hotavyā ityuktam | yadāhuḥ---- parivārasyaikaikāṃ devyāstu daśāhutīrjuhuyāt | iti || 71-72 || tato'nyeṣvapi kuṇḍeṣu saṃskṛteṣu yathāvidhi | ācārye viharedagniṃ pūrvādiṣu samāhitaḥ || 73 || saṃskṛteṣviti | ṛtvigbhiriti śeṣaḥ | tena ṛtvijaḥ sve sve kuṇḍe aṣṭādaśasaṃskārān yathāvidhi kuryuḥ | ācārye'gniviharaṇaṃ kuryāt sarvatraivetyarthaḥ | pūrvādiṣu īśānte | samāhita ityanenāvicchedenāgniviharaṇamuktam || 73 || ṛtvijo gandhapuṣpādyairaṅgādyāvaraṇānvitām | tantroktadevatāmiṣṭvā pañcaviṃśatisaṃkhyayā | mūlenājyena juhuyuḥ sājyena caruṇā tathā || 74 || devatāmiṣṭveti | atra pūjānantaraṃ tattaddevatāṅgāvṛtyādīnāṃ pūrvavadekaikāmāhutiṃ hutvā mūladevatāyā daśāhutīrjuhuyuriti jñeyam | sājyena caruṇā tatheti | pūrvapaṭale yaścarū kāritastasya bhāgatrayaṃ kṛtam | eko bhāgo devatāyai niveditaḥ | anyamagnau prajuhuyādityuktam | tasyaivāyaṃ homaḥ | tatheti mūlena pañcaviṃśativāram || 74 || prātarutthāya juhuyuḥ punarājyānvitaistilaiḥ | dravyairvā kalpavihitaiḥ sahasraṃ sāṣṭakaṃ pṛthak || 75 || dvitīyadinakṛtyamāha prātariti | juhuyurityācāryāḥ pratyekamṛtvijaśca | tatra viśeṣo vāyavīyasaṃhitāyām---- sruveṇājyaṃ samit pāṇyā srucā śeṣaṃ kareṇa vā | tatra divyena hotavyaṃ tīrthenārṣeṇa vā tathā || iti | pṛthak pratyekamaṣṭottarasahasraṃ tatra samiddhe'gnau hotavyam | anyathā doṣadarśanāt | taduktaṃ bahvṛcapariśiṣṭe----andho budhaḥ sadhūme ca juhuyād yo hutāśane | yajamāno bhavedandhaḥ saputra iti ca śrutiḥ || iti | chandogapariśiṣṭe'pi----yo'nacīṣi juhotyagnau vyaṅgāriṇi ca mānavaḥ | mandāgnirāmayāvī ca daridraścopajāyate || tasmāt samiddhe hotavyaṃ nāsamiddhe kathañcana | ārogyamicchatāyuśca śriyamātyantikīṃ tathā || iti | mahākapilapañcarātre'pi----apradīpte na hotavyaṃ madhyame nāpyanindite | pradīpte lelihāne'gnau hotavyaṃ karmasiddhaye || iti || 75 || tataḥ sudhautadantāsyaṃ snātaṃ śiṣyaṃ samāhitam | pāyayitvā pañcagavyaṃ kuṇḍasyā'ntikamānayet || 76 || vilokya divyadṛṣṭyā taṃ taccaitanyaṃ hṛdambujāt | gururātmani saṃyojya kuryādadhvaviśodhanam || 77 || homānantaraṃ gurukṛtyamāha tata iti | pañcagavyaṃ pāyayitveti maṇḍapabāhya eva | pañcagavyaprakāraṃ tu ekaviṃśe vakṣyati | taduktaṃ prayogasāre---- pañcagavyaṃ yathā proktaṃ pītvā''cāntaṃ yathāvidhi | dvāreṇa dakṣiṇenātha yāgasthānaṃ praveśayet || iti | taccaitanyamiti | taddhṛdo vahannāḍyā aṅkuśamudrayā caitanyamākṛṣya svavahannāḍī- mārgeṇa svahṛdi saṃyojayedityarthaḥ | taduktam---- hṛdi sthitaṃ taccaitanyaṃ prasphurattārakākṛti | ādāya sthāpayet svīye hṛdaye'ṅkuśamudrayā || iti | adhvaviśodhanamiti | taduktaṃ ṣaḍanvayamahāratne---- śodhanaṃ nāma tattvānāṃ kāraṇaikatvacintanam | varṇādīnāṃ kalānāñca tasyāṃ bindvaikyacintanam || iti || 76-77 || uktaṃ kalādhvā tattvādhvā bhuvanādhveti ca trayam | varṇādhvā ca padādhvā ca mantrādhvetyaparaṃ trayam || 78 || uktamiti | iti ca trayam iti ca | aparaṃ trayam uktaṃ tantravidbhiriti śeṣaḥ | ādyāstrayo'rtharūpāḥ, pare trayaḥ śabdarūpāḥ | taduktaṃ vāyavīyasaṃhitāyām---- tatra śabdāstrayo dhātustrayastvarthāḥ samīritāḥ | iti | anyatrāpi---- mantrādhvā ca padādhvā ca varṇādhvā ceti śabdataḥ | bhuvanādhvā ca tattvādhvā kalādhvā cā'rthataḥ kramāt || iti | atra tu saṃhārakrameṇoktiḥ mūle tu sṛṣṭikrameṇeti jñeyam || 78 || nivṛtyādyāḥ kalāḥ pañca kalādhveti prakīttītaḥ | tattvādhvā bahudhā bhinnaḥ śivādyāgamabhedataḥ || 79 || ṣaṭtriṃśacchivatattvāni dvātriṃśadvaiṣṇavāni tu | catuvīṃśatitattvāni maitrāṇi prakṛteḥ punaḥ || 80 || uktāni daśa tattvāni sapta ca tripadātmanaḥ | bahudheti pañcadhā | maitrāṇi sāṃkhyāni | taduktaṃ vāyavīyasaṃhitāyām---- paurāṇāni ca tattvāni tripurāyāśca kāni cit | sāṃkhyayogaprasiddhāni tattvānyapi ca kāni cit | śivaśāstraprasiddhāni tato'nyānyapi kṛtasnaśaḥ || iti | tripadātmanastripurāyāḥ || 79-81 || tattvāni śaivānyucyante śivaḥ śaktiḥ sadāśivaḥ || 81 || īśvaro vidyayā sārddhaṃ pañca śuddhānyamūni hi | māyā kālaśca niyatiḥ kalā vidyā punaḥ smṛtā || 82 || śuddhānīti | āṇavakārmamāyīyamalatrayarahitatvāt śuddhatvam | tatrāṇavo nāma sadāśivasya svasyānavamarśaḥ | kārme nāma puṇyapāpavānahamiti pratītiḥ | māyīyo nāma ahaṅkārādāvātmabuddhiḥ | uktañca vāyavīyasaṃhitāyām---- śivaḥ śaktistato nādastasmādbinduḥ sadāśivaḥ | tasmānmaheśvaro jātaḥ śuddhā vidyā maheśvarāt || iti || 82 || rāgaḥ puruṣa etāni śuddhāśuddhāni sapta ca | prakṛtirbuddhyahaṅkāro mano jñānendriyāṇyatha || 83 || karmendriyāṇi tanmātrāḥ pañcabhūtāni deśikāḥ | etānyāhuraśuddhāni catuvīṃśatirāgame || 84 || śaivānāmiti tattvānāṃ vibhāgo'tra pradaśītaḥ | śuddhāśuddhānīti | kāraṇatvena malatrayarāhityācchuddhatvam kāryarūpatvena tadyukta- tvādaśutvam | taduktaṃ vāyavīyasaṃhitāyām---- sā vācāmīśvarī śakti rvāgīśākhyasya śūlinaḥ | yā sā varṇasvarūpeṇa mātṛketi vijṛmbhate || athānantasamāyogānmāyāṃ kālamavāsṛjat | niyatiñca kalāṃ vidyāṃ kalāto rāgapūruṣau || ityādi | ṣaṭtriṃśat saṃkhyayopetaḥ śuddhāśuddhobhayātmakaḥ | ityantena || 83-84 || jīvaprāṇadhiyaścittaṃ jñānakarmendriyāṇyatha || 85 || tanmātrāḥ pañcabhūtāni hṛtpadmaṃ tejasāṃ trayam | vāsudevādayaśceti tattvānyetāni śāṅgīṇaḥ || 86 || pañcabhūtāni tanmātrā indriyāṇi manastathā | garve buddhiḥ pradhānañca maitrāṇīti vidurbudhāḥ || 87 || nivṛtyādyāḥ kalāḥ pañca tato binduḥ kalā punaḥ | nādaḥ śaktiḥ sadāpūrvaḥ śivaśca prakṛtevīduḥ || 88 || ātmavidyā śivaḥ paścācchivo vidyā svayaṃ punaḥ | sarvatattvañca tattvāni proktāni tripadātmanaḥ || 89 || jñānakarmendriyāṇīti daśa | pañcetyubhayatra sambadhyate | tejasāṃ trayamagnīndusūryāḥ | vāsudevādayaścatvāro'ṣṭame vakṣyante || 85-86 || indriyāṇi daśa | garve'haṅkāraḥ | buddhirmahattattvam | pradhānaṃ prakṛtiḥ | svayamātmā | svakapolakalpitattvaśaṅkāṃ vārayati tattadāgamavedibhiriti || 87-90 || tattvādhvā kathito hyeṣa tattadāgamavedibhiḥ | īrito bhuvanādhveti bhuvanāni manīṣibhiḥ || 90 || varṇādhveti vadantyarṇānādikṣāntān manīṣiṇaḥ | varṇasaṅghaḥ padādhvā syānmantrādhvā mantrarāśayaḥ || 91 || bhuvanāni ākāśavāyutaijasāpyapāthīvabhuvanāni pañca | vāyavīyasaṃhitāyāntu---- ādhārādyunmanyantañca bhuvanādhvā prakīttītaḥ | iti | varṇasaṅghaḥ sabinduvarṇāḥ | vāyavīyasaṃhitāyāntu---- anekabhedasambhinnaḥ padādhvā padasaṃhatiḥ | mahāmantropamantrāṇāṃ varttate'vayavātmanā || pradhānāvayavatvena so'dhvā pañcapadātmakaḥ | iti | mantrarāśayaḥ akacaṭatapayāḥ sapta mantrāḥ || 90-91 || kramādetānadhvanaḥ ṣaṭ śodhayed gurusattamaḥ | pādāndhunābhihṛdbhālamūrddhasvapi śiśoḥ smaret || 92 || mūrddhani brahmarandhre | tatrāyaṃ śodhanaprakāraḥ | pāde kalādhvānaṃ smaratvā padaguhyahṛdvaktraśiraḥsu svabījādikāḥ kalā vinyasya paścāt kalādhvaviśodhanam | evaṃ tattvādhvānam andhau smṛtvā vilomeṣu pūrvvasthāneṣu tān vinyasya paścāt tettvādhvaśodhanam | evaṃ bhuvanādhvānaṃ nābhau smṛtvā anantarasthāneṣu svabījādyān vinyasya paścāt tacchodhanam | evaṃ hṛdi varṇādhvānaṃ saṃsmṛtya śuddhān varṇān taddehe vinyasya paścādvarṇādhvaśodhanam | evaṃ bhāle padādhvānaṃ saṃsmṛtya sabinduvarṇān vinyasya tacchodhanam | evaṃ mūrddhani mantrādhvānaṃ saṃsmṛtya sapta mantrān tattatsthāneṣu vyāpya paścāttadadhvaviśodhanamiti gurusattama ityanenoktam || 92 || tataḥ kūrccena vidhivattaṃ spṛśet juhuyād guruḥ | ācāryakuṇḍe saṃśuddhaistilairājyapariplutaiḥ || 93 || śodhayāmyamumadhvānaṃ svāheti pṛthagadhvanā | tārādyamāhutīraṣṭau kramāttān vilayaṃ nayet || 94 || vidhivadityanena śiṣya iti jñeyam | taṃ guruṃ spṛśediti bhinnaṃ vākyam | taduktaṃ nārāyaṇīye---- dhyānenātmani taṃ śiṣyaṃ saṃhṛtya pralayakramāt | punarutpādya tatpāṇau dadyāddarbhāṃśca mantritān || iti | kecana taṃ spṛśanniti paṭhanti | tadā vidhivadityanena vāmakarastheneti jñeyam | gururaṣṭāvāhutīḥ adhvanā tārādyaṃ pṛthak juhuyāditi sambandhaḥ | śodhayāmīti amuṣyetyarthaḥ | saṃśuddhairiti | avakaraṃ dūrīkṛtya prakṣālya saṃśoṣitairityarthaḥ | prayogastu ----oṃ amuṣya kalādhvānaṃ śodhayāmi svāhā ityādi || 93-94 || śive śivāttān saṃlīnān janayet sṛṣṭimārgataḥ || 95 || vilokayan divyadṛṣṭyā taṃ śiśuṃ deśikottamaḥ | ātmasthitaṃ taccaitanyaṃ punaḥ śiṣye niyojayet || 96 || śive sahasrārasthite iti pūrveṇa sambadhyate | kramādityagrimam | pūrvasminniti śivaparyantam | śivāt sṛṣṭimārgatastān janayediti sambandhaḥ | sṛṣṭimārgataḥ pūrvasmāda- grimaṃ niyojayediti | yathā ānītaṃ tathaivetyarthaḥ | anena adhvaviśodhanena śarīraśuddhiḥ kṛtā bhavati | yataḥ ṣaḍadhvamayameva śarīram | yadāhuḥ---- śāntyatītakalāmūrddhā śāntivaktraśiroruhā | nivṛttijānujaṅghāṅghirarbhuvanādhvaśiroruhā || mantrādhvamāṃsarudhirā padavarṇaśirāyutā | tattvādhvamajjamedo'sthidhāturetoyutā śive || iti || 95-96 || srucā pūrṇāhutiṃ dattvā mūlamantreṇa mantravit | udvāsya devatāṃ kumbhe sāṅgāṃ sāvaraṇāṃ guruḥ || 97 || punarvyāhṛtibhirhutvā jihvādīnāṃ vibhāvasoḥ | ekaikāmāhutiṃ hutvā pariṣicyā'dbharātmani || 98 || pāvakaṃ yojayitvā sve paridhīn saparistarān | naimittike dahenmantrī nitye tu na dahedimān || 99 || mūlamantreṇeti | deśika ityanena vauṣaḍantenetyuktam | taduktaṃ vāyavīya- saṃhitāyām---- tato homāvaśiṣṭena ghṛtenāpūrya vai srucam | nidhāya puṣpaṃ tasyāgre sruveṇā'dhomukhena tām || sadarbheṇa samācchādya mūlenā'ñjalinotthitaḥ | vauṣaḍantena juhuyāddhārāntu yavasammitām || itthaṃ pūrṇāhutiṃ kṛtvā | iti | udvāsya agnita udvāsanaṃ kṛtvā kumbhe ānīya ityarthaḥ | deśiko gururityanena devatāyāḥ aṅgāvṛtyādīnām ekaikāmāhutiṃ hutvā udvāsanamityuktaṃ bhavati | vyāhṛtibhirvyastasamastābhiḥ | sāmpradāyikāstu vyāhṛtiśabdenātra mahāvyāhṛtaya ucyante ityāhuḥ | tāśca | oṃ bhūragnaye ca pṛthivyai ca mahate ca svāhā | oṃ bhūvo vāyave cāntarīkṣāya ca mahate ca svāhā | oṃ svarādityāya ca dive ca mahate ca svāhā | oṃ bhūrbhuvaḥ svaścandramase ca nakṣatrebhyaśca digbhyaśca mahate ca svāhā iti | uktañca----punaḥ samāpayeddhom mahāvyāhṛtipūrvakam | iti | vibhāvasojīhvādīnām ityādiśabdena adhidevatāṅgamūttīlokapālatadāyudhāni | pariṣicyeti pāvakamiti sambadhyate | adbhiḥ prokṣaṇyudakairityarthaḥ || sve ātmani pāvakaṃ yojayitveti | tatra prārthanamantreṇa saṃprārthya paścādudvāsanam | taduktaṃ gaṇeśvaravimaśīnyām---- bho bho vahne mahāśakte sarvakarmaprasādhaka | karmāntare'pi samprāpte sānnidhyaṃ kuru sādaram | itimantreṇa saṃprārthya vahnimudvāsayedapi || iti || 97-99 || netre śiṣyasya baghnīyānnetramantreṇa vāsasā | kare gṛhītvā taṃ śiṣyaṃ kuṇḍato maṇḍalaṃ nayet || 100 || tasyāñjaliṃ punaḥ puṣpaiḥ pūrayitvā yathāvidhi | kalaśe devatāprītyai kṣepayenmūlamuccaran || 101 || vāsaseti navena śuklena | taduktaṃ mahākapilapañcarātre----navena śuklavastreṇa netre baddhvā | iti | piṅgalāmate tu viśeṣaḥ----netravastreṇa tannetre netramantreṇa bandhayet | iti | mantratantraprakāśe'pi----atha netreṇa tannetre baddhvā netreṇa deśikaḥ | iti | nārāyaṇīye tu----netrādyairnetraṃ netreṇa bandhayet | iti | maṇḍalaṃ nayediti | prādakṣiṇyena paścimadvāramiti śeṣaḥ | taduktaṃ nārāyaṇīye---- nyāsaṃ śiṣyatanau kṛtvā taṃ pradakṣiṇamānayet | paścimadvāramānīya kṣepayet kusumāñjalim || iti | yathāvidhi kṣepayedityanena viśeṣaḥ piṅgalāmatoktaḥ saṃgṛhītaḥ---- puṣpairañjalimāpūrya yogapīṭhe pradāpayet | paścimottararudraindre puṣpapātaḥ śubho'śubhe || aṣṭottaraśataṃ śāntyai juhuyādastramantrataḥ || iti || 100-101 || vyapohya taṃ netrabandhamāsīnaṃ darbhasaṃstare | ātmayāgakramād bhūyaḥ saṃhṛtyotpādya deśikaḥ || 102 || tattanmantroditān nyāsān kuryād dehe śiśostadā | pañcopacāraiḥ kumbhasthāṃ pūjayitveṣṭadevatām || 103 || ātmayāgakramāditi | vakṣyamāṇaprapañcayāgakrameṇeti kecit | sāmpradāyikā- stuātmayāgaḥ antaryāgaḥ | tatkramāt tatroktabhūtaśuddhikrameṇetyarthaḥ | tatra bhūtasaṃhārasya bhūtasṛṣṭeścoktatvāt | dehaṃ saṃhṛtya bhūyo'nantaramutpādyetyanvayaḥ | taduktaṃ prayogasāre---- guṇāṃśena pṛthivyādibhūtāni vilayaṃ nayet | yathāvat piṇḍasaṃsthāni saṃhārakramayogataḥ | tataḥ sṛṣṭikrameṇaiva piṇḍaṃ sambhāvayettadā || iti | mantratantraprakāśe'pi----upaviśyāsane divye saṃharettasya vigraham | gandhādighrāṇasaṃyuktāṃ pṛthivīmapsu saṃharet || ityādinā " utpannaṃ bhāvayettataḥ " | ityantena | anyatrāpi---- athābhiṣekamaṇḍape sukhopaviṣṭamāsane | guruvīśodhayedamuṃ pureva śoṣaṇādibhiḥ || iti | nārāyaṇīye'pi---- śoṣādinā sukhāsīnaṃ tatra saṃbodhayed guruḥ | iti | atra devatāprārthanamāhurācāryāḥ---- kāruṇyanilaye ! devi ! sarvasampattisaṃśraye ! | śaraṇyavatsale mātaḥ ! kṛpāmasmin śiśau kuru || āṇavapramukhaiḥ pāśaiḥ pāśitasya sureśvari | dīnasyā'sya dayādhāre ! kuru kāruṇyamīśvari || ehikāmuṣmikairbhegairapi sambardhyatāmayam | sva(sad)bhaktiḥ sakalā cāsmai dīyatāṃ niṣkalāśraye || iti || 102-103 || tasyāḥ tantroktamārgeṇa vidadhyāt sakalīkṛtim | maṇḍale'laṃkṛte śiṣyamanyasminnupaveśayet || 104 || anyasmin maṇḍala iti | maṇḍalādbahiraiśānyām | taduktaṃ somaśambhunā---- yāgālayāddiśīśasya racite snānamaṇḍape | kuryāt karadvayāyāmāṃ vedimaṣṭāṅgulocchiratām || śrīparṇyādyāsane tatra vinyasyānantamāsanam | śiṣyaṃ niveśya pūrvāsyaṃ sakalīkṛtya pūjayet || iti | prayogasāre---- athaiśānyāṃ diśi yathā mantravinyastavigraham | pīṭhasthaṃ caturasrāyāṃ vedyāṃ darbhāgrapāṇinā || abhiṣiñcet svayaṃ śiṣyamātmatattvānuvattīnam || iti | upaveśayediti bhuktau prāṅmukhaṃ muktāṃvudaṅmukhamiti jñeyam | taduktaṃ soma- śambhau----snāne tūdaṅmukhaṃ muktau pūrvavaktrañca bhuktaye | ūdrdhvakāyaṃ samāropya | iti | anyatrāpi---- maṇḍale tvīśadikkṛtvā mumukṣūnuttarānanān | bhuktaye pūrvavaktrāṃśca śiṣyāṃstatra niveśayet || iti || 104 || nadatsu pañcavādyeṣu sārddhaṃ viprāśiṣā guruḥ | vidhivat kumbhamuddhṛtya tanmukhasthān suradrumān || 105 || śiśoḥ śirasi vinyasya mātṛkāṃ manasā japan | mūlena sādhitaistoyairabhiṣiñcet tamātmavit || 106 || pūjitāṃ punarādāya varddhanīmastrarūpiṇīm | tasyāṃ susādhitaistoyaiḥ siñcedrakṣārthamañjasā || 107 || vidhivanmātṛkāṃ manasā japan mūlenā'bhiṣiñcediti sambandhaḥ | tatra vidhivaditi vilomapaṭhitāṃ mūlañca tādṛgrūpamiti | taduktamācāryaiḥ---- yathā purā pūritamakṣarairghaṭaṃ sudhāmayaiḥ śiṣyatanau tathaiva taiḥ | prapūrayanmantrivaro'bhiṣecayedavāptaye maṅkṣu yatheṣṭasampadām || iti | anyatrāpi---- sumatirabhiṣiñcennaro mantrajāpī | iti | anyatrāpi---- abhiṣecayatā yathāvat | kṣādyairāntairvarṇairapi pūrṇatunastriruktamantrārṇaiḥ || iti | susādhitairityanuvādamātram ubhayatrāpi | pūjitāmityapyanuvādaḥ | añjasā tattvena || 105-107 || avaśiṣṭena toyena śiṣyamācāmayed guruḥ | tatastaṃ sakalīkuryāddevatātmānamātmavit || 108 || utthāya śiṣyo vimale vāsasī paridhāya ca | ācamya vāgyato bhūtvā niṣīdet sannidhau guroḥ || 109 || devatāmātmanaḥ śiṣye saṃkrāntāṃ deśikottamaḥ | pūjayed gandhapuṣpādyairaikyaṃ sambhāvayastayoḥ || 110 || avaśiṣṭeneti abhiṣekāvaśiṣṭakalaśasthena | devatātmānamabhiṣekena | sannidhau samīpe | saṃkrāntāmityabhiṣekena | deśikottama ityanenādyaśabdena dhūpadīpe eva grāhye ityuktam | tayoriti śiṣyadevatayoḥ | tata ityanena śiṣyamūrddhani hastaṃ dattvā'ṣṭottaraśataṃ mantraṃ japediti sūcitam | taduktaṃ vaśiṣṭhasaṃhitāyām---- tatastacchirasi svasya hastaṃ dattvā śataṃ japet | aṣṭottaraṃ tato mantraṃ dadyādudakapūrvakam || iti | anyatrāpi---- atha sampādayenmantraṃ hastaṃ śirasi dhārayan | samo'stvityakṣataṃ dadyāt | iti | mantratantraprakāśe'pi---- viśvātmā svayamācāryastanmūddhnī svakaraṃ nyaset | iti || 108-110 || dadyādvidyāṃ tatastasmai vinītāyā'mbupūrvakam | gurorlabdhāṃ punavīdyāmaṣṭakṛtvo japet sudhīḥ || 111 || dadyāditi dakṣiṇakarṇe trivāraṃ yāvat pāṭhaṃ vā | taduktam---- ṛṣyādiyuktamatha mantravaraṃ yathāvad brūyāt triśo gururanardhyamavāmakarṇe | iti | ambupūrvakamiti brāhmaṇaviṣayam | etadantaram---- āvayostulyaphalado bhavatvevamudīrayet | prasannavadanastasmai śiṣyāya munipuṅgavaḥ || svato jyotirmayīṃ vidyāṃ gacchantīṃ bhāvayed guruḥ | āgatāṃ bhāvayecchiṣyaḥ | iti || vāyavīyasaṃhitāyāntu----atha gurvājñayā śiṣyaḥ śivāgnigurusannidhau | bhaktyaivamabhisandhāya dīkṣāvākyamudīrayet || varaṃ prāṇaparityāgaśchedanaṃ śiraso'pi vā | na tvanabhyarcya bhuñjīyaṃ bhagavantaṃ trilocanam || iti | vidyādānāntaraṃ gururaṣṭottarasahasraṃ mantraṃ japet | taduktam " aṣṭottaraṃ sahasraṃ svaśaktihānānavāptaye japyāt " iti | nārāyaṇīyamahākapilapañcarātrayorapi---- mantraṃ dattvā sahasraṃ vai svasiddhyai deśiko japet | iti || 111 || guruvidyādevatānāmaikyaṃ sambhāvayan dhiyā | praṇameddaṇḍavadbhūmau guruṃ taṃ devatātmakam || 112 || tasya pādāmbujadvandvaṃ nijamūrddhani yojayet | śarīramarthaṃ prāṇañca sarvaṃ tasmai nivedayet || 113 || praṇamediti | tvatprasādādahaṃ deva kṛtakṛtyo'smi sarvataḥ | māyāmṛtyumahāpāśād vimukto'smi śivo'smi ca || iti mantraṃ paṭhanniti jñeyam | tatra aṣṭāṅgaḥ pañcāṅgo vā praṇāmaḥ kārya ityarthaḥ | yadāhuḥ---- dorbhyāṃ padbhyāñca jānubhyāmurasā śirasā dṛśā | manasā vacasā ceti praṇāmo'ṣṭāṅga īritaḥ || bāhubhyāñca sajānubhyāṃ śirasā vacasā dhiyā | pañcāṅgakaḥ praṇāmaḥ syāt sarvatra pravarāvimau || iti | arthaṃ nivedayedityanena gurave dakṣiṇāṃ kumbhādikañca dadyādityuktam | yadāhuḥ---- dravyārddhaṃ gurave dadyād dakṣiṇāṃ vā tadarddhakam | iti | mantratantraprakāśe'pi----ācāryādanabhiprāptaḥ prāptaścādattadakṣiṇaḥ | satataṃ japyamāno'pi mantraḥ siddhiṃ na gacchati || sarvasvaṃ vā tadarddhaṃ vā vittaśāṭhyavivajītaḥ | gurave dakṣiṇāṃ dattvā tato mantragraho mataḥ || iti | vāyavīyasaṃhitāyām----maṇḍapaṃ gurave dadyād yāgopakaraṇaiḥ saha | iti | anyatrāpi---- tāṃ vittaśāṭhyaṃ parihṛtya dakṣiṇāṃ dattvā tanuṃ svāñca samarpayet sudhīḥ | iti | anyatrāpi---- kṛtakṛtyastathā śiṣyaḥ sarvaṃ tasmai nivedayet | yacca yāvacca tadbhaktyā gurorākṛṣṭacetanaḥ || gobhūhiraṇyaṃ vipulaṃ gṛhakṣetrādikaṃ bahu | na cedarddhaṃ tadarddhaṃ vā taddaśāṃśamathāpi vā || akleśādannavastrādi dadyād vittānusārataḥ || iti | tathā---- kumbhādikañca sakalaṃ gurave tu samarpya ca | iti | anyatrāpi---- vibhavānurūpato'sau dātavyā dakṣiṇā ca nijagurave | prāṇapradānakartre na ca kāryaṃ vittaśāṭhyamamaladhiyā || iti | tato guroḥ kṛtyaṃ tantrāntaroktaṃ likhyate | snānasandhye sadācāraṃ nityaṃ kāmyaṃ tathaiva ca | mantrasiddhiprakārāṃśca śiṣyāyā'bhivaded guruḥ || iti mantratantraprakāśe | anyatrāpi----abhivandya tataḥ śṛṇotu samyak samayān bhaktibharāvanamramūttīḥ | iti | tatra sadācāra uktaḥ prayogasāre---- devasthāne gurusthāne śmaśāne vā catuṣpathe | pādukāsanaviṇmūtramaithunāni parityajet || devaṃ guruṃ gurusthānaṃ kṣetraṃ kṣetrādhidevatāḥ | siddhaṃ siddhādhikārāṃśca śrīpūrvaṃ samudīrayet || pramattāmantyajāṃ kanyāṃ puṣpitāṃ patitastanīm | virūpāṃ muktakeśīñca kāmārttāñca na nindayet || kanyāyoniṃ paśukrīḍāṃ digvastrāṃ prakaṭastanīm | nālokayet paradravyaṃ paradārāṃśca varjayet || dhānyagogurudevāgni vidyākośanarān prati | naiva prasārayet pādau naitānapi ca laṅghayet || ālasyamadasammohaśāṭhyapaiśūnyavigrahān | asūyāmātmasammānaṃ paranindāñca varjayet || liṅginaṃ vratinaṃ vipraṃ vedavedāṅgasaṃhitāḥ | purāṇāgamaśāstrāṇi kalpāṃścāpi na dūṣayet || yugaṃ muṣalamaśmānaṃ dāma cullīmudūkhalam | śūrpasamārjanīdaṇḍadhvajavaidūryamāyudham || kalaśaṃ cāmaraṃ chatraṃ darpaṇaṃ bhūṣaṇantathā | bhogayogyāni cānyāni yāgadravyāṇi yāni ca || mahāsthāneṣu vastūni yāni vā devatālaye | divyoktāni padārthāni bhūtāviṣṭāni yāni vai || laṅghyejjātu naitāni naitāni ca padā spṛśet | yā goṣṭhī lokavidviṣṭā yā ca svairavisapīṇī || parahiṃsātmikā yā ca na tāmavataret sadā | pratigrahaṃ na gṛhṇīyādātmabhogavidhitsayā || devatātithipūjārthaṃ yatnato'pyarjayeddhanam | dhārayedārjavaṃ satyaṃ sauśīlyaṃ samatāṃ dhṛtim || kṣāntiṃ dayāmanāsthāñca divyāṃ śaktiñca sarvadā | atroktān yaḥ sadā hyetānaihikāmuṣmikocitān || ācārānācaret śāntiṃ dīkṣitaḥ so'dhigacchati | iti | tathā---- vibhītakārkakārañjanuhīcchāyāṃ na cāśrayet | stambhadīpamanuṣyāṇāmanyeṣāṃ prāṇināṃ tathā || nakhāgrakeśaniṣṭhyūtaṃ snānavastraghaṭodakam | etatsparśaṃ tyajed dūraṃ kharaśvājarajastathā || iti | mantratantraprakāśe somaśambhau tu----na nindet kāraṇaṃ devaṃ na śāstraṃ tena nimītam | na guruṃ sādhakañcaiva liṅgacchāyāṃ na laṅghayet || nādyāllaṅghenna nirmālyaṃ na dadyācchivadīkṣite || iti | ṣaḍanvayamahārātre'pi----na laṅghayed gurorājñāmuttaraṃ na vadettathā | rātrau divā ca tasyājñāṃ dāsavat paripālayet || asatyamaśubhaṃ tadvadbāhuvādaṃ parityajet | apriyañca tathālasyaṃ kāmakrodhau viśeṣataḥ || apracchannamukho brūyād guroragre kadāpi na | abhimānaṃ na kurvīta dhanajātyāśramādibhiḥ || gurudravyaṃ na bhoktavyaṃ tenā'dattaṃ kadācana | dattaṃ prasādavad grāhyaṃ lobhato na kadācana || advaitaṃ devapūjāñca guroragre parityajet | pādukāyogapaṭṭādi gurucihnāni sādhanam || na laṅghayet spṛśennaiva pādābhyāṃ praṇamet sadā | paryaṅkaśayanaṃ tadvattathā pādaprasāraṇam || aṅgabhaṅgañca līlāñca na kuryād gurusannidhau | gamanāgamane kuryāt praṇamya gurupādukām || vicārya kāryaṃ kurvīta gurukāryaṃ prasādavān | chāyāṃ na laṅghayettadvanna gacchet purato guroḥ || paścātpādena nirgacchet praṇamya ca gurorgṛhāt | guroragre na kurvīta prabhāvaṃ śiṣyasaṃgraham || ahaṅkāraṃ na kurvīta nolvaṇaṃ dhārayedvapuḥ | praguroḥ sannidhau naiva svaguruṃ praṇamedbudhaḥ || namaskārāya codyuktaṃ gururdṛṣṭvā nivārayet | iti | tathā----na niyogaṃ gurordadyād yuṣmadā naiva bhāṣayet | iti || 112-113 || tataḥ prabhṛti kurvīta guroḥ priyamananyadhīḥ | ṛtvigbhyo dakṣiṇāṃ dattvā samagrāṃ prītamānasaḥ || 114 || brāhmaṇāṃstarpayet paścād bhakṣyabhojyaiḥ sadakṣiṇaiḥ | eṣā kriyāvatī dīkṣā proktā sarvasamṛddhidā || 115 || guroḥ priyaṃ kurvītetyanena gurusantoṣasya mukhyatvamuktaṃ bhavati | taduktaṃ daśapaṭalyām---- śiṣyeṇāpi prakarttavyā śuśrūṣā ca guroḥ sadā | śuśrūṣayā vinā vidyā na bhavet sā phalapradā || gurau tuṣṭe śivastuṣṭaḥ śive tuṣṭe jagattrayam | gurau ruṣṭe maheśāni nāhaṃ trātā tvayā saha | tasmāt sarvaprayatnena guroḥ kopaṃ na kārayet || iti | ṛtvigbhya iti brahmādibhyaḥ | tatra praṇītāmārjanaṃ kṛtvā brahmaṇe dakṣiṇāṃ dattvā brahmāṇa- mudvāsya hutacaruśeṣam prāśayediti jñeyam | taduktaṃ saṃhitāyām---- praṇītāmārjanaṃ kṛtvā dadyācca brahmadakṣiṇām | svasvavittānusāreṇa lobhamohavivajītaḥ || tato brahmāṇamudvāsya brāhmaṇān bhojayedatha | āśīrvacobhivīduṣāmedhamānaḥ sukhī bhavet || hutaśeṣaṃ tataḥ prāśya kukkuṭāṇḍapramāṇakam | mantritaṃ mantragāyatryā | iti | anyacca " tryāyuṣaṃ yamadagne " iti mantreṇa bhasma dhārayet | pūrṇapātraṃ pūryatoyaiḥ saptakṛtvo'bhimantritaiḥ | ātmānamabhiṣiñcettaiḥ sadūrvaistulasīdalaiḥ || iti || 114-115|| atha varṇātmikāṃ vakṣye dīkṣāmāgamaveditām | puṃprakṛtyātmakā varṇāḥ śarīramapi tādṛśam || 116 || yatastasmāttanau nyasyed varṇān śiṣyasya deśikaḥ | tattatsthānayutān varṇān pratilomena saṃharet || 117 || svājñayā devatābhāvād vidhinā deśikottamaḥ | tadā vilīnatattvo'yaṃ śiṣyo divyatanurbhavet || 118 || paramātmani saṃyojya taccaitanyaṃ gurūttamaḥ | tasmādutpādya tān varṇān nyasyecchiṣyatanau punaḥ || 119 || sṛṣṭikrameṇa vidhivaccaitanyañca niyojayet | jāyate devatābhāvaḥ parānandamayaḥ śiśoḥ || 120 || kramaprāptāṃ varṇātmikāṃ dīkṣāmāha atheti | tattaditi | deśikottamaḥ taccaitanyaṃ śiṣyaccaitanyaṃ paramātmani saṃyojya devatābhāvāt svasya devatātvāt ataeva ājñāsiddhatvāt | svasyājñayā vidhinā pratilomena varṇasthānobhayaprātilomyena tattatsthānayutān varṇān saṃharet | agrimaṃ sthānaṃ varṇaṃ pūrvasmin sthāne varṇe ca saṃharedityarthaḥ | gurūttama ityuttareṇa sambadhyate | tasmāt paramātmanaḥ | vidhivaditi pūrvasmāt sthānād varṇādagrimaṃ sthānaṃ varṇañca | caitanyañceti cakāreṇa śiṣyatanāvityanuṣajyate | taduktamācāryaiḥ---- agnīnduyogavikṛtā lipayo hi sṛṣṭā- stābhivīlomapaṭhitābhiridaṃ śarīram | bhūtātmakaṃ tvagasṛgādiyutaṃ samastaṃ saṃvyāpayenniśitadhīvīdhinā yathāvat || antyāvūṣmasvamūn vādiṣu lipiṣu tāṃstāṃścaturvargavarṇe- ṣvetānnasyampadastadṛti tadapi pareṣu svareṣu krameṇa | saṃhṛtya sthānayuktaṃ kṣapitasakaladeho lalāṭasthitāntaḥ prāptivyāptadvisaptādhikabhuvanatalo yātu madbhāvameva || mūlādhārāt sphuritataḍidābhāprabhā sūkṣmarūpo- dgacchantyāmastakamaṇutarā tejasāṃ mūlabhūtā | sauṣumnādhvā caraṇanipuṇā sā savitrānuviddhā dhyātā sadyo'mṛtamatha raveḥ srāvayet sārddhasomāt || śirasi nipatitā yā bindudhārā sudhāyā bhavati lipimayī sā tābhiraṅgaṃ mukhādyam | viracayatu samastaṃ pātitāntaśca teja- syanala iva ghṛtasyoddīpayedātmatejaḥ || saṃhṛtya cotpādya śarīramevaṃ tejomayaṃ vyāptasamastalokam | saṅkalpya śaktyātmakamātmarūpaṃ taccinhamātmanyapi sandadhīta || iti || 116-120 || eṣā varṇamayī dīkṣā proktā samvitpradāyinī | tataḥ kalāvatī dīkṣā yathāvadabhidhīyate || 121 || nivṛttyādyāḥ kalāḥ pañca bhūtānāṃ śaktayo yataḥ | tasmād bhūtamaye dehe dhyātvā tā vedhayecchiśoḥ || 122 || nivṛttirjānuparyantaṃ talādārabhya saṃsthitā | jānunornābhiparyantaṃ pratiṣṭhā vyāpya tiṣṭhati || 123 || nābheḥ kaṇṭhāvadhi vyāptā vidyā śāntistataḥ param | kaṇṭhāllalāṭaparyantaṃ vyāptā tasmācchikhāvadhi || 124 || śāntyatītā kalā jñeyā kalāvyāptiritīritā | saṃhārakramayogena sthānāt sthānāntare guruḥ || 125 || saṃyojya vedhayed vidvānājñayā tāḥ śivā(ro)'vadhi | iyaṃ proktā kalā dīkṣā divyabhāvapradāyinī || 126 || kalāvatīdīkṣākramamāha tata iti | dhyātvetyatra yad dhyānamuddiṣṭaṃ tannivṛtti- rityādi īritetyantenoktam | talāt pādatalāt | jānunornābheḥ kaṇṭhāt tasmāllalāṭā- dārabhyeti sambandhaḥ | sthānāt sthānāntare tāḥ saṃyojya saṃhārakramayogena śiśordehe vedhayediti sambandhaḥ | saṃhāraḥ pūrvavadeva svasvakāraṇe | śivāvadhi śivaparyantam | śivāt sṛṣṭimārgeṇotpattiranuktāpi pūrvavadevā'nusandheyā || 121-126 || tato vedhamayīṃ vakṣye dīkṣāṃ saṃsāramocanīm | dhyāyecchiṣyatanormadhye mūlādhāre caturdale || 127 || trikoṇamadhye vimale tejastrayavijṛmbhite | valayatrayasaṃyuktāṃ taḍitkoṭisamaprabhām || 128 || śivaśaktimayīṃ devīṃ cetanāmātravigrahām | sūkṣmāṃ sūkṣmatarāṃ śaktiṃ bhitvā ṣaṭcakramañjasā || 129 || gacchantīṃ madhyamārgeṇa divyāṃ paraśivāvadhi | vādisāntadalasthārṇān saṃharet kamalāsane || 130 || taṃ ṣaṭpatramaye padme bādilāntākṣarānvite | svādhiṣṭhāne samāyojya vedhayedājñayā guruḥ || 131 || tān varṇān saṃhared viṣṇau taṃ punarnābhipaṅkaje | daśapatre ḍādiphānta-varṇāḍhye yojayed guruḥ || 132 || tān varṇān saṃhared rudre taṃ punarhṛdayāmbuje | kādiṭhāntārkavarṇāḍhye yojayitveśvare guruḥ || 133 || tān varṇān saharedasmiṃstaṃ bhūyaḥ kaṇṭhapaṅkaje | svarāḍhyaṣoḍaśadale yojayitvā svarān punaḥ || 134 || sadāśive tān saṃhṛtya taṃ punarbhrūsaroruhe | dvipatre hakṣalasite yojayitvā tato guruḥ || 135 || tadarṇau saṃhared bindau kalāyāṃ taṃ niyojayet | tāṃ nāde'nantara nādaṃ nādānte yojayed guruḥ || 136 || tamunmanyāṃ samāyojya viṣṇuvaktrāntare ca tām | tāṃ punarguruvaktre tu yojayed deśikottamaḥ || 137 || sahaivamātmanā śaktiṃ vedhayet parameśvare | gurvājñayā chinnapāśastadā śiṣyaḥ patedbhuvi || 138 || sañjātadivyabodho'sau sarvaṃ vindati tatkṣaṇāt | sākṣāt śivo bhavatyeṣa nātra kāryā vicāraṇā || 139 || eṣā vedhamayī dīkṣā sarvasamvitpradāyinī | kramāccatuvīdhā dīkṣā tantre'smin samyagīritā || 140 || vedhamayīṃ dīkṣāmāha tata iti | tanormadhye mūlādhāre trikoṇamadhye vyadhikaraṇyaḥ saptamyaḥ | śiṣyatanormadhye caturdale mūlādhāre trikoṇamadhye evambhūtāṃ śaktiṃ dhyāyediti sambandhaḥ | kīdṛśīṃ śaktiṃ valayatrayasaṃyuktām | atra yadyapi śakteraparimitāni valayāni tathāpi vedatrayādeḥ pradhānatamasṛṣṭervalayatrayādutpattestaduktiḥ | punaḥ kīdṛśīm | ṣaṭcakraṃ bhittvā madhyamārgeṇa suṣumnāmārgeṇa paraśivāvadhi gacchantīm | ṣaṭcakrāṇi tu mūlādhāra- svādhiṣṭhāna-maṇipūrakānāhata-viśuddhājñākhyāni | kamalāsane brahmaṇi ādhārādhiṣṭhātṛ- devatāyām | evaṃ viṣṇavādayaḥ svādhiṣṭhānādyadhiṣṭhātṛdevāḥ jñeyāḥ | taṃ brahmāṇam tān varṇān bādilāntān | taṃ viṣṇuṃ nābhipaṅkaje maṇipūrake yojayet | tato vedhayeditya- nuṣaṅgaḥ | tān varṇān ḍādiphāntān | taṃ rudram | arkapatrāḍhye dvādaśapatrāḍhye | hṛdayāmbuje anāhate yojayitvā vedhayedityanuṣaṅgaḥ | gurustān varṇān kādiṭhāntān īśvare saṃharedityanvayaḥ | bhūyo'nantaramīśvaramasmin kaṇṭhapaṅkaje viśuddhau yojayitvā vedhayedityanuṣaṅgaḥ | tān svarān sadāśive saṃhṛtyetyanvayaḥ | taṃ sadāśivaṃ bhrūsaroruhe ājñāyāṃ yojayitvā vedhayedityanuṣaṅgaḥ | agre niyojayedityādervedhayedityarthaḥ | tadarṇau hakṣau | bindau śive | binduḥ śivātmakaḥ ityukteḥ | taṃ śivam | kalādīni bhrūmadhyāduparyupari etāni ṣaṭcakrāṇi | ata eva sahasrārasya dvādaśāntatā | evaṃ pūrvektakrameṇa ātmanā śiṣyajīvātmanā śaktiṃ kuṇḍalinīṃ parameśvare śive vedhayediti sambandhaḥ | śaktiṃ vinā vedhasya karttumaśakyatvāt | ata evādau mūlādhāre śaktiṃ dhyāyedityuktiḥ | tataśca svādhiṣṭhānādāvapi śaktyā eva vedha iti jñeyam | chinnapāśaḥ pāśatrayavimukta ityarthaḥ | yat prayogasāre---- pāśastu satsu cāsatsu karmasvāsthā samīritā | trividhaḥ sa tu vijñeyaḥ pāśo bandhaikasādhanaḥ || prathamaḥ sahajaḥ pāśastathā cāgantukaḥ paraḥ | prāsaṃgi (saṃsagī) kastatīyaḥ syāditi pāśatrayaṃ smṛtam || iti | yathā granthakṛtparamagurusomānandācāryakṛtavedhena granthakṛdgurava utpalācāryā śivātmāno jātāḥ | granthakṛdgurupaṅktistu tṛtīyaślokavyākhyāne daśītā | tathā caṇḍeśvarācāryakṛtavedhena śivasvāmī śivātmā jātaḥ | tathā śrīkaṇṭhācāryā ūcuḥ---- kālajñānaṃ tathā kālavañcanānyatanau tathā | praveśo vedha ityādi prasanne labhyate śive || iti | upasaṃharati kramāditi | ṣaḍanvayamahāratne iyamāṇavī dīkṣā daśavidhā ityuktam | tadyathā---- āṇavī bahudhā dīkṣā śākteyī śāmbhavī punaḥ | ekadhaiveti vidvadbhiḥ paṭhyate śāstrakovidaiḥ || āṇavī bahudhetyuktā tadbhedamadhunocyate | smārttī mānasikī yaugī cākṣuṣī spārśanī tathā || vācikī māntrikī hautrī śāstrī cetyābhiṣecikī | videśasthaṃ guruḥ smṛtvā śiṣyaṃ pāśatrayaṃ kramāt || viśliṣya layabhogāṅgavidhānena pare śive | samyag yojanarūpaiṣā smārttī dīkṣeti kathyate || svasannidhau samāsīnamālokya manasā śucim | malatrayādupāyairyā mocikā sā tu mānasī || yogoktakramato yogī śiṣyadehaṃ praviśya tu | gṛhītvā tasya cātmānaṃ svātmanā yojanātmikā || yogadīkṣeti sā proktā malatrayavināśinī | śivo'hamiti niścitya vīkṣaṇaṃ karuṇārdrayā || dṛśā sā cākṣuṣī dīkṣā sarvapāpapraṇāśinī | svayaṃ paraśivo bhūtvā niḥsandigdhamanā guruḥ || śivahastena śiṣyasya samantraṃ mūrddhna saṃspṛśet | sparśadīkṣeti sā proktā śivābhivyaktikāriṇī || ( śivahastalakṣaṇaṃ somaśambhau---- gandhairmaṇḍalakaṃ svīye vidadhyād dakṣiṇe kare | vidhinātrā'rcayed devamitthaṃ syācchivahastakam || iti | ) guruvaktraṃ nijavaktraṃ vibhāvya gururādarāt | guruvaktraprayogena divyamantrādikaṃ śiśau || mudrānyāsādibhiḥ sārddhaṃ dadyāt seyaṃ hi vācikī | dīkṣā parā tathā mantranyāsasaṃyuktavigrahaḥ || svayaṃ mantratanurbhūtvā sakramaṃ mantramādarāt | dadyācchiṣyāya sā dīkṣā māntrī malavighātinī || kuṇḍe vā sthāṇḍile vāpi nikṣipyā'gniṃ vidhānataḥ | layabhogakrameṇaiva pratyadhvānaṃ yathākramam || mantravarṇakalātattvapadaviṣṭapameva ca | śuddhyarthaṃ homarūpaiṣā hautrī dīkṣā samīritā || yogyaśiṣyāya bhaktāya śuśrūṣārcāparāya ca | sārddhaṃ śāstrapadā trayyā śāstrī dīkṣeti socyate || śivañca śivapatnīñca kumbhe sampūjya sādaram | śivakumbhābhiṣekāt sā dīkṣā syādābhiṣecikī ||127-140|| athā'tra homadravyāṇāṃ pramāṇamabhidhīyate | karṣamātraṃ ghṛtaṃ home śuktimātraṃ payaḥ smṛtam || 141 || uktāni pañca gavyāni tatsamāni manīṣibhiḥ | tatsamaṃ madhu-dugdhānnamakṣamātramudāhṛtam || 142 || dadhi prasṛtimātraṃ syāllājāḥ syurmuṣṭisammitāḥ | pṛthukāstatpramāṇāḥ syuḥ śaktvo'pi tathoditāḥ || 143 || guḍaṃ palārddhamānaṃ syāccharkarā'pi tathā matā | grāsārddhaṃ carumānaṃ syādikṣuḥ parvāvadhirmataḥ || 144 || ekaikaṃ patrapuṣpāṇi tathā'pūpāni kalpayet | kadalīphalanāraṅgaphalānyekaikaśo viduḥ || 145 || mātuluṅga catuḥkhaṇḍaṃ panasaṃ daśadhā kṛtam | aṣṭadhā nārikelāni khaṇḍitāni vidubudhāḥ || 146 || tridhā kṛtaṃ phalaṃ bilvaṃ kapitthaṃ khaṇḍitaṃ tridhā | urvārukaphalaṃ home coditaṃ khaṇḍitaṃ tridhā || 147 || phalānyanyāni khaṇḍāni samidhaḥ syurdaśāṅgulāḥ | dūrvātrayaṃ samuddaṣṭaṃ guḍūcī caturaṅgulā || 148 || brīhayo muṣṭimātrāḥ syurmudgamāṣā yavā api | taṇḍulāḥ syustadarddhāṃśāḥ kodravā muṣṭisammitāḥ || 149 || godhūmaraktakalamā vihitā muṣṭimānataḥ | tilāśculukamātrāḥ syuḥ sarṣapāstatpramāṇakāḥ || 150 || śuktipramāṇaṃ lavaṇaṃ marīcānyekaviṃśatiḥ | puraṃ vadaramānaṃ syādrāmaṭhaṃ tatsamaṃ smṛtam || 151 || candanāgurukarpūra-kastūrī-kuṅkumāni ca | tintiḍībījamānāni samuddaṣṭāni deśikaiḥ || 152 || karṣamātramiti | karṣalakṣaṇaṃ prāguktam | tailasyāpyetadeva pramāṇamiti jñeyam | śuktimātramiti | karṣadvayaṃ śuktiḥ | akṣamātraṃ karṣamātram | prasṛtimātraṃ paladvayamātram | muṣṭisammitāḥ palasammitāḥ | pṛthukāścipiṭakāḥ | palārddhamānaṃ karṣadvayam | grāsārddhaṃ aśītiraktikāmānam | taduktam---- guñjābhirdaśabhirmāṣaḥ śāṇo māṣacatuṣṭayam | dvau śāṇau ghaṭakaḥ kālo badaraṃ drakṣaṇaśca yaḥ || tau dvau pāṇitalaṃ karṣaḥ suvarṇaṃ kavalagrahaḥ | picuvīḍālapadakaṃ tinduko'kṣaśca taddvayam || śuktiraṣṭamikā te dve palaṃ bilvaṃ catuthīkā | muṣṭirāmraṃ prakuñco'tha dve pale prasṛtistathā | iti | mātuluṅgaṃ bījapūram | urvārukaṃ karkaṭī | samidha iti | tatra viśeṣaḥ---- viśīrṇā dvidalā hrasvā vakrā sthūlā kṛśā dvidhā | kṛmidaṣṭāśca dīrghāśca nistvacaḥ parivajītāḥ || viśīrṇā''yuḥkṣayaṃ kuryād dvidalā vyādhisambhavam | hrasvāyāṃ mṛtyumāpnoti vakrā vighnakarī tathā || sthūlābhirharate lakṣmīṃ kṛśāyāṃ yājakakṣayaḥ | dvidhāyāṃ netrarogāḥ syuḥ kīṭadaṣṭā'rthanāśinī || dveṣaṃ prakurvate dīrghā prāṇaghnyo nistvacaḥ smṛtāḥ | sakṣīrā nādhikānyūnāḥ samidhaḥ sarvakāmadāḥ | ārdratvacaṃ samacchedāṃ tarjanyaṅgulivarttulām || īdṛśīṃ homayet prājñaḥ prāpnoti vipulāṃ śriyam | śraute smārtte ca tantrokte samidhaḥ parikīttītāḥ || iti | viśeṣāntaraṃ prayogasāre---- śleṣmātakapiśācataruṃ tyaktvā'nyebhyaḥ samāharet samidhaḥ | iti | muṣṭimātrāḥ palasamitāḥ| tadarddhāṃśāḥ karṣadvayamitāḥ | culukamātrāḥ karṣamātrāḥ | pāṇitalaśabdena culukagrahaṇāt | śuktiḥ karṣadvayam | puraṃ gugguluḥ | badaramānamaśīti- guñjāmitam | rāmaṭhaṃ hiṅguḥ | śaivāgame tu---- khaṇḍatrayantu mūlānāṃ sūkṣmāṇi pañca homayet | kandānāmaṣṭamaṃ bhāgaṃ latānāmaṅguladvayam || iti ||141-152|| vaiśvānaraṃ sthitaṃ dhyāyet samiddhomeṣu deśikaḥ | śayānamājyahomeṣu niṣaṇṇaṃ śeṣavastuṣu || 153 || āsyāntarjuhuyādagnevīpaścit sarvakarmasu | sadhūmo'gniḥ śiro jñeyaṃ nirdhūmaścakṣureva hi || 154 || jvalatkṛṣṇo bhavet karṇaḥ kāṣṭhamagnernasastathā | prajvalo'gnistathā jihvā etadevā'gnilakṣaṇam || 155 || karṇahome bhaved vyādhirnetre'ndhatvamudīritam | nāsikāyāṃ manaḥpīḍā mastake dhanasaṃkṣayaḥ || 156 || sthitamutthitam | āsyāntariti | āsyādīnāṃ lakṣaṇamuktamanyatra---- sadhūmo'gniḥ śiro jñeyo nirdhūmaścakṣureva ca | jvalatkṛśo bhavet karṇaḥ kāṣṭhamagneśca nāsikā || agnirlālāyate yatra śuddhasphaṭikasannibhaḥ | tanmukhaṃ tatra vijñeyaṃ caturaṅgulamānataḥ || iti | guruprokte vanadurgākalpe tu----sarvakāryaprasiddhyarthe jihvāyāṃ tatra homayet | cakṣuḥ karṇādikaṃ jñātvā homayed deśikottamaḥ || agnikarṇe hutaṃ yattu kuryācced vyādhito bhayam | nāsikāyāṃ mahadduḥkhaṃ cakṣuṣornāśanaṃ bhavet || keśe dāridyradaṃ proktaṃ tasmājjihvāsu homayet | yatra kāṣṭhaṃ tatra śrotre yatra dhūmastu nāsike || yatrā'lpajvalanaṃ netre yatra bhasma tu tacchiraḥ | yatraiva jvalito vahnistatra jihvā prakīttītā || iti | vipaścidityanenaitaduktam | śatrunāśakahome etadaṅgeṣu havanāt tattadaṅgakṣayo bhavati | yadāhuḥ---- vahneḥ śirasi nāsāyāṃ śrotre cakṣuṣi vā tathā | juhuyāccet tadā kṣipraṃ tadaṅgāni vināśayet || iti || 153-156 || svarṇasindūrabālārka kuṅkumakṣaudrasannibhaḥ | suvarṇaretaso varṇaḥ śobhanaḥ parikītītaḥ || 157 || kṣaudraṃ madhu | svarṇakuṅkumakṣaudrasannibho varṇaḥ śobhana iti | ākṛṣṭāviti jñeyam | yadāhuḥ śrīmataṅgapārameśvare---- divyānāmapyadivyānāmākṛṣṭāviṣyate sadā | dhmātacāmīkaraprakhyo haritālanibhaśca yaḥ || haridrākunaṭīvarṇe rocanābhaśca śasyate || iti | sindūrabālārka iti jayārtha iti jñeyam | padmarāgadyutiḥ śreṣṭho lākṣārasasamo'pi vā | bālārkavarṇe hutabhug jayārthaṃ śasyate budhaiḥ || iti tatrokteḥ | anyakarmaṇi tu tatraiva---- indragopakasaṅkāśaḥ śoṇitābho'tha pāvakaḥ | śakracāpanibhaḥ śastaḥ kuṅkumāmbunibhastathā || raktānāṃ puṣpajātīnāṃ tulyo varṇaḥ praśasyate || iti || 157 || bherīvāridahastīndradhvanirvahneḥ śubhāvahaḥ | nāgacampakapunnāgapāṭalāyūthikānibhaḥ || 158 || padmendīvarakahlārasapīrguggulusannibhaḥ | pāvakasya śubho gandha ityuktaṃ tantravedibhiḥ || 159 || bherītyādyupalakṣaṇam | jīmūtavallakīśaṅkhamṛdaṅgadhvanitulyakaḥ | śabdo'gneḥ siddhaye hoturato'nyo siddhidaḥ smṛtaḥ || iti | nāgetyādyupalakṣakam | " sugandhadravyagandho'gnirghṛtagandhaśca śobhanaḥ " ityukteḥ | padmagandha āyuṣe indīvarādigandhaḥ saubhāgye | taduktam---- nīlotpalasamo gandhaḥ saubhāgye śasyate'ñjasā | āyuṣe padmagandhaḥ syād bilvagandhaśca suvrate || iti | viśeṣo'pi----ugragandho'bhicāre'tra praśastaḥ sarvadā'nalaḥ iti || 158-159 || pradakṣiṇāstyaktakampāśchatrābhāḥ śikhinaḥ śikhāḥ| śubhadā yajamānasya rājyasyāpi viśeṣataḥ || 160 || kundendudhavalo dhūmo vahneḥ proktaḥ śubhāvahaḥ | kṛṣṇaḥ kṛṣṇagatervarṇe yajamānaṃ vināśayet || 161 || śveto rāṣṭraṃ nihantyāśu vāyasasvarasannibhaḥ | kharasvarasamo vahneḥ dhvaniḥ sarvavināśakṛt || 162 || chatrābhā ityupalakṣaṇam | " chatrākārabhujaḥ śreṣṭho dhvajacāmarasannibhaḥ " ityukteḥ kṛṣṇo yajamānaṃ śveto rāṣṭraṃ nihantīti | yatra karmaṇi raktapītādivarṇe vihitastatreti jñeyam | na tu sāmānyataḥ | yadāhuḥ---- jñātvā karmānurūpāṃ tāṃ tasya tasyā'nukūlatām | karmaṇaḥ satataṃ grāhyastyājyo vā tadvilomataḥ || iti | viśeṣastatraiva---- māraṇoccāṭanotsādakarmaṇyasmin suśobhanaḥ | kṛṣṇānāṃ puṣpajātīnāṃ varṇe vahneriheṣyate || śaṅkhasphaṭikakundenduvarṇebhyo'pi sitaḥ śubhaḥ | śāntike pauṣṭike vāpi vihitaḥ sarvadā'nalaḥ || iti | tyājyaṃ kṛṣṇatvamapi tenaivoktam---- ṣaṭpadāñjananistriṃśatulyo varṇe na siddhidaḥ | iti | anyo'pi viśeṣaḥ----mārjārākṣinibho'grāhyaḥ śukapicchābha eva ca | mayūrakaṇṭhasadṛśaścitrapārāvataprabhaḥ || iti || 160-162 || pūtigandho hutabhujo hoturduḥkhaprado bhavet | chinnāvarttā śikhā kuryānmṛtyuṃ dhanaparikṣayam || 163 || śukapakṣanibho dhūmaḥ pārāvatasamaprabhaḥ | hāniṃ turagajātīnāṃ gavāñca kurute'cirāt || 164 || evaṃvidheṣu doṣeṣu prāyaścittāya deśikaḥ | mūlenājyena juhuyāt pañcaviṃśatimāhutīḥ || 165 || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake pañcamaḥ paṭalaḥ samāptaḥ || 5 || pūtigandho durgandhaḥ | mṛtyumityādi yathākramam | evaṃvidha ityanenaitaduktaṃ bhavati | vṛṣakuñjarayānena tulyo'gniḥ puṣṭidaḥ sadā | vimānānāṃ vitānānāṃ prāsādānāñca yo bhavet || ākāreṇā'tha haṃsānāṃ mayūrāṇāñca śasyate | siṃhākṛtiḥ sadā vahniḥ sadyaḥ siddhikaraḥ smṛtaḥ || śeṣāṇāṃ daṃṣṭiraṇāṃ rūpaṃ na śastaṃ homakarmaṇi | kharoṣṭramahiṣādīnāṃ rūpamatra na siddhaye || snigdhaḥ pradakṣiṇāvarttaḥ suśabdaścāpi yo bhavet | vedyaḥ so'rthaprasiddhyarthamanyathā vighnakārakaḥ || rūkṣaścaṭacaṭāśabda apasavyagatiḥ sadā | ullikhed vasudhāṃ yaśca yaścadhaḥ śikha eva ca | neṣyate'sau muniśreṣṭha śāstre'smin parameśvare || iti | pañcaviṃśatimiti | doṣadvayadarśane doṣatrayadarśane vā pratinimittaṃ naimittikamāvarttate iti nyāyāt tāvatkṛtvaḥ pañcaviṃśatirāhutayo hotavyā iti || 163-165 || || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāṃ pañcamaḥ paṭalaḥ || 5 || atha ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ atha varṇatanuṃ vakṣye viśvabodhavidhāyinīm | yasyāmanupalabdhāyāṃ sarvametajjagajjaḍam || 1 || dīkṣākathanānantaraṃ mantrā vaktavyā atasteṣāṃ prakṛtibhūtāṃ mātṛkāṃ vaktuṃ pratijānīte atheti | varṇatanuṃ mātṛkām | viśveṣāṃ sarveṣāṃ bodhānāṃ jñānaśakti prasarātmakānāṃ tadutpādakānāṃ vaikharīmadhyamāpaśyantīparārūpāṇāṃ vidhāyinī unmīlinī śaktistāmityarthaḥ || 1 || ṛṣirbrahmā samuddaṣṭo gāyatrī chanda īritam | sarasvatī samākhyātā devatā deśikottamaiḥ || 2 || samuddiṣṭa ityanena vidhipadayogaḥ | īritamityanena devīpadayogaḥ | samākhyāte- tyanena mātṛkāpadayogaḥ | padmapādācāryasammatametat | deśikottamairityanena bījaśaktī api vaktavye iti sūcitam | tatra kecit halo bījāni svarāḥ śaktayaḥ | taduktaṃ dakṣiṇāmūttīsaṃhitāyām---- halo bījāni śaktayaḥ svarāśca parameśāni | iti | etaeva bījaśaktī prapañcayāgavyatiriktabhūtalipyantasarvamātṛkāmantrāṇāmiti jñeyam | anyatrānye bījaśaktī ukte | yadāhuḥ---- akāraṃ bindusahitaṃ bījamasya prakīttītam | dvibindusahito'kāraḥ śaktirityabhidhīyate || iti | viniyogastu mātṛkāmantrajapakāle jape viniyoga iti | anyatra mantrāṅgatvena nyāse'nuṣṭhīyamānāmukamantrāṅgatvena nyāse viniyoga iti jñeyam || 2 || aklīvahrasvadīrghāntargataiḥ ṣaḍvargakaiḥ kramāt | ṣaḍaṅgāni vidheyāni jātiyuktāni deśikaiḥ || 3 || aklībeti | klībā napuṃsakāḥ ṛ ṝ ḷ ḷ tadrahitāḥ aklībā ye hrasvadīrghāḥ a i u e o aṃ ete hrasvāḥ pare ṣaṭ dīrghāḥ tadantargataistanmadhyasthaiḥ | ṣaṭ ca te vargāśca kāśca te | bahuvacanamādyartham | kādayaḥ ka ca ṭa ta pa yāstaiḥ, kramāddhṛdayādi | jātiyuktāni hṛdayāya nama ityādiyuktāni | prayogastu---- aṃ kaṃ khaṃ gaṃ ghaṃ ṅaṃ āṃ hṛdayāya namaḥ ityādi | deśikairityanenaitaduktaṃ bhavati | atra napuṃsakacatuṣṭayena karaśuddhiṃ vidhāya " aṅguṣṭhādiṣvaṅgulīṣu nyasedaṅgaiḥ sajātibhiḥ " ityukteḥ aṃ kaṃ khaṃ gaṃ ghaṃ ṅaṃ āṃ aṅguṣṭhābhyāṃ nama ityādi karatalakarapṛṣṭhāntaṃ ṣaḍaṅgāni vinyasya tato dakṣavāmakaratalayoḥ tatpṛṣṭhayoḥ karayoḥ dakṣiṇakaniṣṭhādivāmāṅguṣṭhā- ntamaṅgulīṣu ṣoḍaśa svarān vinyasya vāmatarjanīmārabhya dakṣiṇatarjanyantamekaikasyāṃ parvasvagre caturaścaturo varṇān iti krameṇa kādisāntān vinyasya aṅguṣṭhayoḥ halau sarvāṅgeṣu kṣakāraṃ nyasediti karasya mātṛkānyāso jñeyaḥ | evaṃ sarvatra boddhavyam | yat prayogasāre----talatatpṛṣṭhatadvyāptyā ṣaḍādau vinyasettataḥ | kaniṣṭhāṅgulimārabhya dakṣiṇāsvaṅgulīṣu ca || vāmāṅguṣṭhāntakaṃ nyasya tataśca vyañjanānyapi | vāmatarjanīmārabhya catuṣṭayacatuṣṭayam || yathāṅgulikrameṇaiva yāvaddakṣiṇatarjanīm | nyasedaṅguṣṭhayoḥ śeṣe karanyāsaḥ samīritaḥ || iti || 3 || pañcāśallipibhivībhaktamukhadoḥpanmadhyavakṣaḥsthalāṃ bhāsvanmaulinibaddhacandraśakalāmāpīnatuṅgastanīm | mudrāmakṣaguṇaṃ sudhāḍhyakalaśaṃ vidyāñca hastāmbujai- vībhrāṇāṃ viśadaprabhāṃ trinayanāṃ vāgdevatāmāśraye || 4 || pañcāśaditi | vibhaktatvaṃ vakṣyamāṇanyāsasthānakathanenaiva sphuṭībhaviṣyati | mudrā jñānamudrā aṅguṣṭhatarjanīyogarūpā pārśvābhimukhī | yadāhuḥ---- śliṣṭāgre'ṅguṣṭhatarjanyau prasāryā'nyāḥ prayojayet | pārśvasyābhimukhī seyaṃ jñānamudrā prakīttītā || iti | vidyāṃ pustakaṃ tanmudretyarthaḥ | vāmamuṣṭiḥ svābhimukhī baddhā pustakamudrikā || iti | viśadaprabhāṃ śubhravarṇām | idaṃ vastrāṅgarāgamālyānāmupalakṣakam | evamagre'pi sarvatra varṇavācakeṣu draṣṭavyam | ūrddhādi ādye dakṣiṇe pare vāme ityāyudhadhyānam | atra dhyānānantaramāyudhamudrāḥ pradarśayet | evamagre'pi sarasvatīmantrāntaṃ jñeyam | pratyakṣaradhyānaṃ tantrāntaroktaṃ yathā---- (a) cāmīkaranibhaḥ śūlagadārājadbhujāṣṭakaḥ | caturāsyo'tikāyaḥ syādakāraḥ kūrmavāhanaḥ || (ā) pāśāṅkuśakarā śvetā padmasaṃsthebhavāhanā | ṣaṣṭyūrddhayojanamitā syādā mauktikabhūṣaṇā || (i) pītaṃ karābjakuliśaparaśuṃ vairināśanam | dvyekayojanamānaṃ syādikāraṃ kacchapasthitam || (ī) daśayojanadīrghārddhanāhā'sau haṃsavāhanā | īḥ syāt puṣṭipradā śvetā mauktikāḍhyā sitānanā || (u,ū) gadāṅkuśakaraṃ kākavāhanaṃ kṛṣṇabhūṣaṇam | yojanadvisahasrāṇāṃ mānamudvayamakṣaram || (ṛ,ṝ) pāśaśaktibhujaṃ raktaṃ vahnibimbasthitoṣṭragam | uktapramāṇaṃ kālaghnamṝvarṇadvayaṃ bhavet || (ḷ,ḹ) caturasrābjahaṃsasthaṃ puṣparāgasamaprabham | pāśavajrakaraṃ raudraṃ ḷyugmaṃ syānnirodhanam || (e) gadāphalāripadmāḍhyakaraṃ hāravibhūṣaṇam | cakravākasthitaṃ śyāmamekāraṃ tu mahadbhavet || (e) navakundanibhā śūlavajrabāhā dvipasthitā | koṭiyojanamānā syādaimūttīḥ kavitākarī || (o) cinmayaṃ sarvagaṃ śāntaṃ dvisahasrakarojjvalam | pītaṃ govṛṣasaṃsthaṃ syādorūpaṃ śrīkarātmakam || (au) taptahemanibhā pāśacakrabāhuvībhūtidā | yojanānāṃ sahasreṇa syādauvarṇāmitaujasā || (aṃ) navakuṅkumasaṃcchāyaḥ padmastho raktabhūṣaṇaḥ | caturbhujaḥ syādaṃvarṇaḥ śrīkaro ripunāśakaḥ || (aḥ) vajraśūlakaraṃ kṣudraṃ (yuddha) phaladaṃ kharavāhanam | sahasrayojanamitaṃ svarāntaṃ dvibhūjaṃ smaret || (ka) bhūbimbagajasaṃsthaḥ syānnavakuṅkumasannibhaḥ| śūlavajrakaraḥ kārṇaḥ sahasradvayayojanaḥ || (kha) pāśatomarahastaḥ kho meṣasaṃstho nirodhanaḥ | yojanānāṃ sahasreṇa mitaḥ kṛṣṇo vibhīṣaṇaḥ || (ga) pāśāṅkuśakaraḥ padme phaṇisaṃstho'ruṇaprabhaḥ | gakāraḥ sarpabhūṣaḥ syācchatayojanasaṃsthitaḥ || (gha) uṣṭrolūkhanasaṃsthaḥ syād gadāvajrakaro'mitaḥ | yojanānāṃ sahasreṇa dvimukho ghaḥ sitetaraḥ || (ṅa) koṭiyojanadīrghārddhanāhaṃ kṛṣṇaṃ jvalatprabham | dvibhujaṃ kākavāhaṃ syāt ṅārṇaṃ kṣudraphalapradam || (ca) yugāgrapadmasaṃsthaḥ syāccaturbāhuḥ sitaprabhaḥ | caḥ kaparddī sugandhāḍhyaḥ koṭiyojanasaṃsthitaḥ || (cha) sitastāvanmitaḥ padme caturbāhuśchavarṇakaḥ | (ja,jha) jajhau ca koṭimānau staścaturbāhū sitaprabhau || (ña) yojanānāṃ sahasraiḥ syāt sammitaṃ kākavāhanam | vidveṣakaraṇaṃ ñārṇaṃ kṛṣṇavarṇaṃ bhujadvayam || (ṭa,ṭha) krauñcastho dvibhujaṣṭaḥ syānnāgabaddho mahādhvaniḥ | dharāpadmagajendrasthaṣṭhavarṇe dvikarojjvalaḥ || (ḍa) lakṣayojanamānaḥ syād garanāśakaro vibhuḥ | ḍavarṇe'pyaṣṭabāhuḥ syāccaturvaktraḥ svalaṅkṛtaḥ || (ḍha) yojanānāṃ sahasreṇa mitaḥ kuvalaye sthitaḥ | agnibimbājago ḍhārṇe daśabāhurjvalatprabhaḥ || (ṇa) sahasramānaṃ vyāghrasthaṃ yojanānāṃ hi ṇaṃ bhavet | ṣaṣṭihāyanasaṃsthaḥ syāccaturbāhuḥ svalaṅkṛtaḥ || (ta) sahasramāno gandhāḍhyaḥ kuṅkumābhaśca tākṣaraḥ | koṭiyojanamānaḥ syādaṣṭabāhuścaturmukhaḥ || (tha) pītavarṇā vṛṣārūḍhasthavarṇe'pi bhayaṅkaraḥ | (da) dvimukhaṃ ṣaḍbhujaṃ koṭimānaṃ daṃ mahiṣasthitam || (dha) siṃhavāhaścaturbāhurdhaścaturlakṣasammitaḥ | (na) dvibhujaṃ kākavāhaṃ naṃ tatsahasraimītaṃ bhavet || (pa) viṃśabhujo daśāsyaḥ paḥ koṭimāno vakasthitaḥ | (pha) daśakoṭimitaḥ phārṇe yojanānāṃ bhujadvayaḥ || (ba) kaṇṭhīravasitāmbhoje niṣaṇaścañcalaḥ sitaḥ | ṣaḍāsyo dvibhujo baḥ syāddaśakoṭimito'ruṇaḥ || (bha) nīlotpalalasaddhaṃsavāhanaḥ puṣṭidāyakaḥ | trihastaṃ trimukhaṃ vyāghravāhanaṃ bhīṣaṇākṛtim || (ma) daśalakṣamitaṃ bhārṇaṃ dhūmrābhaṃ syānmahābalam | caturbhujo makāraḥ syāt saviṣoragasannibhaḥ || (ya) maṇḍito muṇḍamālābhiḥ śaśikhaṇḍavirājitaḥ | vyāptaścaturmukho(rbhujo)dhūmro yārṇaḥ syānmṛgasaṃsthitaḥ || (ra) trikoṇāmbujameṣastho rārṇe bāhucatuṣṭayaḥ | caturasrābjadantīndra pṛṣṭhenopari rājitā || (la) caturbhujā lakārasya mūttīḥ syād ghusṛṇaprabhā | (va) abdhisthapadmanakrastho dvibhujo vaḥ sitaḥ smṛtaḥ || (śa) karadvayābjagā hemavarṇā śārṇākṛtistathā | (ṣa) sahasramānaḥ kṛṣṇābho dvibhujaḥ kārmaṇe'tha ṣaḥ || (ha) koṭimānaḥ sitaḥ saḥ syāddhaṃsago(ddhayāṅgo)dvibhujānvitaḥ | hārṇaḥ śvetastribāhuḥ syād vyāptaśītāṃśuśekharaḥ || (ḷha) pāśābhayakarā ḷhārṇamūttīḥ śvetā gajasthitā | bhūbimbaśailasaṃsthaḥ kṣo daśabāhurmaṇiprabhaḥ || (kṣa) mūttībhedā yathā'rṇānāṃ mayā'tra pratipāditāḥ || iti || 4 || lalāṭamukhavṛttākṣiśrutighrāṇeṣu gaṇḍayoḥ | oṣṭhadantottamāṅgāsyadoḥpatsandhyagrakeṣu ca || 5 || pārśvayoḥ pṛṣṭhato nābhau jaṭhare hṛdaye'ṃsavo | kakudyaṃse ca hṛtpūrvaṃ pāṇipādayuge tathā || 6 || jaṭharānanayornyasyenmātṛkārṇān yathākramāt | tvagasṛṅmāṃsamedo'sthimajjā śukrātmakān viduḥ || 7 || vā(yā)dihā(sā)ntān nyasedātmaparamajñānapūrvakān | dīkṣitaḥ proktamārgeṇa nyasellakṣaṃ samāhitaḥ || 8 || japet tatsaṃkhyayā vidvānayutaṃ madhurāplutaiḥ | vidadhīta tilairhemaṃ mātṛkāmanvahaṃ japet || 9 || akṣaranyāsasthānānyāha | lalāṭe keśānte | keśāntānanavṛtta ityukteḥ | mukha- vṛttetyekaṃ sthānam | dakṣiṇāvarttena akṣyādi gaṇḍāntaṃ dakṣādi | oṣṭhadantayorūrddhādi | āsye tadantaḥ jihvāyāmityarthaḥ | doḥpadordakṣādi | doḥpatsandhyagrāṇi ca pañca śeṣayo- raṅgulisandhitvāt | pārśvayordakṣādi | aṃsaka iti dakṣāṃse | kakudi grīvāyām | aṃsa iti vāme | hṛtapūrvaṃ pāṇipādayuga iti sthānacatuṣṭayam | jaṭharānanayorityatrāpi hṛtapūrvamiti sambadhyate | taduktaṃ mantramuktāvalyām---- hṛdaṃsakakudaṃseṣu hṛdādi karayoryuge | tvagasṛṅmāṃsamedo'sthimajjābhiryādiṣāntagān || hṛdādipādayugme ca tadādyudarake tathā | tadādi mūrddhani prājño nyaset sādīn kaṣāntagān || iti | kecanottarāṃsaśabdena kakṣādvayaṃ vyācakṣate | teṣāṃ mate aṃsadvaye varṇadvayaṃ kakudyekaṃ kakṣādvaye varṇadvayaṃ pāṇyoryuge ekaṃ pādayoryuge ekamiti nyāsaḥ | ayaṃ sāmpradāyikaḥ | taduktaṃ dakṣiṇāmūttisaṃhitāyām---- hṛddormūleṣu saṃnyasya tathāparagale nyaset | kakṣādvaye hṛdārabhya pāṇipādayuge tathā | jaṭharānanayorvyāptyā nyasedityarṇarūpiṇīm || iti | ācāryā api----hṛddormūlāparagalakakṣeṣu | iti | tatra prayogaḥ---- aṃ namaḥ keśānte, āṃ namaḥ mukhavṛtte ityādi | uktañca---- omādyanto namo'nto vā sabindubīnduvajītaḥ | pañcāśadakṣaranyāsaḥ krameṇaiva vidhīyate || iti | yathākramādityanenaitaduktaṃ bhavati | sausthānikautthānikasnānabhojanānuṣṭhāneṣu lipivīnyastavyeti | tatra sausthānike uktaprakāreṇa ekapañcāśadvarṇanyāsaḥ | autthānike saptavargāṇāṃ mukhabāhupādadvayanābhihṛtsu vyāpakatvena nyāsaḥ | taddevatāḥ brahmasarasvatī- viṣṇuśrīrudromāsarveśvarāḥ | snāne akathādivargatrayasya mukhamadhyapādeṣu nyāsaḥ | eta- ddevatāḥ candrasūryāgnayaḥ | bhojanakāle samastasya mastakādipādānto nyāsaḥ | deśakālādyapekṣayā sarvatra prayoktavyā iti | (tvagasṛgityādi pūrvakānityantaṃ ślokārddha- dvayaṃ keṣucit pustakeṣu nāsti) | tatsaṃkhyayā lakṣasaṃkhyayā | ekavāraṃ nyāsaṃ kṛtvā ekavāraṃ japedityarthaḥ | samāhita ityanena kṛtapuraścaraṇadharma ityuktam | taduktam----pañcāśadvarṇamūttīṃ tāmevaṃ dhyātvā suvigrahe | sthāneṣu kramato nyasya pūrvekteṣu japellipim || pañcāśatsaṃkhyayā nityaṃ yāvallakṣaṃ prapūryate | iti | madhurāplutairiti payoghṛtamadhuyuktaiḥ | taduktaṃ prayogasāre---- payomadhughṛtañceti samaṃ trimadhuraṃ smṛtam | iti || 5-9 || vyomendvaurasanārṇakaṇīkamacāṃ dvandvaiḥ sphuratkeśaraṃ patrāntargatapañcavargayaśalārṇāditrivargaṃ kramāt | āśāsvastriṣu lāntalāṅgaliyujā kṣauṇīpureṇāvṛtaṃ padmaṃ kalpitamatra pūjayatu tāṃ varṇātmikāṃ devatām || 10 || vyometi | vyoma haḥ induḥ saḥ au svarūpaṃ rasanārṇe visargaḥ | " vyomāviḥ sa caturdaśasvaravisargāntasphuratkaṇīkam " ityukteḥ | acāṃ svarāṇām | atra keśareṣu svaralikhanaṃ patreṣu vargalikhanañca | agrapatrādikaṇīkābhimukhatvena ceti jñeyam | āśāsu dikṣu | astriṣu koṇeṣu | lānto vaḥ | lāṅgalī ṭhaḥ | anayoḥ rekhāsaṃlagnatayā likhanaṃ jñeyam | taduktaṃ dakṣiṇāmūttīsaṃhitāyām---- caturasraṃ tataḥ kuryāt siddhidaṃ dikṣu saṃlikhet | ṭhakārāṇāṃ catuṣkañca rekhāntaṃ bāhyatastataḥ || vāruṇañca samālikhya devīmāvāhayet sudhīḥ | iti | atra pūjāyantre'pi akṣarādilikhanasyokteḥ | keṣāñcinmate idameva dhāraṇa- yantramiti sūcayati | padmamiti śvetam | " smaret padmaṃ tathā śvetam " ityukteḥ | tena śvetakamalāsanā dhyeyetyarthaḥ || 10 || ādhāraśaktimārabhya pīṭhaśaktyantamarcayet | medhā prajñā prabhā vidyā dhīrdhṛtismṛtibuddhayaḥ || 11 || vidyeśvarīti samproktā bhāratyā nava śaktayaḥ | varṇābjenāsanaṃ dadyānmūttīṃ mūlena kalpayet || 12 || arcayediti caturthektaprakāreṇa | tatra maṇḍūkakālāgnirudrakūrmaśilāḥ sampūjya paścādādhāraśaktyādipūjane pṛthivyanantaraṃ vidyābdhiṃ sampūjya ante māyākalāvidyāpara- tattvāni sampūjya pīṭhaśaktipūjanamiti sarvatra kramo'nusandheyaḥ | pīṭhaśaktīrāha medheti | āsāṃ dhyānaṃ yathā---- kṛtāñjalidvayakarāstattadūrddhakaradvaye | dadhatyaḥ pustakaṃ kumbhaṃ śvetāḥ sundaramūrttayaḥ || iti | pīṭhamantramuddharati varṇābjeneti | hsauḥ mātṛkāyogapīṭhāya nama iti mantreṇāsana- pūjā | ayaṃ pīṭhamantraḥ sarvamātṛkāmantrasādhāraṇa iti jñeyam | anye tvanyathā vyācakṣate | varṇābjena varṇābjakaṇīkābījādinā āsanamantreṇeti | tatra prayogaḥ---- hsauḥ sarvaśaktikamalāsanāya namaḥ| evamagre sarasvatīmantre'pi | padmapādācāryaistu oṃ hrīṃ varṇābjāya sarasvatyāsanāya namaḥ iti pīṭhamantraḥ sūcita ityuktam || 11-12|| āvāhya pūjayet tasyāṃ devīmāvaraṇaiḥ saha | aṅgairāvaraṇaṃ pūrvaṃ dvitīyaṃ yugmaśaḥ svaraiḥ || 13 || aṣṭavargaistṛtīyaṃ syāt tacchaktibhiranantaram | pañcamaṃ mātṛbhiḥ proktaṃ ṣaṣṭhaṃ lokeśvaraiḥ smṛtam || 14 || lokapālāyudhaiḥ proktaṃ vajrādyaiḥ saptamaṃ tataḥ | vidhinā'nena varṇeśīmupacāraiḥ prapūjayet || 15 || vyāpinī pālinī paścāt pāvanī kledinī tathā | dhāriṇī mālinī bhūyo haṃsinī śāntinī smṛtā || 16 || śubhrāḥ patreṣu sampūjyā dhṛtākṣaguṇapustakāḥ | brāhmī māheśvarī bhūyaḥ kaumārī vaiṣṇavī matā || 17 || vārāhyanantarendrāṇī cāmuṇḍā saptamī matā | aṣṭamī syānmahālakṣmīḥ proktāḥ syuvīśvamātaraḥ|| 18 || āvāhyeti | caturthektaprakāreṇa | aṅgairāvaraṇaṃ kaṇīkāmadhye iti jñeyam | yugmaśaḥ svarairiti | tatra prayogaḥ | aṃ āṃ namaḥ | " bījaiḥ pūjā syād vibhaktyā viyuktaiḥ " ityācāryekteḥ | evamaṣṭavargeṣvapi | uktañca saṃhitāyām---- niyojya svarayugmānte namaskāraṃ pṛthak pṛthak | tathaiva kādivargeṣu namaskāraṃ pṛthak kṣipet || iti | tacchaktibhiriti vargaśaktibhiḥ patramadhyopari | atra tacchaktīnāṃ vargarūpamantrāditvaṃ jñeyam | tathā svayameva vakṣyati----varṇamantrayutāḥ proktalakṣaṇāḥ | sarvasiddhidāḥ | iti | anantaramiti caturtham | mātṛbhiriti patrāgre | lokeśvarairāyudhaiśceti padmād bahirbhūpure | (śāntinītyatra śaṅkhinīti pāṭho'pi dṛśyate) || 13-18 || 1. daṇḍaṃ kamaṇḍaluṃ paścādakṣasūtramathā'bhayam | bibhratī kanakacchāyā brāhmī kṛṣṇājinojjvalā || 19 || 2. śūlaṃ paraśvadhaṃ kṣudradundubhiṃ nṛkaroṭikām | vahantī himasaṅkāśā dhyeyā māheśvarī śubhā || 20 || 3. aṅkuśaṃ daṇḍakhaṭvāṅgau pāśañca dadhatī karaiḥ | bandhūkapuṣpasaṅkāśā kaumārī kāmadāyinī || 21 || 4. cakraṃ ghaṇṭāṃ kapālañca śaṅkhañca dadhatī karaiḥ | tamālaśyāmalā dhyeyā vaiṣṇavī vibhramojjvalā || 22 || 5. muṣalaṃ karavālañca kheṭakaṃ dadhatī halam | karaiścatubhīrvārāhī dhyeyā kālaghanacchaviḥ || 23 || 6. aṅkuśaṃ tomaraṃ vidyut kuliśaṃ bibhratī karaiḥ | indranīlanibhendrāṇī dhyeyā sarvasamṛddhidā || 24 || 7. śūlaṃ kṛpāṇaṃ nṛśiraḥ kapālaṃ dadhatī karaiḥ | muṇḍasraṅmaṇḍitā dhyeyā cāmuṇḍā raktavigrahā || 25 || 8. akṣasrajaṃ bījapūraṃ kapālaṃ paṅkajaṃ karaiḥ | vahantī hemasaṅkāśā mahālakṣmīḥ samīritā || 26 || pūjayenmātṛkāmitthaṃ nityaṃ sādhakasattamaḥ || 27 || brahmyādīnāmāyudhadhyānam | brāhmyām āyudhadhyānaṃ vāmorddhādi vāmādhastanaṃ yāvat | māheśvaryāñca dakṣādyūrddhayorādye adhastanayorantye| kaumāryāṃ vāmorddhādi dakṣiṇorddha- paryantam | vaiṣṇavyāṃ dakṣorddhato vāmorddhaṃ yāvat | vārāhyāṃ dakṣādhastanād vāmādhaḥ paryantam | indrāṇyāṃ cāmuṇḍāyāñca dakṣavāmayorūrddhādi | mahālakṣmyāṃ dakṣorddhahastamārabhya vāmorddha- paryantam | āsāṃ vāhanānyapi dhyeyāni | tāni tattadevatānāmiti jñeyam | brāhmyāṃ haṃsa iti | tatra varāhyāṃ mahiṣaḥ | taduktam ----vārāhīñca pravakṣyāmi mahiṣopari saṃsthitām | iti | cāmuṇḍāyāṃ preta iti jñeyam | vārāhī varāhavaktrā | cāmuṇḍā nirmāṃsā dhyeyā | āsu ca kaumārī-vaiṣṇavī-indrāṇī-mahālakṣmyo dvinetrāḥ anyāstrinetrāḥ | āsāṃ bījāni tantrāntaroktāni | yathā---- aṣṭau dīrghāḥ kṣādayo'ṣṭau sānantā binduyogataḥ | indra ākāśasaṃyukto bījānyāsāṃ kramād viduḥ || iti | sādhakasattama ityanena evamprakāreṇa sādhitāṃ mātṛkāmanyamantrāṅgatvena vini- yuṃjyādityuktaṃ bhavati || 19-27 || nyaset sargānvitān sṛṣṭyā dhyātvā devīṃ yathāvidhi | sargabindvantikān nyasya ḍārṇādyān sthitivartmanā || 28 || vidyāt pūrveditān vidvānṛṣyādīnaṅgasaṃyutān | dhyāyed varṇeśvarīmatra vallabhena samanvitām || 29 || sṛṣṭinyāsamāha nyasediti | yadā sṛṣṭyā sṛṣṭimārgeṇa nyaset tadā sargānvitāniti| yattadoradhyāhāreṇā'nvayaḥ | evamagre'pi | yathāvidhītyanenaitaduktaṃ bhavati | atra sṛṣṭi- mātṛkā devatā | pūrvavad visargāntairvarṇaiḥ ṣaḍaṅganyāsaḥ | ṛṣicchandasī dhyānaṃ pūjādika- mapi sarvaṃ pūrvavadeva | nyāsasthānānyapi pūrvektānyeveti | prayogastu | aḥ namaḥ keśānte | āḥ namaḥ mukhavṛtte ityādi | sthitinyāsamāha sargeti | ḍārṇādyāniti ṭhaparyantānityarthaḥ | sargabindvantikāniti| bindusargānvitattvaṃ pratyakṣaramiti jñeyam | vidvānityanenaitaduktaṃ bhavati sthitimātṛkā- devatāṣaḍaṅgānyapi pūrvavadeva sargabindvantikavarṇaiḥ kāryāṇīti | tatra prayogaḥ | ḍaṃḥ namaḥ dakṣiṇagulphe | ḍhaṃḥ namaḥ dakṣiṇapādāṅgulimūle | ityādi kṣāntaṃ vinyasya aṃ namaḥ keśānte ityādi ṭhaṃḥ namaḥ dakṣiṇajānunītyantaṃ nyaset | taduktaṃ śaive----ḍakārādi ṭhakārāntāṃ yojayet paradevatām | iti | atra kecit sṛṣṭau akārādi ṭhakāraparyantaṃ nyāsaṃ kārayanti | sthitau ḍakārādi kṣakāra paryantaṃ | tadavicāritaramaṇīyam | samastamātṛkāvṛtternyāsatvāt | atreti sthitinyāse || 28-29 || sindūrakāntimamitābharaṇāṃ trinetrāṃ vidyākṣasūtramṛgapotavaraṃ dadhānām | pārśvasthitāṃ bhagavatīmapi kāñcanāṅgīṃ dhyāyet karābjadhṛtapustakavarṇamālām || 30 || pārśvaṃ vāmam | āyudhadhyānam ūrddhādi | dakṣe akṣamālāvarau vāme mṛgapotavidye iti | uktañca padmapādācāryaiḥ----varākṣasūtramṛgapustakadharaitadevam | varṇamālāmakṣa- mālāmimaṃ dakṣe vidyā vāme | karābjeti upamāsamāsaḥ | iti || 30 || abhyarcanādikaṃ sarvaṃ vidadhyāt pūrvavartmanā | binduyuktāmimāṃ nyasyet saṃhṛtyā pratilomataḥ || 31 || vidyāt pūrveditān vidvān ṛṣyādīnaṅgasaṃyutān | saṃhāranyāsamāha binduyuktāmiti | pratilomataḥ kṣakārādi akārāntam | sthānāni tu tānyeva | vidvānityanenaitaduktaṃ bhavati | saṃhāramātṛkādevatāṣaḍaṅgānyapi pūrvavadeva bindvantairvarṇaiḥ kāryāṇīti | taduktam---- tataḥ sabinduke nyāse ṛṣicchandastu pūrvavat | saṃhāraśāradādevī sabindvarṇaiḥ ṣaḍaṅgakam || iti | prayogastu----kṣaṃ namaḥ hṛdādi mukhe laṃ namaḥ hṛdādi jaṭhare ityādi || 31-32 || dhyeyā varṇamaye pīṭhe devī vāgvallabhā śivā || 32 || akṣasrajaṃ hariṇapotamudagraṭaṅkaṃ vidyāṃ karairavirataṃ dadhatīṃ trinetrām | arddhendumaulimaruṇāmaravindavāsāṃ varṇeśvarīṃ praṇamata stanabhāranamrām || 33 || akṣeti | udagrastīkṣṇaḥ ūrddhāgro vā ṭaṅkaḥ paraśuḥ | āyudhadhyānaṃ dakṣorddhādi paraśuvarṇamāle | pare vāme | uktañca padmapādācāryaiḥ----akṣamālāṭaṅkamṛgapustakadharāṃ dhyāyet iti | aravindavāsāṃ śvetābjasthām | kā nāma sṛṣṭiḥ sthitiḥ saṃhṛtirveti | antargatasya bahiravabhāsaḥ sṛṣṭiḥ | śive'vabhāsaḥ sthitiḥ | saṃskāramātraśeṣatayā antaravasthānaṃ vināśaḥ | yadāhuḥ---- cidrūpasyātmanaḥ sarvajagatāmīśituḥ prabhoḥ | grāhyagrāhakavaicitryaprakāśaḥ sṛṣṭirīśvari || atra sthitiḥ syājjagatāmavabhāsaḥ samīritaḥ | saṃskāramātraśeṣo'yaṃ vināśaḥ saṃhṛtiḥ śive || iti | evaṃ dhyānena nyāsatrayaṃ karttavyamityarthaḥ || 33 || nyāsārcanādikaṃ sarvaṃ kuryāt pūrvektavartmanā | tārotthābhiḥ kalābhistāṃ nyaset sādhakasattamaḥ || 34 || varṇādyāstārasaṃyuktā nyastavyāstā namo'nvitāḥ | ṛṣiḥ prajāpatiśchando gāyatraṃ samudāhṛtam || 35 || kalātmā varṇajananī devatā śāradā smṛtā | hrasvadīrghāntaragataiḥ ṣaḍaṅgaṃ praṇavaiḥ smṛtam || 36 || kalānyāsamāha tārotthābhiriti | praṇavapañcabhedasamutpannābhiḥ sṛṣṭyādibhiḥ kalābhiḥ saha tāṃ mātṛkāṃ nyasedityuktasthāneṣu | sādhakasattama ityanena praṇavatrayāditva- mapyuktaṃ bhavati | varṇādyā iti akārādivarṇādyāḥ | evambhūtāstārasaṃyuktāḥ | anenāyaṃ kramaḥ | prathamataḥ praṇavaḥ paścādakārākṣaraṃ paścāt kalānāma | ata evādyasaṃyuktā śabdā namo'nvitā iti sampradāyāt ante namasā yogāt caturthyantatvam | nyasedityanena nairākāṅkṣye'pi pañcabhedakalānāmādau nyāsakhyāpanāyāha nyastavyāstā iti | tatra tu---- " nyāse tu yojayedādau ṣoḍaśa svarajāḥ kalāḥ " ityuktatvāt prathamaṃ nādakalānāṃ nivṛttyādīnāṃ nyāsaḥ paścādakārokārabindujānāṃ sṛṣṭyādīnām | prayogastu----oṃ aṃ nivṛttyai namaḥ keśānte ityādi | kalātmā varṇajananī śāradā devateti | kalātma mātṛkā devatetyarthaḥ | hrasvadīrghāntaragatairiti | aklībahrasvadīrghasvaramadhyagatairityarthaḥ | aṃ oṃṃ āṃ hṛdayāya namaḥ ityādi prayogaḥ || 34-36 || hastaiḥ padmaṃ rathāṅgaṃ guṇamatha hariṇaṃ pustakaṃ varṇamālāṃ ṭaṅkaṃ śubhraṃ kapālaṃ daramamṛtalasaddhemakumbhaṃ vahantīm | muktāvidyutpayodasphaṭikanavajavābandhuraiḥ pañcavaktrai- stryakṣairvakṣojanamrāṃ sakalaśaśinibhāṃ śāradāṃ tāṃ namāmi || 37 || hastairiti | rathāṅgaṃ cakram | guṇastriśūlam | varṇamālāmakṣamālām | ṭaṅkaḥ paraśuḥ | śubhramiti kapālaviśeṣaṇam | daraḥ śaṅkhaḥ | āyudhadhyānaṃ dakṣādhastanato vāmādhastanaparyantaṃ pustakākṣamālayovīparyayaḥ | taduktaṃ padmapādācāryaiḥ----padmacakraśūla- mṛgākṣasūtrapustakaṭaṅkakapālaśaṅkhakalaśadharā dhyeyā iti, mukteti ūrddhādi mukhānāṃ varṇāḥ | sakalaśaśinibhāṃ śubhravarṇām | sarvakāmadāmiti viniyogoktiḥ | ataeva padmapādācāryāḥ " sarvatra sarvaṃ ca " iti || 37 || arcayeduktamārgeṇa śāradāṃ sarvakāmadām | tārttīyapūrvāṃ tāṃ nyasyennamo'ntāṃ rudrasaṃyutām || 38 || śrīkaṇṭhamātṛkāmāha tārttīyeti | tārttīyaṃ bhairavyāḥ dvādaśe vakṣyamāṇam | kecana rephavajītaṃ tadvadanti | ayameva sāmpradāyikaḥ pakṣaḥ | yato mātṛkābjakaṇīkābījamevaṃ saṃgṛhītaṃ bhavati | bhairavītriṃśadbhedamadhye ekasya bhedasya tārttīyaṃ rephavajītaṃ bhavatyeva | granthakṛdata eva ṣaḍaṅgāvasare hasā ṣaḍdīrghayuktena iti vakṣyati | nyasedityuktasthāneṣu | sāmpradāyikāstu praṇavaśaktiprāsādapañcākṣarīyogamāhuḥ | rudrasaṃyutāmiti saśaktika- śrīkaṇṭhādisahitām | namo'ntāmityanena caturthīyogo'pyuktaḥ | hsau aṃ śrīkaṇṭheśa- pūrṇedarībhyāṃ namaḥ keśānte ityādi prayogaḥ | ayaṃ sāmpradāyikaḥ pakṣaḥ | atra granthakṛtā chando'nurodhādīśaśabdaḥ kvacinna dattaḥ | nyāsāvasare so'vaśyaṃ deya iti | kecittu pūrṇedarīsahitāya śrīkaṇṭhāya namaḥ iti vadanti | anye tu pūrṇedaryai śrīkaṇṭhāya namaḥ ityāhuḥ | tadubhayamate'pi rudrāṇāṃ prādhānyamiti te vadanti | pūrṇedarīśrīkaṇṭhābhyāṃ namaḥ ityapi kecidicchanti | tatpakṣatrayamapyasāmpradāyikam | sahitaśabdasyā'nuktasyā'- dhikasya prathamapakṣe prayogaḥ | dvitīyapakṣe ubhayatra caturthyanupapannā | ekatra namoyogāt prāpyate anyatra prāpakābhāvāt | pakṣatraye ca rudrasaṃyutām ityuktatvāt mātṛkāyā rudraiḥ sahā'vyavadhānena saṃyogo na bhavati | ataḥ sāmpradāyikaḥ pakṣa eva jyāyān | apekṣitārthadyotanikākārastu śrīkaṇṭheśāya pūrṇedaryai namaḥ iti prayogamāha sma | tadapyayuktam | yato dhyāne agnīṣomādivat samuccitayoreva devatātvaṃ pratīyate | asmiṃśca prayoge devatayoḥ samuccitatvam | pṛthakcaturthīnirdeśenetaretaranirapekṣayoreva tatpratīteḥ | kiñca | yadagnaye ca prajāpataye ca sāyaṃ juhotītyatra śabdadvayakṛta parasparāpekṣayoḥ pratyekaṃ kriyānvayābhāve'pi devatāsamuccayasyeṣṭatvāt | atra tu tadabhāvena pratyekaṃ namo'nvayāt sutarāṃ tatsamuccayā pratītiḥ | tena homādāvapi śrīkaṇṭheśapūrṇedarībhyāṃ svāhetyekai- vāhutiḥ | evaṃ keśavādikāmagaṇeśanyāseṣvapi draṣṭavyam | yattu kvacit keśavāya ca kīrttai cetyuddhāraḥ sa chando'nurodheneti jñeyam || 38 || sadhātuprāṇaśaktyātmayuktā yādiṣu te kramāt | ṛṣiḥ syāddakṣiṇāmūttīrgāyatraṃ chanda īritam || 39 || arddhanārīśvaraḥ prokto devatā tantravedibhiḥ | hasā ṣaḍdīrghayuktena kuryādaṅgāni deśikaḥ || 40 || sadhātviti | te rudrā yādiṣu yakārādiṣu daśasu vyāpakeṣu | dhātavaḥ tvagasṛgbhyāṃ samedo'sthimajjāśukrāṇi prāṇaḥ śaktirātmā ca etadyuktāḥ kramāt jñeyāḥ | atra yadyapi rudrapadaṃ samāsagabhītaṃ tathāpi sarvanāmnā parāmṛśyate | " sarvanāmnānu vṛttirvṛtticchannasya " iti vāmanasūtrāt | prayogastu | hsauḥ yaṃ tvagātmabhyāṃ vālīśa- sumukhīśvarībhyāṃ namaḥ hṛdaye ityādi | atra ātmaśabdaḥ sampradāyāt prayujyate | granthāntare ātmaśabdasthāne krodhaśabdamuktvā ātmaśabdaḥ sarvatra prayoktavya ityuktam | tathā ---- yādīn dhātuprāṇaśaktikrodhādyānātmane yutān | iti | anyatrāpi ---- jīvaṃ śaktiṃ krodhamapyātmane tān | iti | ācāryāstu----tāvapi dhātavo yādyāḥ saptasamīraṇaśca saparaḥkṣaḥ krodha ityambike | iti| atra kṣakārasya narasiṃhabījatvāt krodhaśabdoktiḥ | padmapādācāryaiḥ prathamapadyavyākhyāne viracitetyādinā mātṛkāsthānoktirākhyāyate | ākhyāyante ebhiriti saptadhātavaḥ hṛcchabdena prāṇaḥ śaktiścābhihitā | kaśabdena sukhārthena paramātmokta iti yādinyāsa- sthānānītyuktam | tanmatānusāreṇeha mūlakāreṇa ātmagrahaṇaṃ kṛtam | nanu tvagādiparamātmāntasya devatātmano yādinyāsenaiva sādhakaśarīre sannidhāne sati kimavaśiṣṭākṣaranyāseneti | devatāvayavaviśeṣaracanākalpaneti brūmaḥ | na ca prathamaṃ sāmānyakalpanā punavīśeṣakalpaneti niyamo'sti | yena lipinyāsasya kṣakārāditvaṃ syāt | sarvatra nityameva sāmānyaviśeṣarūpaṃ hi devatāśarīram | tasya sādhakaśarīre sannidhirnyāsenotpādyate | ataḥ prathamamakārādinyāsena avayavaviśeṣasannidhismaraṇe na kaściddoṣaḥ | na ca saṃhārakrameṇa mātṛkānyāse prathamaṃ sāmānyasaṃhāraḥ paścādviśeṣasaṃhāra iti kramalopaḥ | ubhayorapyātmanyeva saṃhārāt | na ca sāmānyasaṃhāreṇaiva saṃhṛtatvāt viśeṣāṇāṃ pṛthaksaṃharaṇamanarthakam | viśeṣasaṃhārakramacintāyāḥ karttavyatvāt | ṣaḍdīrghāḥ ā ī ū e au aḥ | tadyuktena hasā hakārasakāreṇa deśika ityanena militena ityuktam | prayogastu----hasāṃ hṛdayāya nama ityādi | anye tu hasāmādikāni mātṛkāṅgāni evamicchanti | sāmpradāyikāstu praṇavamāyālakṣmīpañcākṣarībrahmāṇimāheśvarikaumārivaiṣṇavi- vārāhīndrāṇīḥ svabījādyāḥ rakṣayugmāntā amukavāhanepramukharakṣayugmāntā amukahaste pramukha māṃ rakṣayugmāntā dīrghatrayākrāntamāyāpuṭitamātṛkāṅgāni tārttīyañca sañjīvani ūrddhakeśini jaṭilakeśini visvarūpiṇi tārākṣiṇi dviḥ māraya śabdānuccārya hṛdayādīnyuccārayet iti | prayogastu----oṃ hrīṃ śrī namaḥ śivāya namaḥ ha brahmāṇi rakṣa rakṣa haṃsavāhane rakṣa rakṣa padmahaste māṃ rakṣa rakṣa hrā hrī hrū aṃ kaṃ khaṃ gaṃ ghaṃ ṅaṃ ā hrā hrū hsauḥ sañjīvani hṛdayāya namaḥ ityādi | bījāni tu mā ka kro hu ha | āyudhāni padmaśūlaśakticakragadāvajrāṇi | vyāpakamantrastu----oṃ hrīṃ śrīṃ namaḥ śivāya hūṃ cāmuṇḍe rakṣa rakṣa vetālavāhane rakṣa rakṣa pāśahaste mama sarvāṅgaṃ rakṣa rakṣa hrā hrī hrū hrasvaṣaṭkaṃ ādikṣāntaṃ dīrghaṣaṭkamuccārya hrā hrī hrū hsauḥ sarvāṅgavyāpinī svāhā iti vyāpakaṃ kṛtvā śrīkaṇṭhamātṛkāṃ nyasediti | atrānye mukhādau aṣṭavyāpakamantrāḥ sampradāyato jñeyāḥ | yat prayogasāre---- mātaro'ṣṭau samutpannā vargāṇāṃ nāyikāśca tāḥ | vyāpinī pālinī devī pāvanī kledinī punaḥ || dhāriṇī mālinī bhūyo haṃsinī śāntinī tathā | vargāṇāṃ nāyakāścāṣṭau bhairavāḥ samudāhṛtāḥ || iti | aṣṭamo vyāpakanyāsastu ādikṣāntamuccārya saṃhārabhairavaśāntinībhyāṃ namaḥ sarvāṅge || 39-40 || bandhūkakāñcananibhaṃ rucirākṣamālāṃ pāśāṅkuśau ca varadaṃ nijabāhudaṇḍaiḥ | bibhrāṇaminduśakalābharaṇaṃ trinetra- marddhāmbikeśamaniśaṃ vapurāśrayāmaḥ || 41 || bandhūketi | āyudhadhyānaṃ dakṣe ūrddhādi aṅkuśākṣamāle'pare vāme || 41 || pūrvektenaiva mārgeṇa pūjayet taṃ yathāvidhi | smarādyāṃ mātṛkāṃ nyasyet keśavādinamo'nvitām || 42 || yathāvidhītyanenaitaduktaṃ bhavati | smarādyāṃ vālādyāṃ vā kāmamātṛkāṃ nyaset | klī aṃ kāmaratibhyāṃ namaḥ iti keśānte ityādiprayogaḥ | etaddhyānaṃ yathā---- raktāṅgārāgakusumāmbaramāttabhūṣaṃ nīlotpalāḍhyakaraśaktisubhūṣitāṅkam | dhyāyet prasūnaśaramikṣudhanurdharañca saddāḍimīkusumabhāsamanaṅgamūttīm || iti | evaṃ gaṇapatibījādyāṃ ṣaḍbījādyāṃ vā gaṇapatimātṛkāṃ nyaset | tatra prayogaḥ---- gaṃ aṃ vighneśaśrībhyāṃ namaḥ keśānte ityādi | dhyānañca---- tāruṇyonmadacārulohitalasatkāntyaṅgarāgāmbaraṃ sadraktotpalahastayā vanitayā vāmāṅkamārūḍhayā | hastābjairvaramaṅkuśaṃ guṇamabhītiṃ dhārayantaṃ śubhaṃ dhyāyeyaṃ gaṇapaṃ gajendravadanaṃ netratrayodbhāsitam || iti | atrobhayorapi vyāpakeṣu tvagādiyogo'pyanusandheyaḥ | keśavādimātṛkānyāsamāha smarādyāmiti kāmabījādyām | sāmpradāyikāstu tripuṭānārāyaṇāṣṭākṣarayogamicchanti | anye praṇavatrayayogaṃ pare praṇavatrayapuṭitatvam | kecana śrībījayogamiti | yathāsampradāyaṃ vyavahāraḥ | prayogastu----klī aṃ keśavakīttībhyāṃ namaḥ keśānte ityādi | kecana keśavāya kīrttyai namaḥ ityapīcchanti || 42 || sadhātuprāṇaśaktyātmayuktā yādiṣu viṣṇavaḥ | ṛṣiḥ prajāpatiḥ prokto gāyatraṃ chanda īritam || 43 || arddhalakṣmīrhariḥ sākṣād devatā'tra samīritā | dīrghayuktena bījena ṣaḍaṅgāni samācaret || 44 || sadhātviti | yaṃ tvagātmane puruṣottamāya vasudhāyai namaḥ hṛdaya ityādi | dīrghayukteneti | dīrghāḥ ṣaṭ pūrvektāḥ tadyuktenādibījena kāmabījena tena klāṃ klīṃ ityādi hṛdayādiṣu jñeyam | anye tu klāmādikāni mātṛkāṅgānyevecchanti | sāmpradāyikāstu māyānārāyaṇāṣṭākṣarājapāparamātmamantrasvarapuṭitaiḥ kādivarṇaiḥ devī- padminīviṣṇupatnīvaradākamalarūpāśūlinīyuktaiḥ hṛdayādīnyaṅgāni iti manyate | prayogastu----oṃ namo nārāyaṇāya haṃsaḥ sohaṃ aṃ kaṃ khaṃ gaṃ ghaṃ ṅaṃ āṃ oṃ namo nārāyaṇāya haṃsaḥ sohaṃ devyai hṛdayāya namaḥ ityādi || 43-44 || hastaibībhrat sarasijagadāśaṅkhacakrāṇi vidyāṃ padmādarśau kanakakalaśaṃ meghavidyudvilāsam | vāmo tuṅgaṃstanamaviralākalpamāśleṣalobhā- dekībhūtaṃ vapuravatu vaḥ puṇḍarīkākṣalakṣmyoḥ || 45 || hastairiti | meghetyādi vapuvīśeṣaṇam | ākalpo bhūṣā | āyudhadhyānaṃ dakṣiṇādhohastamārabhya vāmādhastanaṃ yāvat | tena puruṣāyudhāni dakṣiṇataḥ stryāyudhāni vāmata iti sidhyati | padmapādācāryāṇāṃ sammatametat | uktañca---- vidyāravindamukurāmṛtakumbhapadma kaumodakīdarasudarśanaśobhihastam | iti | atra vāmorddhādi dakṣorddhāntaṃ kramo jñeyaḥ | anyatra yadasmin nyāse caturbhujadhyānaṃ tat kevalaviṣṇoḥ na lakṣmīsahitasyeti jñeyam | ayamapyāvaśyakaḥ | yadāhuḥ---- keśavādirayaṃ nyāso nyāsamātreṇa dehinām | acyutatvaṃ dadātyeva satyaṃ satyaṃ na cānyathā || iti || 45 || atrā'rcanādikaṃ sarvaṃ prāgvanmantrī samācaret | śaktipūrvāṃ tanau nyasyenmātṛkāṃ mantravittamaḥ || 46 || ṛṣiḥ śaktiḥ smṛtaṃ chando gāyatraṃ devatā budhaiḥ | samproktā viśvajananī sarvasaubhāgyadāyinī || 47 || dīrghārddhenduyujā'ṅgāni kuryānmāyātmanā budhaḥ || 48 || ṛṣiḥ śaktiriti vaśiṣṭhaputraḥ | sarvasaubhāgyadāyinīti viniyoga uktaḥ | dīrgheti | dīrghāḥ ṣaḍdīrghāḥ arddhendubīnduḥ | etadyuktena māyātmanā bījeneti śeṣaḥ | prayogastu hrāṃ hṛdayāya namaḥ ityādi | kecana hrāmādikāni mātṛkāṅgānyevecchanti | evamagre'pi || 46-48 || udyatkoṭidivākara 1pratibhaṭottuṅgorupīnastanī bahvārddhendukirīṭahāra rasanāmañjīra saṃśobhitā | bibhrāṇā karapaṅkajairjapavaṭīṃ pāśāṅkuśau pustakaṃ diśyād vo2 jagadīśvarī trinayanā padme niṣaṇṇā mukham ||49|| udyaditi | mañjīro nūpuraḥ | japavaṭīmakṣamālām | āyudhadhyānaṃ dakṣe ūrddhādi aṅkuśākṣamāle pare vāme | uktañca padmapādācāryaiḥ----akṣasūtrāṅkuśapāśapustakakarā dhyeyā iti || 49 || puroditena vidhinā devīmanvahamarcayet | nyasecchrībījasampannāṃ mātṛkāṃ vidhinā tanau || 50 || ṛṣirbhṛguḥ smṛtaṃ chando gāyatraṃ devatā smṛtā | samastasampadāmādirjagatāṃ nāyikā budhaiḥ || 51 || prākprastutena bījena kuryādaṅgāni sādhakaḥ || 52 || samastasampadāmādiriti viniyogoktiḥ | prākprastuteneti pūrvektena mārgeṇa ṣaḍdīrghayuktenetyarthaḥ | bījena śrībījenetyarthaḥ | tena śrāṃ śrīmityādi ṣaḍaṅgam | etadādīni mātṛkāṅgāni vā || 50-52 || vidyuddāmasamaprabhāṃ himagiri prakhyaiścatubhīrgajaiḥ śuṇḍādaṇḍasamuddhṛtāmṛtaghaṭairāsiñcyamānāmimām | bibhrāṇāṃ karapaṅkajairjapavaṭīṃ padmadvayaṃ pustakaṃ bhāsvadratnasamujjvalāṃ kucanatāṃ dhyāyejjagatsvāminīm ||53|| vidyuditi | āyudhadhyānaṃ dakṣādhastād vāmādhaḥparyantam || 53 || ārādhayedimāṃ proktavartmanā kusumādibhiḥ | nyaset smarādyāṃ vapuṣi mātṛkāṃ maṅgalapradām || 54 || ṛṣiḥ sammohanaḥ proktaśchando gāyatramucyate | devatā mantribhiḥ proktā samastajananī parā || 55 || smareṇa dīrghayuktena vidadhyādaṅgakalpanām || 56 || smarādyāmityanena kāmaśrīśaktyādikāmapi nyasedityuktam | tasya ta eva ṛṣyādyāḥ | dviruktairbījairaṅgāni | pañcabāṇapadmāṅkuśākṣamālāpustakapāśapadmadhanurdharā'ruṇā dhyeyā | āyudhadhyānaṃ dakṣādhastanamārabhya vāmādhastana paryantam | nyāsapūjādikaṃ pūrvavadeva | saukaryāya dhyāna- śloko'pi---- sā pañcabāṇakamalāṅkuśakākṣamālā vidyāguṇābjadhanuraṣṭakarā trinetrā | raktā'ruṇāmbara vilepanabhūṣaṇāḍhyā pāyāttu varṇajananī śaśiśekharā vaḥ || maṅgalapradāmiti viniyogoktiḥ | dīrghayuktena ṣaḍdīrghayuktena || 54-56 || bālārkakoṭirucirāṃ sphaṭikākṣamālāṃ kodaṇḍamikṣujanitaṃ smarapañcabāṇān | vidyāñca hastakamalairdadhatīṃ trinetrāṃ dhyāyet samastajananīṃ navacandracūḍām || 57 || arcanādikriyāḥ sarvāḥ proktāḥ pūrvavidhānataḥ | śaktiśrīkāmabījādyāṃ devīṃ varṇatanuṃ bhajet || 58 || bāleti | vidyāṃ pustakam | akṣamālāṃ pañcabāṇān dakṣe adhastanādi | vāme pustakacāpau | ityāyudhadhyānam | taduktaṃ padmapādācāryaiḥ---- akṣasrakśaracāpapustakadharā dhyeyā iti || 57-58 || ṛṣiḥ pūrveditaśchando gāyatraṃ devatā budhaiḥ | sammohanī samuddaṣṭā sarvalokavaśaṅkarī || 59 || pūrvedita iti | samohanī sarvalokavaśaṅkarīti viniyogoktiḥ || 59 || āvattītaistribhirbījaiḥ ṣaḍaṅgāni prakalpayet || 60 || avattītairiti dvivāram | prathamātikrame kāraṇābhāvāt | evaṃ ṣaḍbījāni bhavanti, hrī hṛdayāya namaḥ ityādi prayogaḥ || 60 || dhyāyeyamakṣavalayekṣuśarāsapāśān padmadvayāṅkuśaśarān varapustakañca | ābibhratīṃ nijakarairaruṇāṃ kucārttāṃ sammohanīṃ trinayanāṃ taruṇenducūḍām || 61 || dhyāyeyamiti | ikṣuśarāsaḥ ikṣudhanuḥ | āyudhadhyānaṃ dakṣe ūrddhādi aṅkuśa- padmaśarākṣamālāḥ | vāme pāśapadmadhanuḥ pustakāni | taduktaṃ padmapādācāryaiḥ----akṣasrak- pañcaśarapadmāṅkuśapāśapadmekṣudhanuḥ pustakadharā'ruṇā dhyeyā iti || 61 || yajedāvaraṇaiḥ sārddhamupacāraiḥ suśobhanām | prapañcayāgaṃ vakṣyāmi saccidānandasiddhidam || 62 || vedādiḥ śaktirajapā paramātmamahāmanuḥ | vahnerjāyā ca kathitā pañcamantrāḥ śubhāvahāḥ || 63 || prapañceti | saccidānandasiddhidamiti viniyogoktiḥ | vedādiḥ praṇavaḥ | ajapā haṃsaḥ | ātmamahāmanuḥ so'haṃ | vahnerjāyā svāhā | praṇavo bījaṃ hṛllekhā śaktiḥ | śubhāvahā ityanenāsya svātantryamapyuktam | yadāhuḥ---- svatantro'pi yadā siddhiṃ kuryādaṣṭākṣaro manuḥ | tasmād yathāvat prajapeddhīmān mokṣaparaḥ pumān || iti | sāmpradāyikā vāgbhavahṛllekhāsampuṭamāhuḥ || 62-63 || tāraśaktyādikāṃ nyasyedajapātmadviṭhāntikām | mātṛkāmuktamārgeṇa sṛṣṭyā dehe vidhānavit || 64 || ṛṣirbrahmā samuddaṣṭaśchando gāyatramīritam | samastavarṇasaṃvyāpta paraṃ tejo'sya devatā || 65 || tāraśaktyādikāmiti | ātmā paramātmamantraḥ | ajapāyāḥ pūrvamuktatvāt | dviṭhaḥ svāhā | prativarṇamādau tāramāye ante tvajapādayaḥ | oṃ hrīṃ aṃ haṃsaḥ so'haṃ svāhā keśānte ityādi prayogaḥ | saṃhārasya vakṣyamāṇatvāt atra sṛṣṭyetyuktiḥ | vidhānavidityanenaitaduktaṃ bhavati | ṣaḍaṅganyāsapūrvakaṃ sāvaraṇaṃ mahāgaṇapatiṃ dhyātvā catuścatvāriṃśadvāraṃ gaṇeśabījaṃ sakṛd gaṇānāṃ tvā ityevaṃ caturāvṛttimahāgaṇapatimantraṃ prajapya yathoktāṃ śuddhamātṛkāṃ trivīnyasya a ka ca ṭa ta pa yādikānapi saptamukhadoḥ- padudarahṛtsu nyasediti || 64-65 || svāhādyaiḥ pañcamanubhiḥ pañcāṅgāni prakalpayet | astraṃ dikṣu budhaḥ kuryād bhūyo hariharākṣaraiḥ || 66 || svāhādyairiti viparītaiḥ | svāhā hṛdayāya namaḥ sohaṃ śirase svāhā ityādi prayogaḥ | dikṣviti choṭikābhiḥ | bhūyo'nantaraṃ ṣaṣṭhāṅgādityarthaḥ | hariharākṣarairiti yathā śrutaiḥ | taduktam---- jāyāgnerhṛdayamatho śiraśca sohaṃ haṃsātmā tvatha ca śikhā sva(mā) yañca varma | tārākhyaṃ samuditamīkṣaṇaṃ tathāstraṃ proktaṃ syāddhariharavarṇamaṅgameva || iti | hri hra iti kecit || 66 || tārādipañcamanubhiḥ paricīyamānaṃ mānairagamyamaniśaṃ jagadekamūlam | saccitsamastagamanaśvaramacyutaṃ tat tejaḥ paraṃ bhajata sāndrasudhāṃśu(dhāmbu)rāśim || 67 || tārādīti | tat prasiddhaṃ paraṃ tejaḥ brahma aniśaṃ sarvadā bhajata | anyeṣāṃ tejasāmetadvyāpyatvādasya paratvam | sāndrasudhāṃśu (dhāmbu) rāśimiti vyastarūpakam | tena puliṅgatvadoṣo'pi na | aṅgulyaḥ pallavānyāsan itivat | etenānandamayatvaṃ dhvanitam | acyutam avikāri | avinaśvaramavidhvaṃsi | samastagaṃ vyāpakam | cit svaprakāśajñānarūpam | sat sattātmakam | " saddhīdaṃ sarvaṃ satsat " iti " ciddhīdaṃ sarvaṃ kāśate " iti śruteḥ | jagadekamūlaṃ tatpariṇāmarūpatvād jagataḥ | mānairagamyam | " yato vāco nivarttante " iti śruteḥ | ata evāha etaiḥ paricīyamānam eteṣāṃ japena labhyamityarthaḥ | tatra tārasya pañcāvayavasya pralīnāśeṣavikṛtitvāt devītārāvayavānāmapi tadavayavaiḥ abhedānandapratyayārthe paryavasāyitvāt | ajapātmamanvorapi jīvaparamātmatādā- rthyatvāt pañcadviṭhāvayavānāmapi sarvatrānugatacidarthatvāt | saṃhitāyāntu---- praṇavaścitkalā jñeyā māyāvyāptisvarūpiṇī | haṃsaḥ padena deveśi sākṣādātmasvarūpiṇī || tatratyabindutritayāt sṛṣṭisthitilayātmikā | prasūtā bindunādyena vāmeyaṃ brahmarūpiṇī || bindunā'tha dvitīyena pālayantī jagattrayam | jyeṣṭheyaṃ vaiṣṇavī māyā cādyā sattvaguṇā priye || antena bindunā sarvaṃ rasantā tamasāvṛtā | raudrī bindutrayaṃ devi prasūte cāmbikā tadā || ātmānaṃ darśayatyeṣā haṃsākhyā saṃhṛtiryadā | tadeyaṃ darpaṇākārā tato jyotirmayī bhavet || varṇābhyāṃ vahnijāyāyāḥ paraṃ jyotiriti priye | evaṃ vicārayan mantrī sākṣād brahma bhavettu saḥ || iti | atra prapañcayāgamūrtteḥ pūjā noktā sā tantrāntaroktā yathā---- mātṛkāmantrasamprokte pīṭhe sallipipaṅkaje | prapañcayāgamūttīntu samāvāhya prapūjayet || svarairādyāvṛtiḥ proktā dvitīyā kādimūttībhiḥ | tṛtīyā tu samuddiṣṭā bhāratyā dvyaṣṭaśaktibhiḥ || caturthī mātṛbhiḥ sārddhamasitāṅgādibhairavaiḥ | vāsavādidiśāṃ nāthaiḥ pañcamī tvāyudhaiḥ parā || iti || 67 || pañcabhūtamayā varṇā vargaśaḥ prāgudīritāḥ | tasmājjñānendriyātmānaḥ prapañcaṃ tanmayaṃ viduḥ || 68 || prapañcayāgaṃ vakṣyāmītyuktam | tatra prapañca ijyate hūyate yatreti prapañcayāgaḥ | tameva homaprakāraṃ vadan nyāsāntaramapi sūcayati pañcabhūteti | prāgiti dvitīye | jñānendriyātmāna ityupalakṣaṇam | tenākāśavarṇāḥ | jñānakarmendriyātmānaḥ vāyuvarṇāḥ tadartharūpāḥ agnivarṇāḥ prāṇādidaśavāyurūpā ityādyūhyam | tanmayaṃ pañcabhūtamayam || 68 || deho'pi tādṛśastasmin nyasyed varṇān vilomataḥ | tattatsthānayutān mantrī juhuyāt paratejasi || 69 || tādṛśa iti pañcabhūtamayaḥ | tatra varṇān nyasyediti | tatra prakāraḥ pṛthivyā daśavarṇān prapañcayāgavaduccārya pādatalādijānuparyantaṃ vinyaset | evamākāśāntaṃ vinyaset | vilomata iti | punarākāśādivarṇān tattatsthāneṣu bhūmiparyantaṃ vinyaset | tattaditi viparītanyāse dhyānam | evaṃ dhyānaṃ kṛtvā viparītaṃ nyaset || 69 || evaṃ varṇamayaṃ homaṃ kṛtvā divyatanurbhavet | nyasya mantrī yathānyāyaṃ dehe viśvasya mātaram || 70 || japenmantrān bhajeddevān yajedagnimananyadhīḥ | dravyaiśca juhuyādagnau mantravit tantracoditaiḥ || 71 || pūrvektaṃ prapañcayāge'pyatidiśati evamiti | tatra prakāraḥ oṃ hrī kṣaṃ haṃsaḥ so'haṃ svāhā iti āntaṃ vinyaset | tatra kṣakāraṃ tadadhiṣṭhātṛdevatāṃ tattatsthānañca tadavacchinnaiḥ caitanye juhomīti dhyāyanneva saṃhāranyāsaṃ kuryāditi tātparyārthaḥ | ayaṃ sāmpradāyikaḥ pakṣaḥ | taduktam---- ādhārodyacchaktibindūtthitāyā vaktre mūrddhendu grasantyāḥ priyāyāḥ | kṣādyāntārṇān pātayet vahnisoma- protān mantrī mucyate rogajātaiḥ || iti | evamuktasarvavidhamātṛkānyāsasya mantrāntarādau karttavyatāmāha nyasyeti | mantrī yathānyāyamityanenaitaduktaṃ bhavati | sarvān mātṛkānyāsān karttṛmaśaktaḥ śākte kalā- mātṛkādīn śaive śrīkaṇṭhamātṛkādīn vaiṣṇave keśavamātṛkādīn śuddhaprapañcayāga- mātṛke sarvatra nyasediti | taduktam---- japādau sarvamantrāṇāṃ vinyāsena lipevīnā | kṛtaṃ tanniṣphalaṃ vidyāt tasmāt pūrvaṃ lipiṃ nyaset || iti | kādimate'pi---- mātṛkāyāḥ ṣaḍaṅgañca mātṛkānyāsameva ca | sarvāsāṃ prathamaṃ kṛtvā paścāttantroditaṃ nyaset ||iti| ācāryāśca----lipinyāsādikān sāṅgān | iti | nārāyaṇīye ca---- aṅgāni ca nyaset sarve mantrāḥ sāṅgāstu siddhidāḥ | iti | anyatrāpi---- rudrairyuktāṃ kevalāṃ vā manūnāṃ karmārambhe mātṛkāṃ vinyased yaḥ | mantrān sadyaḥ kurvate tasya siddhiṃ pāpaiḥ sārddhaṃ yāti nāśaṃ jarā ca || iti | ananyadhīrityanena mātṛkāpuṭitajapena mantrasiddhiruktā | taduktam ---- kulaprakāśatantre---- mantrī tu prajapenmantraṃ mātṛkākṣarasampuṭam | kramotkramācchatāvṛttyā māsāt siddho bhavennaraḥ || mātṛkājapamātreṇa mantrāṇāṃ koṭikoṭayaḥ | susiddhāḥ syurna sandeho yasmāt sarvaṃ tadudbhavam || iti | prayogasāre'pi---- mātṛkāyāṃ tu siddhāyāṃ siddhāḥ syurmantrajātayaḥ | sarve mantrā yato magnā mātṛkāyāmitastataḥ || iti || 70-71 || aśvatthoḍumbaraplakṣanyagrodhasamidhastilāḥ | siddhārthapāyasājyāni dravyāṇyaṣṭau vidurbudhāḥ || 72 || amībhirjuhuyāllakṣaṃ tadarddhaṃ vā samāhitaḥ | sarvān kāmānavāpnoti parāṃ siddhiñca vindati || 73 || sarvamātṛkāmantrāṇāṃ kāmyakarmāṇyāha dravyairiti | dravyāṇyāha aśvattheti | juhuyāllakṣamiti dvādaśasahasrāṇi pañcaśatī ekaikena dravyeṇa | tadarddhaṃ veti | ṣaṭ- sahasrāṇi pañcāśadadhikā dviśatī ekaikena dravyeṇa | samāhita ityanena tasyāpyarddhamiti sūcitam | " mantrī tadarddhamathavāpi tadarddhakaṃ yaḥ " ityukteḥ | tadā trisahasrī sapāda- śatamekaikena dravyeṇa || 71-73 || ebhirarkasahasrāṇi hutvā mantrī vināśayet | ripūn kṣudragrahān bhūtān jvarāñchāpāṃśca pannagān || 74 || arkasahasrāṇīti | tadā sārddhasahasramekaikena | mantrītyanenaitaduktam | vidyādīnā- malpatvamahatve vicārya dviguṇaṃ caturguṇaṃ vā homaḥ kārya iti | uktañca---- dvādaśasahasramathavā taddviguṇaṃ taccaturguṇaṃ vātha juhuyāt | iti | tadā sahasratrayaṃ sahasraṣaṭkaṃ vaikaikena | evamuttaratrāpi | atyalpatve ekādiśatāvṛttyetyapi jñeyam | taduktam---- ekadvikatrikacatuṣkaśatābhivṛttyā tāṃ tāṃ samīkṣya vikṛtiṃ prajuhotu mantrī | iti| kṣudraṃ nārāyaṇīyoktam----stambhadveṣau tathotsāda uccāṭo bhramamāraṇe | vyādhiśceti smṛtaṃ kṣudram | iti || 74 || mantrāṇāmayathāvṛttipratipattisamudbhavān | vikārān nāśayedāśu homo'yaṃ samudīritaḥ || 75 || prayogāntaramāha mantrāṇāmiti| ayathāvṛttirvarṇānāmanyathoccāraṇam | apratipattiḥ ayaṃ mantraḥ kalado neti jñānam | tadudbhavān vikārān | tatra ayathāvṛttevīkāro vātakuṣṭhādiḥ apratipattevīkāra unmāda iti nārasiṃhe prapañcitam | tena yathāvṛttiśca pratipattiśca yathāvṛttipratipattī paścānnañā sambandhaḥ | homaḥ samudīrita iti sahasrāvṛttyeti jñeyam | " śamayedacirāt sahasravṛttyā " ityukteḥ || 75 || ebhistrimadhuropetairjuhuyāllakṣamānataḥ | acirādeva sa bhavet sākṣād bhūmipurandaraḥ || 76 || trimadhuropetairiti | ebhiraṣṭabhiḥ | payomadhughṛtaṃ trimadhuram | taduktam----ājyaṃ kṣīraṃ madhu tathā madhuratrayamucyate | iti | payaḥ sthāne śarkarā vā || 76 || amībhiḥ sādhako hutvā vaśyādīnapi sādhayet | hutvā lakṣaṃ tilaiḥ śuddhairmucyate sarvapātakaiḥ || 77 || pāyasānnena juhuyānmantrī sarvasamṛddhaye | padmānāṃ lakṣahomena mahatīṃ śriyamāpnuyāt || 78 || ghṛtena juhuyāllakṣaṃ prāpnuyāt kīttīmuttamām | jātīkusumahomena sarvalokavaśaṃ nayet || 79 || saṃśodhitaistrimadhvaktairlavaṇairlakṣamānataḥ | juhuyād gulikāḥ kṛtvā vaśayet sarvamañjasā || 80 || amībhiraṣṭabhiḥ | sādhaka ityanena lakṣārddhamabdatrayādarvāgityuktam | yadāhuḥ---- lakṣaṃ tadarddhakaṃ vā madhuratrayasaṃyutairhunedetaiḥ | abdatrayādathā'rvāk tribhuvanamakhilaṃ vaśī- kurute | śuddhairiti avakaraṃ dūrīkṛtya prakṣālya saṃśoṣitairityarthaḥ | juhuyāllakṣamiti sambadhyate | homeneti lakṣamānata iti sambadhyate | saṃśodhitaistyaktāvakaraiḥ lavaṇaiḥ gulikāḥ kṛtvā iti sambandhaḥ | hutvā lakṣamityādikā saṃkhyā mahati kārye | juhuyācca kāryagurutālāghavamabhivīkṣya yogyaparimāṇam | ityukteḥ ||77-80|| likhitvā patrakhaṇḍeṣu mātṛkārṇān pṛthak pṛthak | abhyarcya juhuyād vahnau tatpatrākṣaramuccaran || 81 || abhicāraharo homaḥ sarvarakṣāprasiddhidaḥ | sahasrahome vitared dakṣiṇāṃ niṣkamānataḥ || 82 || likhitveti | patrakhaṇḍeṣu tālapatrādikhaṇḍeṣu mātṛkārṇān pṛthak pratyekaṃ likhitvā pṛthak pratyekamabhyarcya agnau mātṛkāpīṭhamiṣṭvā tanmantrākṣaramuccaran juhuyāditi sambandhaḥ | tatra pratyakṣaramṛṣicchandodevatāśaktibījānyuccārya dhyānaṃ kṛtvā tenaivākṣareṇa gandhādi dadyādityarcanākramaḥ | tatra ṛṣyādi yathā----arjunyāyanamadhye dvau bhārgavastau pratiṣṭhikā | agniveśyaḥ supratiṣṭhā triṣu cābdhiṣu gautamaḥ || gāyatrī ca bharadvāja uṣṇigekārake pare | lohityāyanako'nuṣṭup vaśiṣṭho bṛhatī dvayoḥ || māṇḍavyo daṇḍakaścāpi svarāṇāṃ munichandasī | mauhāyanaśca paṅktiḥ ke'jastriṣṭup dvitaye ghaṅoḥ || yogyāyanaśca jagatī gopālyāyanako muniḥ | chando'tijagatī ce chennaṣakaḥ śarkarī hyajaḥ || śarkarī kāśyapaścātiśarkarī jhañayoṣṭaṭhoḥ | śunakoṣṭiḥ saumanasyotyaṣṭirḍe kāraṇo dhṛtiḥ || ḍhaṇormāṇḍavyātidhṛti sāṃkṛtyāyanakaḥ kṛtiḥ | triṣu kātyāyanastu syāt prakṛtirnapakeṣu be || dākṣāyanākṛti vyāghrāyaṇau bhe vikṛtirmatā | śāṇḍilyasaṃkṛtī me'tha kāṇḍalyātikṛtī yaroḥ || dāṇḍyāyanotkṛtī le'tha ve jātāyanadaṇḍakau | lāṭyāyano daṇḍakaḥ śe ṣasahe jayadaṇḍakau || māṇḍavyadaṇḍakau lakṣe kādīnāmṛṣichandasī | evamukte devatāśca śrīkaṇṭhādaya īritāḥ || bījamasyāḥ śaktayastu pūrṇedaryādayo matāḥ || iti | dhyānaṃ pūrvektam | taduktamanusandheyam | niṣketi suvarṇacatuṣkam || 81-82 || arddhaṃ vā śaktito dadyād yathoktaṃ phalamāpnuyāt | anayā sapta saṃjaptaṃ pibet prātadīne dine || 83 || anayeti | ayamatra prayogakramaḥ | svayaṃ devatāvigraho bhūtvā lipipadme jalamādāya bālādaśākṣarī tāḥ viparītadaśākṣarī bālā ca evaṃ kṣāntaṃ japtvākṣādyantamevaṃ sabindukañca punaḥ sabinduvisargama ādikṣāntañca japtvā bhrūmadhye akṣarāṇāṃ dīpaśikhāvadvyāptiṃ dhyāyan pibediti | varṇānāmāsyāntarudgamanam āsyāt śāstrādyākāreṇa nirgamanañca dhyāyan punadvīvāraṃ pibediti || 83 || salilaṃ sa bhaved vāgmī labhate kavitāṃ parām | brāhmīrase vacākalke payasā vipaced ghṛtam || 84 || salilamiti pūrveṇa sambadhyate | bhavedityarkamāsata iti jñeyam | aneḍamūko'pi kavitvagavītaḥ parāñca siddhiṃ labhate'rkamāsataḥ | ityukteḥ | brāhmīrasa iti | atra ghṛtaṃ jīvadvatsaikavarṇagoreva grāhyam | dugdhamapi tādṛśyā eva | āyurvedoktaprakāreṇa ca ghṛtapākaḥ | tatra " kalkāccaturguṇaḥ snehaḥ " iti sāmānyataḥ snehasya caturthabhāgaḥ kalka uktaḥ | atra tvayaṃ svarasapāka iti kṛtvā snehāṣṭamāṃśaḥ kalko grāhyaḥ | taduktam---- snehaḥ sidhyati śuddhāmbuniḥ kvāthasvarasaiḥ kramāt | kalkasya yojayedaṃśaṃ caturthaṃ ṣaṣṭhamaṣṭamam || iti | atra brāhmīrasaḥ svarasaḥ | taduktam----sampiṣyārdraṃ vastu vastragālitaṃ svarasaṃ viduḥ| iti | kalka iti | " kalko dṛṣadi peṣitaḥ " iti | tatrāyaṃ kramaḥ | prasthadvayamitaṃ ghṛtaṃ paladvayamitaḥ śvetavacākalkaḥ | ghṛtāccaturguṇo brāhmīrasaḥ caturguṇaṃ kṣīram | pañcaprabhṛti yatra syurdravāṇi snehasaṃvidhau | tatra snehasamānyāhurarvāk ca syāccaturguṇam || ityuktatvāt | caturguṇaṃ jalaṃ deyam | taduktam---- kṣīradadhyāranālaistu pāko yatreritaḥ kvacit | caturguṇaṃ jalaṃ tatra vīryādhānārthamācaret || iti | pākajñānañca---- nāṅguligrāhitā kalke na snehe'gnau saśabdatā | varṇādisampacca yadā tadainaṃ śīghramāharet || tathānyatra---- snehasya pāke kalkastu vattīto vattīvadbhavet | tathā---- ghṛtasya pheṇoparamastailasya ca tadudbhavaḥ | lehasya tantumattāpsu majjanaṃ saraṇaṃ na ca || iti | idaṃ ghṛtaṃ pānārthamiti | atra sama eva pākaḥ | taduktam----snehaḥ pakvo bhavet siddhyai pākaḥ pāne bhavet samaḥ | kharo'bhyaṅge mṛdurnasye sāmānyeyaṃ prakalpanā || iti || 84 || ayutaṃ mātṛkājaptamacītañca vidhānataḥ | pibet prātaḥ sa medhāvī bhaved vākpatisannibhaḥ || 85 || brāhmīṃ sahasrasaṃjaptāṃ vacāṃ vā payasā pibet | sa labhenmahatīṃ medhāmacirānnā'tra saṃśayaḥ || 86 || vidhānata iti | tato ghṛtaṃ samuttārya śītalamayutajaptaṃ mātṛkāpīṭhaṃ ghṛte vibhāvya mātṛkoktavidhānena pūjitaṃ pibediti | bhavediti saṃvatsarāditi jñeyam | " kavirbhavati vatsarataḥ " ityukteḥ | tantrāntare tu viśeṣaḥ---- palaṃ śvetavacācūrṇaṃ karṣaṃ turagagandhi ca | kṛṣṇā haridrā sindhūtthaṃ dhātrī rugviśvabheṣajam || pratiniṣkantu sañcūrṇya ghṛtaprasthe vinikṣipet | brāhmīrase catuḥprasthe pacenmṛdvagnipākavit || brāhmīghṛtamidaṃ proktamanayā'yutamantritam | pibet sūryeparāge tu sarvajñatvamavāpnuyāt || dinādau vā lihennityaṃ pañcāśadabhimantritam | vāgvilāsamasau vindet kavivṛndeṣu sammatam || iti || 85-86|| pūrvektaṃ paṅkajaṃ kṛtvā kumbhaṃ saṃsthāpya pūrvavat | kvāthena pūrayenmantrī yathāvat kṣīraśākhinām || 87 || aṣṭagandhaṃ viloḍyā'sminnavaratnasamanvite | āvāhya pūjayed devīṃ mātṛkāmuktamārgataḥ || 88 || sahasrasādhitaistoyairabhiṣiñcet priyaṃ naram | bhānuvāre śubhe lagne brāhmaṇānapi bhojayet || 86 || gurave dakṣiṇāṃ dadyād bhaktiyuktaḥ svaśaktitaḥ | rakṣākaraṃ viśeṣeṇa kṛtyādrohopaśāntidam || 90 || eśvaryajananaṃ puṃsāṃ sarvasaubhāgyasiddhidam | abhiṣekamimaṃ prāhuvīśvasammohanapradam || 91 || pūrvektamiti | mātṛkāpūjāvasaroktam | pūrvavaditi turyektarītyā | kvāthena kaṣāyeṇa | yathāvaditi caturthāṃśāvaśiṣṭena sabindukāṃ mātṛkāṃ japan pūrayediti ca | kṣīraśākhināmiti tat tvacāmityarthaḥ | aṣṭagandhamiti śāktam | navaratnāni vakṣyante | sahasrasādhitaiḥ sahasrasaṃjaptairityarthaḥ | bhānuvāre śubhe lagne toyairabhiṣiñcediti sambandhaḥ | māsamiti jñeyam | " tañcāpi māsam " ityukteḥ | naramiti liṅgamavivakṣitam | " nārī bandhyā'pi nānāvidhaguṇanilayaṃ putravaryaṃ prasūte " ityukteḥ | sambalanaṃ (sammohanaṃ ?) iti vaśyam || 87-91 || pūrvektamaṇḍalaṃ kṛtvā mantrī navapadānvitam | madhyādi sthāpayet teṣu padeṣu kalaśān nava || 92 || tantubhirveṣṭitān śuddhān bahiścandanacacītān | sudhūpavāsitān mantrī dūrvākṣatasamanvitān || 93 || āpūrya śuddhatoyaistān veṣṭayedaṃśukaistu tān | muktāmāṇikyavaidūryagomedān vajravidrumau || 94 || padmarāgaṃ marakataṃ nīlañceti yathākramāt | uktāni navaratnāni teṣu kumbheṣu nikṣipet || 95 || viṣṇukrāntāmindravallīṃ devīṃ dūrvāñca nikṣipet | sthāpayet kumbhavaktreṣu komalāṃścūtapallavān || 96 || vinyasedakṣatopetāṃścaṣakāṃśca phalānvitān | madhye kumbhe samārādhya devīṃ mantrī vṛṣāditaḥ || 97 || arcayed dikṣu kumbheṣu vyāpinyādyāḥ puroditāḥ | vargamantrayutāḥ proktalakṣaṇāḥ sarvasiddhidāḥ || 98 || śarkarāghṛtasaṃyuktaṃ pāyasañca nivedayet | spṛṣṭavā kumbhān kuśaivīdyāṃ japet sāgraṃ śataṃ śatam || 99 || navapadānvitamiti navanābham | śuddhān vraṇakālimādirahitān | sudhūpavāsi- tānityantaḥ yathākramāt nikṣipediti madhyāditaḥ sarvatra sarvāṇi | devīmiti sahadevīm | nikṣipediti sarvatra sarvāḥ | vṛṣā indraḥ tadādita iti pūrvāditaḥ | vāsavo vṛtrahā vṛṣā iti kośaḥ | dikṣu kumbheṣu iti vyadhikaraṇe saptamyau | vargā akārādyāḥ vyastasamastāḥ ta eva mantrāstadyutāstadādyāḥ | vidyāṃ mātṛkām | sāgramaṣṭottaram | śataṃ śatamityanena pratikumbham || 92-99 || abhiṣiñced vilomena sādhyaṃ taṃ dattadakṣiṇam | sarvapāpakṣayakaraṃ śubhadaṃ śāntisiddhidam || 100 || kṛtyādrohādiśamanaṃ saubhāgyaśrījayapradam | putrapradaṃ ca bandhyānāmabhiṣekamimaṃ viduḥ || 101 || jvarārttasya puraḥ sthitvā japet sāgraṃ sahasrakam | jvaro naśyati tasyāśu kṣudrabhūtagrahā api || 102 || vilomeneti īśānādi sthitairghaṭairityarthaḥ | taduktaṃ prayogasāre---- punarantādimadhyāntamabhiṣiñcet priyāṃ striyam | iti | kṣudrarogagrahā api naśyantītyanuṣajyate || 100-102 || paratejasi sañcintya śubhraṃ srutasudhāmayam | vidhuṃ vidyāṃ japed yogo viṣarogavināśakṛt || 103 || valīpalitarogaghnaḥ kṣutpipāsāpraṇāśanaḥ | puṣṭidaḥ sarvasaubhāgyadāyī lakṣmīśubhapradaḥ || 104 || paratejasi sahasrārakamalakaṇīkāsthita paramaśive | vidhuṃ tatratyameva || 103-104 || somasūryāgnirūpāḥ syurvarṇā lohatrayaṃ tathā | raupyaminduḥ smṛto hema sūryastāmraṃ hutāśanaḥ || 105 || lohabhāgāḥ samuddaṣṭāḥ svarādyakṣarasaṃkhyayā | tairlehaiḥ kārayenmudrāmasaṅkalitasaṅgatām || 106 || sāgraṃ sahasraṃ saṃjapya spṛṣṭvā tāṃ juhuyāt tataḥ | tasyāṃ sampātayenmantrī sapīṣā pūrvasaṃkhyayā || 107 || triśaktimudrikāmāha someti | lohatrayamiti | " sarvañca taijasaṃ loham " ityuktatvāt rūpyahematāmrāṇāṃ lohaśabdenābhidhānam | tatheti somasūryāgnirūpamityarthaḥ | tadevāha raupyaminduriti | svarādīti | raupyaṃ 16 suvarṇa 25 tāmraṃ 10 | kecittu varṇānāṃ dvādaśakalātmakatvāt suvarṇabhāgā dvādaśeti vadanti | ayameva pakṣaḥ sāmpradāyikaḥ | śaivāgame'pi---- tāmratārasuvarṇānāmarkaṣoḍaśakhendubhiḥ | iti | atra vyutkrameṇa saṃkhyeti vyākhyātam | asaṅkaliteti | asaṅkalitāmamilitāṃ paścāt saṅgatāṃ militām | tatra prakāraḥ | tattadbhāgamitasya lohatrayasya mudrikātrayaṃ kṛtvā paścāt saṃyojayediti | sāgramiti aṣṭādhikam | saṃjapya mātṛkāmiti śeṣaḥ | tato mantrī pūrvasaṃkhyayā aṣṭottarasahasramiti | sapīṣā juhuyāditi sambandhaḥ | tasyāṃ sampātayediti | sampāto nāma sruvasthāhutiśeṣājyasya pratyāhuti mudrikāyāṃ pātaḥ || 105-107 || nikṣipya kumbhe tāṃ mudrāmabhiṣekoktavartmanā | āvāhya pūjayed devīmupacāraiḥ samāhitaḥ || 108 || abhiṣicya vinītāya dadyāt tāṃ mudrikāṃ guruḥ | iyaṃ rakṣaḥ kṣudrarogaviṣajvaravināśinī || 109 || vyālacauramṛgādibhyo rakṣāṃ kuryād viśeṣataḥ | yuddhe vijayamāpnoti dhārayanmanujeśvaraḥ || 110 || abhiṣekokteti | ekakalaśaproktena | āvāhyeti kumbhe | abhiṣicyeti sādhyam | vyālaḥ sarpaḥ | mṛgo vyāghraḥ || 108-110 || vibhajenmātṛkāṃ mantrī nava vargān yathākramāt | aṣṭāvaṣṭau svarāḥ sparśāḥ pañcaśo vyāpakā api || 111 || navavargāḥ samutpannā navavargeśvarā grahāḥ | arkenduraktajñagurubhṛgumandāhiketavaḥ || 112 || navaratnamudrikāmāha vibhajediti | mantrītyanena navagrahanyāso'pi sūcitaḥ | tatra prakāraḥ | svarānuktvā somamaṇḍalāya nama iti mūrddhādigalaparyantam, kādimāntamuccārya sūryamaṇḍalāya nama iti galādi hṛdayāntam, yādyānuktvā vahnimaṇḍalāya nama iti hṛdayādipādāntaṃ vyāpakaṃ nyasediti maṇḍalatrayanyāsaḥ | ādiṭhāntamuktvā somaṇḍalāya nama iti mūrddhādihṛdayāntaṃ, ādikṣāntamuktvā agnimaṇḍalāya nama iti hṛdādipādāntaṃ nyasedityagnīṣomanyāsaḥ | ādikṣāntamuktvā haṃsaḥ puruṣātmane nama iti vyāpakatvena nyasediti haṃsanyāsaḥ | ete nyāsā yathākramāditipadena sūcitāḥ | tataḥ aṃ āṃ iṃ īṃ uṃ ūṃ ṛṃ ṝṃ sūryāya bhagavate namaḥ ityādikrameṇa ketvantaṃ vinyasya punaḥ prathamoktanyāsatrayaṃ vaiparītyena kuryāditi grahanyāsaḥ | tatra śeṣāṣṭasvaraiḥ somaḥ kavargeṇā'ṅgārakaḥ cavargeṇa budhaḥ ṭavargeṇa bṛhaspatiḥ tavargeṇa śukraḥ pavargeṇa śanaiścaraḥ yavargeṇa rāhuḥ ṣavargeṇa ketuḥ | ayamatra nyāsakramaḥ | sthānāni tu mūlādhāra- liṅganābhihṛdayagalalambikābhrūmadhyalalāṭabrahmarandhrāṇīti | vyāpakā yakārādyāḥ | apītyapiśabdāt pañcaśaḥ ityatrāpyanveti | grahakramamāha arketi | rakto maṅgalaḥ | jño budhaḥ | mandaḥ śanaiścaraḥ | ahiḥ rāhuḥ || 111-112 || māṇikyaṃ mauktikaṃ cāru vidrumaṃ gāruḍaṃ punaḥ | puṣparāgaṃ lasadvajraṃ nīlaṃ gomedakaṃ śubham || 113 || vaidūryaṃ nava ratnāni mudrāṃ taiḥ kalpayecchubhām | japahomādikaṃ sarvaṃ kuryāt pūrvektavartmanā || 114 || yo mudrāṃ dhārayedenāṃ tasya syurvaśagā grahāḥ | varddhate tasya saubhāgyaṃ lakṣmīravyāhatā bhavet || 115 || kṛtyā drohā vinaśyanti naśyanti sakalāpadaḥ| rakṣobhūtapiśācādyāṃ nekṣante taṃ bhayākulāḥ || 116 || uparyupari varddhante dhanaratnādisampadaḥ | mudrikāyāḥ prasādena rājalakṣmīḥ sthirā sadā || 117 || cāvītyanenātilohitapravālasya grahaṇamuktam | lasadityanena ṣaṭkoṇavajrasyaiva grahaṇamuktam | pūrvektavartmaneti pūrvamudroktaprakāreṇa || 113-117 || tārttīyojjvalakaṇīkaṃ svarayugairāvirbhavat kesaraṃ vargellāsivasucchadaṃ vasumatīgehena saṃveṣṭitam | tārādhīśvaravārivarṇavilasaddakkoṇasaṃśobhitaṃ yantraṃ varṇatanoḥ paraṃ nigaditaṃ sarvāmayaghnaṃ param || 118 || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ samāptaḥ || 6 || bth " bi dhāraṇayantramāha tārttīyeti | tārttīyaṃ pūrvektaṃ kaṇīkābījam | tārādhīśvaraḥ ṭhakāraḥ | ākārasāmyāt | gauḍalipau tādṛksvarūpasya likhitatvāt | vārivarṇe vakāraḥ | tābhyāṃ vilasantau yau dikkoṇau tābhyāṃ saṃśobhitam | tenātra pūrvayantrādayameva viśeṣaḥ | uktaṃ kādimate " ṭhaṃ vaṃ bhūdigvidikṣu ca " iti | ācāryaiḥ pūrvektaṃ pūjāyantrameva dhāraṇayantramuktam | idamapi padyaṃ kaiścit tadanusāreṇa vyākhyāyate | vilasantau yau dikkoṇau tābhyāṃ saṃśobhitam | tena vidik vikoṇa iti jātam | tato vidikṣu ṭhakāraḥ | vikoṇaśabdena diśa ucyante | tato dikṣu vakāra ityarthaḥ | taduktamācāryaiḥ---- kṣmābimbena ca saptamārṇavayujāsrāśāsu saṃveṣṭitaṃ varṇābjaṃ śirasi smṛtaṃ viṣagadapradhvaṃsi mṛtyuñjayam | iti || 118|| || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāṃ ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ || 6 || bth " bi atha saptamaḥ paṭalaḥ atha bhūtalipiṃ vakṣye sugopyāmatidurlabhām | yāṃ prāpya śambhormunayaḥ sarvān kāmān prapedire || 1 || atha mātṛkāviśeṣaṃ bhūtalipimantramāha atheti | śambhoḥ sakāśād yāṃ prāpyetyanvayaḥ | sarvān kāmānityanena viniyoga uktaḥ || 1 || pañca hrasvāḥ sandhivarṇā vyomerāgnijalaṃ dharā | antyamādyaṃ dvitīyañca caturthaṃ madhyamaṃ kramāt || 2 || pañcavargākṣarāṇi syurvāntaṃ śvetendubhiḥ saha | eṣā bhūtalipiḥ proktā dvicatvāriṃśadakṣaraiḥ || 3 || mantramuddharati pañceti | pañca hrasvāḥ a i u ṛ ḷ prathamo vargaḥ | sandhivarṇāḥ e e o au dvitīyo vargaḥ | vyoma haḥ | īro yaḥ | agnī raḥ | jalaṃ vaḥ | dharā laḥ | ayaṃ tṛtīyaḥ | pañcavargākṣarāṇāṃ kramamāha antyamiti | antyaṃ ḍaḥ ādyaṃ kaḥ dvitīyaṃ khaḥ caturthaṃ ghaḥ madhyamaṃ gaḥ | ayaṃ kramo'gre'pi caturṣu | evaṃ vargāṣṭakam | vāntaṃ śaḥ | śvetaḥ ṣaḥ | śrīkaṇṭhādipāṭhāt induḥ saḥ | ayaṃ navamaḥ || 2-3 || āyambarārṇā vargāṇāṃ pañcamāḥ śārṇasaṃyutāḥ | vargādyā iti vijñeyā nava vargāḥ smṛtā amī || 4 || navavargādyakṣarāṇyāha āyambarārṇā iti | aśca e ca ambarārṇaśceti dvandvaḥ | tatra a e ityanayoḥ vṛddhirecīti vṛddhau kṛtāyāṃ e | tato amityasmin parataḥ eco'yavāyavaḥ iti āyikṛte āyambarārṇa iti sidhyati | ambarārṇe haḥ | vargāṇāṃ akacaṭatapānām || 4 || vyomerāgnijalakṣoṇīvargavarṇān pṛthag viduḥ | dvitīyavarge bhūrna syānnavame na jalaṃ dharā || 5 || vargavarṇānāṃ bhūtātmakatāmāha vyometi | pṛthak pratyekaṃ navavargāṇāṃ prathamādayo varṇā vyomādirūpā ityarthaḥ | kvacinnava varṇān pṛthagviduriti pāṭhaḥ | tatra naveti vīpsā jñeyā | pṛthak pratyekaṃ vyomavāyvādirūpān nava varṇān viduriti yojanā | tatrāntyopāntyayoḥ saptāṣṭākṣarātmakatvāt kathaṃ navavarṇatvamityāha prathamapāṭhe pratyeka- vargavarṇānāṃ pañcabhūtātmakatvamuktaṃ taddvitīyanavamayorna ghaṭata ityata āha dvitīyeti | ubhayatrobhayasambhavābhiprāyamiti bhāvaḥ | dvitīyavargasya caturakṣarātmakatvāt bhvātmaka- makṣaraṃ nāsti | navamasya trivarṇātmakatvādubhayorabhāvaḥ || 5 || viriñciviṣṇurudrāśviprajāpatidigīśvarāḥ | kriyādiśaktisahitāḥ kramāt syurvargadevatāḥ || 6 || ṛṣiḥ syāddakṣiṇāmūttīrgāyatraṃ chanda īritam | devatā kathitā sadbhiḥ sākṣād varṇeśvarī parā || 7 || navavargadevatā āha viriñcīti| digīśvarā indrayamavaruṇasomāḥ | sarve kīdṛśāḥ| kriyādiśaktisahitāḥ trirāvṛttakriyājñānecchāśaktibhirupetāḥ | kecittu digīśvara ityekaḥ kriyāśaktyādayastistra iti nava devatā icchanti || 6-7 || hādiṣaḍvargakaiḥ kuryāt ṣaḍaṅgāni sajātibhiḥ | dhyāyellipitarormūle devīṃ tanmayapaṅkaje || 8 || hādīti | tṛtīyavargeṇa hṛdayam | evamanyairaṣṭamāntyairanyāni | haṃ yaṃ raṃ vaṃ laṃ hṛdayāya nama ityādi prayogaḥ | dhyāyediti | tanmayapaṅkaje varṇābje || 8 || vadanti sudhiyo vṛkṣaṃ nityaṃ varṇamayaṃ śubham | parasamvinmahābījaṃ bindunādamahāśipham || 9 || pṛthivyakṣaraśākhābhiḥ sarvāśāsu vijṛmbhitam | salilākṣarapatraiḥ svaiḥ saṃchāditajagattrayam || 10 || vahnivarṇāṅkurerdīptaṃ ratnairiva suradrumam | marudvarṇalasatpuṣpairdyetayantaṃ vapuḥśriyam || 11 || ākāśārṇa phalairnamraṃ sarvabhūtāśrayaṃ param | parāmṛtākhyamadhubhiḥ siñcantaṃ parameśvarīm || 12 || vedāgamādibhiḥ kḷptaṃ samunnatimanoharam | śivaśaktimayaṃ sākṣācchāyāśritajagattrayam || 13 || enamāśritya munayaḥ sarvān kāmānavāpnuyuḥ || 14 || lipitarorityuktaṃ tatsvarūpamāha nityamiti | vaiyākaraṇabhāṭṭamate varṇānāṃ nityatvāt | parasamvit kuṇḍalinī | parabrahmeti kaścit | śiphā mūlam | nityamityuktaṃ cet tasya kathaṃ bījādutpattiḥ | abhivyañjakatvena bījavadupacaryate | svairityanena dvitīyoktabhūtavarṇanirāsaḥ | idaṃ pṛthivyādiṣvapi yojyam | vedāgameti | etadrūpeṇa vṛkṣasyoccatvamityarthaḥ || 9-14 || aṅkonmuktaśaśāṅkakoṭisadṛśīmāpīnatuṅgastanīṃ candrārddhākiṃtamastakāṃ madhumadādālolanetratrayām | bibhrāṇāmaniśaṃ varaṃ japavaṭīṃ vidyāṃ kapālaṃ karai- rādyāṃ yauvanagavītāṃ lipitanuṃ vāgīśvarīmāśraye || 15 || dhyāyedityuktaṃ tat dhyānamāha aṅka iti | aṅkaḥ kalaṅkaḥ tena unmuktastyaktaḥ | āyudhadhyānaṃ vāmādyadhastanayorādye tadūrddhayoranye | anye tūrddhādi dakṣe ādye pare vāme ityāhuḥ || 15 || ādhāradeśe'dhiṣṭhāne nābhau hṛdi gale punaḥ | bindau nāde tataḥ śaktyāṃ śive deśikasattamaḥ || 16 || navādhāreṣu vinyasya svarān nava yathāvidhi | hādivarṇāṃstanau nyasyenmukhe ūddhrvāditaḥ sudhīḥ || 17 || ādhāreti | ādhāradeśe gudameḍhrāntarāle | adhiṣṭhāne liṅge | bindau bhrūmadhye | nāde keśānte | śaktyāṃ tadūrddhadeśe | śive dvādaśānte | navādhāreṣu ādhārādyuktanavacakreṣu | yathāvidhītyanena tattadādhārabhāvanāṃ kṛtvetyuktaṃ bhavati | ata eva ādhāretyādyuktvāpi punarnavādhāreṣvityuktiḥ | ādhārabhāvanā antyapaṭale vakṣyate | deśikasattama ityanena varṇānāṃ sabindukatvamuktam || 16-17 || ūddhrvamāhendrayāmyodakpaścimeṣu samāhitaḥ | doḥpatsu pañcavargāṇāṃ varṇān deśikasattamaḥ || 18|| kṣa agramūlopamūlāgramadhyadeśakrameṇa tu | jaṭhare pārśvayugale nābhau pṛṣṭhe samāhitaḥ || 19 || guhyahṛdbhrūvile nyasyet śādivarṇatrayaṃ kramāt | sṛṣṭyāṃ sargāvasānā syāt sthitau vahnimarutpayaḥ || 20 || viyadbhūmikramānnyasyed bindusargāvasānikām | saṃhṛtau pratilomena vinyasedbindubhūṣitām || 21 || āgamoktena mārgeṇa dīkṣitaḥ sādhakottamaḥ | lakṣaṃ nyasyejjapettāvadayutaṃ juhuyāt tilaiḥ || 22 || ūrddhādita iti yaduktaṃ tadeva vivṛṇoti ūrddheti | svasyaiva pañcamukhakalpanayā nyāsa iti sudhīrityanenoktam | samāhita ityanena varṇānāṃ sabindutvamuktam | doḥpaditi| deśikasattamaḥ agramūlopamūlāgramadhyadeśakrameṇa doḥpatsu jaṭharādipṛṣṭhānteṣu pañcavargāṇāṃ varṇān nyasedityuttareṇa sambandhaḥ | mūlañca agrañca mūlāgre tayoḥ samīpamupamūlāgram | agrañca mūlañca upamūlāgrañca madhyadeśaśceti vigrahaḥ | agramaṅgulyantaḥ | mūlamaṃsorumūlam | upamūlaṃ kūrparajānunī | upāgraṃ karapādāṅguliprathamasandhiḥ | madhyadeśo madhyasandhiḥ maṇibandhagulphe | samāhita ityanena samādhānaparatayā sthānaviparyayābhāvadraṣṭetyuktam | deśikasattama ityanena varṇānāṃ sabindukatvamuktam | bhrūvile bhrūmadhye | kramāditi svarādiṣu sarvatra sambadhyate | atra etanmantroktakramādityarthaḥ | sṛṣṭāviti | sargāvasānā bhūtalipiriti śeṣaḥ | sthitau bindusargāvasānikāṃ tāṃ kramānnyasediti sambandhaḥ | kaḥ krama ityapekṣāyāmāha vahnīti | tatra vahnyādīnāmekaikaṃ varṇaṃ vinyasya punastenaiva krameṇa nyaset | tatrāyaṃ kramaḥ | uṃḥ iṃḥ ṛṃḥ aṃḥ ḷṃḥ oṃḥ eṃḥ auṃḥ eṃḥ auṃḥ eṃḥ ityādi | āgamoktena kulaprakāśatantraproktena | dīkṣitastāvaditi lakṣaṃ | tatra eko nyāsaḥ ekā āvṛttiśceti krama iti sādhakottama ityanenoktam || 18-22 || pūjayedanvahaṃ devīṃ pīṭhe prāgīrite sudhīḥ | varṇābjenāsanaṃ dadyānmūttīṃ mūlena kalpayet || 23 || devīṃ sampūjayet tasyāmaṅgādyāvaraṇaiḥ saha | ādāvaṅgāvṛtiḥ paścādambikādyābhirīritā || 24 || dvitīyā mātṛbhiḥ proktā tṛtīyā dvyaṣṭaśaktibhiḥ | caturthī pañcamī proktā dvāviṃśacchaktibhiḥ punaḥ || 25 || catuḥṣaṣṭyā smṛtā ṣaṣṭhī śaktibhirlekanāyakaiḥ | saptamī punareteṣāmastraiḥ syādaṣṭamāvṛtiḥ || 26 || evaṃ pūjyā jagaddhātrī śrībhūtalipidevatā | sthāneṣūkteṣu vidhivadabhyarcyā'ṅgāni pūjayet || 27 || ambikāvāgbhavī durgā śrīśaktiścoktalakṣaṇāḥ | brāhmyādyāḥ pūrvavat pūjyāḥ karālī vikarālyumā || 28 || pūjayediti | atra kaścit prāgīrite pīṭhe ityukteraṣṭapatra eva ṣoḍaśaśaktīnāṃ dvirāvṛttyā dvātriṃśanmitānāṃ caturāvṛttyā catuḥṣaṣṭimitānāmaṣṭāvṛttyā pūjanam, anyathā pīṭhe prāgīrite iti vyāhanyetetyuvāca | tadasāmpradāyikam | teṣāṃ mate aṣṭāvṛtitvaṃ vyāhanyeta | āvṛttirnāma sarvata āvaraṇatvena pūjanam | tadekadhā aṣṭaśaktipūjanenaiva jātam | tadatiriktadvitīyāvṛttiścet pūjyate āvṛttyantarameva bhavati | natu tasyāstatrāntarbhāvaḥ | mantrāntareṣu na ca dṛṣṭapūrvam | sāmpradāyikapakṣe tu pīṭhe prāgīrite ityasyāyamarthaḥ | prāguktapīṭhaśaktipīṭhamantrānatrāpi pūjayediti | idaṃ sarvatrānusandheyam | tathā ca granthakṛnmahāgaṇapatipūjāvasare vakṣyati prāgukte pūjayet pīṭhe iti | tatra yadi pūrvektamekākṣaragaṇapati nidīṣṭam aṣṭadalamātrapīṭhaṃ gṛhyate tadā yā ṣaṭkoṇādiṣu pūjā vakṣyate sā'nupapannā syāt | dhyāne ca trikoṇaṣaṭkoṇamātṛkāmbujaṃ yat pīṭhamuktaṃ tadapyasaṅgataṃ syāt | yadyucyeta prāgukte pīṭhe iti dhyānokta ityartha iti tadā pīṭhaśakti- pīṭhamantrapūjāprāpakavacanābhāvāt tatpūjā na syādevetyalam | tenātrā'ṣṭadalaṃ ṣoḍaśadalaṃ bhūpuraṃ caturdvārañca kṛtvā tatra prāguktāḥ pīṭhaśaktīḥ sampūjya varṇābjenāsanaṃ dattvā mūttīṃ mūlena saṅkalpya tatra devīmabhyarcya kesareṣu yathāpūrvamaṅgāni cābhyarcya tadupari digdaleṣu catasro'mbikādyāḥ tadagre brāhmyādyāḥ ṣoḍaśadalādiṣu karālyādyāḥ pūjayediti | varṇābjeneti | hsauḥ varṇābjāya bhūtalipiyogapīṭhāya namaḥ iti prayogaḥ | tasyāṃ mūrttau | aṅgādītyādiśabdaṃ vivṛṇoti ādāvityādi | aṅgāvṛteḥ pūjāsthānamāha sthāneṣviti | ukteṣu turyekteṣu | vidhivadityuktyā dhyānāni | ambikādyetyādi śabdaṃ vivṛṇoti pūjayediti | āsāṃ dhyānaṃ svasvaprakaraṇe'nusandheyam | mātṛpūjādhyānamāha ukteti | uktalakṣaṇāḥ prākpaṭaloktadhyānāḥ | pūrvavaditi pūrvektasthāneṣu || 23-28 || sarasvatīśrīdurgeṣā lakṣmīśrutyau smṛtirdhṛtiḥ | śraddhā medhā matiḥ kāntirāryā ṣoḍaśa śaktayaḥ || 29 || khaḍgakheṭakadhāriṇyaḥ śyāmāḥ pūjyāḥ svalaṅkṛtāḥ| vidyāhrīpuṣṭayaḥ prajñā sinīvālī kuhūḥ punaḥ || 30 || rudrā vīryā prabhā nandā syāt poṣā ṛddhidā śubhā | kālarātrirmahārātrirbhadrakālī kapadīnī || 31 || vikṛtirdaṇḍimuṇḍinyau sendukhaṇḍā śikhaṇḍinī | niśumbhaśumbhamathinī mahiṣāsuramadīnī || 32 || indrāṇī caiva rudrāṇī śaṅkarārddhaśarīriṇī | nārī nārāyaṇī caiva triśūlinyapi pālinī || 33 || ambikā hlādinī caiva dvātriṃśacchaktayaḥ smṛtāḥ | cakrahastāḥ piśācāsyāḥ sampūjyāścārubhūṣaṇāḥ || 34 || dvyaṣṭaśaktyādiśabdān vivṛṇoti karālīti | pūjyā iti ṣoḍaśa daleṣu | rudrā vīryeti pāṭhaḥ | tena rudrā saptamī vīryā aṣṭamī | prabhā navamī | nandā daśamī | śubheti viśeṣaṇaṃ na śaktināma | taduktaṃ saṃhitāyām----rudrā vīryā prabhā nandā poṣiṇī ṛddhidā tathā | iti | daṇḍimuṇḍinyāviti | daṇḍinī muṇḍinī iti śaktidvayam | " vikṛtirdaṇḍinī caiva " ityukteḥ | niśumbhaśumbhamathanītyekā | sampūjyā iti ṣoḍaśapatrāgratatsandhiṣu | taduktaṃ saṃhitāyām---- pūrvādikramataḥ pūjyā dalāgreṣu ca sandhiṣu | iti || 29-34 || piṅgalākṣī viḍālākṣī samṛddhirvṛddhireva ca | śraddhā svāhā svadhābhikhyā māyāsaṃjñā vasundharā || 35 || trilokadhātrī sāvitrī gāyatrī tridaśeśvarī | surūpā bahurūpā ca skandamātā'cyutapriyā || 36 || vimalā cāmalā paścādaruṇī punarāruṇī | prakṛtivīkṛtiḥ sṛṣṭiḥ sthitiḥ saṃhṛtireva ca || 37 || sandhyā mātā satī haṃsī madīkā rañjikā parā | devamātā bhagavatī devakī kamalāsanā || 38 || trimukhī saptamukhyanyā surā'suravimadīnī | lamboṣṭhī coddhrvakeśī ca bahuśīrṣā vṛkodarī || 39 || ratharekhāhvayā paścācchaśirekhā tathā'parā | gaganavegā pavanavegā ca tadanantaram || 40 || tato bhuvanapālākhyā tataḥ syānmadanāturā | anaṅgā'naṅgamadanā tathaivā'naṅgamekhalā || 41 || anaṅgakusumā viśvarūpā'surabhayaṅkarī | akṣobhyāsatyavādinyau vajrarūpā śucivratā || 42 || varadākhyā ca vāgīśā catuḥṣaṣṭiḥ samīritāḥ | cāpabāṇadharāḥ sarvā jvālājihvā mahāprabhāḥ || 43 || daṃṣṭiraṇyaścorddhvakeśyastā yuddhopakrāntamānasāḥ | sarvābharaṇasandīptāḥ pūjanīyāḥ prayatnataḥ || 44 || svadheti abhikhyā yasyāḥ māyeti saṃjñā yasyāḥ sā iti vigrahaḥ | tathā cācāryāḥ----māyābhikhyā vasundharā | iti | anyatrāpi----śraddhā svāhā svadhākhyā ca mātṛkā ca vasundharā | iti | sthitiḥ saṃhṛtireva ca ityatra saṃsthitiḥ sthitireva ca iti kvacit pāṭhaḥ | ayameva sāmpradāyikaḥ | pareti śaktināma | suretyekā asuravimadīnītyaparā | taduktam | sasaptamukhyatha surā tathā'suravimadīnī | iti | tathā apareti śaktināma | tadanantaraṃ pavanavegeti sambandhaḥ | asurabhayaṅkarīti padacchedaḥ | akṣobhyā ca satyavādinī ca iti vigrahaḥ | pūjanīyāḥ prayatnata iti caturasrāntaragrādi prādakṣiṇyena | taduktaṃ saṃhitāyām----etāḥ śaktīśca pūjayet | prādakṣiṇyakrameṇaiva | iti || 35-44 || lokeśāḥ pūrvavat pūjyāstadvadvajrādikānyapi | itthaṃ yaḥ pūjayenmantrī śrībhūtalipidevatām || 45 || śrīvāṇyoḥ sa bhaved bhūmirdevairapyabhivandyate | kamalairayutaṃ hutvā rājānaṃ vaśamānayet || 46 || utpalairjuhuyāt tadvanmahālakṣmīḥ prajāyate | palāśakusumairhutvā vatsareṇa kavirbhavet || 47 || rājīlavaṇahomena vanitāṃ vaśamānayet | mātṛkoktāni karmāṇi kuryādatrāpi sādhakaḥ || 48 || pūrvavaditi turyektavat | taduktaṃ saṃhitāyām---- tadbahirlekapālāṃśca bhūbimbe pūjayet priye | iti | tadvaditi caturthektavat || 45 || tadvadityayutam | uttaraprayogadvaye'pīyameva saṃkhyā || 46-48 || bhūtalipyā puṭīkṛtya yo mantraṃ bhajate naraḥ | kramotkramācchatāvṛtyā tasya siddho bhavenmanuḥ || 49 || mantrāntarasyāpi anayaiva siddhimāha bhūteti | kramotkramāt puṭīkṛtyetyanvayaḥ | siddho bhavenmanuriti | sa mantrastasya siddhyatītyarthaḥ | māsamātreṇeti jñeyam | taduktaṃ kulaprakāśatantre----māsamātraṃ japenmantraṃ bhūtalipyarṇasaṃpuṭam | kramotkramāt sahasraṃ tu tasya siddho bhavenmanuḥ || iti | yadvā sādhyaristhānapatitaḥ siddhasthānagatamantraphalaṃ dadātītyarthaḥ || 49 || suṣuptabhujagākārāṃ kuṇḍalīṃ madhyavartmanā | saṅgamaya paraṃ sthānaṃ prāṇavit tāṃ parāmṛtaiḥ || 50 || plāvayenmūddhrna mūlāntaṃ yogo'yaṃ sarvasiddhidaḥ | anayā nyastadehastu tejasā bhāskaro bhavet || 51 || yantrakriyā viśeṣāṃstu jñātvā karmmāṇi sādhayet || 52 || madhyavartmaneti suṣumṇāmadhyamārgeṇetyarthaḥ mūddhrna paraṃ sthānaṃ saṅgamayeti | ṣaṭcakrabhedakrameṇa paraṃ sthānaṃ dvādaśāntaṃ śivagṛhaṃ prāpaya | prāṇavidityanena yogītyūktam | mūlāntaṃ mūlādhāraparyantam | parāmṛtaiḥ plāvayediti sambandhaḥ | asyānyamantrāṅgatvamāha anayeti || 50-52 || bindvāḍhyaṃ gaganaṃ tadeva śivayuk jñānī caturthyā yuto natyanto manureṣa madhyavihitaḥ sādhyasya bandhvakṣaraiḥ | patreṣvakṣaraśo hakārapuṭitāṃstadbhūtavarṇān likhe- cchiṣṭañcāntyadale vilikhya matimān vṛttena saṃveṣṭayet || 53 || viyadyantramāha bindviti | gaganaṃ haḥ bindvāḍhyaṃ haṃ | tadeva sabindukaṃ gaganaṃ | śiva ekārastadyuk tena heṃ | atraikādaśa rudrā iti śivaśabdena ekādaśasaṃkhyā lakṣitā | tayā caikādaśasvarastena ekāraḥ śivaśabdavācyaḥ | jñānīśabdaścaturthyā yutaḥ caturthyeka- vacanena yutastena jñānine | natyanto namo'nta eṣa manurmantraḥ madhyavihitaḥ kaṇīkāyāṃ lekhya ityarthaḥ | sādhyasya viṣādigrastadevadattādeḥ bandhvakṣaraiḥ " siddhārṇā bāndhavā proktāḥ " (2.131) ityukteḥ siddhakoṣṭhākṣaraiḥ saha patreṣu tadbhūtavarṇān etatpaṭalokta----vyomabhūtavarṇān akṣaraśaḥ pratyakṣaraṃ hakārapuṭitān likhet | antyaṃ navamaṃ antyadale tena aṣṭamadale vyomabhūtavarṇadvayaṃ pratyekaṃ hakārapuṭitaṃ likhet | matimānityanena sarvāṇyakṣarāṇi sabindukānītyuktam | sarvākṣarāṇi sabindukāni iti sampradāyavidaḥ | devadattasya viṣaṃ hara hareti kriyā madhye lekhyā || 53 || viyadyantramidaṃ proktaṃ lākṣācandananimītam | rohiṇyāmudaye rāhovīṣaghnaṃ sarvaśāntidam || 54 || lākṣā alaktakaḥ | rohiṇyāmudaye rāhoriti | atra tātkālika nakṣatramuhūrtte tattadbhūtagrahodaye tattadyantraṃ lekhanīyam | tatra divase navamaṃ rohiṇīmuhūrttaṃ rātrāvapyaṣṭamaṃ rohiṇīmuhūrttam | tatra rāhorudaye | vāyubhūtodaye rāhorudayo bhavati | yataḥ pratirāśau pañcabhūtodayasya niyatatvāt navagrahodayo'pyastyeva | yaduktam---- prāṇāgnīlāmbukhātmānaḥ pavanāḥ syuryathākramam | gururāhū bhṛgukujau budhārkau candrasūryajau || kramāccaturṣu bhūteṣu vyoma sarvātmakaṃ bhavet | iti | anyatrāpi---- gururāhū ca vāyavye carato'gnau bhṛguḥ kujaḥ | bhūmyāṃ budharavī jñeyau jale candraśanaiścarau || ākāśaṃ sagrahaṃ vidyādevaṃ sarveṣu rāśiṣu | ṣaṣṭyuttaraistu triśataiḥ śvāsairekā tu nāḍikā || pañcabhirnāḍikābhistu rāśirekaḥ prakīttītaḥ | dinaṃ meṣādimīnāntairekaṃ dvādaśarāśibhiḥ || rāśiṣveteṣu bhūteṣu vijñātavyā grahodayāḥ | ekaikasmin bhavantyatra rāśau bhūtāni pañca ca || vāyurvahnistathā bhūmirāpaḥ khamiti pañcamam | ekaikasmin pañcasūkṣmāṇyudayanti hi teṣu ca || sarveṣāmeva rāśīnāṃ vāyavyādyā tu nāḍikā | dvitīyā nāḍikā''gneyī tṛtīyā pāthīvī matā || caturthī vāruṇī jñeyā vyomākhyā pañcamī smṛtā | pūrvedayāstu sarvatra saumyāḥ pāpāstvanantarāḥ || rāhuḥ kujo raviḥ saurirete dakṣiṇataḥ śubhāḥ | gururbhṛgurbudhaścandraḥ savye saumyāḥ śubhāvahāḥ || evaṃ rāśiṣu bhūteṣu grahodaya udīritaḥ | iti | bhūtodayamantyapaṭale vakṣyati | nakṣatramuhūrttānyuktāni jyotiḥśāstre---- ārdrā'śleṣā'nurādhā ca maghā caiva dhaniṣṭhikā | pūrvāṣāḍhottarāṣāḍhe abhijidrohiṇī tathā || jyeṣṭhā viśākhā mūlañca nakṣatraṃ śatatārakā | uttarā pūrvaphalguṇyau dine pañcadaśa kṣaṇāḥ || rātrāvārdrā tathā cāṣṭau pūrvabhādrapadādayaḥ | punarvasukṣaṇaḥ puṣyaḥ śrutistisraḥ karādikāḥ || śrutiḥ śravaṇā | karādikā hastādikāḥ tisraḥ hastācitrāsvātyaḥ evamagre'pi jñeyam | anye tu yadā rohiṇīnakṣatre rāhurbhavati tadā karttavyamityāhuḥ || 54 || yau dvau sākṣyadharendukhaṇḍa śirasau syātāṃ kramāt ṅeyutaṃ kopeśaṃ namasā'nvitaṃ viracayenmadhye daleṣvaṣṭasu | vāyavyān yapuṭān vilikhya vidhinā śiṣṭārṇamantye dale yantraṃ vāyugṛheṇa veṣṭitamidaṃ syāttālapatre sthitam || 55 || vāyavyaṃ yantramāha yau dvāviti | akṣi ikāraḥ | " asavyamaviśeṣoktau " iti paribhāṣaṇāt | adhara ekāraḥ | indukhaṇḍo binduḥ | akṣi ca adharaśca akṣyadharau etābhyāṃ saha varttamānau sākṣyadharau tau ca tāvindukhaṇḍaśirasau ceti vigrahaḥ | kramādityasti tena yiṃ yeṃ iti | kopeśaṃ ṅeyutaṃ kopeśāya | namasānvitaṃ namoyuktamimaṃ mantraṃ madhye kaṇīkāyāṃ racayellikhet | vāyabyān etatpaṭaloktavāyubhūtavarṇān vidhinā yapuṭān akṣaraśa ityarthaḥ | bindvantānityapi | vāyugṛheṇa " vṛttaṃ divastat ṣaḍbindulāñchitaṃ mātariśvanaḥ " ityukteḥ ṣaḍbindulāñchitena vṛttena veṣṭayet | atrāpi pūrvavat karma likhanīyam || 55 || svātyāṃ mandodaye yantraṃ vāyavye nikhaned ripoḥ | dvāryuccāṭanakṛt tasya mṛtirvā bhavati dhruvam || 56 || svātyāṃ mandodaye iti | svātīnakṣatramuhūrtte yadā mandasya śanaiścarasya udayaḥ jalabhūtodaya ityarthaḥ | ripordvāri vāyavyaṃ yantraṃ nikhanedityanvayaḥ || 56 || vahnerbījayugaṃ kramācchravaṇasadyārddhenduyuk syāt svarau rīḥ phaṭhṛnmanureṣa madhyavihitaḥ patreṣu vahnyudbhavān | varṇān vahninirodhitān pravilikhet sādhyākṣaraiḥ poṣakai- rantyañcā'ntyadale kṛśānupuragaṃ bhūrjedare kalpitam || 57 || āgneyamāha vahneriti | śravaṇa u sadya o arddhendubīnduḥ | kramādetadyuktaṃ vahnerbījayugaṃ rephadvayaṃ tena ruṃ roṃ iti | anyat svarūpaṃ hṛnnamaḥpadam | eṣa manurmantraḥ madhyavihitaḥ kāṇīkāsthaḥ | vahninirodhitān rephapuṭitān pratyakṣaramiti jñeyam | atra rodha ekākṣaratvāt sampuṭe paryavasyati | sādhyākṣaraiḥ poṣakaiḥ sādhyasya poṣakākṣaraiḥ " susiddhāḥ poṣakā jñeyāḥ " ityukteḥ susiddhakoṣṭhākṣarairityarthaḥ | kṛśānupuragaṃ sasvastikatrikoṇamadhyagaṃ ghātakākṣaramiśraṃ poṣakākṣarasthānamityarthaḥ || 57 || śubhavārarkṣasaṃyoge lākṣākuṅkumanimītam | rakṣākṛt sarvabhūtānāṃ yantramāgneyamīritam || 58 || ghātakākṣaramiśraṃ tat kṛttikāyāṃ kujodaye | citāṅgāreṇa tadvastre likhitaṃ nāśayed ripum || 59 || " vairiṇo ghātakā matāḥ " ityukteḥ arikoṣṭhākṣarāṇi ghātakākṣarāṇi | kṛttikāyāṃ kṛttikānakṣatramuhūrtte kujodaye maṅgalodaye vahnibhūtodaye ityarthaḥ | tadvastre citāvastre | nāśayediti gṛhādinikhātam || 58-59 || nāsārddhendumadambu tanmanuyutaṃ sārddhendurṅento vidhu- vīdhvante tu bhuve namo nigadito madhye manurvāruṇān | varṇān patrapuṭeṣu vākṣarapuṭān sādhyasya bandhvakṣarai- rālikhyāpyapureṇa veṣṭitamidaṃ yantraṃ bhaved vāruṇam || 60 || vāruṇayantramāha nāseti | nāsā ṛḥ arddhendubīndustadyuktaṃ ambu vaḥ tena vṛ | tadambu vaḥ manurau tadyutaṃ sārddhenduḥ sabinduḥ tena vauṃ | atra manuśabdena caturdaśa manava iti caturdaśasaṃkhyā lakṣitā | tayā caturdaśasvaraḥ tena aukāro manuśabdavācyaḥ | ṅento vidhuvīdhave | vidhvante vidhuśabdānte bhuve tena vidhubhuve nama iti | ayaṃ manurmantraḥ madhye kaṇīkāyāṃ nigadita uktaḥ lekhyatvenokta ityarthaḥ | vākṣarapuṭān vakārākṣarapuṭitān pratyakṣaraṃ sabindukān | āpyapureṇa pārśvadvayapaṅkajadvayasahitārddhendunā || 60 || bhūrjapatre likhedetat raktacandanavāriṇā | varuṇarkṣedaye kāvye yantraṃ vaśyādikṛdbhavet || 61 || vāruṇarkṣaṃ śatabhiṣā tanmūhūrte kāvye śukre udite vahnibhūtodaye ityarthaḥ | vaśyādītyādiśabdāt ākarṣaṇamohanādi || 61 || gaṇḍo binduvibhūṣito vasumatī syāttādṛśī gaṇḍayo- rmadhyasthau tu jagau luke natirimaṃ mantraṃ likhenmadhyataḥ | lāntān lārṇapuṭīkṛtān vasumatīvarṇān daleṣvālikhet sevāvarṇayutān yathāvidhi bhuvo gehena saṃveṣṭayet || 62 || pāthīvayantramāha gaṇḍa iti | bindubhūṣito gaṇḍaḥ ḷṃ | vasumatī lakāraḥ tādṛśī bindumatī tena laṃ | gaṇḍayoḥ varṇayoḥ madhyasthau jagau varṇau | tatra gaṇḍayoriti | atra prathamaṃ gakāramātram uttaratra parasavarṇayuk ṇḍakāraḥ tena gajagaṇḍa iti siddham | luke svarūpam | natirnamaḥ | imaṃ mantraṃ madhyataḥ kaṇīkāyāṃ likhet | atraikākṣaranyūna- tvāllāntānītyuktam | tenāṣṭame dale sabindulakāratrayaṃ lekhyamityarthaḥ | lārṇapuṭīkṛtān pratyakṣaram | sevāvarṇayutān " sādhyāste sevakāḥ smṛtāḥ " (śā0 2.131) ityukteḥ sādhyasya sādhyakoṣṭhākṣarairityarthaḥ | yathāvidhīti sabindukānityarthaḥ || 62 || jyeṣṭhāyāmudite saumye mṛdi gairikanimītam | pāthīvayantramacirāt sarvatra stambhakṛdbhavet || 63 || guhyād guhyatarāṃ nityāṃ śrībhūtalipidevatām | yaḥ sevate śubhaiḥ putrairdhanadhānyaiśca pūryate || 64 || jyeṣṭhāyāṃ jyeṣṭhānakṣatramuhūrtte saumye budhe udite bhūmerudaye ityarthaḥ | mṛdi mṛtpātre | sarvatra stambhakṛditi vāyvagnijalaśukrakhaḍgadhārāsenādistambhanaṃ jñeyam | tatra śukrādau dhāraṇaṃ senādau nikhananamiti yathāyathaṃ sudhībhirbedhyam || 63-64 || adrirvaruṇasaṃruddho davāgvādini ṭhadvayam | vāgīśvaryā daśārṇe'yaṃ mantro vāgvibhavapradaḥ || 65 || evaṃ mātṛkāmantrānuktvā tadbhedabhūtān sarasvatīmantrān vaktukāmo daśākṣaraṃ vāgvādinīmantramuddharati adririti | adrirdakāraḥ varuṇena vakāreṇa saṃruddhaḥ sampuṭitaḥ tena vadava iti jātam | davāgvādini svarūpam | ṭhadvayaṃ svāhā | vāgvibhavau prakarṣeṇa dadātīti vāgvibhavaprada iti | anenāsya viniyogaṃ darśayatā bahavo bhedāḥ sūcitāḥ | taduktaṃ sārasvatamate---- tāramāyāsampuṭo'yaṃ mahāsārasvatapradaḥ | iti | vāgbījamāyādya ācāryastutāvuddhṛtaḥ | vāgbījaṃ bhuvaneśvarīṃ vadavadetyucārya vāgvādini svāhā varṇaviśīrṇapātakabharāṃ dhyāyāmi nityāṃ giram | iti | vāgbījamāyāpuṭita iti kecit | māyādya ityanye | tantrāntare kevala- vāgbhavādyo'pyuddhṛtaḥ | atraiva śivaśaktiyoga iti kecit | apare vaiparītyamapīcchanti | prayogasāre bālādirapyuddhṛtaḥ | pañcapraṇavapuṭita eka ādau madhye svāhādau ca bālābīja- yuto'paraḥ | vāgbhavapuṭitasambodhanaḥ paraḥ | bālātārttīyapuṭitasambodhano'nyaḥ| kāma- bījapuṭitasambodhanaḥ pañcamaḥ | svāhādau balāyutaḥ ṣaṣṭhaḥ | evamasyā anye'pi bhūyāṃso bhedāste granthagauravabhayānnoktāḥ | svasvagurusampradāyāt jñeyāḥ | taduktamācāryaiḥ stave---- ādyanta pañcapraṇavaprabhinnavidyeśvari projjvalaśūlahaste | bhaktadviṣāṃ kārmaṇayantravidyāḥ pratyaṅgire tvaṃ jaya saṃharanti || vīpsāvasāne samasāyakena yuktāṃ tadādāvapi vāgbhavena | sambodhanānte samanudvicandraivīdyottamāṃ devi tavānato'smi || madhye sthitaṃ vāgbhavabījayorvā tvannāmasārasvatasampuṭaṃ vā | jātyāpi mūkasya haṭhāt kavitvaṃ vāgīśi tannaumi yadātanoti || kāmeśvarīsampuṭitāya nityaṃ nārīnarāṇāmapi mohakāya | kasmaicidasmai satataṃ namo'stu tvannāmadevāya girāmadhīśe || yadvālayā pallavitaṃ jaḍānāṃ tvannāmaratnaṃ rasanāvirāji | uddāmakāvyaprakaraprabhābhirudbhāsate'smai natimātanomi || iti | anye sambodhanānte vāgīśvarīti sambuddhimadhikāmāhuḥ | eṣāṃ dhyānaviśeṣā gurumukhāt jñeyāḥ || 65 || ṛṣiḥ kaṇvo virāṭ chando devatā vāk samīritā | śiraḥ śravaṇadṛṅnāsāvadanāndhugudeṣvimān | nyasyā'rṇān prāgvadaṅgāni mātṛkoktāni kalpayet || 66 || ṛṣiriti | dhiṣaṇo vā ṛṣiḥ jñeyaḥ | taduktamīśānaśivena---- ṛṣistu dhiṣaṇo matastvatha pare ca kaṇvaṃ viduḥ | iti | vāgiti bījaṃ svāheti śaktiḥ | brahma bījaṃ māyā śaktiḥ | jīvo bījaṃ buddhiḥ śaktiḥ | udāno bījaṃ kuṇḍalinī śaktiḥ | idaṃ sūkṣmaṃ bījāditrayaṃ sarvamantreṣu jñeyam | taduktaṃ prayogasāre---- īśvaro jagatāṃ bījaṃ śaktirguṇamayī tvajā | paramātmā tathā buddhirvāyuḥ kuṇḍalinīti ca || catuvīdhe bījaśaktī sāmānyaṃ tritayaṃ tvidam | iti | mantratantraprakāśe'pi----catuvīdhe bījaśaktī sarvamantreṣu cintayet | tritayaṃ tatra sāmānyaṃ tadidānīṃ nirūpyate || īśvaro jagatāṃ bījamādyaṃ brahma taducyate | tasya māyā samākhyātā śaktirguṇamayī tu yā || sa eva bhagavān devo buddhisākṣī dvitīyakam | bījamatra samākhyātaṃ buddhiḥ śaktirudāhṛtā | udānaścitsamāyuktastṛtīyaṃ bījamucyate | śaktiḥ kuṇḍalinī tatra sāmānyaṃ tritayantvidam || jñātavyaṃ sarvamantreṣu bījaśaktī tato nije || iti | andhiti liṅgam | prāgvaditi caturthektaprakāreṇa | jātiyuktāni | aṃ kaṃ khaṃ gaṃ ghaṃ ṅaṃ āṃ hṛdayāya nama ityādi | sampradāyavidastu anyathā'ṅgāni manyante | oṃ hrāṃ vada ṛgveda hṛt | oṃ hrīṃ vada yajurveda śiraḥ | oṃ hrūṃ vāk sāmaveda śikhā | oṃ hraiṃ vādini atharvaveda varma | oṃ hrauṃ svāhā ṣaḍaṅgaṃ netram | oṃ hraḥ samasta mantramuccārya purāṇa- nyāyamīmāṃsādharmaśāstretihāsakalpagāthānārāśaṃsīriti astram | taduktaṃ sārasvatamate---- yamanetradharā vahniyugalārṇairmanoḥ kramāt | hnāmādyaiścaiva vedādyairaṅgairaṅgāni kalpayet || iti | padmapādācāryāstu mātṛkāṅgāste vadahṛdayāya nama ityādyūcuḥ || 66 || taruṇaśakalamindobībhratī śubhrakāntiḥ kucabharanamitāṅgī sanniṣaṇā sitābje | nijakarakamalodyallekhanīpustakaśrīḥ sakalavibhavasiddhyai pātu vāgdevatā naḥ || 67 || taruṇeti | taruṇaśakalaṃ bālakhaṇḍam | karakamaletyupamitasamāsaḥ | dakṣe lekhanī vāme pustakamityāyudhadhyānam || 67 || daśalakṣaṃ japenmantraṃ daśāṃśaṃ juhuyāttataḥ | puṇḍarīkaiḥ payobhyaktaistilairvā madhurāplutaiḥ || 68 || mātṛkodīrite pīṭhe vāgīśīmarcayet sudhīḥ | varṇābjenāsanaṃ dadyānmūttīṃ mūlena kalpayet || 69 || sudhīrityanenāvāhanādiślokeṣu strīliṅgayoga uktaḥ | pīṭhamantramuddharati varṇābje neti | hsauḥ vāgvādinīyogapīṭhāya nama iti prayogaḥ || 68-69 || ādāvaṅgāni sampūjya paścācchaktīrimā yajet | yogā satyā ca vimalā jñānā buddhiḥ smṛtiḥ punaḥ || 70 || medhā prajñā ca patreṣu mudrāpustakadhāriṇīḥ | dalāgreṣu samabhyarcyā brāhmyādyāstā yathāvidhi || 71 || lokapālā bahiḥ pūjyāsteṣāmastrāṇi tadbahiḥ | evaṃ sampūjayenmantrī japahomāditatparaḥ || 72 || brahmacaryarataḥ śuddhaḥ śuddhadantanakhādikaḥ | saṃsmaran sarvavanitāḥ satataṃ devatādhiyā || 73 || paścācchaktīriti | paścāditi caturthāvaraṇe | tenādāvaṅgāvṛtiḥ kaṇīkāyām | dvitīyā svaradvandvāṣṭakena | tṛtīyā'ṣṭavargaiḥ | caturthī yogādiśaktibhiḥ dakṣiṇādita iti yāvat | tāsāṃ dhyānamuktamīśānaśivena---- sapustakajapasrajo vimalahāramatyujjvalāḥ śaśāṅkasadṛśaprabhāḥ pratidalasthitāḥ śaktayaḥ | caturthavṛtigā yajet kathitadakṣiṇāśādikāḥ || iti | ācāryāstu---- mātṛkoktavidhinā'kṣarāmbuje | iti | yathāvidhīti pūrvapaṭaloktadhyānāḥ | bahiścaturasre || 70-73 || kavitvaṃ labhate dhīmān māsairdvādaśabhirdhruvam | pītvā tanmantritaṃ toyaṃ sahasraṃ pratyahaṃ japet || 74 || mahākavirbhavenmantrī vatsareṇa na saṃśayaḥ | uromātre jale sthitvā dhyāyanmārttaṇḍamaṇḍale || 75 || sthitāṃ devīṃ pratidinaṃ trisahasraṃ japenmanum | labhate maṇḍalāt siddhiṃ vācāmapratimāṃ bhuvi || 76 || palāśabilvakusumairjuhuyānmadhurokṣitaiḥ | samidbharvā tadutthābhiryaśaḥ prāpnoti vākpateḥ || 77 || homo'yaṃ sarvasaubhāgyalakṣmīvaśyaprado bhavet | rājavṛkṣasamudbhūtaiḥ prasūnairmadhurāplutaiḥ || 78 || tatsamidbhaśca juhuyāt kavitvamatulaṃ labhet | evaṃ daśākṣarī proktā siddhaye vācamicchatām || 79 || dhīmān tanmantritaṃ toyaṃ pītvā dvādaśabhirmāsaiḥ dhruvaṃ kavitvaṃ labhate ityanvayaḥ | dhīmānityanena saptavārābhimantraṇaṃ hastena pidhānaṃ saptavāraṃ pānañca sūcitam | pāne pūrvektadhyānamanusandheyam | maṇḍalādityekonapañcāśaddivasairityarthaḥ | sarvasaubhāgyalakṣmīvaśyaprada iti | atra saubhāgyavaśyayorbālāditvaṃ lakṣmyai śrībījāditvam evaṃ pāpavimuktau nṛsiṃhabījādi- tvamapi jñeyam iti padmapādācāryāḥ | rājavṛkṣaḥ śyonākaḥ | kalpād yantramucyate---- vāgbījagarbhanaramālikha paṃktiyantra- patreṣu mantralipayo lipibhiḥ parītam | ādikṣakāvadhibhiriṣṭaphalapradaṃ tad- yantraṃ bhavet karadhṛtaṃ kavitākarañca || iti || 74-79 || hṛdayānte bhagavati vadaśabdayugaṃ tataḥ | vāgdevi vahnijāyāntaṃ vāgbhavādyaṃ samuddharet || 80 || manuṃ ṣoḍaśavarṇāḍhyaṃ vāgaiśvaryaphalapradam | manoḥ ṣaḍbhiḥ padaiḥ kuryāt ṣaḍaṅgāni sajātibhiḥ || 81 || mantrāntaramuddharati hṛdayeti hṛdayānte namo'nte | bhagavati svarūpam | atra namaḥ śabdavisargasya rorutve guṇe ca okāra iti jñeyam | vadaśabdayugaṃ vada vada | vāgdevi svarūpam iti | vadeti śeṣaḥ | kīdṛk manuḥ | vahnijāyā svāhā ante yasya vāgbhavaṃ vāgbījaṃ etadādyaṃ yasya | atra hasayogo'pīti kecit | vaiparītyamityanye | vāgaiśvarya phalapradamityanena viniyogaṃ vadatā śrībījāditvamapi sūcitam | atra bījaśaktī pūrvekte jñeye | ṛṣyādikamapi pūrvektameva | ṣaḍbhiḥ padairiti bījamādyaṃ padaṃ vadavadeti turyam | anye tu vadavadeti padadvayaṃ pratipadamādau vāgbīja yogamāhuḥ || 80-81 || śubhrāṃ svacchavilepamālyavasanāṃ śītāṃśukhaṇḍojjvalāṃ vyākhyāmakṣaguṇaṃ sudhāḍhyakalaśaṃ vidyāñca hastāmbujaiḥ | bibhrāṇāṃ kamalāsanāṃ kucanatāṃ vāgdevatāṃ susmitāṃ vande vāgvibhavapradāṃ trinayanāṃ saubhāgyasampatkarīm || 82 || śubhrāmiti | vyākhyā vyākhyānamudrā | tallakṣaṇaṃ yathā---- śliṣṭāgre'ṅguṣṭhatarjanyau prāsāryānyāḥ pradarśayet | prayojyā'bhimukhaṃ saiṣā mudrā vyākhyānasaṃjñitā || iti | akṣaguṇam akṣamālām | vidyāṃ pustakam | dakṣorddhato vāmorddhaparyantam āyudhadhyānam | kamalāsanāmiti śvetakamalasthānam || 82 || hṛviṣyāśī japet samyak vasulakṣamananyadhīḥ | daśāṃśaṃ juhuyādante tilairājyapariplutaiḥ || 83 || mātṛkokte yajet pīṭhe devīṃ prāgīritakramāt | pibettanmantritaṃ toyaṃ prātaḥkāle dine dine || 84 || vidvān vatsarato mantrī bhavennāsti vicāraṇā | abhiṣiñcejjalairjaptairātmānaṃ snānakarmaṇi || 85 || tarpayettāṃ jalaiḥ śuddhairatimedhāmavāpnuyāt | puṣpagandhādikaṃ sarvaṃ tajjaptaṃ dhārayet sudhīḥ | sabhāyāṃ pūjyate sadbharvāde ca vijayī bhavet || 86 || samyagiti vakṣyamāṇaḥ puraścaraṇaniyama uktaḥ | vasulakṣamaṣṭalakṣam | ananyadhīrmantrārthadattamanāḥ | taduktam---- japatu mantramananyasaṃsmṛtiryathāvidhiḥ | iti | prāgīriteti daśākṣaryuktamārgeṇa | pibediti pūrvektamanusandheyam | puṣpagandhādika- mityatra kāmāditvaṃ jñeyam | tajjaptamiti saptavāram | abhiṣiñcedityādi avāpnuyādi- tyantamekaḥ prayogaḥ || 83-86 || tāro māyā'dharo binduḥ śaktistāraṃ sarasvatī | ṅe'ntā natyantiko mantraḥ prokta ekādaśākṣaraḥ || 87 || brahmarandhre bhruvormadhye navarandhreṣu ca kramāt | mantravarṇān nyasenmantrī vāgbhavenā'ṅgakalpanā || 88 || haṃsavāgīśvarīmantramuddharati tāra iti | tāraḥ praṇavaḥ | māyā bhuvaneśībījam | adhara e binduśca tena vāgbhavam | sarasvatī ṅentā sarasvatyai | natyantiko namo'ntaḥ | atra vāgbhave hsayogamāhuḥ | kecit pare saha yogamicchanti | vāgbhavaṃ bījaṃ māyā śaktiḥ | anye praṇavaṃ bījamāhuḥ | ṛṣiḥ pūrvektaḥ | triṣṭup chandaḥ | haṃsavāgīśvarī devatā | navarandheraṣu karṇanetranāsādvayamukhaliṅgagudeṣu | mantrī kramādityanenoktam | vāgbhaveneti tāramāyāsampuṭeneti paramaguravaḥ | anye tu vāgbhavādyena ṣaḍdīrghayukta māyābījenetyāhuḥ || 87-88 || vāṇīṃ pūrṇaniśākarojjvalamukhīṃ karpūrakundaprabhāṃ candrārddhāṅkitamastakāṃ nijakaraiḥ saṃbibhratīmādarāt | vīṇāmakṣaguṇaṃ sudhāḍhyakalaśaṃ vidyāñca tuṅgastanīṃ divyairābharaṇaivībhūṣitatanuṃ haṃsādhirūḍhāṃ bhaje || 89 || vāṇīmiti | kvacinmudrāmiti pāṭhaḥ | yadā vidyāmiti pāṭhaḥ tadā āyudhadhyānaṃ pūrvavat | dvitīyapāṭhe dakṣorddhādi akṣasrak-mudre anyatrānye || 89 || japed dvādaśalakṣāṇi tatsahasraṃ sitāmbujaiḥ | nāgacampakapuṣpairvā juhuyāt sādhakottamaḥ || 90 || sādhakottama ityanena japāvyavadhānena niyamastha eva homaṃ kuryādityuktam | varṇābjeneti hsauḥ haṃsavāgīśvarīyogapīṭhāya nama iti prayogaḥ || 90 || mātṛkokte yajet pīṭhe vakṣyamāṇakrameṇa tām | varṇābjenāsanaṃ kuryānmūttīṃ mūlena kalpayet || 91 || devyā dakṣiṇataḥ pūjyā saṃskṛtā vāṅmayī tataḥ | prākṛtā vāmataḥ pūjyā vāṅmayī sarvasiddhidā || 92 || pūjyā saṃskṛteti | etayordhyānamuktaṃ sārasvatamate---- dakṣiṇe saṃskṛtā pūjyā yogamudrākaradvayā | satataṃ niḥsaracchabdavadanā'nyā ca vāmataḥ || iti || 91-92 || iṣṭvā pūrvavadaṅgāni prajñādyāḥ pūjayettataḥ | prajñā medhā śrutiḥ śaktiḥ smṛtirvāgīśvarī matiḥ || 93 || svastiśceti samākhyātā brahmyādyāstadanantaram | lokeśānarcayed bhūyastadastrāṇi ca tadbahiḥ || 94 || iti sampūjayeddevīṃ sākṣādvāgvallabho bhavet | daśākṣarīsamuktāni karmāṇyatrāpi sādhayet | pūjanaṃ pūrvavat kuryādatrāpi sādhakottamaḥ || 95 || pūrvavaditi turyektarītyā kesareṣu | vāgvallabha ityanena viniyoga uktaḥ || 93-95 || vācaspate'mṛte bhūyaḥ pluvaḥ pluriti kīrttayet | vāgādyo munibhiḥ prokto rudrasaṃkhyākṣaro manuḥ || 96 || kuryādaṅgāni vidhivadvāgādyaiḥ pañcabhiḥ padaiḥ | mātṛkāṃ vinyaset pūrvaṃ pūrvavattāṃ yathāvidhi || 97 || mantrāntaramuddharati vāceti | vāgādyo vāgbhavādyaḥ | ekādaśākṣara ityukteḥ amṛte pare pūrveṇa sandhiḥ na mantre | taduktaṃ nārāyaṇīye---- vākkūrmaḥ pārśvayuk śukraṃ te keśānte mṛte pluvaḥ | plurantā daśavarṇeyaṃ vidyā mukhyā sarasvatī || iti | eṃ bījaṃ pluḥ śaktiḥ | pūrvektamṛṣyādikaṃ kuryāditi | atra vāgbhavena hṛt anyaiścatubhīḥ padaiścatvāryaṅgāni | vidhivaditi | anena samastenāstramityuktaṃ bhavati | nanu pañcabhiḥ padaiḥ kuryādaṅgāni ityukteratra pañcāṅgamevāstīti kecit | naitat sāram | yataḥ kuryādaṅgānīti vidhinā ṣaḍaṅgameva prāptam | tatkathanākāṃkṣāyāṃ pañcabhiḥ padairityuktiḥ | vāgādyairiti kramārtham | padairityetāvatyucyamāne'tra ṣaṭ tāni kathamiti sandeha eva syāt | tatra gopanena vyastasamastaṃ bodhayituṃ vidhivadityuktiḥ pañcabhirityanena pradhānabādhāyogācca | kiñca yatra tathaiveṣṭaṃ tatra tathaiva vidhāsyati | mantrasya pañcāṅgamiti kalpayedityādinā || 96-97 || āsīnā kamale karairjapavaṭīṃ padmadvayaṃ pustakaṃ bibhrāṇā taruṇendubaddhamukuṭā muktendukundaprabhā | bhālonmīlitalocanā kucabharākrāntā bhavadbhūtaye bhūyād vāgadhidevatā munigaṇairasevyamānā'niśam || 98 || kamale iti site | dakṣādhastādvāmādhaḥ paryantamāyudhadhyānam || 98 || rudralakṣaṃ japenmantraṃ daśāṃśaṃ juhuyād ghṛtaiḥ | mātṛkākalpite pīṭhe pūjayettāṃ yathā purā || 99 || palāśakusumairhutvā parāṃ siddhimavāpnuyāt | kadambakusumaistadvat phalaiḥ śrīvṛkṣasambhavaiḥ || 100 || acirācchirayamāpnoti vācāṃ kundasamudbhavaiḥ| nandyāvarttaprasūnairvā hutvā vāgvallabho bhavet || 101 || rudralakṣamekādaśalakṣam | yathā puretyekādaśākṣaryuktamārgeṇa | tadvaditi vāk- siddhimāpnuyādityarthaḥ | acirād vācāṃ śriyaṃ vāksampadaṃ prāpnotīti sambandhaḥ | nandyāvartte gandhatagaraḥ | veti kundasamudbhavairityanena vikalpaḥ || 99-101 || brāhmīrase vacākalke kapilājyaṃ pacejjapan | pibeddanādau tannityaṃ sarvaśāstrārthavidbhavet || 102 || anayā vidyayā japtaṃ brāhmīpatraṃ prabhakṣayet | na vismarati medhāvī śrutān vedāgamān punaḥ | bahunā kimiyaṃ vidyā japatāṃ kāmado maṇiḥ || 103 || brāhmīrasa iti | atrāpi svarasapāka iti kṛtvā ghṛtasyāṣṭamāṃśaḥ svakalkaḥ ghṛta caturguṇo brāhmīrasaḥ | anyat pūrvavat | vacākalpa iti kvacit pāṭhaḥ | japan pacediti sambandhaḥ | anayā vidyayā japtaṃ saptavāsaramiti śeṣaḥ | nityaṃ dinādau pibediti trivarṣaṃ pañcavarṣaṃ vā | anayā vidyayetyādi sarvaṃ brāhmīpatre'pi yojanīyam | sarvetyādi medhāvītyādi ubhayamubhayasya phalaṃ samayapramāṇabhedena | taduktaṃ nārāyaṇīye---- brāhmīrasasya kapilājyayutaṃ prabhāte japtaṃ tayā pibati yaśculukaṃ trivarṣam | ekoditaṃ sa khalu dhārayati triruktaṃ pañcābdato mukhadhṛtaṃ na tu vismarettat || tatpallavādanamapi smṛtamevam | iti | kāmado maṇiriti | anenaitat sūcitam | etatjaptaṃ suvīrajamapāsyati netrarogam | iti | mūtrāśī tithilakṣaṃ japtvā yoṅkollasapīṣā juhuyāt | aṣṭasahasraṃ veti sa bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca | ityādikam || 102-103 || toyasthaṃ śayanaṃ viṣṇoḥ sakevalacaturmukhaḥ | bindvārghīśayuto vahnibīndusadyo'mbumān bhṛguḥ || 104 || uktāni trīṇi bījāni sadbhaḥ sārasvatāthīnām | aṅgāni kalpayed bījaidvīruktairjātisaṃyutaiḥ || 105 || mantrāntaramuddharati toyasthamiti | viṣṇoḥ śayanamananta ākāraḥ | toyasthaṃ vakārasthaṃ tena vā | caturmukhaḥ kakāraḥ sakevalaḥ svararahitaḥ tena vāk | ayameva mantrāṃśa iti kecit | taduktaṃ nārāyaṇīye---- khaḍgīśo yaḥ prāṃśukaḥ sāntavedhāḥ karṇāntastho yaḥ sadaṇḍau bhujaṅgaḥ | sāmbho danto bindumān yo bhṛguḥ syurvāgīśvaryāstrīṇi bījānyamūni || iti || taṭṭīkākāreṇa vāgiti mantrāṃśa uktaḥ | anye tu caturmukhaḥ kaḥ sakevalaḥ bindumān tena kāṃ | evaṃ sabindukasya bījatvamupapadyata iti te vadanti | sampradāyavidastu pūrveddhṛtaṃ yat vākpadaṃ tallakṣitaṃ vāgbhavabījamityāhuḥ | evaṃ bījatvamapyupapannaṃ sārasvatañca bhavati | anye tu prakārāntareṇa vāgbhavabījoddhāraṃ kurvanti| viṣṇostoyasthaṃ śayanam ākāraḥ kaśabdena śirastena akāraḥ i iti svarūpam | kaśca iśceti samāse ke iti padam | kīdṛk śayanaṃ sake kesahitaṃ valanaṃ valaḥ sammelanaṃ tasmin jāte caturmukhaḥ kaḥ tena śiraḥ | tato binduriti | arghīśa ū vahnī rephaḥ sadya okāraḥ ambu vakāraḥ bhṛguḥ sakāraḥ | sārasvatāthīnāmityanena viniyoga uktaḥ | ādyaṃ bījaṃ antyaṃ śaktiḥ pūrvektamṛṣyādikam || 105 || muktāhārāvadātāṃ śirasi śaśikalālaṅkṛtāṃ bāhubhiḥ svai- rvyākhyāṃ varṇākṣamālāṃ maṇimayakalaśaṃ pustakañcodvahantīm | āpīnottuṅgavakṣoruhabharavinamanmadhyadeśāmadhīśāṃ vācāmīḍe cirāya tribhuvananamitāṃ puṇḍarīke niṣaṇṇām ||106|| mukteti | vyākhyā vyākhyānamudrā pūrvektā | dakṣorddhato vāmorddhaparyantamāyudha- dhyānam || 106 || trilakṣaṃ prajapenmantraṃ juhuyāttaddaśāṃśataḥ | pāyasenājyasiktena saṃskṛte havyavāhane || 107 || vāgīśīṃ pūjayet pīṭhe vidhinā mātṛkodite | prākprastutena mārgeṇa pratyahaṃ sādhakottamaḥ || 108 || vyāghātakusumairhutvā vāksiddhimatulāṃ labhet | jātipuṣpaiḥ sitāmbhojaiḥ siktaiścandanavāriṇā || 109 || nandyāvarttaiḥ śubhaiḥ kundairhutvā vāksiddhimāpnuyāt | japan bījatrayaṃ mantrī sabhāyāṃ jayamāpnuyāt || 110 || sitāṃ vacāṃ vā brāhmīṃ vā japtāṃ khādeddane dine | medhāṃ kāmamavāpnoti sādhako nātra saṃśayaḥ || 111 || evamukteṣu mantreṣu dīkṣito yatamānasaḥ | evaṃ yo bhajate bhaktyā sa bhavedbhuktimuktibhāk || 112 || vidhineti vakṣyamāṇa śvetagandhapuṣpādinā | prākprastuteneti ekādaśākṣaryukta- mārgeṇetyarthaḥ | sādhakottamaḥ sarasvatyupāsakasamayastha ityarthaḥ | vyāghāto rājavṛkṣaḥ " āragvadho dīrghaphalo vyāghātaścaturaṅgulaḥ " iti koṣaḥ | nandyāvarttairgandhatagaraiḥ | śubhaiḥ sugandhibhiriti kundaviśeṣaṇam | kāmamatyartham | dīkṣita iti granthakṛdukta- prakāreṇetyarthaḥ || 107-112 || susitairgandhakusumaiḥ pūjā sārasvate vidhau | dūrvā bījāṅkuraṃ puṣpaṃ rājavṛkṣasamudbhavam || 113 || utpalāni praśastāni sindhuvārāṅkurāṇi ca | bhajan sarasvatīṃ nityametāni parivarjayet || 114 || āmrātaṃ gṛñjanaṃ bilvaṃ karañjaṃ laśunantathā | tailaṃ palāṇḍaṃ piṇyākaṃ śārgāṣṭamapi bhojane || 115 || sarvaṃ paryuṣitaṃ tyājyaṃ sadā sārasvatāthīnā | nācarenniśi tāmbūlaṃ striyaṃ gaccheddavā na ca || 116 || na sandhyayoḥ svapejjātu nāśuciḥ kiñciduccaret | pradoṣeṣu bhavenmaunī digvastrāṃ na vilokayet || 117 || na puṣpitāṃ striyaṃ gacchenna nindedvāmalocanām | na mṛṣā vacanaṃ brūyānnākrāmet pustakaṃ sudhīḥ || 118 || akṣarāḍhyāni patrāṇi nopekṣeta na laṅghayet | caturdaśyaṣṭamīparva pratipadgrahaṇeṣu ca || 119 || saṃkrameṣu ca sarveṣu vidyāṃ naiva paṭhed budhaḥ | vyākhyāne santyajennidrāmālasyaṃ jṛmbhanaṃ punaḥ || 120 || sārasvatasamayānāha susitairiti | bījāṅkuraṃ yavāṅkuram | sindhuvāro nirguṇḍī | etāni vakṣyamāṇāni bhojane parivarjayediti sambandhaḥ | āmrātaṃ avāra iti kānyakubjabhāṣāyām | guñjanaṃ gājara iti prasiddham | kalañjaṃ kṛṣṇabījaḥ phalaviśeṣaḥ kaliṅgaḍa. iti gurjarabhāṣāyāṃ kharbujā iti gauḍa.bhāṣāyām | roḍa iti kānyakubja- bhāṣāyām | tailaṃ pratyakṣaṃ vyañjanādyasampṛktam | śārṅgāṣṭaṃ siṅghāḍa iti kānyakubja- bhāṣāyām | sāṅguṣṭhamityapapāṭhaḥ sāṅguṣṭhabhojanasya vihitatvāt | yadāhuḥ---- dānaṃ pratigraho homo bhojanaṃ balireva ca | sāṅguṣṭhena sadā kāryamasurebhyo'nyathā bhavet || iti | sarvaṃ paryuṣitaṃ ghṛtapakvamapi | nācarenniśi tāmbūlamityasyāyamarthaḥ | rātrau mukhe tāmbūlaṃ kṛtvā na śayanaṃ kāryamityarthaḥ | smṛtirapi---- " tāmbūlaṃ vadanāt tyajet " iti | digvastrāṃ nagnāṃ svīyāmapi || 113-120 || krodhaṃ niṣṭhīvanaṃ tadvannīcāṅgasparśanantathā | manuṣyasarpamārjāramaṇḍūkanakulādayaḥ || 121 || antarā yadi gaccheyustadā vyākhyāṃ parityajet | niśāsu dīpabhraṃśe ca sadyaḥ pāṭhaṃ parityajet || 122 || jñātvā doṣānimān samyak bhaktyā yo bhāratīṃ bhajet | vācāṃ siddhimavāpnoti vācaspatirivāparaḥ || 123 || || śrīṃ hrīṃ || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake saptamaḥ paṭalaḥ samāptaḥ || 7 || bth " bi nīcāṅgāni nābhyadhovarttīni | ādiśabdāt paśvādayaḥ || 121-123 || || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāṃ saptamaḥ paṭalaḥ || 7 || bth " bi athāṣṭamaḥ paṭalaḥ atha vakṣye śriyo mantrān śrīsaubhāgyaphalapradān | yasyāḥ kaṭākṣamātreṇa trailokyamabhivarddhate || 1 || atha prakārapañcake kenacit prakāreṇa mantrāṇāṃ vaktavyatve prāpte'tra śakti- mantrāṇāṃ prakṛtatvāt śaktimantrāditvena vaktumicchan brahmaśaktivācakān sarasvatīmantrān uktvā viṣṇuśaktivācakān lakṣmīmantrān vaktumupakramate atheti | śrīsaubhāgyeti viniyogoktiḥ | trailokyamiti lakṣaṇayā trailokyanivāsijanā ucyante | yad viṣṇu- purāṇam---- sa ślāghyaḥ sa guṇī dhanyaḥ sa kulīnaḥ sa buddhimān | sa śūraḥ sa ca vikrānto yastvayā devi vīkṣitaḥ || iti || 1 || vāntaṃ vahnisamārūḍhaṃ vāmenetrendusaṃyutam | bījametacchirayaḥ proktaṃ cintāmaṇirivāparaḥ || 2 || ṛṣirbhṛgurnivṛcchando devatā śrīḥ samīritā | ṣaṅdīrghayuktabījena kuryādaṅgāni ṣaṭ kramāt || 3 || mantramuddharati vāntamiti | vāntaṃ śaḥ vahnī repha vāmanetraṃ īkāraḥ indubīnduḥ | cintāratnamityanenaitaduktaṃ bhavati praṇavāditvaṃ śaktyāditvaṃ vā vāgāditvaṃ vā kāmāditvaṃ vā tattadyoge tattaddevatānāmupasarjanatvañca | yathā praṇavāditve paramātmasvarūpiṇī śrīrdevatā evaṃ śaktyāditve śaktisvarūpiṇī śrīrdevatā ityādi | śakāro bījam īkāraḥ śaktiḥ | ṣaḍdīrdheti klībarahitaiḥ | netrābhyāṃ vauṣaḍiti pañcamāṅge prayogaḥ | tena yatra yatra netradvayaṃ tatra tatrāyaṃ prayogo jñeyaḥ | yantrāntare pañcāṅgānyuktāni | mahāśriye mahāvidyutprabhe svāhā hṛt | śriye vijaye svāhā śiraḥ | gauri mahābale bandha bandha svāhā śikhā | dhṛtiḥ svāhā varma | mahākāye padmahaste hu phaṭ astram iti | kalpāntare tu śriye svāhā hṛt | śrī phaṭ śiraḥ | śrī namaḥ śikhā | śriye prasīda namaḥ varma | śrī phaṭ astram | iti pañcāṅgam | uktañca nārāyaṇīye----asyāṅgāni dvidhoktāni tayorekaṃ samāśrayet | iti | kramādityanena śaktyādiyoge dīrghaprayogaḥ praṇavāditve tadyoga iti sūcitam || 2-3 || kāntyā kāñcanasannibhāṃ himagiriprakhyaiścatubhīrgajai- rhastotkṣiptahiraṇmayāmṛtaghaṭairāsicyamānāṃ śriyam | bibhrāṇāṃ varamabjayugmamabhayaṃ hastaiḥ kirīṭojjvalāṃ kṣaumābaddhanitambabimbalasitāṃ vande'ravindasthitām || 4 || kāntyeti | himagirīti uccatvaṃ śvaityañca | aravindeti śvetam | idaṃ sarvaṃ śrīmantre jñeyam | vāmādhastāt dakṣādhastanaparyantam āyudhadhyānam | taduktaṃ nārāyaṇīye---- caturbhujāṃ suvarṇābhāṃ sapadmorddhabhujadvayām | dakṣiṇābhayahastāṃ tāṃ vāmahastavarapradām || iti | atra dhyānānantaraṃ lakṣmīmudrā darśanīyā | cakramudrāṃ tathā baddhā madhyame dve prasārya ca | kaniṣṭhike tathānīya tadagre'ṅguṣṭhakau kṣipet | lakṣmīmudrā parā hyeṣā sarvasampatpradāyikā || iti | iyañca sarvalakṣmīmantrasādhāraṇīti jñeyam || 4 || bhānulakṣaṃ japenmantraṃ dīkṣito vijitendriyaḥ | śriyamapyarcayennityaṃ sugandhikusumādibhiḥ || 5 || tatsahasraṃ prajuhuyāt kamalairmadhurokṣitaiḥ | japānte juhuyānmantrī tilairvā madhurāplutaiḥ || 6 || bilvaiḥ phalairvā juhuyāt tribhirvā sādhakottamaḥ | atra samyag yajet pīṭhaṃ navaśaktisamanvitam || 7 || vibhūtirunnatiḥ kāntiḥ sṛṣṭiḥ kīttīśca sannatiḥ | puṣṭirutkṛṣṭirṛddhiśca saṃproktā nava śaktayaḥ || 8 || bhānulakṣaṃ dvādaśalakṣam | mantrītyanena nārāyaṇāṣṭākṣarasya śeṣatayā daśāṃśajapa uktaḥ | ataeva vakṣyati viṣṇubhakto dṛḍhavrataḥ iti | japānta ityanena japāvyavadhāne tanniyamasthena homaḥ kārya ityuktaṃ bhavati | tribhirveti samuccitaścaturthaḥ pakṣaḥ | tatrāpye- kaikena dravyeṇa sahasracatuṣkaṃ hotavyam | athavā tribhiḥ sādhakottamo juhuyāt ityanena kamalavāsinīmahālakṣmīśrīsūktaiḥ sakṛt sakṛt hutvā paścānmūlena hotavyamityuktam bhavati | sādhakottama iti kākākṣigolakanyāyena ubhayatra sambadhyate | sādhakottamo'tra samyagityanenaitat sūcitaṃ bhavati | śrīpūjāyāṃ maṇḍūkādi paratattvāntaṃ caturthapaṭaloktarītyā abhyarcya śrībījādyā navapīṭhaśaktayaḥ prāgādidikṣu madhye ca pūjyāḥ || 5-8 || atrāvāhya yajeddevīṃ parivāraiḥ samanvitām | bījādyamāsanaṃ dattvā mūttīṃ mūlena kalpayet || 9 || atretyaṣṭapatre śrībījakaṇīke | taduktamācāryaiḥ----rucirāṣṭapatramatha vāriruham | iti | padmapādācāryairvyākhyātaṃ śrībījayogaḥ kaṇīkāyāṃ ruciratvam iti | saṃhitāyāmapi---- aṣṭapatraṃ likhed yantraṃ bahirbhūbimbabhūṣitam | madhye bījaṃ vinikṣipya | iti | pīṭhamantramuddharati bījādyamiti | śrī sarvaśaktikamalāsanāya namaḥ iti pīṭhamantraḥ sarvaśrīmantrasādhāraṇa iti jñeyam | padmapādācāryaistu śrī śrīdevyāsanāya namaḥ śrī śrīdevīmūrttaye namaḥ iti pīṭhamūttīmantrāvuktau | atra padmaṃ śvetaṃ dhyeyam | taduktaṃ prayogasāre---- saṅkalpyāmbhoruhaṃ śubhraṃ kaṇīkāyāṃ yajecchirayam | iti || 9 || yajet pūrvavadaṅgāni digdaleṣvarcayettataḥ | vāsudevaṃ saṅkarṣaṇaṃ pradyumnamaniruddhakam || 10 || himapītatamālendranīlābhān pītavāsasaḥ | śaṅkhacakragadāpadmadhāriṇastān caturbhujān || 11 || pūrvavaditi caturthapaṭaloktarītyā kesareṣu | vāsudevādīnāmāyudhadhyānaṃ nārāyaṇa- mantre maduktamanusandheyam || 10-11 || vidiggateṣu patreṣu damakādīn yajed gajān | damakaṃ salilañcaiva gugguluñca kuruṇṭakam || 12 || vidiggateṣviti kalpyadigapekṣayā | yattu nārāyaṇīye---- āgneyādiṣu patreṣu gugguluśca kuruṇṭakaḥ | damakaḥ salilaśceti hastino rajataprabhāḥ || hemakumbhadharā dhyeyāḥ | iti tatra prasiddhāgneyadiśamaṅgīkṛtyetyavadheyam || 12 || yajecchaṅkhanidhiṃ devyā dakṣiṇe dayitānvitām | muktāmāṇikyasaṅkāśau kiñcitsmitamukhāmbujau || 13 || anyonyāliṅganaparau śaṅkhapaṅkajadhāriṇau | vigaladratnavarṣābhyāṃ śaṅkhābhyāṃ mūddhrna lāñchitau || 14 || tundilaṃ kambukanidhiṃ vasudhārāṃ ghanastanīm | vāmataḥ paṅkajanidhiṃ priyayā sahitaṃ yajet || 15 || sindūrābhau bhujāśliṣṭau raktapadmotpalānvitau | niḥsaradratnadhārābhyāṃ padmābhyāṃ mūddhnalāñchitau || 16 || tundilaṃ paṅkajanidhiṃ tanvīṃ vasumatīmapi | dalāgreṣu yajedetā balākyādyāḥ samantataḥ || 17 || devyā dakṣiṇe vāmata iti kaṇīkāyāḥ | muktāmāṇikyeti krameṇa śaṅkhanidhi- vasudhārayoḥ varṇau | śaṅkhapaṅkajadhāriṇāvityubhayamubhayatra | evamagre'pi | āyudhadhyāna- meṣāṃ dakṣādi | kambukanidhiṃ śaṅkhanidhim | vasudhārāmiti śaṅkhanidhiśaktināma | ghanastanīmityantaṃ pūrvaṃ dhyānam | paṅkajanidhiṃ padmanidhim | vasumatīmiti paṅkaja- nidhiśaktināma | apiśabdādyaṃ ghanastanīmityapi | etadantaṃ dvitīyāvaraṇamūrttīḥ catuṣka- nidhiyugairaparetyukteḥ || 13-17 || balākī vimalā caiva kamalā vanamālikā | vibhīṣikā mālikā ca śāṅkarī vasumālikā || 18 || paṅkajadvayadhāriṇyo muktāhāra samaprabhāḥ | lokeśānarcayedante vajrādyastrāṇi tadbahiḥ || 19 || balākīti | āsāṃ dhyānaṃ nārāyaṇīye---- balākīṃ vāmanāṃ śyāmāṃ śvetapaṅkajadhāriṇīm | ūrddhabāhudvayāṃ dhyāyet śrīdūtīṃ dvāri pūrvataḥ || ūrddhīkṛtena hastena raktapaṅkajadhāriṇīm | śvetāṅgīṃ dakṣiṇe dvāri cintayedvanamālikām || haritāṃ dordvayenorddhamudvahantīṃ sitāmbujam | dhyāyed vibhīṣikāṃ bhaktyā śrīdūtīṃ dvāri paścime || tathā'bjamālādhṛg dhyeyā kṣaudrābhā'nyatra śāṅkarī | iti | prayogasāre---- vimalā kamalā cātha mālikā vasumālikā | bāhye vidikṣu sampūjyā dūtīretāḥ | iti | atra tu kamalāvanamālikayorvyatyāsaḥ kalpāntaratvena samādheyaḥ || 18-19 || itthaṃ yo bhajate devīṃ vidhinā sādhakottamaḥ | dhanadhānyasamṛddhiḥ syācchirayamāpnotyaninditām || 20 || vidhinā sādhakottama ityanenāvāhanādi ślokeṣu strīliṅgayoga uktaḥ || 20 || vakṣaḥ pramāṇe salile sthitvā mantramimaṃ japet | trilakṣaṃ saṃyato mantrī devīṃ dhyātvā'rkamaṇḍale || 21 || sa bhavedalpakālena ramāyā vasatiḥ sthirā | viṣṇugehasthabilvasya mūlamāsthāya mantravit || 22 || trilakṣaṃ prajapenmantraṃ vāñchitaṃ labhate dhanam | saṃyato mantrītyanena śrī ratnagarbhāyai nama iti mantrasya śatāṃśena japaḥ sūcitaḥ | dhyātvā'rkamaṇḍaletyatrā'bhayavaradābhyāṃ nidhipātraratnakumbhadhārābhyāṃ raktā dhyeyeti jñeyam | taduktam---- stanamātre jale tiṣṭhan ravimaṇḍalapīṭhagām | navayāvakasaṅkāśāṃ śriyaṃ māṇikyabhūṣaṇām || nidhipātramahāratnapūrṇakumbhakaradvayām | trilakṣajāpī manujo na cirāt syāddhaneśvaraḥ || iti || 21-23 || aśokavahnau juhuyāttaṇḍulairājyaloḍitaiḥ || 23 || vaśayatyacirādeva trailokyamapi mantravit | juhuyāttaṇḍulaiḥ śuddhairarkāgnau niyutaṃ vaśau || 24 || rājyaśriyamavāpnoti rājaputro mahīyasīm | juhuyāt khādire vahnau taṇḍulairmadhurokṣitaiḥ || 25 || rājā vaśyo bhavecchīghraṃ mahālakṣmīśca varddhate | bilvacchāyāmadhivasan bilvamiśrahaviṣyabhuk || 26 || saṃvatsaradvayaṃ hutvā tatphalairathavā'mbujaiḥ | sādhakendro mahālakṣmīṃ cakṣuṣā paśyati dhruvam || 27 || haviṣā ghṛtasiktena pāyasena sasapīṣā | hutvā śriyamavāpnoti niyutaṃ mantravittamaḥ || 28 || aśokavahnāviti aśokakāṣṭhasamiddhe'gnāvityarthaḥ | juhuyāditi niyutamiti sambadhyate | mantravidityanenātra prayoge kāmāditvaṃ sūcitam | śuddhairityavakaraṃ dūrīkṛtya prakṣālya śoṣitairityarthaḥ | ājyaloḍitairityatrāpi yojyam | arkāgnāvarkakāṣṭha- samiddhe'gnāvityarthaḥ | niyutaṃ lakṣam | tathā ca śrutiḥ----ekā daśa ca śatañca sahasrañcāyutañca niyutañca prayutañcārbudañca nyarbudañca samudraśca madhyaścāntaśca parārddhaśca | iti | trikāṇḍe'pi----koṭyāḥ śatādisaṃkhyānyā vā lakṣāniyutañca tat | iti | juhuyāllakṣamiti sambadhyate | khādira iti tatkāṣṭhāgnāvityarthaḥ | śīghramityanenātrāpi kāmayogaḥ sūcitaḥ | hutvetyaṣṭottarasahasram | tatphalaiḥ bailvaiḥ | ambujairiti tadabhāve | haviṣeti caruṇā || 23-28 || madhurāktāruṇāmbhojairjuhuyāllakṣamādarāt | na muñcati ramā tasya vaṃśamābhūtasaṃplavam || 29 || madhureti | tatra dhyānaviśeṣastantrāntare---- dadhatīṃ mātuliṅgañca nidhipātraṃ saroruhe | raktāṃ suratarormūle saṃsthitāṃ śobhanāṃ śriyam || alaṅkṛtāṃ mahāratnairdhyātvā raktāmbarānvitām | juhoti lakṣaṃ svādvaktaiḥ sarojairindirāptaye || iti | ābhūtasaṃplavamākalpam || 29 || vāgbhavaṃ vanitā viṣṇormāyā makaraketanaḥ | caturbījātmako mantraścaturvargaphalapradaḥ | aṅgāni kuryād dīrghāḍhyaramābījena mantravit || 30 || mantrāntaramuddharati vāgbhavamiti | viṣṇorvanitā śrībījam | makaraketanaḥ kāma- bījam | caturvargaphalāvaha ityanena viniyogaṃ vadataitaduktaṃ bhavati | dharmārthaṃ vāgbhavāditvaṃ arthārthaṃ lakṣmībījāditvaṃ kāmārthaṃ kāmabījāditvaṃ mokṣārthaṃ māyābījāditvamiti | pūrvektā ṛṣyādyāḥ | dvitīyaṃ bījaṃ tṛtīyaṃ śaktiḥ | aṅgānīti | dīrghāḍhyaṃ ṣaḍdīrghayuktaṃ yadramābījaṃ tenetyarthaḥ || 30 || māṇikyapratimaprabhāṃ himanibhaistuṅgaiścatubhīrgajai- rhastāgrāhitaratnakumbhasalilairāsicyamānāṃ sadā | hastābjairvaradānamambujayugābhītīrdadhānāṃ hareḥ kāntāṃ kāṅkṣitapārijātalatikāṃ vande sarojāsanām || 31 || hastābjairiti upamitasamāsaḥ | varadānamityekam | āyudhadhyānaṃ pūrvavat ||31|| bhānulakṣaṃ haviṣyāśī japedante saroruhaiḥ | juhuyādaruṇaiḥ phullaistatsahasraṃ jitendriyaḥ || 32 || ramāyāḥ kalpite pīṭhe tadvidhānena pūjayet | kuryāt prayogāṃstatrasthān manunā tena sādhakaḥ || 33 || nidhibhiḥ sevyate nityaṃ mūttīmadbharupasthitaiḥ | dīrghā yādivīsargānto brahmā bhānurvasundharā || 34 || vānte sinyai priyā vahnermanuḥ prokto daśākṣaraḥ | ṛṣirdakṣo virāṭ chando devatā śrīḥ samīritā || 35 || mantrāntaramāha dīrgheti | praṇavotthakalāsu dīrghā nakāraḥ | yādiḥ maḥ | visargāntaḥ savisarga iti makāraviśeṣaṇam | brahmā kaḥ | bhānuḥ maṃkāraḥ | ata ātmā raviḥ smṛtaḥ ityukteḥ | yadvā mahākālo makāramūttīḥ mahākālaśabdavācyaṃ viṣaṃ ca | taddakṣiṇanāsā- puṭagatam | tenādityo maḥ | taduktam---- raviḥ piṅgalāyāṃ caratyeṣa tasmādviṣaṃ dakṣiṇo bhāga uktaṃ munīndraiḥ | iti | tena yat kvacidapi viṣaśabdena makāro gṛhyate tadapi vyākhyātam | vasundharā laḥ | vā svarūpam | sinyai svarūpam | vahneḥ priyā svāhā | asminnapi mantre praṇava- śaktivākkāmāditvamiti padmapādācāryāḥ | pūrvavattattaddevatānāmupasarjanatvañca | śrī bījaṃ svāhā śaktiḥ || 32-35 || devyai hṛdayamākhyātaṃ padminyai śira īritam | viṣṇupatnyai śikhā proktā varadāyai tanucchadam || 36 || astraṃ kamalarūpāyai namo'ntāḥ praṇavādikāḥ | aṅgamantrāḥ samuddaṣṭā dhyāyeddevīmananyadhīḥ || 37 || pañcāṅgamantrānāha devyai iti | oṃ devyai namaḥ hṛdayāya namaḥ ityādi prayogaḥ | pañcāṅgatvānnetrābhāvaḥ || 36-37 || āsīnā sarasīruhe smitamukhī hastāmbujaibībhratī dānaṃ padmayugābhaye ca vapuṣā saudāminīsannibhā | muktādāmavirājamānapṛthulottuṅgastanodbhāsinī pāyādvaḥ kamalā kaṭākṣavibhavairānandayantī harim || 38 || āsīneti | dānaṃ varam | āyudhadhyānaṃ tu pūrvavat || 38 || daśalakṣaṃ japenmantraṃ mantravidvijitendriyaḥ | daśāṃśaṃ juhuyānmantrī madhurāktaiḥ saroruhaiḥ || 39 || śrīpīṭhe pūjayeddevīmaṅgāni prathamaṃ yajet | balākādyāstataḥ pūjyā lokeśāstrāvṛtī api || 40 || iti sampūjayeddevīṃ sampadāmālayo bhavet | samudragāyāṃ sariti kaṇṭhamātrajale sthitaḥ || 41 || trilakṣaṃ prajapenmantrī sākṣād vaiśravaṇo bhavet | mantravidityanena nārāyaṇāṣṭākṣarasya śeṣatayā daśāṃśaṃ japaḥ | śatāṃśena ratnagarbhā- mantrajapo'pi sūcitaḥ | madhuraṃ trimadhuram | sampadāmityanena viniyogoktiḥ | samudragāyāṃ sākṣāditi śeṣaḥ | vaiśravaṇaḥ kuveraḥ || 39-42 || ārādhyottaranakṣatre devīṃ srakcandanādibhiḥ || 42 || nandyāvarttabhavaiḥ puṣpaiḥ sahasraṃ juhuyāttataḥ | paurṇamāsyāṃ phalaibīlvairjuhuyānmadhurāplutaiḥ || 43 || pañcamyāṃ viśadāmbhojaiḥ śukravāre sugandhibhiḥ | anyairvā viśadaiḥ puṣpaiḥ pratimāsaṃ viśāladhīḥ | sa bhavedabdamātreṇa sarvadā sampadāṃ nidhiḥ || 44 || ārādhyetyādi sampadāṃ nidhirityekaḥ prayogaḥ | uttarānakṣatra iti uttarātrayamapi jñeyam | ārādhyeti sahasramiti ca sarvatra sambadhyate | madhurāplutaistrimadhurārdrairiti | anyairveti vāśabdaḥ samuccaye | ekatrobhayasannipāte pṛthagubhayahomo na tantraṃ bhinnadravyatvāt bhinnanimittatvācca || 42-44 || vāgbhavaṃ śambhuvanitā ramā makaraketanaḥ | tārttīyañca jagat pārśve vahnibījasamujjvalaḥ || 45 || arghīśāḍhyo bhṛgustyai hṛnmantro'yaṃ dvādaśākṣaraḥ | mahālakṣmyāḥ samuddaṣṭastārādyaḥ sarvasiddhidaḥ || 46 || ṛṣirbrahmā samuddaṣṭaśchando gāyatramīritam | devatā jagatāmādirmahālakṣmīḥ samīritā || 47 || mantrāntaramuddharati vāgbhavamiti | śambhuvanitā māyābījam | tārttīyaṃ vālāyā bhairavyā vā | kecidrephahīnaṃ bhairavyā iti vadanti | ayameva sāmpradāyikaḥ pakṣaḥ | jagat svarūpam | pārśvaḥ pakāraḥ | vahnibījasamujjvalaḥ rephayuktaḥ tena pra | arghīśa ū tenāḍhyo bhṛguḥ sakāraḥ tena sū | tyai svarūpam | hṛnnamaḥ | tārādyaḥ praṇavādyaḥ trayodaśākṣara iti śeṣaḥ | sarvasiddhida ityanena viniyoga uktaḥ | praṇavo bījaṃ tārttīyaṃ śaktiḥ || 45-47 || hastau saṃśodhya mantreṇa tārādihṛdayāntikam | bījānāṃ pañcakaṃ nyasyedaṅgulīṣu yathākramam || 48 || mantraśeṣaṃ nyasenmantrī talayorubhayorapi | mūrddhādi caraṇaṃ yāvanmantreṇa vyāpakaṃ nyaset || 49 || mūrddhāsyavakṣoguhyāṅghrau pañca bījāni vinyaset | śeṣān nyaset sapta varṇān hṛdaye saptadhātuṣu || 50 || aṅgāni pañcabhirbījairastraṃ śiṣṭākṣarairbhavet | jñānaiśvaryādibhiryuktaiścaturthyantaiḥ sajātibhiḥ || 51 || jñānamaiśvaryaśaktī ca balavīrye satejasī | jñānaiśvaryādayaḥ proktāḥ ṣaṭ kramādaṅgadevatāḥ || 52 || hastabhāvanāmāha hastau saṃśodhyeti | hastayormūlamantraṃ vyāpakatvena vinyase- dityarthaḥ | mantreṇeti mūlamantreṇa | tārādihṛdayāntikamiti mantraśeṣasyāpi viśeṣaṇam | yathākramamaṅgulīṣviti aṅguṣṭhādyāsu | mūrddhādītyatrāpi nyāse tārādihṛdayāntikamiti sambadhyate | aṅgānītyatrāpi | jñānaiśvaryādibhiryuktairiti vyadhikaraṇe tṛtīye | caturthyantaiḥ jñānaiśvaryādibhiryuktairiti bījaiḥ | śiṣṭākṣarairityubhayaviśeṣaṇam | aṅgānīti netrāntāni | e jñānāya hṛdayāya namaḥ | śrī eśvaryāya śirase svāhā | ityādi prayogaḥ | kecana sampradāyādātmaneśabdamapyāhuḥ | tanmate e jñānātmane hṛdayāya nama ityādi prayogaḥ || 48-52 || evaṃ nyastaśarīro'sau smaredudyānamuttamam | campakāśokapunnāgapāṭalairupaśobhitam || 53 || lavaṅgamādhavībilvadevadārunamerubhiḥ | mandārapārijātādyaiḥ kalpavṛkṣaiḥ supuṣpitaiḥ || 54 || candanaiḥ kaṇīkāraiśca mātuliṅgaiśca vañjulaiḥ | dāḍimīlakucāṅkolaiḥ pūgaiḥ kuravakairapi || 55 || kadalīkundamandāranārikelairalaṅkṛtam | anyaiḥ sugandhipuṣpāḍhyairvṛkṣasaṅghaiśca maṇḍitam || 56 || mālatīmallikājātī ketakīśatapatrakaiḥ | pārantītulasīnandyāvarttaidamanakairapi || 57 || sarvarttukusumopetairnamadbharupaśobhitam | mandamārutasambhinnakusumāmodidiṅmukham || 58 || tasya madhye sadotphullaiḥ kumudotpalapaṅkajaiḥ | saugandhikaiśca kahlārairnavaiḥ kuvalayairapi || 59 || haṃsasārasakāraṇḍabhramaraiścakranāmabhiḥ | anyaiḥ kalakalārāvaivīhagairupaśobhite || 60 || mahāsarasi tanmadhye puline'timanohare | paritaḥ pārijātāḍhyaṃ maṇḍapaṃ maṇikuṭṭimam || 61 || nameru rudrākṣaḥ | tasya madhye mahāsarasi | tanmadhye puline manasā maṇḍapaṃ sañcintya tanmadhye pārijātaṃ bhāvayedityuttareṇa sambandhaḥ || 53-61 || udyadādityasakāśaṃ bhāsvaraṃ śaśiśītalam | caturdvārasamāyuktaṃ hemaprākāraśobhitam || 62 || ratnopakḷptisaṃśobhikapāṭāṣṭakasaṃyutam | navaratnasamākḷptatuṅgagopuratoraṇam || 63 || hemadaṇḍasamālambidhvajāvalipariṣkṛtam | navaratnasamābaddhastambharājivirājitam || 64 || sahasradīpasaṃyuktadīpadaṇḍavirājitam | taptahāṭakasaṃkḷptavātāyanamanoharam || 65 || nānāvarṇāṃśukodbaddhasuvarṇaśatakoṭibhiḥ | kiṅkiṇīmālikāyuktapatākābhiralaṅkṛtam || 66 || jātarūpamayairatnavicitrairativistṛtaiḥ | māṇikyavajravaidūryasvarṇamālāvalīyutaiḥ || 67 || antarāntarasambaddharatnairdṛṣṭimanoharaiḥ | vicitraiścitravarṇaiśca vitānairupaśobhitam || 68 || sarvaratnasamāyuktaṃ hemakuṭṭimamujjvalam | ketakīmālatījātīcampakotpalakesaraiḥ || 69 || mallikātulasījātīnandyāvarttakadambakaiḥ | etairanyaiśca kusumairalaṅkṛtamahītalam || 70 || ambukāśmīrakastūrīmṛganābhitamālakaiḥ | candanāgurukarpūrairāmoditadigantaram || 71 || evaṃ sañcintya manasā maṇḍapaṃ sumanoharam | tanmadhye bhāvayenmantrī pārijāta manoharam || 72 || tasyādhastāt smarenmantrī ratnasiṃhāsanaṃ mahat | tasmin sañcintayeddevīṃ mahālakṣmīṃ manoramām || 73 || nānāvarṇāṃśukeneti patākāviśeṣaṇam | jātarūpamayairityādi vitānairityasya viśeṣaṇam | tathā ca pṛthivyanantaraṃ kṣīrasindhuṃ dvīpam udyānaṃ mahāsaraḥ pulinaṃ maṇḍapaṃ pārijātaṃ ratnasiṃhāsanaṃ sampūjayet | śeṣaṃ samānam || 62-68 || kuṭṭimamiti | " kuṭṭimo'strī nibaddhā bhūḥ " iti koṣaḥ | ambu sugandhidravyam | kumkumā iti kānyakubjabhāṣāyām | kastūrīmṛgasya nābhiriti vigrahaḥ | evaṃ sañcintya manasā maṇḍapamiti pūrvaṃ maṇḍapamityuktaṃ tasyaivānuvādaḥ | tanmadhye ityasya viśeṣaṇai- rvyavahitatvena sambandhasya buddhisthatvāt || 69-73 || bālārkadyutimindukhaṇḍavilasatkoṭīrahārojjvalāṃ ratnākalpavibhūṣitāṃ kucanatāṃ śāleḥ karairmañjarīm | padme kaustubharatnamapyavirataṃ sambibhratīṃ susmitāṃ phullāmbhojavilocanatrayayutāṃ dhyāyet parāṃ devatām || 74 || koṭīro mukuṭaḥ | āyudhadhyānantu pūrvavat || 74 || śiñjanmañjīrasaṃśobhipadāmbhojavirājitām | navaratnagaṇākīrṇakāñcīdāmavibhūṣitām || 75 || muktāmāṇikya vaidūryasambaddhodarabandhanām | vibhrājamānāṃ madhyena valitritayaśobhinā || 76 || jāhnavīsaridāvarttaśobhinābhivibhūṣitām | pāṭīrapaṅkakarpūra kuṅkumālaṅkṛtastanīm || 77 || vārivāhavinirmuktamuktādāmagarīyasīm | vahantīmuttarāsaṃga dukūlaparikalpitam || 78 || taptakāñcanasannaddhavaidūryāṅgadabhūṣaṇām | padmarāgasphuratsvarṇakaṅkaṇāḍhyakarāmbujām || 79 || māṇikyaśakalābaddhamudrikābhiralaṅkṛtām | taptahāṭakasaṃkḷptamālāgraiveyaśobhitām || 80 || vicitravividhākalpakambusaṅkāśakandharām | udyaddanakarākāramaṇitāṭaṅkamaṇḍitām || 81 || pāṭīraṃ candanaṃ | graiveyaṃ kaṇṭhabhūṣā | kambaḥ śaṅkhaḥ || 77-81 || ratnāṅkiṃtalasatsvarṇakarṇapūropaśobhitām | javāvidrumalāvaṇyalalitādharapallavām || 82 || dāḍimīphalabījābhadantapaṅktivirājitām | kalaṅkakārśyanirmuktaśaraccandranibhānanām || 83 || puṇḍarīkadalākāranayanatrayasundarīm | bhrūlatājitakandarpakarakārmukavibhramām || 84 || vikasattilapuṣpaśrīvijayodyatanāsikām | lalāṭakāntivibhavavijitārddhasudhākarām || 85 || sāndrasaurabhasampannakastūrītilakāṅkitām | mattālimālāvilasadalakāḍhyamukhāmbujām || 86 || pārijātaprasūnaśrīvāhidhammillabandhanām | anarghyaratnaghaṭitamukuṭāṅkitamastakām || 87 || sarvalāvaṇyavasatiṃ bhavanaṃ vibhramaśriyaḥ | tejasāṃ janmabhūmiṃ tāṃ mahālakṣmīṃ manoharām || 88 || mattālimāleva vilasantaḥ ye alakā iti vigrahaḥ || 82-88 || evaṃ sañcintayan devīṃ haviṣyāśī jitendriyaḥ | bhānulakṣaṃ japenmantraṃ daśāṃśaṃ juhuyād ghṛtaiḥ || 89 || juhuyācchrīphalaiḥ padmaiḥ pratyekamayutaṃ tataḥ | tarpayet salilaiḥ śuddhaiḥ sugandhairayutadvayam || 90 || śrībījasyodite pīṭhe mahālakṣmīṃ prapūjayet | śrībījenāsanaṃ dadyānmūttīṃ mūlena kalpayet || 91 || pūjayeddakṣiṇe pārśve devyāḥ śaṅkaranandanam | anyataḥ puṣpadhanvānaṃ puṣpāñjalikaraṃ yajet || 92 || ghṛtaireva daśāṃśaṃ homaḥ | ayutadvayahomastvadhikaḥ | pīṭhe aṣṭadaladvādaśadala- caturasracaturdvārarūpe | śaṅkaranandanaṃ gaṇeśaṃ skandamityapare | puṣpāñjalikaramityubhaya- dhyānam || 89-92 || aṅgāni pūrvamukteṣu sthāneṣu vidhivad yajet | umādyāḥ patramadhyasthāḥ śaktīraṣṭau yajet kramāt || 93 || athomā śrīsarasvatyau durgā dharaṇisaṃyutā | gāyatrī devyuṣā caiva padmahastāḥ subhūṣaṇāḥ || 94 || jahnusūryasute pūjye pādaprakṣālanodyate | śaṅkhapadmanidhī pūjyau pārśvayordhṛtacāmarau || 95 || dhṛtātapatraṃ varuṇaṃ pūjayet paścime tataḥ | sampūjya rāśīn parito yajedatha nava grahān || 96 || pūjayed diggajān dikṣu caturdantavibhūṣitān | erāvataḥ puṇḍarīko vāmanaḥ kumudo'ñjanaḥ || 97 || puṣpadantaḥ sārvabhaumaḥ supratīkaśca te kramāt | abhyarcayedathendrādīn tadastrāṇyapi tadbahiḥ || 98 || āgamoktena vidhinā sugandhaiḥ sumanoharaiḥ | pūjayed gandhapuṣpādyairdevīmanvahamādarāt || 99 || dūrvābhirājyasiktābhirjuhuyādāyuṣe naraḥ | daśarātraṃ samiddhe'gnāvaṣṭottarasahasrakam || 100 || guḍūcīrājyasaṃsiktā juhuyāt saptavāsaram | aṣṭottarasahasraṃ yaḥ sa jīveccharadāṃ śatam || 101 || pūrvamukteṣu turyekteṣu | vidhivaditi śiraādyaṅgeṣu namoyoga uktaḥ | athavā yathānyāsamātmanepadasahitānītyuktam | padme hastayoryasyāḥ sā padmahastā | paścādaṣṭānāṃ padmahastāśabdānāmekaśeṣe bahuvacanaṃ jñeyam | jahnu ityārabhya paścima ityantaṃ tṛtīyāvaraṇam | sampūjyeti dvādaśadale | rāśīniti | tadvarṇā ācāryairuktāḥ---- cāpanīrajayukkanyāḥ pītāḥ syurubhayāstvamī | vaṇiṅmakarameṣāhvakulīrā raktarociṣaḥ || carāvaśiṣṭāścatvāraḥ sthitāḥ śvetāḥ pṛthaṅmatāḥ | iti | tattannāmānurūpaṃ svarūpaṃ jñeyam | idaṃ caturthāvaraṇam | atha parito yajet nava grahāniti | tadvarṇāstatsvarūpañca candramantre vakṣyati | diggajāniti śvetān | dikṣviti svasvadikṣu | aṣṭottarasahasrakamiti dvayamapi pratyaham || 93-101 || hutvā tilān ghṛtābhyaktān dīrghamāyuravāpnuyāt | ārabhyā'rkadinaṃ mantrī daśarātraṃ dine dine || 102 || ājyāktārkasamiddhomādārogyaṃ labhate dhruvam | kaṇṭhamātrodake sthitvā dhyātvā devīṃ divākare || 103 || ūddhrvabāhurdaśaśatamaṣṭottaramimaṃ japet | ārogyaṃ labhate sadyo(martye)vāñchitānyapi mantravit ||104 śālibhirjuhvato nityamaṣṭottarasahasrakam | acirādeva mahatī lakṣmīḥ sañjāyate dhruvam || 105 || prasūnairjuhuyānmantrī lakṣmīvallīsamudbhavaiḥ | nandyāvarttasamutthairvā siddhārthaiśca ghṛtaplutaiḥ || 106 || mahatīṃ śriyamāpnoti mānyate sarvajantubhiḥ | hutvetyaṣṭottarasahasram | idamuttaraprayogo'pi | arkadinamādityavāsaraḥ | juhu- yādityaṣṭottaraṃ sahasram | lakṣmīvallī tu tāmbūlākārapatrā raktamadhyabinduḥ śvetapuṣpā | vāśabdaḥ samuccaye || 102-107 || marīcajīrakonmiśrairnārikelarajoyutaiḥ || 107 || saguḍairājyasampakvairapūpairājyalolitaiḥ | juhuyāt pāyasāhāro mantravidvijitendriyaḥ || 108 || aṣṭottaraśataṃ nityaṃ maṇḍalāddhanado bhavet | haviṣā guḍamiśreṇa juhuyādannavān bhavet || 109 || javāpuṣpāṇi juhuyādaṣṭottarasahasrakam | gṛhītvā prajapedbhasma nāgavallīrasānvitam || 110 || tilakaṃ tanuyāttena sarvavaśyakaraṃ bhavet | brahmavṛkṣasamitpuṣpairbrāhmaṇān vaśayedvaśī || 111 || jātīpuṣpaiśca rājānaṃ vaiśyān raktotpalaiḥ sudhīḥ | śūdrānnīlotpalairhutvā vaśayenmantravittamaḥ || 112 || puṣpairmadhūkajairhutvā vaśamānayati striyaḥ | maṇḍalādekonapañcāśaddinaiḥ | dhanadaḥ kuberaḥ | prajapedityaṣṭottaraśatamityādi | bhasmeti hutajavābhasma | brahmavṛkṣaḥ palāśaḥ | " brahma vai palāśaḥ " iti śruteḥ || 107-113 || kṛtvā navapadātmānaṃ maṇḍalaṃ yantrabhūṣitam || 113 || abhiṣekaṃ prakurvīta vidhinā sarvasiddhaye | kalaśān sthāpayetteṣu padeṣu śubhalakṣaṇān || 114 || candanāliptasarvāṅgān dūrvākṣatasamanvitān | dukūlaveṣṭitānetān pūrayettīrthavāriṇā || 115 || navaratnasamābaddhaṃ karṣakāñcanakalpitam | madhyakumbhe kṣipet padmaṃ yantrāḍhyaṃ deśikottamaḥ || 116 || candanośīrakarpūrajātīkaṅkolakuṅkumam | kuṣṭhāgurutamālailāyutaṃ saṃpiṣya bhāgataḥ || 117 || viloḍya sarvakumbheṣu ratnānyapi viniḥkṣipet | abhiṣekamāha kṛtveti | navapadātmānaṃ tṛtīyoktaṃ navanābham | yantrabhūṣitaṃ vakṣyamāṇaṃ yantraṃ tanmadhyakaṇīkāyāṃ likhedityarthaḥ | vidhineti uddiṣṭaṃ vidhimāha kalaśānityādinā | karṣakāñcananimītaṃ ṣaṣṭhyadhikaśatarattikāparimitasuvarṇanimītam | yantrāḍhyaṃ vakṣyamāṇayantrayuktam | tena yantrapadmamityarthaḥ | jātī jātīphalam | bhāgata iti samavibhāgataḥ | ratnāni mātṛkāpaṭaloktāni nava | sarvakumbheṣu iti | atrāpinā sambadhyate || 113-118 || lakṣmīrdūrvā sadābhadrā sahadevī madhuvratā || 118 || muśalī śakravallī ca krāntāpāmārgapatrakān | priyaṅgumudgagodhūmavrīhīṃśca satilān yavān || 119 || śālitaṇḍulamāṣāṃśca prakṣālyaiteṣu nikṣipet | dhātrīlakucabilvānāṃ kadalīnārikelayoḥ || 120 || phalānyapi vinikṣipya puṣpāṇyetāni nikṣipet | padmaṃ saugandhikaṃ jātiṃ mallikāṃ bakulantathā || 121 || campakāśokapunnāgatulasīketakodbhavam | pallavāni vaṭāśvatthaplakṣoḍumbaraśākhinām || 122 || lakṣmīḥ pūrvektalakṣaṇā 1 dūrvā 2 sadābhadrā bhadramustā 3 sahadevī 4 madhuvratā bhṛṅgarājaḥ 5 muṣalī muṣalīkandaḥ 6 śakravallī indravāruṇī 7 krāntā viṣṇukrāntā 8 apāmārgapatraṃ 9 etāni prakṣālya eteṣu navakumbheṣu pratyekaṃ nikṣipedityagrimeṇānvayaḥ | priyaṅguḥ kaṅguḥ | nikṣipediti pratyekam || 118-120 || phalānyapīti pallavānīti ca sarvakumbheṣu || 121 || brahmakūrccaṃ vinikṣipya caṣakaiḥ saphalākṣataiḥ | pidhāya kumbhavaktrāṇi kṣaumairācchādayettataḥ || 123 || āvāhya madhyakalaśe mahālakṣmīṃ prapūjayet | yajedumādyāḥ śiṣṭeṣu kalaśeṣvaṣṭasu kramāt || 124 || gandhairmanoharaiḥ puṣpairdhūpadīpasamanvitaiḥ | nivedya bhakṣyabhojyāni tān spṛṣṭvā prajapenmanum || 125 || trisahasraṃ japasyānte sādhyamānīya saṃyatam | saṃsthāpya sthaṇḍile pīṭhaṃ tasmiṃstaṃ viniveśayet || 126 || ramyairābharaṇairvastrairalaṅkṛtya tamādarāt | sumaṅgalābhirnārībhiḥ kṣiptapuṣpākṣatānvitam || 127 || acītānāṃ dvijātīnāmāśīrvādapuraḥsaram | nadatsu pañcavādyeṣu muhūrtte śobhane sudhīḥ || 128 || madhyasthaṃ kumbhamuddhṛtya mahālakṣmīmanuṃ smaran | abhiṣiñcet kramādanyaiḥ kalaśairapi deśikaḥ || 129 || kareṇā'sya śiraḥ spṛṣṭvā prayuñjītāśiṣaṃ guruḥ | bhadramastu śivañcā'stu mahālakṣmīḥ prasīdatu || 130 || brahmakūrcaṃ dīkṣāpaṭaloktam | tān spṛṣṭveti kuśādinā yugapat | sumaṅgalābhiḥ ciraṇṭībhirityarthaḥ | āśiṣamevāha bhadramastviti || 123-130 || rakṣantu tvāṃ sadā devāḥ sampadaḥ santu sarvadā | athotthāyā'bhiṣiktaḥ san vāsasī paridhāya ca || 131 || yathāvidhi samācamya daṇḍavat praṇamed gurum | vastrairābharaṇairdhānyairdhanai(rgandhai)rgemahiṣādibhiḥ || 132 || dāsīdāsaiśca vidhivattoṣayeddevatādhiyā | brāhmaṇān bhojayet paścāddīnāndhakṛpaṇaiḥ saha || 133 || mahāntamutsavaṃ kuryādbhavane bandhubhiḥ saha | tadā kṛtārthamātmānaṃ manyate manujottamaḥ || 134 || abhiṣikto narapatiḥ parān vijayate'cirāt | paṭṭecchuḥ paṭṭamāpnoti rājaputro na saṃśayaḥ || 135 || abhiṣiktā satī bandhyā sūte putraṃ mahāmatim | mahārogeṣu jāteṣu kṛtyādroheṣu deśikaḥ || 136 || bhūteṣu durnimittādau vidadhyādabhiṣecanam | sarvasampatkaraṃ puṃsāṃ sarvasaubhāgyasiddhidam || 137 || sarvarogapraśamanaṃ sarvāpadvinivārakam | garbharakṣākaraṃ strīṇāṃ dīrghāyurjanakaṃ param || 138 || prasūtānāmapi strīṇāṃ sūtikāgārarakṣakam | praṇaṣṭapuṣpagarbhāṇāṃ puṣpagarbhābhirakṣaṇa || 139 || āsannaśatrubhītānāṃ nāśanañca mahībhṛtām | abhiṣekamimaṃ prāhurāgamārthaviśāradāḥ || 140 || vedādisthitasādhyanāma yugaśaḥ śrīśaktimārānvitaṃ kiñjalkeṣu dineśapatravilasanmantrākṣaraṃ tadbahiḥ | padmaṃ vyañjanakesaraṃ svaralasatpatrāṣṭayugmaṃ dharā- bimbābhyāṃ vaṣaḍantayā tvaritayā yantraṃ likhed veṣṭitam ||141|| bhūpuradvayakoṇeṣu hakṣau lekhyau punaḥ punaḥ | mahālakṣmīyantramidaṃ sarvaiśvaryaphalapradam || 142 || sarvaduḥkhapraśamanaṃ sarvāpadvinivāraṇam | bahunā kimihoktena paramasmānna vidyate || 143 || yantramāha vedādīti | padmaṃ padmarūpaṃ yantraṃ likhediti sambandhaḥ | kiṃ viśiṣṭam | vedādiḥ praṇavaḥ tatrasthaṃ sādhyanāma sādhyasādhakakarmanāma yatra tat kaṇīkāyāmiti jñeyam | kiñjalkeṣviti vakṣyamāṇatvāt | punaḥ kīdṛk | kiñjalkeṣu kesarasthāneṣu yugaśo dviśaḥ śrīśaktimārānvitam | ādye kiñjalke śrīśaktīpare māraśriyau tatpare śaktimārau iti krameṇeti sampradāyavidaḥ | tena bījatrayasyāṣṭāvṛttayaḥ | punaḥ kīdṛk | dineśapatreṣu dvādaśapatreṣu vilasanti mantrākṣarāṇi yatra | punaḥ kiṃ viśiṣṭam | tadbahiḥ vyañjanakesaram, vyañjanāni kakārādīni kesareṣu yatra tat | kesarāṇāṃ dvitvāt vyañjanadvayamekaikasmin kesarasthāne lekhanīyamityarthaḥ | punaḥ kīdṛk svarairlasad yuktaṃ patrāṣṭayugmaṃ ṣoḍaśapatraṃ yasmin tat | dharābimbābhyāṃ parasparavyatibhinnābhyāṃ veṣṭitam | tvaritayā saheti sambandhaḥ | idañcopariṣṭāt prabhṛti | tena tvaritayā saṃveṣṭya paścād bhūgṛhābhyāṃ veṣṭayet | atra parasparavyatibhinnatvam arthalabhyam | yaduparyupari caturasrakaraṇe ekenaiva caturasreṇa sākṣād yantraveṣṭanam | anyena tu caturasrayaiva veṣṭanaṃ na mantrasya | paramparayā yantraveṣṭanatvamiti cenna | vyatibhinnatve tu ubhayorapi sākṣādeva yantraveṣṭitatvasambhavāt | kīdṛśyā tvaritayā | vaṣaḍantayā tatra phaṭkārasthāne vaṣaṭkāra iti sāmpradāyikāḥ | anye tu vaṣaṭkāramadhikamāhuḥ | hakṣāvityaṣṭadhāvṛttau || 141-143 || śambhupatnī śriyā ruddhā kamau bhagavatī mahī | brahmādityau dharā dīrghā laḥ kṣādirbhagavān marut || 144 || prasīdayugalaṃ bhūyaḥ śrīruddhā bhuvaneśvarī | mahālakṣmi namo'ntaḥ syāt praṇavādirayaṃ manuḥ || 145 || saptaviṃśatyakṣarāḍhyaḥ proktaḥ sarvasamṛddhidaḥ | kamale hṛdayaṃ proktaṃ śiraḥ syāt kamalālaye || 146 || śikhā prasīda tenaiva kavacaṃ caturakṣaraiḥ | astrametaiḥ padaiḥ kuryāt tribījapuṭitaiḥ pṛthak || 147 || mantrāntaramāha śambhviti | śambhupatnī māyābījam | śriyā ruddhā śrībījapuṭitā | ekākṣaratvādrodhaḥ sampuṭe paryavasyati | kamau kakāramakārau | bhaga ekārastadyuktā mahī laḥ tena le | nāgaralipau ekārasya bhagarūpatvāt bhagaśabdavācyatā | brahmādityau kakāramakārau | dharā lakāraḥ | dīrghā dīrghayuktā tatra prathamātikrame kāraṇābhāvādā- kārayuktā tena lā | kṣādirlaḥ mūrddhanya ityarthaḥ | marut yakāraḥ | bhagavānekārayuktaḥ tena yeti | mahālakṣmīti svarūpam | idaṃ padaṃ ke cana caturthyantamapīcchanti | ebhistu yakārasya kīlakatvāt na tathoddhṛtam | anye tu dviruktyādau bhedamuddhṛtyāṣṭāviṃśativarṇamāhuḥ | sarvasamṛddhi iti viniyogoktiḥ | śrī bījaṃ māyā śaktiḥ | kamalavāsinī cāsyā ṛṣyādayaḥ | tenaiveti prasīdetyanena | caturakṣarairiti mahālakṣmipadena | tribījapuṭitairiti mantrādisthapraṇavavyati- riktatribījaiḥ | pṛthak pratyekaṃ kuryādaṅgānīti śeṣaḥ | tatra prayogo yathā---- " śrī hrī śrī kamale śrī hrī śrī hṛdayāya namaḥ " ityādi || 144-147 || sindūrāruṇakāntimabjavasatiṃ saundaryavārāṃ nidhiṃ koṭīrāṅgadahārakuṇḍalakaṭīsūtrādibhirbhūṣitām | hastābjairvasupatramabjayugalādarśau vahantīṃ parā- māvītāṃ paricārikābhiraniśaṃ dhyāyet priyāṃ śāṅgīṇaḥ || 148|| āyudhadhyānaṃ dakṣādhastādvāmādhaḥ paryantam || 148 || lakṣaṃ japet phalaibīlvairjuhuyānmadhurokṣitaiḥ | daśāṃśaṃ saṃskṛte vahnau prākproktenaiva vartmanā || 149 || śrībījokte yajet pīṭhe vakṣyamāṇakrameṇa tām | aṅgāvṛtterbahiḥ pūjyā mūrttayaḥ śrīdharādayaḥ || 150 || śrīdharākhyaṃ hṛṣīkeśaṃ vaikuṇṭhaṃ viśvarūpakam | vāsudevaṃ saṅkarṣaṇaṃ pradyumnamaniruddhakam || 151 || dalamūleṣu saṃpūjya patramadhyeṣu saṃyajet | bhāratīṃ pārvatīṃ cāndrīṃ śacīñca damakādikān || 152 || dalāgreṣvarcayed bāṇān mahālakṣmyāḥ kramādamūn | anurāgañca saṃvādaṃ vijayaṃ vallabhaṃ madam || 153 || harṣaṃ balañca tejaśca lokanāthānanantaram | tadāyudhāni tadbāhye pūjayet sādhakottamāḥ || 154 || anena vidhinā devīṃ mahālakṣmīmupāsate | ye teṣu nivasellakṣmīrasmarantī nijālayam || 155 || utpalairjuhuyāllakṣaṃ candanāmbhasi lolitaiḥ | śatrūṇāṃ labhate rājyaṃ vinā yuddhena pāthīvaḥ || 156 || aṅgāvṛtterbahiḥ kesareṣu | tena kaṇīkāyāmaṅgapūjā | ata eva dalamūleṣu sampūjye- tyuktiḥ | patramadhyeṣviti dikpatramadhyeṣu | damakādikān iti vidik patramadhyeṣu | tadagreṣu patrāgreṣu | ye sādhakottamā upāsate iti sambandhaḥ | sādhakottamā ityanenaitaduktaṃ bhavati satyavāditvādilakṣmyupāsakasamayaniṣṭhā iti || 149-156 || japan rājasabhāṃ gacchet sambhāvyeta tayā naraḥ | dūrvā devī mahālakṣmīvīṣṇukrāntā madhuvratā || 157 || muśalī śakravallī ca sadābhadrā'ñjalipriyā | haricandanakarpūracandanāṅkolarocanāḥ || 158 || mālūrakesarau kuṣṭhaṃ sarvaṃ piṣṭvā niśārasaiḥ | aṣṭottarasahasrantu japitvā tilakakriyām || 159 || kurvato mantriṇaḥ sarve vaśe tiṣṭhantyaharniśam | śriyo mantraṃ bhajenmantrī śrīsūktānyapi saṃjapet || 160 || tayeti sabhayā | devī sahadevī | madhuvratā bhṛṅgarājaḥ | sadābhadrā bhadramustā | añjalipriyā añjalinī | hātājoḍīti kānyakubjabhāṣāyām | haricandanaṃ pītacandanam | mālūraṃ bilvam | kesaro nāgakesaraḥ | niśā haridrā | śrī sūktaṃ pañcadaśarcaṃ bahvṛcānāṃ prasiddhataram | tadvidhānaṃ yathā---- ādyāyāḥ śrīrṛṣiḥ proktastata ānandakarddamau | cilkītaścendirāputro munayaḥ saṃprakīttītāḥ || caturdaśānāṃ chandaḥ syādanuṣṭup tisṛṇāṃ punaḥ | caturthyā bṛhatī pañcaṣaṣṭhayostriṣṭubīritā || saptamādiṣu cāṣṭānāmanuṣṭup parikīttītam | prastārāpaṅktirantyāyā agnī devau prakīttītau || ādyante bījaśaktī sto viniyogo dhanāptaye | mūrddhākṣikarṇaghrāṇeṣu mukhagrīvākaradvaye || hṛnnābhiliṅgapāyūrujānujaṅghāpade nyaset | hiraṇmayī ca candrā ca rajatādyā srajā tathā || suvarṇādyā srajā caiva hiraṇyā caiva pañcamī | hiraṇyavarṇā etābhirnamo'ntābhirathāṅgakam || raktābjasaṃsthāṃ padmākṣīṃ vicitrānekabhūṣaṇām | aruṇābjarajaḥpuñjavarṇāṃ sadratnaśekharām || abjayugmaṃ varābhītī dhārayantīṃ nijairbhujaiḥ | devīṃ trilokajananīmevaṃ dhyāyettu deśikaḥ || śuklapratipadādyekādaśyantaṃ prajapenmanum | arkasāhasramidhmaistu bilvaiḥ padmairghṛtena ca || pāyasena trimadhvaktairdaśāṃśaṃ juhuyāttataḥ | puroditena vidhinā śrīpīṭhe pūjayecchirayam || mūttīṃ mūlena saṅkalpya upacārāṃstu ṣoḍaśa | mantraistu pañcadaśabhirvyastaiḥ kuryāt samastakaiḥ || tata āvaraṇārcāyāṃ kesareṣvaṅgapūjanam | padmā ca padmavarṇā ca padmasthārdrā turīyakā || tarpayantī ca tṛptā ca jvalantī saptamī tathā | svarṇaprākārāṣṭamo syādetāḥ patreṣu saṃyajet || lokeśānāyudhaiḥ sārddhamevaṃ pūjā samīritā | iti | atha sarvaśrīmantrānte tantrāntaroktaṃ śrīyantraṃ likhyate---- athātaḥ sampravakṣyāmi śriyo yantraṃ śṛṇu priye | sarvasiddhipradaṃ yantraṃ sarvasammohanaṃ param || tejaskaraṃ puṣṭikaraṃ śrīkarañca yaśaskaram | amṛtatvapradaṃ nṝṇāṃ sarvābhīṣṭaphalapradam || śatrūṇāṃ nāśanañcaiva mitrāṇāṃ varddhanaṃ param | svasenāharaṇañcaiva parasenāpasāraṇam || ātharvaṇādibhirmantraiḥ śatrubhiḥ pīḍite sadā | rakṣaṇaṃ paramantrāṇāṃ chedanañca maheśvari || dhāraṇācāyurārogyaṃ śrīsaubhāgyadhanapradam | aṣṭapatraṃ mahāpadmaṃ kaṇīkākesarairyutam || śrībījaṃ nāmasaṃyuktaṃ kaṇīkāyāṃ samālikhet | ayutaṃ vāruṇaṃ bindubhūṣitaṃ prāgdale likhet || akārayutaṃ sabindukaṃ halmātraṃ vakāramityarthaḥ | evañca vaṃ iti bhavati | vaiṣṇavaṃ bindumadbījaṃ tasya dakṣiṇadigdale | aṃ iti bhavati | nāntaṃ yāntasamāyuktaṃ sabinduṃ vāruṇe dale | nāntaḥ pakāraḥ | yānto rephaḥ | evañca praṃ iti bhavati | viṣṇuṃ bindusamāyuktaṃ saumye vai digdale likhet | aṃ ityarthaḥ | jāntaṃ vahnisamāyuktaṃ bindumadvahnidigdale | jānto jhakāraḥ | vahniḥ rephaḥ | evaṃ jhraṃ iti bhavati | vāntaṃ viṣṇusamāyuktaṃ bindumannairṛte dale | vāntaḥ śakāraḥ | viṣṇuḥ akāraḥ | evaṃ śaṃ iti bhavati | brahmaṇo dvādaśaṃ bījaṃ pañcamasvarasaṃyutam | bindunādasamāyuktaṃ vilikhet pāvane dale || brahmā kaḥ, tasmāt dvādaśo varṇaḥ ṭhakāraḥ | pañcama svaraḥ ukāraḥ | evaṃ ṭhuṃ iti bhavati | vargādyaṃ śāntasaṃyuktaṃ ekādaśasamanvitam | bindunādasamāyuktaṃ nyasedīśānadigdale || vargādyaḥ kakāraḥ | śāntaḥ ṣaḥ | ekādaśa ekāraḥ | kṣeṃ iti bhavati | tadbāhye parito mantrī śrībījaṃ prathamāvṛttau | dvitīyaṃ kāmabījena śaktibījaṃ tṛtīyake || tato bhūgṛhamālikhya prāṅmukhaḥ suprasannadhīḥ | guruṃ saṃpūjya yatnena vastradhānyadhanādibhiḥ || gandhapuṣpākṣatādyaiśca yantraṃ saṃpūjayet priye | sahasraṃ ca japaṃ kṛtvā sarvasiddhikaraṃ priye || raupye patre'tha lauhe vā bhūrje vā likhya dhārayet || śrībīje nāma saṃlikhya ṭhāntaṃ tadbāhyato likhet | binduyuktena lāntena veṣṭayitvā nirantaram || punaraṣṭadalaṃ padmaṃ śrī hnī pratidalaṃ likhet | mahāmāyāṃ trikoṇābhyāṃ veṣṭayitvā bahistataḥ | idaṃ dhārayato nityaṃ varddhate śrīrna saṃśayaḥ || iti || 157-160 || bhūyasīṃ śriyamākāṅkṣan satyavādī bhavet sadā | pratyagāśāmukho'śnīyāt smitapūrvaṃ priyaṃ vadet || 161 || bhūṣayed gandhapuṣpādyairvātmānaṃ niyataḥ śuciḥ | śayīta śuddhaśayyāyāṃ taruṇyā saha nānyayā || 162 || nagno nā'vataredambhastailābhyakto na bhakṣayet | haridrāṃ na mukhe lipyenna svapedaśuciḥ kvacit || 163 || na vṛthā vilikhedbhūmiṃ na bilvaṃ droṇamambujam | dhārayenmūddhrna naivā'dyāt loṇaṃ tailañca kevalam || 164 || malino na bhavejjātu kutsitānnaṃ na bhakṣayet | droṇapaṅkajabilvāni padbhyāṃ jātu na laṅghayet || 165 || sahadevīmindravallīṃ śrīvallīṃ viṣṇuvallabhām | kanyāṃ jambuṃ pravālañca dhārayenmūddhrna sarvadā || 166 || kamalopāsakasya dharmānāha bhūyasīmiti | pratyagāśāmukhaḥ paścimāsyaḥ | taruṇyeti | na ca vṛddhayā | uktaṃ ca " vṛddhā tu kurute jvaram " | pañcapañcāśadvarṣepari strīṇāṃ vṛddhatā | nānyayetyanena etaduktaṃ bhavati | yadāhuḥ---- duṣṭāṃ kaṣṭānvavāyāṃ kalahakaluṣitāṃ mārgaduṣṭāmaniṣṭā- manyāsaktāmasaktāmativipulakṛśāṅgīmatihrasvadīrghām | rogārttāṃ bhogalīlāṃ pratipuruṣacalāṃ rājakāntāmakāntāṃ kākākṣībhekacārāṃ gṛhakusumayutāṃ na spṛśedindirārthī || iti || droṇaṃ gūmā iti kānyakubjabhāṣāyām | śrīdevī śrīlatā | viṣṇuvallabhā viṣṇukrāntā | kanyā ghṛtakumārī || 161-166 || ityācāraparo nityaṃ viṣṇubhakto dṛḍhavrataḥ | śriyamāpnoti mahatīṃ devānāmapi durlabhām || 167 || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake aṣṭamaḥ paṭalaḥ samāptaḥ || 8 || bth " bi ityācāreti | tantrāntaroktācāragrahaṇam | taduktaṃ nārāyaṇīye---- na jidhrennākramecābjaṃ tadbījaṃ na ca bhakṣayet | na syānmaliṣṭho na chindyāt bilvaṃ bhūmau śayīta na || lavaṇāmalakaṃ varjyaṃ nāgādityatithau kramāt | pañcamyāmuttare ca strī varjyā pratyaṅmukho'śane || bilvairna mārjayet dantān trisandhyaṃ praṇamecca tān | prātarbhakṣyāstilāstena (sevyā) dhāryā lakṣmīṃ ca bhakṣayet || dhārayenmūrddhna tatpuṣpamuttare madhurānnabhuk | pāyasaṃ bilvabījaṃ ca bhakṣayecchuklaparvaṇi || iti | prayogasāre'pi---- dhānya yo guru hutāśanarāṇāṃ na svapedupari nāpyanuvaṃśaṃ nottarāparaśirā na ca nagno nārdrapāṇicaraṇaḥ śriyamicchan | nābhyañjyādapi tailameva rajanīṃ naivānulimpenmukhe || iti || 167 || || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāṃ aṣṭamaḥ paṭalaḥ || 8 || bth " bi atha navamaḥ paṭalaḥ atha vakṣye jagaddhātrīmadhunā bhuvaneśvarīm | brahmādayo'pi yāṃ jñātvā lebhire śriyamūjītām || 1 || evaṃ sarasvatīśrīmantrānuktvā tadantargatatvāt etadanantaraṃ bhuvaneśīmantrān vaktumārabhate atheti | yāṃ jñātvā ityanena asyāḥ tryakṣarā nānāpi bhedāḥ sūcitāḥ | tatra vākpuṭitatvaṃ vākśrīpuṭitatvaṃ śrīkāmapuṭitatvaṃ kāmaśrīpuṭitatvaṃ granthakāra eva vakṣyati | evaṃ kāmapuṭitatvaṃ śrīvākpuṭitatvaṃ vākkāmapuṭitatvaṃ kāmavākpuṭitatvamiti catvāro bhedāḥ svayamūhanīyāḥ | taduktam---- kāmādyantā prabhavati yadā sarvakāmeśvarī sā | sādyantaśrīḥ sutadhanaphalā vākpradā vāgbhavena || evaṃ vyastaivīracitapuṭā kāmadhuk sā hi śaktiḥ | iti | anyatrāpi---- saṃpuṭīkṛtya vā mantrī kāmabījena sundari | abhyasan niyatāhāraḥ trailokyaṃ vaśamānayet || iti | padmapādācāryaiḥ praṇavapuṭitatvaṃ śrībījacatuṣṭayapuṭitatvamiti bhedadvayamanyadapyuktam| śriyamūjītāmiti viniyogasūcanam || 1 || nakulīśo'gnimārūḍho vāmanetrārddhacandravān | bījaṃ tasyā yathākhyātaṃ sevitaṃ siddhikāṅkṣibhiḥ || 2 || ṛṣiḥ śaktirbhavecchando gāyatrī devatā manoḥ | kathitā svarasaṅghena sevitā bhuvaneśvarī || 3 || mantramuddharati nakulīśa iti | nakulīśo hakāraḥ agnī rephaḥ vāmanetram īkāraḥ arddhacandro binduḥ | evaṃ militvā bījamekam | siddhikāṅkṣibhiḥ sevitāmityanena asya kevalasyāpi sakalapuruṣārtha sādhanatā sūcitā | tathā ca bhuvaneśvarīpārijāte- matsamaḥ puruṣo nāsti tvatsamā nāsti cāṅganā | māyābījasamo mantro na bhūto na bhaviṣyati || iti || śaktiriti vaśiṣṭhaputraḥ | taduktaṃ saṃhitāyām " ṛṣiḥ śaktirvaśiṣṭhasya sutaḥ " iti | haṃ bījaṃ īṃ śaktiḥ | taduktaṃ daśapaṭalyām---- haṃ bījam īṃ śaktiḥ asya iṣṭārthe viniyojanam | iti || 2-3 || ṣaḍdīrghayuktabījena kuryādaṅgāni ṣaṭ kramāt | saṃhārasṛṣṭimārgeṇa mātṛkānyastavigrahaḥ || 4 || mantranyāsaṃ tataḥ kuryād devatābhāvasiddhaye | hṛllekhāṃ mūddhrna vadane gaganāṃ hṛdayāmbuje || 5 || raktāṃ karālikāṃ guhye mahocchuṣmāṃ padadvaye | ūddhrvaprāgdakṣiṇodīcyapaścimeṣu mukheṣu ca || 6 || ṣaḍdīrgheti | atra tu ṣaḍaṅgamantroddhāramātraṃ kṛtam | nyāsaṃ vakṣyati nyāsāvasare | saṃhārasṛṣṭimārgeṇeti | atrālpakṣaratvāt sṛṣṭiśabdasya pūrvanipātaḥ karttavyaḥ | sa ca na kṛtaḥ tena saṃhāranyāsaṃ kṛtvā sṛṣṭinyāsaṃ kuryāt | taduktaṃ saṃhitāyām---- akārādyarṇaparyantāṃ viparītakrameṇa tu | gurūpadeśavidhinā mātṛkāṃ prathamaṃ nyaset || saṃhāramātṛkānyāso brahmānandarasojjvalaḥ | iti | ācāryā api-saṃhṛtya cotpādya śarīramevam | iti | padadvaye iti | ekadaiva ekahasteneti jñeyam anyathā mantrāvṛttiprasaṅgāt || 4-6 || sadyādihrasvabījāḍhyā nyastavyāḥ bhūtasaprabhāḥ | aṅgāni vinyaset paścājjātiyuktāni ṣaṭ kramāt || 7 || sadyādīti | sadya okārastadādayaḥ | pañcahrasvāḥ anena vilomaprakāreṇa napuṃsakavyatiriktāḥ pañcahrasvā gṛhyante | o e u i a sadyādi hrasvā yasmin evaṃ bhūtaṃ yadbījaṃ tadāḍhyā iti sampradāyavidaḥ | tena hroṃ hreṃ hruṃ hriṃ hraṃ iti bījāni bhavanti | gūḍhārthadīpikākārastu o e ḷ ṛ u imān pañcahrasvān uktavān | tanna | sarvatrāgre'pi sampradāyānusāreṇa sadyādigrahaṇe napuṃsakavyatiriktānāmeva grahaṇāt | yat tu kecana svaramātraṃ bījatvenāhuḥ tadapi na | bījaśabdopādānavaiyarthyāt | uktañca daśapaṭalyām---- sadyoṣṭhaśrutinetrādyaivīdyāṃ saṃbhedyaṃ mantravit | hṛllekhādīn pravinyasyet || iti | bhūtasaprabhā iti | pṛthivyādikrameṇetyarthaḥ tena hṛllekhā pītā gaganā viśadā raktā raktā mahocchuṣmā kṛṣṇā karālikā svaccheti | aṅgānīti | pūrvektaiḥ svajātibhi- raṅgamantrairityarthaḥ | ataeva paścāditi | taduktamācāryaiḥ---- hṛllekhākhyāṃ gaganāṃ raktāṃ ca karālikāṃ mahocchuṣmām | mūrddhani vadane hṛdaye guhye pādayornyasyettadaṅgaiśca || iti || 7 || brahmāṇaṃ vinyased bhāle gāyatryā saha saṃyutam | sāvitryā saṃyutaṃ viṣṇuṃ kapole dakṣiṇe nyaset || 8 || vāgīśvaryā samāyuktaṃ vāmagaṇḍe maheśvaram | śriyā dhanapatiṃ nyasyed vāmakarṇāgrake punaḥ || 9 || ratyā smaraṃ mukhe nyasya puṣṭyā gaṇapatiṃ nyaset | savyakarṇepari nidhī karṇagaṇḍāntarālayoḥ || 10 || nyastavyau vadane mūlaṃ bhūyaścaitāṃstanau nyaset | kaṇṭhamūle stanadvandve vāmāṃse hṛdayāmbuje || 11 || savyāṃse pārśvayugale nābhideśe ca deśikaḥ | bhālāṃsapārśvajaṭhare pārśvāṃsāparake hṛdi || 12 || brahmāṇyādyāstato nyasyā vidhinā proktalakṣaṇāḥ | mūlena vyāpakaṃ dehe nyasya devīṃ vicintayet || 13 || yoninyāsamāha brahmāṇamiti | tatra hāṃ hīṃ hūṃ iti gāyatryādīnāṃ bījāni | haṃ hiṃ huṃ iti brahmādīnām | anyeṣāṃ svasvabījāni | nidhyorādyakṣaraṃ bījamiti jñeyam | tatra prayogaḥ | hāṃ gāyatrīsahitāya haṃ brahmaṇe nama ityādi | śaktināmāditvaṃ pūjāyāṃ sphuṭī- bhaviṣyati | vāmakarṇāgrake vāmakarṇepari | śāstre vṛkṣavat vyavahārāt | savyakarṇepari dakṣakarṇepari | vāmasya pūrvamukteḥ | nidhī śrīpaṭaloktasvarūpau saśaktikau | karṇa- gaṇḍāntarālayoriti dakṣavāmayoḥ | mūlaṃ mūlamantram | vadana iti tadekadeśacibukaṃ lakṣyate | etāniti brahmādīn mūlāntān | ayameva sāmpradāyikaḥ pāṭhaḥ | kecana etāṃ tanau nyasediti paṭhanti | tanmate etāṃ bhuvaneśīṃ kaṇṭhādiṣu navasu sthāneṣu nyaset | stanadvande dakṣavāme | savyāṃse dakṣiṇāṃse | yadyapi " vāmaṃ śarīre savyaṃ syāt " iti koṣaḥ | tathāpyatra savyaśabdena dakṣiṇa eva gṛhyate | vāmasya pūrvaṃ pṛthagukteḥ | tathā ca śaivāgame " vinyaset savyavāmayoḥ " iti bahuṣu sthaleṣu vyavahāraḥ | " savyaṃ dakṣiṇavāmayoḥ " iti koṣāntaraṃ ca | pārśvayugale dakṣavāme | deśika ityanena sabījatvamuktam | bhālāṃseti mātṛkānyāsasthānam | aṃsapārśve vāmagate | pārśvāṃsau dakṣiṇau | aparakaṃ kakut | yadyapyaparagalaśabdena kakuducyate tathāpyatra bhīmo bhīmasena itivat prayogaḥ | taduktamācāryaiḥ---- alikāṃsapārśvakukṣiṣu pārśvāṃsāparagalahṛtsu ca kramaśaḥ | brahmāṇyādyā vidhivat nyastavyā mātaro'ṣṭa mantritamaiḥ || vidhineti svabījādyāḥ | proktalakṣaṇā mātṛkāpaṭaloktadhyānāḥ | vyāpakamiti karābhyāṃ mastakādyāpādāṅguṣṭham || 8-13 || udyaddinadyutimindukirīṭāṃ tuṅgakucāṃ nayanatrayayuktām | smeramukhīṃ varadāṅkuśapāśābhītikarāṃ prabhajet bhuvaneśīm ||14|| dhyānamāha udyaditi | inaḥ sūryaḥ | raktapadmasthām ityapi | āyudhadhyānaṃ vāmādho- haste varaṃ dakṣiṇorddhe aṅkuśam | vāmorddhe pāśaṃ dakṣādho'bhayamiti sampradāyavidaḥ | taduktaṃ mahāsammohane---- dakṣiṇe cāṅkuśaṃ dadyād vāme pāśaṃ pradāpayet | varadaṃ vāmato dadyādabhayaṃ dakṣiṇe kare || iti || 14 || prajapenmantravinmantra dvātriṃśallakṣamānataḥ | trisvāduyuktairjuhuyādaṣṭadravyairdaśāṃśataḥ || 15 || prajapediti mantrārthānusandhānapūrvakam hariharātmakaprakṛtipuruṣākāreṇa avasthi- tāyā ādyaśakteḥ pratipādako'yaṃ mantraḥ | ataeva bhuvaneśīti nāma | taduktam---- haritvācca haratvācca puṃprakṛtyostu yuktayoḥ | śliṣṭoccāritamevedaṃ śabdaṃ tadrūpamīritam || iti | saṃhitāyāntu---- vyomabīje maheśāni kailāsādi pratiṣṭhitam | vahnibījāt suvarṇādi niṣpannaṃ bahudhā priye || tenāyaṃ varttate loke bhūmaṇḍala samāsthitaḥ | turyasvareṇa pātāle śeṣarūpeṇa dhāryate || mahābhūmaṇḍalaṃ tasmāt pātālasyāpi nāyikā | ataeva maheśānī bhuvanādhīśvarī priye || hakāre vyoma turyeṇa svareṇā'nilasambhavaḥ vikāre sati repheṇa sākṣād vahrisvarūpiṇī || vahnervīryaṃ vasu jñeyaṃ tasmād repho vasundharā | ataeva maheśāni ralayoḥ sammatā bhavet || binducakrāmṛtād devī plāvayantī jagattrayam | dravarūpā bhavet tasmāt dravantī cārddhamātrayā || ataeva maheśānī bhuvaneśīti kathyate | iti | mantravidityanena hasakalayogaḥ | mokṣārthaṃ praṇavayogo'pi sūcitaḥ | yadvā tantrāntaroktaṃ puraścaraṇam | yathā---- ekaliṅge śivāgāre dakṣiṇāṃ mūttīmāśritaḥ | baddhapadmāsano bhasmasnnāyī ca kuśaviṣṭaraḥ || kṛṣṇāṣṭamīṃ samārabhya yāvat syāt taccaturdaśī | nityamiṣṭvā śivaṃ śaktiṃ japenmantraṃ sahasrakam || dadhikṣaudraghṛtābhyaktā vyāghātasamidho hunet | tataḥ sāgraṃ sahasraṃ ca dhyāyet sarveśvarīmumām || iti | triḥsvāduyuktaiḥ trimadhuropetaiḥ | taduktaṃ prayogasāre---- payomadhughṛtaṃ ceti samaṃ trimadhuraṃ smṛtam | iti | anye payaḥ sthāne śarkarāmāhuḥ---- japāddaśāṃśaṃ juhuyādathāṣṭadravyairguḍakṣaudraghṛtāvasiktaiḥ | iti | taṭṭīkākāraiḥ guḍaḥ śarkareti vyākhyātam | aṣṭadravyairiti mātṛkāpaṭaloktaiḥ || 15 || dadyādarghyaṃ dineśāya tatra sañcintya pārvatīm | padmamaṣṭadalaṃ bāhye vṛttaṃ ṣoḍaśabhirdalaiḥ || 16 || vilikhet kaṇīkāmadhye ṣaṭkoṇamatisundaram | tataḥ saṃpūjayet pīṭhaṃ navaśaktisamanvitam || 17 || jayākhyā vijayā paścādajitā cā'parājitā | nityā vilāsinī dogdhrī aghorā maṅgalā nava || 18 || dadyāditi mūlena | tatreti sūryamaṇḍale | iyaṃ saurī śaktiriti kṛtvā atrārghyadāna- prādhānyādatroktiḥ | parantu sarvamantreṣu tattanmantradevatāṃ sūryamaṇḍale saṃcintya sūryamaṇḍale sūryāyārghyaḥ karttavya iti jñeyam | tanmayā sandhyākathanāvasare uktam | atra dhyānānantaram āyudhapustakajñānayonibījamudrāḥ pradarśayet | yadāhuḥ---- evaṃ śaktiṃ parāṃ dhyātvā samyak mudrāḥ pradarśayet | pāśāṅkuśābhayābhīṣṭapustakajñānayonayaḥ || iti | tatra pāśamudrālakṣaṇaṃ yathā---- vāmamuṣṭisthatarjanyā dakṣamuṣṭisthatarjanīm | saṃyojyā'ṅguṣṭhakāgrābhyāṃ tarjanyagre svake kṣipet | eṣā pāśasya mudreti vidvadbhiḥ parikīttītā || iti | śeṣamudrālakṣaṇāni mayā pūrvamuktāni | bījamudrā gurumukhādavagantavyā | atra svapūjāsādhanaprokṣaṇamantro'yaṃ jñeyaḥ | praṇavo vāgbhavo māyā śrībījaṃ paramāmṛtam | rūpe bhagavati proktvā candramaṇḍalavāsini || candrāmṛtena purayadvitayaṃ dravyamityapi | idaṃ pavitrayadvandvaṃ śrīmāyāvākdviṭhastataḥ || tenāmṛtena samprokṣyedātmānaṃ sādhanāni ca | iti | pūjāyantramāha padmamiti | ṣaṭkoṇamiti ūrddhādho'gratrikoṇe parasparabhedite | atisundaramityanena yathā samaṃ bhavati tathā karttavyamityuktaṃ bhavati | tatra trikoṇādīnāṃ samatve prakāra ucyate---- hitvā vṛttaprāgguṇāḍghiraṃ tiryaganyau tu pārśvayoḥ | tryarāḥ ṣaṭ tvanyato'pyevaṃ dvādaśārā udīcyapi || iti | samaṃ prācīsūtraṃ kṛtvā tanmadhyamālambya yathopsitaṃ vṛttaṃ kṛtvā tatra prācīsūtraṃ caturdhā vibhajet | ekasmādagrāt turyāṃśaṃ santajya ekaṃ tiryaksūtraṃ pātayet | pārśvayoḥ sūtradvayadānāt tryasram | evamanyato'pi kṛte ṣaḍastram | evam udagdakṣiṇataḥ kṛte dvādaśāstramityarthaḥ | vṛttapramāṇamācāryairuktam---- ṣaḍaṅgulapramāṇena varttulaṃ kartturālikhet | ṣaḍaṅgulāvakāśena tadbahiśca pravarttayet || varttulaṃ tāvatā bhūyastadbahiśca tṛtīyakam | madhyavarttulamadhye tu hṛllekhābījamālikhet || dvitīyaṃ varttulāśliṣṭamīṣatśliṣṭaṣaḍasrakam | puṭitaṃ maṇḍalaṃ vahneraspṛśat madhyavarttulam || indrāgnirakṣovaruṇa vāyvīśāntāsrakaṃ likhet | iti | atroparivṛttadvayamapi ṣaṭkoṇasamatvānayanāyaiva iti jñeyam | etadupari caturasrañca jñeyam | antyaśaktimantrapūjāyantre tathokteḥ | caturdvāramityapi | tasya sādhāraṇatvāt atra noktiḥ| tata iti nityajapānantaramityarthaḥ| antaryāgānantaraṃ tasya kṛtatvāt ||16-18|| bījādyamāsanaṃ datvā mūttīṃ tenaiva kalpayet | tasyāṃ saṃpūjayeddevīmāvāhyāvaraṇaiḥ saha || 19 || madhyaprāgyāmyasaumyeṣu paścimeṣu yathākramam | hṛllekhādyāḥ samabhyarcyāḥ pañcabhūtasamaprabhāḥ || 20 || varapāśāṅkuśābhītidhāriṇyomitabhūṣaṇāḥ | sthāneṣu pūrvamukteṣu pūjayedaṅgadevatāḥ || 21 || pīṭhamantramuddharati bījādyamiti | tatra prayogaḥ | mūlabījamucārya sarvaśakti- kamalāsanāya nama iti | taduktam---- sarvaśaktipadaṃ procya ṅe'ntaṃ ca kamalāsanam | nama ityāsanaṃ pūjya tattadbījādikaṃ śive || iti | ayaṃ pīṭhamantraḥ sarvabhuvaneśīmantrasādhāraṇa iti jñeyam | asyāḥ padmaṃ raktaṃ dhyeyam | taduktaṃ prayogasāre---- raktāmbhojaṃ samādhāya ratnasiṃhāsanopari | tatrāvāhya hṛdā devīm | iti | tenaiveti | madhyādi etā yathākramaṃ samabhyarcyā ityanvayaḥ | ādi- śabdārthamāha prāgiti | hṛllekhādyā iti yathānyastāḥ | āsāmāyudhadhyānaṃ devīvat | pūrvamukteṣu caturthapaṭalokteṣu āgneyādiṣu | tāni āgneyādīni kaṇīkāntaḥ- sthāni iti jñeyam | aṅgāni kesareṣu iti yadvakṣyamāṇaṃ granthakṛtā sāmānyoktasya anuvādaḥ kṛtaḥ ayamāśayaḥ | aṅgāni kesareṣviti anyatra | iha tu kaṇīkāyāmeva pūjeti | ---- hṛllekhādyāstadanu ca pūrvavadaṅgāni pūjanīyāni | iti | kecittu ubhayatra ṣaḍaṅganyāsasthaladvaye'pyaṅgapūjanam ityāhuḥ | tacca prapañca- sārādiviruddham || 19-21 || ṣaṭkoṇeṣu yajenmantrī paścānmithunadevatāḥ | indrakoṇe lasaddaṇḍakuṇḍikākṣaguṇābhayām || 22 || gāyatrīṃ pūjayenmantrī brahmāṇamapi tādṛśam | rakṣaḥkoṇe śaṅkhacakragadāpaṅkajadhāriṇīm || 23 || sāvitrīṃ pītavasanāṃ yajedviṣṇuñca tādṛśam | vāyukoṇe paraśvakṣamālābhayavarānvitām || 24 || yajet sarasvatīmitthaṃ rudraṃ tādṛśalakṣaṇam | vahnikoṇe yajedratnakumbhaṃ maṇikaraṇḍakam || 25 || karābhyāṃ bibhrataṃ pītaṃ tundilaṃ dhananāyakam | āliṅgya savyahastena vāmenāmbujadhāriṇīm || 26 || dhanadāṅkasamārūḍhāṃ mahālakṣmīṃ prapūjayet | vāruṇe madanaṃ vāṇapāśāṅkuśaśarāsanam || 27 || dhārayantaṃ javāraktaṃ pūjayedratnabhūṣaṇām | savyena patimāśliṣya vāmenotpaladhāriṇīm || 28 || pāṇinā ramaṇāṅkasthāṃ ratiṃ samyak samarcayet | eśāne pūjayet samyagvighnarājaṃ priyānvitam || 29 || sṛṇipāśadharaṃ kāntāvarāṅgaspṛkkarāṅgulim | mādhvīpūrṇakapālāḍhya vighnarāja digambaram || 30 || puṣkare vigaladratnasphuraccaṣakadhāriṇam | sindūrasadṛśākārāmuddāmamadavibhramām || 31 || dhṛtaraktotpalāmanyapāṇinā tu dhvajaspṛśam | āśliṣṭakāntāmaruṇāṃ puṣṭimarceddagambarām || 32 || atha pūjāprakāraḥ | prathamamūrddhāgratrikoṇa koṇeṣu prādakṣiṇyena paścādīśānāntāṃ pūjāmabhidadhadadharāgratrikoṇakoṇeṣu prādakṣiṇyena pūjāmāha ṣaṭkoṇeṣviti | ataevetyuktiḥ | vāmorddhādi ādye dakṣorddhādi apare ityāyudhadhyānam | gāyatryāṃ dakṣavāmayorūrddhayoḥ ādye adhasthayoḥ pare iti | sāvitryāṃ vāmorddhāt vāmādhastanaṃ yāvat | sarasvatyāṃ ratnakumbho vāme'nyo dakṣiṇe | dhananāyake dakṣiṇādhastāt vāmādhaḥ paryantam | madane vāmadakṣayoḥ ūrddhayoḥ aṅkuśapāśau | kāntāvarāṅgaspṛgiti adhovāmena| mādhvītyādi dakṣiṇādha iti vighnarāje | puṣkaraṃ karihastāgre | uddāmetyādi śaktidhyānam| dhṛtaraktotpalamiti dakṣiṇena | anyeneti vāmena || 22-32 || kaṇīkāyāṃ nidhī pūjyau ṣaṭkoṇasyā'tha pārśvayoḥ | aṅgāni kesareṣvetāḥ paścāt patreṣu pūjayet || 33 || anaṅgakusumā paścādanaṅgakusumāturā | anaṅgamadanā tadvadanaṅgamadanāturā || 34 || bhuvanapālā gaganavegā caiva tataḥ param | śaśirekhā'tha gaganarekhā cetyaṣṭa śaktayaḥ || 35 || pāśāṅkuśavarābhītidhāriṇyo'ruṇavigrahāḥ | tataḥ ṣoḍaśapatreṣu karālī vikarālyumā || 36 || sarasvatī śrīrdurgeṣā lakṣmīśrutyau smṛtirdhṛtiḥ | śraddhā medhā matiḥ kāntirāryā ṣoḍaśa śaktayaḥ || 37 || khaḍgakheṭakadhāriṇyaḥ śyāmāḥ pūjyāśca mātaraḥ | padmād bahiḥ samabhyarcyāḥ śaktayaḥ paricārikāḥ || 38 || prathamā'naṅgarūpā syādanaṅgamadanā tataḥ | madanāturā bhuvanavegā bhuvanapālikā || 39 || syāt sarvaśiśirānaṅgavedanā'naṅgamekhalā | caṣakaṃ tālavṛntañca tāmbūlaṃ chatramujjvalam || 40 || cāmare cāṃśukaṃ puṣpaṃ bibhrāṇā karapaṅkajaiḥ | sarvābharaṇasandīptān lokapālān bahiryajet || 41 || vajrādīnyapi tadbāhya devīmitthaṃ prapūjayet | pūjyate sakalairdevaiḥ kiṃ punarmanujottamaiḥ || 42 || mantrī trimadhuropetairhutvā'śvatthasamidvaraiḥ | brāhmaṇān vaśayecchīghraṃ pāthīvān padmahomataḥ || 43 || palāśapuṣpaistatpatnīrmantriṇaṃ kumudairapi | pañcaviṃśatisañjaptairjalaiḥ snānaṃ dine dine || 44 || ātmānamabhiṣiñcid yaḥ sarvasaubhāgyavān bhavet | pañcaviṃśatisañjaptaṃ jalaṃ prātaḥ pibennaraḥ || 45 || avāpya mahatīṃ prajñāṃ kavīnāmagraṇīrbhavet | karpūrāgurusaṃyuktaṃ kuṅkumaṃ sādhu sādhitam || 46 || gṛhītvā tilakaṃ kuryādrājavaśyamanuttamam | śālipiṣṭamayīṃ kṛtvā puttalīṃ madhurānvitām || 47 || japtāṃ pratiṣṭhitaprāṇāṃ bhakṣayedravivāsare | vaśaṃ nayati rājānaṃ nārīṃ vā narameva vā || 48 || kaṇṭhamātrodake sthitvā vīkṣya toyagataṃ ravim | trisahasraṃ japenmantramiṣṭāṃ kanyāṃ labhennaraḥ | annaṃ tanmantritaṃ mantrī bhuñjīta śrīprasiddhaye || 49 || likhitvā bhasmanā māyāṃ sasādhyāṃ phalakādiṣu | tatkāle darśayedyantraṃ sukhaṃ sūyeta gabhīṇī || 50 || kaṇīkāyāmiti padmakaṇīkāyām | nidhī iti yathānyastau | etā iti anantaraṃ vakṣyamāṇāḥ anaṅgakusumādyāḥ | āsāṃ dhyānaṃ devīvat jñeyam | kheṭakam pharī iti kānyakubjabhāṣāyām | śyāmā ityantaṃ pūrvaśaktidhyānam | pūjyāśceti cakāro bhinnakramaḥ | mātara ityetadanantaraṃ draṣṭavyāḥ | mātaraśceti cakārāt vakṣyamāṇaśaktayaśca | tena mātaro yathānyastāḥ padmādbahiḥ pūjyāḥ | padmādbahiḥ paricārikā api aṣṭadikṣu | etā dvibhujā vāmahaste raktotpalaṃ parahaste caṣakādi | taduktaṃ prayogasāre---- raktā raktojjvalākalpā raktāntāyatalocanāḥ | raktotpalakarā dhyeyāḥ sundarāḥ paricārikāḥ || atra sarvatra tarpaṇādīnāmanyeṣāmapyaṅganāṃ sattvāt yat dhyānapūjājapahomānevāha tenaiṣāṃ nityakarttavyatvaṃ sūcitam | taduktaṃ piṅgalāmate---- nādhyāto nācīto mantraḥ susiddho'pi prasīdati | nājaptaḥ siddhidāne cchurnāhutaḥ phalado bhavet || pūjāṃ dhyānaṃ japaṃ homaṃ tasmāt karmacatuṣṭayam | pratyahaṃ sādhakaḥ kuryāt svayañcet siddhimicchati || japaśrāntaḥ śivaṃ dhyāyet dhyānaśrāntaḥ punarjapet | japadhyānasamāyuktaḥ śīghraṃ sidhyati mantravit || iti | ṣaṭkoṇeṣu yajet mantrī ityata etadantaṃ mantrīti karttṛpadamanuvarttate | tena caitanmantraṃ samayācārajñatvenaiva sūcitam | yadāhuḥ---- yogeśo siddhimanvicchan sadvratāni samācaret | nā'dyādanarcayan devīṃ naiva syānmalinākṛtiḥ || nā'satyaṃ pravadet kiñcinnopeyādvidhavāṃ kvacit | dhārayet sarvato ramyaṃ raktālaṅkāramanvaham || kanyāṃ raktadine raktāṃ yajeddevīmanusmaran | aśuddho vicarennaiva vivikte śayane svapet || na nindayet striyaṃ jātu viśeṣeṇa tu kanyakām || iti | devīmityaṃ prapūjayet ityanena etaduktaṃ bhavati | āvaraṇeṣu ṣoḍaśaśaktyanantaraṃ dvātriṃśacchaktayastadanantaraṃ catuḥṣaṣṭiśaktayo'rcyā iti | tāśca bhūtalipimantre uktā jñeyāḥ | tatphalamevāha pūjyate sakalairdaivairiti | kiṃ punaḥ manujottamairityanena etaduktaṃ bhavati | svoktaṃ madhye yadanaṅgakusumādyaṣṭaśāktyāvaraṇaṃ tadantasya phalam | manujeti | tato yat ṣoḍaśaśaktyāvaraṇaṃ tadetasya phalam taduttamairiti | taduktaṃ mahāsamohane---- catubhīrvā tribhirvāpi dvayenaikena vā punaḥ | sarvairāvaraṇairevaṃ bhogārthī vistaraṃ yajet || iti | tathā garbhāvaraṇaṃ bāhyānāṃ madhye teṣāṃ prapūjanamiti tatraiva | tenāsyāḥ saptāvaraṇā- dārabhya ekādaśāvaraṇāntā pūjeti sūcitam | evaṃ pañcāvaraṇā ṣaḍāvaraṇāpi ityapi mantrī ityanenaitaduktaṃ bhavati---- siddhaḥ prasiddhastejasvī tyāgī yogī jitendriyaḥ | sarvajñaḥ subhagaḥ śrīmān nirādhiḥ priyadarśanaḥ || caurādivyālavetāla guhyakāsuradānavaiḥ | na bhayaṃ jāyate tasya siddhamantrasya dehinaḥ || grāme vā nagare vā'pi sabhāyāṃ rājasannidhau | prasiddhaḥ pūjyate sadbhirlabhate vāñchitaṃ hitam || iti | mantrī śīghramityanena ayutahoma ityuktam | yat prayogasāre---- vaśyāyā'śvattharājīvatilakṣīrairyathākramāt | juhuyād brāhmaṇādīnāṃ tathaivā'yutasaṃkhyayā || iti | sādhusādhitamityaṣṭottarasahasraṃ japtam | puttalīmiti dvādaśāṅgulāyāmām | bhakṣayediti dakṣiṇapādāṅguṣṭhādivāmapādāṅguṣṭhāntam | striyāntu vaiparītyam | bhasmaneti gomayabhasmanā | caturasra iti jñeyam | putrasambhāvanāyāṃ palāśabhasma ityapekṣitārtha- dyotanikāyām | taduktaṃ nārāyaṇīye---- bhasmanā likhitāṃ sādhyāṃ hṛllekhāṃ śakraveśmani | iti || 33-50 || śaktyantaḥ sthitasādhyakarma bhavane vahnervṛtaṃ śaktibhi- rbāhye koṇagate yutaṃ hariharairvarṇaiḥ kapolāpītaiḥ | paścāttaiḥ punarīṃyutailīpibhirapyāvītamiṣṭārthadaṃ yantraṃ bhūpuramadhyagaṃ triguṇitaṃ saubhāgyasampatpradam || 51 || triguṇitaṃ yantramāha śaktyantariti | evaṃ bhūtaṃ triguṇitaṃ yantraṃ saubhāgyasampatprada- mityanvayaḥ | kīṭṭak tat | varhnebhavane ūrddhāgre trikoṇe | śaktyantaḥ śaktibīja- madhyasthitam | sādhyeti sādhakopalakṣakam | sādhyasādhakakarmaṇi yatra tat | tatra prayogaḥ | devadattasya yajñadattaṃ vaśaṃ kuru kuru iti | taduktaṃ rāmapūrvatāpanīye---- likhet sādhyaṃ dvitīyāntaṃ ṣaṣṭhyantaṃ sādhakaṃ tathā | kurudvayañca tatpārśve | iti | tatra bījarephabhāge sādhyanāma | caturthasvarabhāge sādhakanāma | tayormadhye sādhakāṃśe karma likhet | taduktaṃ saṃhitāyām---- tacchaktirephabhāge tu sādhyanāmākṣaraṃ likhet | turīyasvarabhāge tu sādhakasya vaśaṃ kuru | sādhyasyopari saṃspṛṣṭaṃ vilikhet sarvasiddhaye || iti | ācāryāśca---- madhyavarttulasaṃsthāyā hṛllekhāyāḥ kapolayoḥ | adhare sādhyanāmārṇaṃ sādhakasyottare likhet || antarāgniśriyoḥ karma sādhakāṃśe samālikhet | iti | anenāvaśyaṃ vṛttāntaḥ śaktiṃ likhedityapyuktam | anyatrāpi " ṭhakāraveṣṭitāṃ kṛtvā " iti | bāhye trikoṇāgrabhāgeṣu | śaktibhiriti bahuvacanaṃ kapiñjalādhikaraṇa- nyāyena tritve paryavasyati | tena tribhiḥ śaktibījaiḥ vṛtam | āvaraṇaṃ ca gaṇḍadvayalikhita hariharavarṇabahirbhāge | taduktam---- koṇāgreṣu parāṃ likhet | iti | ācāryāśca---- śaktyā viḥsādhyamindrānilanirṛtigabījānubiddhaṃ pure'gneḥ | iti | atrāvaraṇamittham | ekaikasya rephāgreṇa tattadbījaṃ pradakṣiṇīkṛtya anyasyādho nītvā tadīkārāgraṃ badhnīyāditi | taduktaṃ saṃhitāyām---- sthānatraye'pi bandhastu kathyate siddhidāyakaḥ | tadbījatrayarephāgraṃ prādakṣiṇyena veṣṭayet || adhastattritayaṃ cā'sya māyāgreṇa ca veṣṭayet | anyonyakalanāramyaḥ śaktibandha udāhṛtḥ || iti | koṇagateṣu tattrikoṇāntaḥkoṇeṣu īṃ likhet | taduktam---- trikoṇasyāntarāleṣu vāmanetraṃ sabindukam | iti | kapolāpītairhariharairvarṇairupalakṣitam | kapolayoḥ trikoṇakoṇapārśvayoḥ hari- rityekatra hara ityaparatra ca | kecana hri hra ityāhuḥ | tanna | mānābhāvāt | tathā ca saṃhitāyām---- pratyekakoṇapārśveṣu haryarṇau ca harākṣarau | iti | paścāt tadanantaraṃ taiḥ hariharaiḥ īṃyutaiḥ | tena hari īṃ hara īṃ ityakṣarairāvītam | taduktaṃ saṃhitāyām----punaretadvayormadhye turyaṃ caiva sabindukam | ityarṇairvaiṣṭayedbāhye vṛttaṃ kuryādvahistataḥ || iti | gaurītantre'pi---- haribījaṃ harānādīn kṣāntavarṇāṃśca bāhyataḥ | iti | ācāryāśca---- madhye samāyaistaiḥ | iti | padmapādācāryāstu pratyekamīṃ yogamāhuḥ | hari īṃ hara īṃ iti | lipibhiḥ akārādi kṣakārāntaiḥ | apiśabdaḥ pūrvasamuccaye | āvītaṃ veṣṭitam | bhūpuramadhyagaṃ tad- bahiḥ bhūpuraṃ likhedityarthaḥ | ācāryaistu idamevāṣṭadalayuktaṃ pūjāyantramuktam || 51 || bījāntaḥ sthitasādhyanāma śaraśo māyāramāmanmathai- rvītaṃ vahnipuradvaye rasapuṭeṣvākhyāḍhyabījatrayam | sātmānātmakamīṃśikhaṃ hariharairābaddhagaṇḍaṃ bahiḥ ṣaḍbījairanubaddhasandhilipibhirvītaṃ gṛhābhyāṃ bhuvaḥ || 52 || cintāmaṇinṛsiṃhābhyāṃ lasatkoṇamidaṃ likhet | yantraṃ ṣaḍguṇitaṃ divyaṃ vahatāṃ sarvasiddhidam || 53 || ṣaḍguṇitaṃ yantramāha bījāntariti | idaṃ ṣaḍguṇitaṃ yantraṃ likhediti sambandhaḥ | kīdṛk yantram | vahnipuradvaye parasparavyatibhinne trikoṇadvaye | taccaivam uktaparimāṇaṃ vṛttaṃ kṛtvā prākpratyaksūtramāsphālya tadagrayoḥ sūtramavaṣṭabhya vṛttārddhaparimāṇena sūtreṇa matsya- dvayaṃ kuryāt | evaṃ kṛte matsyacatuṣkaṃ niṣpadyate | pūrvamatsyadvaye paścimatsyadvaye ca dakṣiṇottaragaṃ sūtradvayamāsphālya prāksūtrasya prāgagre sūtrādiṃ nidhāya paścimamatsya- dvayodarayoḥ tiryaksūtradvayamāsphālayet | punaḥ prāksūtrasya paścimāgre sūtrādiṃ nidhāya pūrvadiṅmatsyadvayodarayoḥ tiryaksūtradvayamāsphālayet | prāksūtraṃ vṛttaṃ ca mārjayet | evaṃ kṛte saṃpuṭitaṃ vahnipuradvayaṃ jāyate | tatra bījaṃ śaktibījaṃ tadantaḥsthitaṃ sādhyanāma yatra tat tathā | sādhyasādhakakarmanāmalikhanaṃ tu pūrvavadeva | śaraśaḥ pañcadhā | tatra ṣaṭkoṇābhyantare evaṃ pañcabhirmāyābījaiḥ ekaṃ veṣṭanam | tadantarāle evaṃ pañcabhiḥ śrībījaiḥ dvitīyaṃ veṣṭanam | tadantarāle evaṃ pañcabhiḥ kāmabījaiḥ tṛtīyaṃ veṣṭanam | evaṃ pañcadaśabījairekaṃ veṣṭanaṃ paryavasannaṃ bhavati | taduktaṃ padmapādācāryaiḥ----tatra māyābījena pañcadhā vṛttenaikāvṛtiḥ | punastadantarāle eva śrībījena | tathaiva tadantarāle mārabījena | iti | taduktam---- puṭitaṃ vahnimālikhya madhye śaktiṃ niyojayet | ṭhakāraveṣṭitaṃ kṛtvā bahiḥ śaktiṃ tu pañcadhā || vilikhya tadbahistadvat śrībījaṃ kāmarājakam | iti | ācāryā api---- haramāyāḥ pañcakṛtvaḥ syurbahirgarbhavarttulam | tadvahiḥ śaramāyāśca kalamāyāśca tadbahiḥ || iti | ato'tra vṛttāntare ca śaktibījaṃ māyābījaṃ vilikhya paścād bījatrayaveṣṭanam | rasapuṭeṣu ṣaṭṣu koṇeṣu | ākhyāḍhyabījatrayam | atra ākhyāśabdena sādhyasādhakakarma- nāmāni ucyante | bījatrayaṃ pūrvaprakṛtaṃ śaktiśrīmānmatham | taduktam---- vahneḥ koṇatraye śrīmatpakṣīye tritayaṃ likhet | śaktiśrīkāmabījānāṃ sadaṇḍaṃ sādhakārṇavat || iti | likhediti dvirāvṛttyā | sā ca sātmānātmakaśabdādeva labhyate | tatra sātmakaṃ sabindu anātmakaṃ paryudāsena savisargam | tatra evaṃ lekhanakramaḥ | īkāragate tu ūrddhabhāgakoṇatraye sādhakanāmavanti sabindūni trīṇi bījāni likhet | tataḥ prādakṣiṇyena rephagate adhobhāgakoṇatraye sādhyanāmakarmavanti savisargāṇi likhet | taduktam---- vahnyoḥ koṇeṣu ṣaṭsu ca | ūrddhabhāge sabindūni trīṇi bījāni saṃlikhet || sādhakākhyāyutānyevamadhobhāgeṣu tānyapi | savisargāṇi sādhyākhyā karmavanti ca saṃlikhet || iti | īṃśikhaṃ koṇāntaragrapradeśe īm iti likhet | hariharairābaddhagaṇḍam | gaṇḍaśabdena ṣaṭkoṇakoṇapārśvadvayamucyate | tena pūrvavat hariharān varṇān likhet | bahiḥ ṣaṭkoṇāgreṣu ṣaḍbhiḥ māyābījairanubaddhasandhiḥ | tatra baddhasandhītyetāvatā'pi arthaprāptau yadanubaddhasandhīti vadati | tena ekāntaritasandhibandho vivakṣito granthakṛtaḥ | tadāhurācāryāḥ---- ekaikāntaritāstāstu saṃbadhyuritaretaram | śikhābhirāntarābhistu bāhyābāhyābhirāntarāḥ || iti | saṃhitāyāmapi---- pūrvavacchaktibandhastu kārye'traikāntaratvataḥ | iti | anyatrāpi mantramuktāvalyādau ekaikāntaritabaddhasandhitvameva uktam | yuktiścātra ekāntaritabandhe svasvatrikoṇagabījabandho bhavati | tatra prakāraḥ | svasvarepheṇa tattadbījaṃ pradakṣiṇīkṛtya anyasyādho nītvā ekāntarita bījasya īkārāgreṇa vadhnīyāt | sampradāyavidaścaivaṃ manyante | anye tu sandhau bījalikhanamāhuḥ | taduktam---- ṣaṭṣu koṇāntarāleṣu hṛllekhāṣaṭkamālikhet | iti | idamuttarayantre'pi | lipibhiriti sāmānyokteḥ | krameṇa vyutkrameṇa ca veṣṭanam | yadāhurācāryāḥ----varṇāḥ kramagatāḥ śubhāḥ tadvahiḥ pratilomāśca | iti | saṃhitāyāmapi---- anulomena tadvṛttamadhye pañcāśadakṣarā | tadvṛttabāhyatastadvat vilomena ca mātṛkā || iti | bhuvo gṛhābhyāṃ parasparabhedita digvidikkoṇābhyāṃ veṣṭayet | taduktamācāryaiḥ---- tato vidabhītaṃ bhūmermaṇḍaladvayamālikhet || iti | cintāmaṇinṛsiṃhābhyāmita īśānādilekhanakramaḥ | tena dikkoṇe nṛsiṃhabījaṃ vidikkoṇe cintāmaṇibījaṃ śaivam | taduktam---- mahādiksthanṛsiṃhārṇaṃ cintāratnāśritātmakam | iti | viśeṣaścāyamukto dakṣiṇāmūttīsaṃhitāyām---- tataḥ koṇeṣu sandhiṣu vilikhya śūlān | iti | ācāryāśca----bahiḥ ṣoḍaśaśūlāṅkam | iti || 52-53 || bījaṃ vyāhṛtibhirvṛtaṃ gṛhayugadvandve vasoḥ koṇagaṃ daurgaṃ bījamanantaraṃ lipiyugairābaddhagaṇḍaṃ likhet | gāyatryā raviśaktibaddhavivaraṃ triṣṭubvṛtaṃ tattato vītaṃ mātṛkayā dharāpurayuge satsiṃhacintāmaṇim || 54 || yantraṃ dineśaguṇitaṃ proktaṃ rakṣāprasiddhidam | sarvasaubhāgyajananaṃ sarvaśatrunivāraṇam || 55 || atha dvādaśaguṇitaṃ yantramāha----bījamiti | vasoragneḥ gṛhayugaṃ ṣaṭkoṇam | tadvandve dvādaśakoṇe | kvacit guhamukhadvandva iti pāṭhaḥ | tatra guhaḥ skandaḥ tasya mukhāni ṣaṭ tadvandve dvādaśakoṇe | tatra pūrvektaprakāreṇa ṣaṭkoṇe kṛte tatrotpannayoḥ matsyayoḥ dakṣiṇodaggataṃ sūtramāsphālya tadagrayoḥ sūtramavaṣṭabhya vṛttārddhaparimāṇena sūtreṇa matsya- catuṣṭayaṃ kuryāt | tatra dakṣamatsyadvaye uttarematsyadvaye ca pūrvapratyaggataṃ sūtradvayam āsphālya dakṣottarasūtrasyāgre sūtrādiṃ nidhāya uttaramatsyodarayoḥ tiryaksūtradvayamāsphālayet | punarda- kṣottarasūtrasya dvitīyāgre sūtrādiṃ nidhāya dakṣamatsyadvayodarayoḥ tiryaksūtradvayamāsphālayet| dakṣottarasūtraṃ mārjayet | evaṃ dvādaśakoṇe kṛte bījaṃ śaktibījaṃ sādhyasādhakakarmasahitaṃ pūrvavadālikhya saptavyāhṛtibhivīlomābhirāvītaṃ kuryāt | yat saṃhitāyām---- veṣṭayet pratilomataḥ saptavyāhṛtibhirmantrī | iti | ācāryāśca---- śaktiṃ praveṣṭayecca pratilomavyāhṛtibhirantaḥsthām | iti | padmapādācāryaiḥ vyākhyātam----saptavyāhṛtibhiriti | koṇagamiti | dvādaśasu koṇeṣu duriti durgābījamālikhya antare koṇāgrabhāge īṃ iti likhet | taduktaṃ saṃhitāyām----durātmakaṃ dvādaśāre sabinduṃ turyameva ca | iti | taduktamācāryaiḥ---- koṇāntarduṃbījakam | iti | tathā---- ravikoṇeṣu durantāṃ māyāṃ vilikhedathātra bindumatīm | iti | nārāyaṇīye ca---- adristadbījaṃ śivaśaktivān | iti | apekṣitārthadyotanikāyām ṛṣyādikamuktam | kāśyapaḥ ṛṣiḥ gāyatrī chandaḥ durgā devatā | aṣṭapatre kamale dūrvāśyāmāṃ trinetrāṃ śūlavāṇakhaṅgacakraśaṅkhakheṭakadhanuḥ- kapālāni dakṣiṇādhaḥkrameṇa dhārayantīṃ dhyāyet | lakṣaṃ japet | japadaśāṃśaṃ tilairhemaḥ | pūjādikaṃ vanadurgāvat jñeyam | gāyatryāḥ prasiddhāyāḥ lipiyugairakṣarayugaiḥ ābaddhagaṇḍaṃ pratyekaṃ koṇapārśvayovīlomataḥ gāyatryakṣarasya dvitayaṃ dvitayaṃ likhedityarthaḥ | ṇiyamiti pṛthakkaraṇena catuvīṃśatirakṣarāṇi | " ityādi puraṇe " iti piṅgalasūtrāt | yat saṃhitāyām----dvandvaśo vilikhedvarṇān gāyatryāstu vilomataḥ | iti | ācāryā api---- gāyatrīṃ pratilobhataḥ pravilikhedagneḥ kapolam | iti | gāyatrīṃ dvāviṃśe vakṣyati | raviśaktibhiḥ koṇāgrabahiḥsthāpita dvādaśaśakti- bījaiḥ baddhavivaram | atrāpi pūrvavat ekāntaritatvena bandhanam | yat saṃhitāyām----pūrvavacchaktibandhantu kuryād dvādaśadhā priye | ekaikāntaritaṃ ramyam | iti | ācāryāśca---- ekaikāntaritāstāḥ parasparaṃ śaktayaśca sambadhyuḥ | iti | triṣṭubvṛtaṃ triṣṭubhā jātavedasa iti pratilomena veṣṭitam | taduktam---- tadvahiḥkoṇapārśveṣu vilomāgneya sanmanum | iti | triṣṭubhaṃ dvāviṃśe vakṣyati | mātṛkayā akārādikṣāntayā vilomayā ca vītam | taduktaṃ saṃhitāyām----anulomāṃ vilomāñca mātṛkāṃ veṣṭayedbahiḥ | iti | ācāryā api---- varṇān prānu (prati) gatāṃśca | iti | pūrvavat parasparavyatibhedidharāpurayugmaṃ likhet | satsiṃhacintāmaṇimiti pūrvādi tena dikkoṇe nṛsiṃhabījaṃ vidikkoṇe śaivaṃ cintāmaṇibījam | idaṃ dineśaguṇitaṃ dvādaśaguṇitam | asya pūrvayantrāpekṣayā phalādidvaiguṇyaṃ jñeyam || 54-55 || likhet sarojaṃ rasapatrayuktaṃ madhye daleṣvapyabhilikhya māyām | svarāvṛtaṃ yantramidaṃ vadhūnāṃ putrapradaṃ bhūmigṛhāntarastham || 56 || yantrāntaramāha----likhediti | rasapatrāṇi ṣaṭpatrāṇi tadyuktam | māyāmiti sasādhyāṃ saptaṣu sthāneṣu | svarāvṛtam akārādivisargaparyantaiḥ svarairāvṛtam | nārāyaṇīye tu atra caturasraṃ noktam---- madhye ṣaṭpatrapadmasya likheddevīṃ daleṣu ca | svarāvṛtamidaṃ yantraṃ dhārayet putrakāminī || iti || 56 || ṣaṭkoṇamadhye pravilikhya śaktiṃ koṇeṣu tāmeva vilikhya bhūyaḥ | sasādhyagarbhaṃ vasudhāpurasthaṃ yantraṃ bhavedvaśyakaraṃ narāṇām || 57 || yantrāntaramāha ṣaḍiti | sasādhyagarbhamiti saptasu sthāneṣu iti || 57 || vāgbhavaṃ śambhuvanitā ramābījatrayātmakam | mantraṃ samuddharenmantrī trivargaphalasādhanam || 58 || mantrāntaramuddharati vāgbhavamiti | vāgbhavaṃ dvādaśasvaraḥ sabinduḥ | śambhuvanitā śaktibījam | trivargeti viniyogoktiḥ ādyaṃ bījaṃ madhyaṃ śaktiḥ | ṛṣicchandasī pūrvekte | ataeva pāśādimantre ṛṣyādyāḥ pūrvamuktā iti | pratyāhārakrameṇoktam || 58|| ṣaḍdīrghabhājā madhyena vāgbhavādyena kalpayet | ṣaḍaṅgāni manorasya jātiyuktāni mantravit | kuryāt pūrveditānnayāsān tathaivātrāpi sādhakaḥ || 59 || ṣaḍdīrgheti | e hrāṃ hrat e hrīṃ śiraḥ ityādi prayogaḥ | mantravidityuttareṇa sambadhyate || 59 || sindūrāruṇavigrahāṃ trinayanāṃ māṇikyamaulisphura- ttārānāyakaśekharāṃ smitamukhīmāpīnavakṣoruhām | pāṇibhyāṃ maṇiratnapūrṇacaṣakaṃ raktotpalaṃ bibhratīṃ saumyāṃ ratnaghaṭasthasavyacaraṇāṃ dhyāyet parāmambikām || 60 || dhyānamāha----sindūreti | maulirmukuṭaḥ | śekharaḥ śirobhūṣaṇam | ratnapūrṇe ghaṭaḥ ratnaghaṭaḥ | raktapadmasthāmityapi || 60 || ravilakṣaṃ japenmantraṃ pāyasairmadhuraplutaiḥ | daśāṃśaṃ juhuyānmantrīṃ pīṭhe prāgīrite yajet || 61 || devīṃ prāguktamārgeṇa gandhādyairatiśobhanaiḥ | hutvā palāśakusumairvākśriyaṃ mahatīṃ labhet || 62 || ravilakṣaṃ dvādaśalakṣam | prāgīrite bhuvaneśīprokte | gandhādyairiti caturthektaiḥ | atiśobhanairiti | āvaraṇāṅgadevatābhyo viviktīkṛtairityarthaḥ || 61-62 || brāhmīghṛtaṃ pibejjaptaṃ kavitvaṃ vatsarādbhavet | siddhārthān lavaṇopetān hutvā mantrī vaśaṃ nayet || 63 || naranārīnarapatīnnātra kāryā vicāraṇā | caturaṅgulajaiḥ puṣpaiścandanāmbhaḥ samukṣitaiḥ || 64 || hutvā vaśīkarotyāśu trailokyamapi sādhakaḥ | juhuyādaruṇāmbhojairayutaṃ madhurāplutaiḥ || 65 || rājyaśriyamavāpnoti satilaistaṇḍulaistathā | prāguktānyapi karmāṇi mantreṇānena sādhayet || 66 || brāhmīghṛtamiti | atra ghṛtāccaturguṇe brāhmīrase ghṛtaṃ pacet | uktaṃ ca----svakalko'pi bhavet sneho yaḥ sādhyaḥ kevale drave | iti | anyan mātṛkāpaṭaloktamanusandheyam | siddhārthā gaurasarṣapāḥ | caturaṅgulo rājavṛkṣaḥ || 63-66 || vāgbījapuṭitā māyā vidyeyaṃ tryakṣarī matā | madhyena dīrghayuktena vākpuṭena prakalpayet || 67 || aṅgāni jātiyuktāni krameṇa manuvittamaḥ | yathā purā samuddaṣṭānnayāsān kurvīta mantravit || 68 || mantrāntaramāha vāgiti | bījaśaktī ṛṣiśchandaśca pūrvavat | madhyeneti māyā- bījena | dīrghayuktena ṣaḍdīrghayuktena | prayogastu | e hrāṃ e hṛt e hrīṃ e śiraḥ ityādi | mantravidityanena hṛllekhādi bījādau vākpuṭatvam uktam | mūlamiti imaṃ mantram || 67-68 || śyāmāṅgīṃ śaśiśekharāṃ nijakarairdānaṃ ca raktotpalaṃ ratnāḍhyaṃ caṣakaṃ paraṃ bhayaharaṃ saṃbibhratīṃ śāśvatīm | muktāhāralasat payodharanatāṃ netratrayollāsinīṃ vande'haṃ surapūjitāṃ haravadhūṃ raktāravindasthitām || 69 || dhyānamāha śyāmāṅgīmityādi | dānaṃ varaḥ | bhayaharam abhayam | param utkṛṣṭaṃ caṣakaviśeṣaṇam | raktapadmasthāmiti | āyudhadhyānaṃ pūrvavat || 69 || tattvalakṣaṃ japenmantraṃ juhuyāttaddaśāṃśataḥ | palāśapuṣpaiḥ svādvaktaiḥ puṣpairvā rājavṛkṣajaiḥ || 70 || tattvalakṣaṃ catuvīṃśatilakṣam | svādvaktaiḥ trimadhurāplutaiḥ || 70 || hṛllekhāvihite pīṭhe pūjayet parameśvarīm | madhyādi pūjayet mantrī hṛllekhādyāḥ puroditāḥ || 71 || mithunāni yajenmantrī ṣaṭkoṇeṣu yathā purā | aṅgapūjā kesareṣu pūjyāḥ patreṣu mātaraḥ || 72 || hṛllekhāvihite bhuvaneśīprokte | taduktaṃ bhuvaneśīpārijāte---- māyābījamidaṃ proktaṃ bhuvanatrayamakṣaram | hṛllekheyañca yogeśī | iti | puroditā iti svasvabījasaṃyuktāḥ | yathāpureti svasvaśaktyādikāni sadhyānāmāni || 71-72 || bhairavāṅkasamārūḍhāḥ smeravaktrā madālasāḥ | asitāṅgī ruruścaṇḍaḥ krodha unmattasaṃjñakaḥ || 73 || kapālī bhīṣaṇaḥ paścāt saṃhārī cā'ṣṭabhairavāḥ | śūlaṃ kapālaṃ pretañca bibhrāṇāḥ kṣudradundubhim || 74 || gajatvagambarā bhīmāḥ kuṭilālakaśobhitāḥ | dīrghādyā mātaraḥ proktā hrasvādyā bhairavāḥ smṛtāḥ || 75 || pūjyāḥ ṣoḍaśapatreṣu karālyādyāḥ puroditāḥ | tadbāhye'naṅgarūpādyāḥ lokeśāstrāṇi tadbahiḥ || 76 || evamārādhayed devīṃ śāstroktenaiva vartmanā | vaśaṃ nayati rājānaṃ vanitāśca madālasāḥ || 77 || manunājyena juhuyāllabhate vasu vāñchitam | sugandhaiḥ kusumairhutvā śriyamāpnoti vāñchitām || 78 || mantreṇā'nena saṃjaptamaśnīyādannamanvaham | bhavedarogī niyataṃ dīrghamāyuravāpnuyāt || 79 || bhairavāṅgetyādinā dhyānaviśeṣaḥ uktaḥ | anyan mātṛkāpaṭaloktamanusandheyam | kṣudradundubhiḥ ḍamaruḥ | bhairavāyudhadhyānaṃ tu dakṣorddhādi dakṣādhaḥ paryantam | dīrghā ākārādyā aṣṭau tadādyā mātaraḥ aṣṭau yathākramam | anyat kṣamādikaṃ pūrvektamunasandheyam | evaṃ hrasvādyā ityatrāpi | atra a i u ṛ ḷ e o aṃ iti pāribhāṣikahrasvagrahaṇam | prayogastu | aṃ asitāṅgabhairavāṅkasthāyai āṃ kṣāṃ brāhmyai namaḥ ityādi || 73-79 || ananto bindusaṃyukto māyā brahmā'gnitāravān | pāśāditryakṣaro mantraḥ sarvavaśyaphalapradaḥ | ṛṣyādyāḥ pūrvamuktāḥ syurbījenāṅgakriyā matā || 80 || mantrāntaramāha ananta iti | ananta ākāraḥ | bindusaṃyuktastena āṃ | brahmā kakāraḥ | agniḥ rephaḥ | tāraḥ praṇavaḥ | tābhyāṃ yuktastena kroṃ | prathamabījasya pāśa iti nāma | antasya aṅkuśa iti | yadāhurācāryāḥ---- bindvantikā pratiṣṭhā sandiṣṭā pāśabījamiti munibhiḥ | nijabhūrdahanāpyāyiniśaśadharakhaṇḍānvito'ṅkuśo bhavati || iti | ataeva pāśādi tryakṣaro mantra iti | sarvavaśyeti viniyogoktiḥ | bījaśaktī pūrvavat | bījaneti māyābījena | ṣaḍdīrdhayuktena pāśāṅkuśapuṭiteneti paramaguravaḥ | prayogastu----āṃ hrāṃ kroṃ hṛdayāya namaḥ ityādi | pāśāṅkuśa puṭitabījādyānāṃ hṛllekhādyānāṃ nyāso'pi karttavyaḥ || 80 || varāṅkuśau pāśamabhītividyāṃ karairvahantīṃ kamalāsanasthām | bālārkakoṭipratimāṃ trinetrāṃ bhaje'hamādyāṃ bhuvaneśvarīṃ tām || 81 || dhyānamāha vareti | abhītimudrāmabhayam | kamalāsanasthāṃ raktakamalāsanasthām | āyudhadhyānam pūrvavat || 81 || haviṣyabhugjapenmantraṃ tattvalakṣaṃ jitendriyaḥ | tatsahasraṃ prajuhuyājjapānte mantravittamaḥ || 82 || dadhikṣaudraghṛtāktābhiḥ samidbhaḥ kṣīrabhūruhām | tatsaṃkhyayā tilaiḥ śuddhaiḥ jalāktairjuhuyāttataḥ || 83 || tattvalakṣaṃ catuvīṃśatilakṣam | taduktamācāryaiḥ---- japeccatuvīṃśatilakṣamevaṃ suyantrito mantravaraṃ yathāvat | iti | haviṣyabhuk jitendriya iti puraścaraṇadharmāṇām upalakṣaṇam | tatsahasraṃ catuvīṃśatisahasram | pratyekaṃ ṣaṭsahasramityāha | kvacit ṣaṭsahasramityeva pāṭhaḥ | taduktamācāryaiḥ---- payodrumāṇāñca samitsahasraṣaṭkaṃ dadhikṣaudraghṛtāvasiktam || iti | japānte iti japāvyavadhānena niyamasya evetyarthaḥ | mantravittama ityanena home svāhāntatā sūcitā | kṣaudraṃ madhu kṣīrabhūruhāmiti | aśvatthodumbara plakṣavaṭānāṃ pratyekaṃ ṣaṭasahasraṃ homa iti | tatsaṃkhyayā catuvīṃśati saṃkhyayā || 82-83 || hṛllekhāvihite pīṭhe navaśaktisamanvite | arcayet parameśānīṃ vakṣyamāṇakrameṇa tām || 84 || hṛllekhādyā yajedādau kaṇīkāyāṃ yathāvidhi | aṅgāni kesareṣu syuḥ patrasthā mātaraḥ kramāt || 85 || indrādayaḥ punaḥ pūjyāsteṣāmastrāṇi tadbahiḥ | evaṃ saṃpūjayed devīṃ sākṣādvaiśravaṇo bhavet || 86 || pūjyate sakalairlekaistejasā bhāskaropamaḥ | anenā'dhiṣṭhitaṃ gehaṃ niśi dīpaśikhākulam || 87 || dṛśyate prāṇibhiḥ sarvairmantrasyā'sya prabhāvataḥ | sarṣapairleṇasaṃmiśrairājyāktairjuhuyānniśi || 88 || rājānaṃ vaśayet sadyastatpatnīmapi sādhakaḥ | annavānannahomena śrīmān padmahutādbhavet || 89 || rājavṛkṣasamudbhūtaiḥ puṣpairhutvā kavirbhavet | arogī tilahomena ghṛtenāyuravāpnuyāt | prākproktānyapi karmāṇi sādhayet sādhakottamaḥ || 90 || hṛllekhāvihite bhuvaneśīprokte | tatpīṭhaśaktayo'trāpi pūjyā ityarthaḥ | navaśaktisamanvite ityanena pīṭhamantrasya anyatvam | tena pīṭhamantre bījatrayayoga ityuktam| atra ṣaṭkoṇakaṇīkam aṣṭadalaṃ padmaṃ pīṭham | ṣoḍaśadalaṃ nāsti | tatra pūjāyā anuktatvāt | yathāvidhīti bījadvayapuṭita bījādyā ityuktam | mātara iti bhairavāṅkasthāḥ| pūjyata iti karmapratyayena devānugraha uktaḥ | sākṣāt vaiśravaṇaḥ kuberopamaḥ | vaśayediti | tatra japaprakāra uktaḥ tantrāntare---- hrīkārādyāṃ tayornāma āṃ kroṃ ca viniyojayet | iti || 84-90 || ālikhyā'ṣṭa digargalānyudaragaṃ pāśādikaṃ tryakṣaraṃ koṣṭheṣvaṅgamanūn pareṣu vilikhedaṣṭārṇa mantradvayam | acpūrvāparaṣaṭkayuglayavarān vyomāsanānargale- ṣvālikhyendrajalādhipādiguṇaśaḥ paṅktidvayaṃ tatparam || 91 || koṣṭheṣvaṣṭayugārṇamātmasahitāṃ yugmasvarāntargatāṃ māyāṃ kesaragāṃ daleṣu vilikhenmūlaṃ tripaṅktikramāt | triḥ pāśāṅkuśaveṣṭitañca lipibhirvītaṃ kramādutkramāt padmasthena ghaṭena paṅkajamukhenāveṣṭitaṃ tadbahiḥ || 92 || ghaṭārgalamidaṃ yantraṃ mantriṇāṃ prābhṛtaṃ matam | ghaṭārgalaṃ yantramāha ālikhyeti | atrāṣṭānām argalānāṃ sāmyena ānayana- prakāra ucyate---- karṇārddhamityā madhye dvisūtrāṅkāstat dvaye dvaye | caturasrāntare sūtraiḥ paridhyedhanamicchayā || vāstumaṇḍaloktarītyā ekaṃ caturasraṃ prāguttarasūtropetaṃ kṛtvā tatra koṇasūtrārddha- mānena catudīkṣu madhyāt prāgudaksūtre aṅkayet | dvayordvayoraṅkayoḥ sūtradānāt diggatakoṇaṃ pūrvavyatibhedi caturasrāntaraṃ jāyate | tataḥ aṣṭaparidhīnām icchayā varddhanaṃ kṛtvā argalākāraṃ kuryāt | sarvatra dikkarṇaguṇāḥ mārjyāḥ | evam aṣṭau digargalāni ālikhya madhye vṛttaṃ kṛtvā tatra pāśāditryakṣaramālikhya caturasradvayāntaḥ sandhiṣu vṛttaṃ kṛtvā tadaṣṭakoṣṭheṣu pūjāprakāreṇa āgneyādi vidikkoṣṭheṣu hṛcchiraḥśikhākavacāṇūnālikhya madhye agrabhāge netraṃ dikkoṣṭheṣu astramālikhet | taduktam---- aṣṭakoṇeṣu vilikhet ṣaḍaṅgāni yathākramam | agnīśāsuravāyavyakoṇeṣu manuvittamaḥ || kavacāntāni saṃlikhya madhye netraṃ likhedbudhaḥ | catudīgantakoṇeṣu caturdhāstraṃ likhet priye || iti | taduparyaṣṭakoṣṭheṣu pāśādyaṣṭākṣaram agrādi likhitvā punaśca bāhyasandhiṣu vṛttaṃ kṛtvā tadutpanneṣu aṣṭasu koṣṭheṣu kāminyaṣṭākṣaram ālikhya vaddhītāṣṭaparidhisandhiṣu vṛttāt bahiḥ vṛttaṃ kṛtvā tadutpanneṣu ṣoḍaśakoṣṭheṣu aṣṭayugārṇaṃ śāktaṃ ṣoḍaśākṣaraṃ vilikhet ityanena pūrveṇānvaya ityapi kecana | anye caturasradvayāntarbahiḥsandhiṣu vṛttadvayam kārayitvā vaddhītāṣṭaparidhisandhivṛttādbahiḥ vṛttaṃ kārayanti | tatra koṣṭheṣu aṣṭayugārṇaṃ vilikhet ityāhuḥ | anye tu caturasrabāhyasandhīnāmupari vṛttamekaṃ vaddhītāṣṭaparidhisandhiṣu ca dvitīyaṃ vṛttaṃ kārayanti | tatpakṣatrayamapi asambaddham | śrautasya kramasya bādhitatvāt | kaṇīkā- vṛttalagnādhomukhatrikoṇākārāṣṭakoṣṭhānāṃ śūnyatvācca | kiñca pūrvapakṣe vṛttatraya- kalpanamanyapakṣayorvṛttadvayakalpanaṃ ca aprāmāṇikam | yāvatā vinā na nirvāhastāvadeva kalpanamarhati nādhikam | ata ekameva vṛttaṃ kalpanīyam | uparivṛttasya tu padmakaṇīkā- tvena sarvairevāṅgīkaraṇāt | ato vakṣyamāṇasāmpradāyikārthānusaraṇameva śreyaḥ | tatparam acpūrvetyālikhya koṣṭheṣu aṣṭayugārṇamālikhya kesaragāṃ māyāṃ vilikhediti sambandhaḥ | acāṃ svarāṇāṃ napuṃsakasvaravyatiriktānām | napuṃsakavyati- riktatvaṃ pūrvāpara ṣaṭkaśabdena prāpyate | pūrvaṣaṭkaṃ a ā i ī u ū aparaṣaṭkaṃ e e o au aṃ aḥ | etadyuktān layavarān vyomnaḥ āsanā sthitiryeṣu te vyomāsanāstāniti vahubrīhiḥ kāryaḥ| " syādāsyā tvāsanā sthitiḥ " iti koṣaḥ | argaleṣu indrajalādhipādi pūrvapaścimādi guṇaśaḥ akṣaratritayakrameṇa paṅktidvayaṃ likhet | imāni sarvāṇi sabindūni | tatra lekhanaprakāraḥ | pūrvārgalāyāṃ vaddhītarekhāsandhikṛtavṛttamārabhyottarataḥ hlaṃ hlāṃ hliṃ ityargalāntamālikhya punardakṣiṇato'rgalāgramārabhya hlīṃ hluṃ hlūṃ iti vṛttāntamālikhet | evaṃ prādakṣiṇyaṃ bhavati | taduktaṃ saṃhitāyām---- śakterajalavahnyākhyaṃ binduvyomānvitaṃ kuru | tadbījaṃ svarasaṃyuktaṃ ṛ ṛ ḷ ḷ vivajītam | evaṃ dvādaśadhā tatra caturdhā kuru sundari | vṛttādivasukoṇāntaṃ likhed vṛttāntakaṃ priye || ādyaṃ trikaṃ pūrvamukhyaṃ likheduttarataḥ priye | dvitīyaṃ pūrvamukhyaṃ tu likhet dakṣiṇataḥ sudhīḥ || iti | paścimārgalāyāṃ dakṣiṇato vṛttamārabhya hleṃ hlaiṃ hloṃ ityargalāntamālikhya punaruttaro- 'rgalāgramārabhya hlauṃ hlaṃ hlaḥ iti vṛttāntamālikhet | taduktam---- tṛtīyaṃ paścime bhāge tathā dakṣiṇato likhet | caturthamārgale tadvat paścime tūttarāntataḥ || iti | evamāgneyārgalāyāṃ pūrvataḥ pūrvavat hyaṃ hyāṃ hyiṃ ityālikhya paścimataḥ pūrvavat hyīṃ hyuṃ hyūṃ iti likhet | taduktam---- bhuvaṃ hitvā'rkabījānāṃ tatra vāyuṃ niyojayet | agnyargalāyāṃ tritayamādyaṃ pūrvata ālikhet || tathā paścimato'pyanyat trikaṃ saṃvilikhet priye | iti | evaṃ vāyvargalāyāṃ paścimataḥ pūrvavat hyeṃ hyaiṃ hyoṃ ityālikhya pūrvataḥ pūrvavat hyauṃ hyaṃ hyaḥ iti likhet | taduktam---- mārutārgalake tadvat likhet paścimatastrikam | pūrvato'pi ca deveśi | iti | evaṃ yāmyārgalāyāṃ pūrvataḥ pūrvavat hvaṃ hvāṃ hviṃ ityālikhya paścimataḥ pūrvavat hvīṃ hvaṃ hvūṃ iti likhet | taduktam---- vāyuṃ hitvā'rkabījānāṃ varuṇaṃ tatra nikṣipet | yāmye trikaṃ pūrvatastu dvitīyaṃ paścimāntagam || iti | evamuttarārgalāyāṃ paścimataḥ pūrvavat hveṃ hvaiṃ hvoṃ ityālikhya pūrvavat pūrvataḥ hvauṃ hva hvaḥ iti likhet | taduktam---- athottarārgalāyāṃ tu trikaṃ paścimato likhet | caturthaṃ pūrvato devi | iti | evaṃ kanyā(nairṛtyā)rgalāyāṃ dakṣiṇataḥ pūrvavat hraṃ hrāṃ hriṃ ityālikhya uttarataḥ pūrvavat hrīṃ hruṃ hrūṃ iti likhet | taduktam---- nīraṃ hitvā'rkabījānāṃ rephaṃ tatra vinikṣipet | likhedrakṣo'rgalāyāṃ tu trikamādyaṃ trikaṃ param || dakṣiṇottarato mantrī | iti | evaṃ śaivārgalāyām uttarataḥ pūrvavat hreṃ hraiṃ hroṃ ityālikhya dakṣiṇataḥ pūrvavat hrauṃ hraṃ hraḥ iti likhet | taduktam---- kramācchaivārgale punaḥ | ādāvuttarato devi paścāddakṣiṇamārgataḥ || iti | padmapādācāryāstu----caturasradvayātmakamaṣṭakoṇaṃ likhitvā koṇāṣṭagatamṛjurekhā- dvayam ṛju prasārayet | yathā rekhādvayaṃ madhye parasparalagnaṃ kṣudradundubhyākāraṃ bhavati tathā prasārya dundubhimadhyobhayabhāgayoḥ vṛttadvayaṃ vidhāya bahirvṛttasya aṣṭadundubhyagrarekhādvayā- dārabhya argalasamāgrāṇyaṣṭadalāni viracya vṛttatrayādbahirambujapuṭitaṃ ghaṭaṃ racayediti yantraśarīrasya nirmāṇaprakāraḥ | caturasrasambandhādaṣṭakoṣṭheṣu aṅgāni tadanantarakoṣṭheṣu pāśādyaṣṭākṣaraṃ tadanantara- koṣṭheṣu kāminyādyaṣṭākṣaram argaleṣu acpūrveti tadantarālakoṣṭhadvandveṣu dundubhyākāreṣu ṣoḍaśākṣaraṃ likhediti | mantralekhanasya evaṃ śrautakramo'pi anugṛhīto bhavati | ayañca pakṣaḥ sāmpradāyikaḥ | taduktaṃ dakṣiṇāmūttīsaṃhitāyām---- tato bhūbimbayugalaṃ saṃpuṭīkṛtya yojayet | aṣṭakoṇaṃ yathā devi jāyate dṛṅmanoharam || aṣṭadikṣu tadagrābhyāṃ rekhe ākramya māntrikaḥ | rekhābhyāmargalākāraṃ vidadhyāddevi sundaram || ekenaiva tu mānena racayedargalāṣṭakam | vṛttaṃ tadagre candrasya bimbavad carayed budhaḥ || punarantaḥ samākṛṣya pūrvavṛttamā nuttamam | vilikhya sādhakendrastu vasukoṣṭhayugaṃ kramāt || vyaktaṃ yathā bhaveddevi koṇānāṃ ca vasudvayam | argalāni ca ramyāṇi yathā samyag bhavanti hi || iti | tatastadupari aṣṭadalapadmapatreṣu kesaragāṃ māyām | caturthasvaro māyāśabdavācyaḥ | tathā ca nighaṇṭumātṛkāyām---- īstrimūttīrvāmanetraṃ śekharaḥ kauṭilastathā | vāgmī śuddhaśca jihvākhyo māyāviṣṇuḥ prakāśitaḥ || iti | ātmā ātmamantro haṃsaḥ iti tābhyāṃ saṃhitām ubhayapārśve yutām akārādyākāradyantagatāṃ likhet | tenāyamarthaḥ | pratikesaram aṃ haṃsaḥ īṃ haṃsaḥ āṃ iti saptākṣarāṇi likhet | taduktam---- haṃsaḥ padaṃ vāmanetraṃ bindvinduparibhūṣitam | punarhaṃsaḥ padaṃ caitat pañcārṇaṃ manumālikhet || svaradvandvodaragataṃ saptārṇaṃ cāṣṭadhā bhavet | iti | ācāryāśca---- padmasya kesareṣu ca yugasvarānvitāṃ tathā māyām | iti | padmapādācāryāstu aṃ haṃ īṃ saḥ āṃ evamādayaḥ kesareṣu lekhyā ityāhuḥ | daleṣu tripaṅktikramāt mūlaṃ likhet | tatra paṅktidvayaṃ tiryak vilikhya tadupari ekāṃ paṅktiṃ likhediti sampradāyavidaḥ | anye tu adho'dhaḥ paṅktitrayalekhanaṃ vadanti | tririti | tatraikā pāśāṅkuśābhyāṃ dvitīyā kramalipibhiḥ tṛtīyā vyutkramalipibhirityarthaḥ | taduktam---- pāśāṅkuśābhyāṃ tadbāhye vṛttākāreṇa veṣṭayet | anulomaprakāreṇa mātṛkāveṣṭanaṃ priye || tathaiva pratilomena mātṛkāveṣṭanaṃ likhet | iti | ācāryāśca---- pāśāṅkuśabījābhyāṃ praveṣṭayed bāhyataśca nalinasya | anulomavilomagataiḥ praveṣṭayedakṣaraiśca tadbāhye || iti | padmasthena tūrddhamukhābjakaṇīkāsthāne ghaṭena paṅkajamukhena adhomukhapaṅkajavadanena vītam | prābhṛtamupapadārūpam || 91-93 || pāśaśrīśaktikandarpakāmaśaktīndirāṅkuśāḥ || 93 || prathamo'ṣṭākṣaro mantrastataḥ kāmini rañjini | svāhānto'ṣṭākṣaraḥ sadbhiraparaḥ kīttīto manuḥ || 94 || aṣṭārṇamantramāha pāśeti | pāśaḥ āṃ kandarpaḥ kāmabījam indirā śrībījam aṅkuśaḥ kroṃ | ayamapi svatantro mantraḥ | asya ṛṣyādikaṃ yathā---- ṛṣyādyā ajagāyatraśaktayaḥ samudīritāḥ | ṣaḍdīrghamāyayā'ṅgāni sarvairaṣṭāṅgamiṣyate || ānandarūpiṇīṃ devīṃ pāśāṅkuśadhanuḥ śarān | bibhratīṃ dobhīraruṇāṃ kucārttāṃ hṛdi bhāvayet || aṣṭalakṣaṃ japet sājyairdaśāṃśaṃ juhuyāttilaiḥ | śākte pīṭhe yajeddevīṃ hṛllekhādyābhiraṅgakaiḥ || mātṛbhirlekanāthaiśca vajrādyaiḥ pañcamāvṛtiḥ | strīvaśyākarṣaṇādau tu viniyoga udāhṛtaḥ || iti | dvitīyamaṣṭākṣaramuddharati tata iti | ayamapi svatantro mantraḥ | asyarṣyādikaṃ yathā---- ṛṣiḥ samohanaśchando nivṛt prokto'sya devatā | sarvasammohinī cāṅgaṃ dvirāvṛttapadairbhavet || śyāmāṅgī vallakīṃ dorbhyāṃ vādayantīṃ subhūṣaṇām | candrāvataṃsāṃ vividhagānairmehayantīṃ jagat || pūrvamevāyutadvandvaṃ daśāṃśaṃ juhuyāttataḥ | madhūkajaistrimadhvaktaiḥ sarvaṃ mohayate jagat || pūjā mātaṅginīpīṭhe ratyādyāstu trikoṇake | pañcakoṇe pañcabāṇāḥ kesareṣvaṅgapūjanam || anaṅgakusumādyāstu patreṣvagre ca mātaraḥ | lokapālaiśca vajrādyaiḥ saptāvṛttiriyaṃ matā || nārāyaṇīye tu---- lākṣayā likhitaṃ vāmahaste'ṣṭadalapaṅkaje | vaśyaṃ syāddaśītaṃ mantraṃ pūrvavat kriyayā'pi ca || bhūrje likhitvā cāṣṭāre dhārayed bāhyavaśyakṛt | mantraṃ viviktakuḍyādāvimaṃ saṃlikhya sādhakaḥ | paśyanneva japenmaunī tūrṇamāyāti kāṃkṣitā || iti || 93-94 || hrī gauri rudradayite yogeśvari savarma phaṭ | dviṭhāntaḥ ṣoḍaśārṇe'yaṃ mantraḥ sadbharudīritaḥ || 95 || ṣoḍaśākṣaramantramuddharati hrīmiti | varma huṃ | ayamapi svatantro mantraḥ | asya ṛṣyādikaṃ yathā---- ṛṣistvajaḥ samuddiṣṭaśchando'nuṣṭup ca devatā | gaurīcaṇḍakātyāyanī vaśyasampatpradāyikā || ṣaḍdīrghamāyayā kuryāt ṣaḍaṅgāni manoratha | hemābhāṃ bibhratīṃ dobhīrdarpaṇāñjana sādhane || pāśāṅkuśau sarvabhūṣāṃ tāṃ gaurīṃ sarvadā bhaje | ekalakṣaṃ japenmantraṃ taddaśāṃśaṃ hunet ghṛtaiḥ || dharmādikalpite pīṭhe pīṭhaśaktīrimā yajet | prabhā jñānā ca vāgvāgīśvarī syāt jvālinī parā || vāmā jyeṣṭhā ca raudrī ca guhyaśaktiśca tā nava | hrasvatraya klībavarjasvarāḍhyā bhṛguṇā'nvitāḥ || gauṃ gauri mūrttaye hṛcca pīṭhamantraśca kalpite | evaṃ pīṭhe yajeddevīṃ candanādyairmanoharaiḥ || subhagāyai ca vidmānte he'nte syāt kāmamāli ca | nyai syāt dhīmahi tanno gaurī syāttat pracodayāt || gāyatryā tvanayā sarvānupacārān prakalpayet | aṅgāni pūrvamabhyarcya subhagādyāstato yajet || bhṛguḥ sāmbuḥ sadvituryaṣaṣṭākendustadādikāḥ | subhagā lalitā cānyā kāminī kāmamālinī || dikṣvanyatrā'pyāyudhāni lokapālaistadāyudhaiḥ | vāmākṣyā nāma niśayā vāmorau vilikhet niśi || ācchādayan vāmadoṣṇā tanmanāḥ prajapenmanum | śataṃ sahasraṃ lolākṣīmānayet kāmamohitām || iti | nārāyaṇīye tu---- nṛvaśye dakṣiṇaṃ viduriti viśeṣaḥ | etanmantreṇa saṃjaptaṃ gandhapuṣpajalādi ca | dattaṃ saṃsevitaṃ sarvajanatāvaśyakārakam || caṇḍakātyāyanī vidyā triṣu lokeṣu durlabhā || iti || 95 || likhitvā bhūrjapatrādau yantrametad yathāvidhi | dhārayan vāmabāhau vā kaṇṭhe vā nijamūrddhani || 96 || vaśayet sakalān martyān viśeṣeṇa mahīpatīn | nīlapaṭṭe vilikhyaitad guṭikāṃ kṛtya tat punaḥ || 97 || sādhyapratikṛteḥ sikthanimītāyā hṛdi nyaset | pātre trimadhurāpūrṇe niḥkṣipyaināṃ vidhānataḥ || 98 || saṃpūjya gandhapuṣpādyairbaliṃ niḥkṣipya rātriṣu | mūlamantraṃ japenmantrī nityamaṣṭasahasrakam || 99 || saptāhādvāñchitāṃ nārīmākarṣet smaravihvalām | bhūrjapatre vilikhyaitad guṭikāṃ kṛtya tat punaḥ || 100 || yathāvidhi likhitvā ityanena puṣyārkādau kṛtopavāsādirityuktam | puṣyārkasya aṣṭame bhāge ityukteḥ nīlapaṭṭe vilikhyaitaditi anāmāraktādibhiḥ | taduktam---- likhedanāmāraktena lākṣendriyamalaiḥ saha | iti | sikthaṃ madhūcchiṣṭam | vidhānataḥ sampūjyeti hastamātrakhātāṃ raktairgandhā- dibhirityarthaḥ | uktañca nārāyaṇīye---- kāñjikādho nidhāyaināṃ raktapuṣpaiḥ samarcayet | iti | balimiti pāyasādinā | tryakṣareṇaiva nikṣipyeti dattvā | mūlamantraṃ tryarṇaṃ | ākarṣediti prakārāntareṇa vā | taduktaṃ nārāyaṇīye---- tāpayet puttalīṃ cāgnī yathā sā na pralīyate iti || 96-100 || lākṣayā tāmrarajatakāñcanairveṣṭayet kramāt | tatkumbhe nyasya saṃpūjya yathāvadbhuvaneśvarīm || 101 || saṃspṛśya taṃ japenmantraṃ divākarasahasrakam | abhiṣicya priyaṃ sādhyaṃ baghnīyād yantramāśikham || 102 || kāntipuṣṭidhanārogyayaśāṃsi labhate naraḥ | bhittau vilikhya tanmantraṃ pūjayennityamādarāt || 103 || bhūtapretapiśācāstaṃ na vīkṣitumapi kṣamāḥ | tadvilikhya śirastrāṇe sādhitaṃ dhārayan bhaṭaḥ | yuddhe ripūn bahūn hatvā jayamāpnoti pārthavat || 104 || tāmreti pūrvektapramāṇaiḥ | yathāvaditi tryakṣaryaktamārgeṇa | taṃ kumbham | mantramiti kaṇīkāstham | divākareti dvādaśa | bhittau vilikhyeti gairikayā | taduktam---- gairikayā likhed yantraṃ gṛhabhittī varānane | grahāṇāṃ caiva sarveṣāṃ dviṣatāṃ caiva nāśanam || vilikhya pūjyate tatra sarve mūḍhāḥ sumohitāḥ | bhavanti vaśagāstasya na punaryānti vikriyām || śatravo durjayā duṣṭāḥ sarve te tasya kiṅkarāḥ | na tasya jāyate duṣṭo hiṃsako na ca bādhakaḥ || grahayakṣapiśācāśca bhūtavetāladaṃṣṭiraṇaḥ | iti || 101-104 || vajrāṅkite vahnipuradvaye tāṃ paśāṅkuśāḍhyāmudarasthasādhyām | madhye'tha koṇeṣu ca bāhyavṛtte punaḥ punastat vilikhet samantāt || 105 || bhūrje likhitametat syāt sarvavaśyakaraṃ nṛṇām | ārogyaiśvaryajananaṃ yuddheṣu vijayapradam || 106 || yantrāntaramāha vajerati | vahnipuradvaye parasparavyatibhinne ṣaṭkoṇe | vajrāṅkite svastikasthāne | vahnipuradvaye madhye iti vyadhikaraṇe saptamyau | tāṃ māyām | taditi tryakṣaram || 105-106 || bhūrje saroje svarakesārāḍhye vargāṣṭapatre vasudhāpurasthe | pāśāṅkuśābhyāṃ guṇaśaḥ prabaddhāṃ māyāṃ likhenmadhyagatāṃ sasādhyām || 107 || sarvettamamidaṃ yantraṃ dhāritaṃ kurute nṛṇām | ārogyaiśvaryasaubhāgyavijayādīnanāratam || 108 || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake navamaḥ paṭalaḥ samāptaḥ || 9 || bth " bi yantrāntaramāha bhūrja iti | pāśāṅkuśābhyāṃ prabaddhāṃ māyāṃ guṇaśaḥ triśo likhediti sambandhaḥ | prabaddhāṃ nibaddhām | yadā likhedityeva pāṭhaḥ tadā likhet sarojaṃ svarakesarāḍhyaṃ vargāṣṭapatraṃ vasudhāpurastham iti paṭhanīyam | anye likhedityeva paṭhitvā likhet yantram iti śeṣaḥ | tat kīdṛk ityapekṣāyāṃ saroje māyāṃ likhediti vadanti || 107-108 || || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāṃ navamaḥ paṭalaḥ || 9 || bth " bi atha daśamaḥ paṭalaḥ tato'bhidhāsye tvaritāṃ tvaritaṃ phaladāyinīm | tāro māyāvarmabījamṛddhirīśasvarānvitā || 1 || kūrmastadantyo bhagavān kṣaḥ strī dīrghatanucchadam | saṃvartī bhagavānmāyā phaḍanto dvādaśākṣaraḥ || 2 || munirarjuna ākhyāto virāṭchandaḥ samīritam | tvaritā devatā proktā puruṣārthaphalapradā || 3 || evaṃ bhuvaneśvarīmantrānuktvā atra pāśādimantrasya nityāmantratvāt tat- prasaṅgādanyān tvaritānityādimantrān vaktumupakramate tata iti | tvaritaphaladāyinīmiti tvaritāśabdavyutpattirdaśītā | taduktam---- bhaktiyutānāṃ tvarayā siddhikarī ceti mantriṇaṃ satatam | devyāstvaritākhyā syāt tvaritaṃ kṣvelagrahādiharaṇatayā || iti | mantramuddharati tāra iti | tāraḥ praṇavaḥ māyā śaktibījaṃ varmabījaṃ huṃ | ṛddhi kalānyāse khaḥ īśasvara ekādaśasvaraḥ etenānvitā tena khe | kūrmaścakāraḥ tadantaḥ chaḥ bhaga ekārastadvān bhagavān ekārayuktastena che | kṣaḥstrī svarūpam | atra kṣakāraḥ savisarge jñeyaḥ | sāmantamālayamityukteḥ | dīrghatanucchadaṃ hūṃ | saṃvarttaḥ kṣaḥ bhagavāne- kārayuktaḥ | tena kṣe | asyāśca devyāḥ śāpo'stīti prasiddhiḥ | tena kecana kṣe iti varṇaṃ kīlakaṃ manyante | tadarthaṃ ca kṣekāraṃ pūrvamuccāryā'nte hūṃkāramuccārayati | dakṣiṇāmūttīsaṃhitāyāṃ tu----kavacaṃ strīmime bīje kīlake tu prakīttīte | iti | kecana pūrvaṃ hūṃkāraṃ paścāt kṣekāramiti mahatī ācāryāṇāṃ vipratipattiḥ | tatra yathā vṛkṣādīnāṃ kvacid granthayo bhavanti tathaiva mantrāṇāmapi svabhāvādeva kīlākhyā granthayo bhavanti | tena kālavilambāsidhyādayo doṣāḥ bhavanti | sa ca akṣaraviśeṣagata eva jāyate | tatra keṣu cinmantreṣu tadakṣaramuddhṛtya śāstrīyeṇa kenacidakṣareṇa paripūrya japaṃ kurvanti | keṣu cittadanuddhṛtyaivā'kṣarāntaraprakṣepeṇa japaṃ kurvanti | keṣucit kīlākhyo vidyamāno'pi doṣāvaho na | yathā vṛkṣādiṣu vidyamānā api granthayaḥ keṣucideva doṣāvahāḥ keṣucittu guṇāyaiva bhavanti | yathā---- candanasya trayaḥ śreṣṭā granthikarpaṭakoṭarāḥ | iti | yadāhuḥ---- duṣṭo'ṇuḥ kīlako jñātaḥ siddhestu pratibandhakaḥ | aduṣṭaḥ kīlako jñātaḥ syāt susiddhipradāyakaḥ || iti | tatra tu tatkīlakadoṣāpahārāya māyādvayasahito mantra uddhṛtaḥ | taduktamācāryaiḥ---- tārānte'strādāvapi māyābījaṃ prayojayet mantrī | tena hi kāṃkṣitasiddhiḥ bhūyādacireṇa mantravidām || iti | nārāyaṇīye'pi---- phaṭtārādyaṃ tayordevyā yuktaṃ tat sarvasiddhidam | iti | praṇavo bījaṃ māyā śaktiḥ | hu bījamiti padmapādācāryāḥ | puruṣārtheti viniyogoktiḥ || 1-3 || māyāvivajītān varṇānmūdhnī bhāle gale hṛdi | nābhiguhyoruyugmeṣu jānujaṅghāpadeṣu ca || 4 || vinyasya vyāpakaṃ kuryātsamastenaiva sādhakaḥ | kūrmādyaiḥ saptabhirvarṇaiḥ pūrvapūrvavivajītaiḥ || 5 || dvābhyāṃ dvābhyāṃ ṣaḍaṅgāni kalpayetsādhakottamaḥ || 6 || akṣaranyāsamāha māyeti | anena daśavarṇānāmeva nyāsaḥ | tatra ūruyugmādi- sthānadvaye'pi ekaikākṣaranyāsaḥ | padeṣviti pādayoḥ | sādhaka ityanena vyāpake māyā- sahitoccāraṇamuktam | ṣaḍaṅgamāha kūrmādyairiti | kūrmaścakārastasyādyaḥ khe | bahuvacanam ādyarthaṃ tena kheprabhṛtibhiḥ saptabhirvarṇaiḥ atra kūrmādyaiḥ saptabhirvarṇairiti | pradhānena pūrvakriyānvaye prākarākāṃkṣāyāmaruṇādhika nyāyena dvābhyāṃ dvābhyāmityasya pāṣṇīkonvayaḥ | tena khe ca iti hṛt | ca che śiraḥ che kṣaḥ śikhetyādi | taduktaṃ nārāyaṇīye daśākṣaraṃ mantramuddhṛtya---- navamāntaṃ tṛtīyādipadasyāvarṇasaptakam | tenāṅgāni dvivarṇāni karttavyāṇyupadeśataḥ || iti | kecittu kūrmaścakāraḥ sa ādyo yeṣāṃ taiḥ saptabhirvarṇairiti vyācakṣate | tanmate māyāvivajītāniti padamanuvṛtya paścādvibhaktivipariṇāmeva vivajītairiti kṛtvā prakṛte yojanīyaṃ tena cakārādiphaḍantaiḥ ṣaḍaṅgam | taduktaṃ kādimate daśākṣaraṃ mantramuddhṛtya---- vidyā caturthavarṇādi saptabhirakṣaraistathā | kuryādaṅgāni yugmārṇaiḥ ṣaṭkrameṇa karāṅgayoḥ || iti | saṃhitāyāṃ ca---- ca che yugmaṃ hṛchirastat chekṣo yugmaṃ śikhā tataḥ | kṣaḥ strīyugaṃ ca kavacaṃ strī humātmayugaṃ tathā || hūṃ kṣe netre tu vinyasya kṣe phaḍastraṃ prakīttītam || iti | etatpakṣadvayamapi svasvagurusampradāyānusāreṇa boddhavyam | sādhakottama ityanena hlīmiti kuṇḍalinībījasya ṣaḍdīrghayuktamāyābījasya ca aṅgamantreṣu yogaḥ sūcitaḥ | ataeva nārāyaṇīye upadeśata ityuktiḥ || 4-6 || śyāmāṃ bahīkalāpaśekharayutāmābaddhaparṇāṃśukāṃ guñjāhāralasatpayodharabharāmaṣṭāhipān bibhratīm | tāṭaṅkāṅgadamekhalāguṇaraṇanmañjīratāṃ prāpitān kairātīṃ varadābhayodyatakarāṃ devīṃ trinetrāṃ bhaje || 7 || dhyānamāha śyāmāmiti | kalāpo barhaḥ | idaṃ valayādīnāmupalakṣakam | taduktaṃ nārāyaṇīye----māyūravalayā picchamauliḥ kisalayāṃśukā | siṃhāsanasthā māyūrachatrā bahīdhvajānvitā || iti | tāṭaṅkādīn prāpitānaṣṭāhipān sarpendrān bibhratīm | tatrānantakulikau tāṭaṅkatāṃ gatau vāsukīśaṅkhapālau aṅgadatāṃ gatau takṣakamahāpadmau mekhalatāṃ gatau karkeṭakapadmanāgau nūpuratāṃ gatau dhyeyau | taduktaṃ nārāyaṇīye---- viprāhikuṇḍalā rājanāgakeyūrasaṃyutā | vaiśyanāgakaṭībandhā vṛṣalo nāganūpurā || iti | eṣāṃ dhyānamuktam---- anantakulikau viprau vahnivarṇāvudāhṛtau | pratyekaṃ tu sahasreṇa phaṇānāṃ samalaṅkṛtau || vāsukiḥ śaṅkhapālaśca kṣatriyau pītavarṇakau | pratyekaṃ tu phaṇāsaptaśatasaṃkhyāvirājitau || takṣakaśca mahāpadmo vaiśyāvetāvahī smṛtau | nīlavarṇau phaṇāpañcaśatatuṅgottamāṅgakau || padmakarkeṭakau śūdrau phaṇātriśatakau sitau || iti | āyudhadhyānaṃ vāmadakṣiṇayoriti sampradāyavidaḥ || 7 || lakṣaṃ saṃjapya mantrajño manumenaṃ jitendriyaḥ | daśāṃśaṃ juhuyādbilvairmadhurāktaiḥ samidvaraiḥ || 8 || mantrajña ityanena oṃ hrīṃ namo nitye svāheti mantrasya daśāṃśajapaḥ | śiva- pañcākṣarasya kiṅkaramantrasya oṃ hrīṃ namo bhagavate śavarāya mahākirātarūpāya kaṅkāla- dharāya hūṃ phaṭ svāhetyasya ca śatāṃśajapaḥ || 8 || hṛllekhākalpite pīṭhe navaśaktisamanvite | pūjayet tvaritāṃ devīṃ vakṣyamāṇavidhānataḥ || 9 || hṛllekhākalpite bhuvaneśīprokte | tatpīṭhaśaktayo'trāpi pūjyā ityarthaḥ | navaśaktisamanvita ityanena pīṭhamantrasyā'nyatvaṃ sūcayati | atra pīṭhamaṣṭadalameva | ṣoḍaśadalapūjyadevatānāmanuktatvāt | taduktaṃ saṃhitāyām---- aṣṭapatraṃ likhetpadmaṃ bahirbhūbimbamālikhet | pratyekaṃ vasupatreṣu kavacaṃ cāṣṭadhā likhet || madhye tu bhuvaneśānīṃ veṣṭayenmātṛkāṃ bahiḥ | sarvarakṣākaraṃ nāma cakrametadudāhṛtam || atrāvāhya punardevīmupacāraiḥ samarcayet | iti | ācāryāśca---- aṣṭaharividhṛtasiṃhāsane sāmāvāhya sarasije devīm | iti || 9 || saṃvartako binduyutaḥ kavacaṃ sakalaṃ viyat | vajradeha purudvandvamābhāṣya hiṅguludvayam || 10 || garjayugmaṃ viyatsendu varmāntyo dīrghabindumān | pañcānanāya hṛdayaṃ pīṭhamantraḥ prakīttītaḥ || 11 || dadyādāsanametena mūttīṃ mūlena kalpayet | aṅgaiḥ praṇītāṃ gāyatrīṃ kesareṣvarcayet kramāt || 12 || āsanamantramuddharati saṃvarttaka iti | binduyutaḥ saṃvarttakaḥ kṣaṃ kavacaṃ huṃ | sakalaṃ sabindu kalāśabdenārddhenduḥ tena binduvācakatvam | viyat haṃ vajradehapurupurusvarūpam | kṣimābhāṣyeti sambandhaḥ | sendu sabindu viyat haṃ | varma huṃ antyaḥ kṣaḥ dīrgha ākāraḥ binduḥ tadvān tena kṣāṃ | hṛdayaṃ namaḥ || āvaraṇapūjāmāha aṅgairiti | kramādityatrādiṣaṭsu kesareṣu ṣaḍaṅgāni sampūjya kauvereśānayoḥ praṇītāṃ gāyatrīṃ ca pūjayet iti sampradāyavidaḥ | taduktamācāryaiḥ----aṅgaiḥ saha praṇītāṃ gāyatrīṃ pūjayeddiśāṃ kramataḥ | iti | padmapādācāryairapyevameva vyākhyātam | anyatrāpi---- aṣṭasiṃhāsane pūjyā dale pūrvādike kramāt | aṅgapraṇītāṃ gāyatrīm | iti | trotalāmate'pi---- yajettatrāṣṭapatreṣu pūrvāśādyaṅgadevatāḥ | saumye praṇītāmaiśe ca gāyatrīmabhipūjayet || iti | mantradevaprakāśikākārādīnāmidameva sammatam || 10-12 || daleṣu pūjayedetāḥ śrībījādyāḥ subhūṣitāḥ | huṅkārīṃ khecarīṃ caṇḍāṃ chedanīṃ kṣepaṇīṃ striyam || 13 || hūṅkārī kṣemakārīṃ ca lokeśāyudhabhūṣaṇāḥ | phaṭkārīmagrato bāhye kodaṇḍaśaradhāriṇīm || 14 || dvārasya pārśvayoḥ pūjye haimavetrakarāmbuje | daleṣviti | etā vakṣyamāṇā mantrārṇaśaktayaḥ subhuṣitā ityasya vyākhyānam | lokeśeti | bhūṣaṇaśabdo varṇavāhanopalakṣaṇaḥ | tenendrādīnāmiva tāsāṃ varṇāyudhabhūṣaṇa- vāhanānītyarthaḥ | uktaṃ ca trotalāmate---- indrādilokapālānāṃ varṇavāhāyudhaiḥ samāḥ | iti | agrata iti devyāḥ | kecanātra lokapālatadāyudhapūjāṃ na kārayanti śaktīnāmeva tadrūpatvāditi | anye yoṣidrūpān pūjayanti | taduktaṃ trotalāmate---- yoṣidbhūtān diśāṃ nāthān tadbāhyāvaraṇe yajet | iti | anye tu dalāgreṣu bhairavāṅkasthā mātaraḥ pūjyā ityāhuḥ | uktaṃ ca trotalāmate---- tadbāhye bhairavānaṣṭau pīṭhamātṛsamanvitān iti || 13-14 || jayākhyā vijayākhyā ca kiṅkarāya padaṃ tataḥ || 15 || rakṣarakṣapadasyā'nte tvaritājñā sthiro bhava | varnmāstrāntena manunā kiṅkaraṃ tadbahiryajet || 16 || laguḍaṃ bibhrataṃ kṛṣṇaṃ kṛṣṇabarbaramūrddhajam | āraṇyairaruṇaiḥ puṣpairatimuktaiḥ sugandhibhiḥ || 17 || pūjayed dhūpadīpādyairnṛtyagītairmanoramaiḥ | evaṃ siddhamanurmantrī nārīnaranareśvaraiḥ || 18 || mānyate vatsarādarvāk lakṣmyā jitadhaneśvaraḥ | yonikuṇḍaṃ prakalpyātra kuryāddhomaṃ nijecchayā || 19 || mallikākusumairhutvā vaśayedakhilaṃ jagat | kṛtyādrohādiśamanaṃ palāśakusumairhutim || 20 || ikṣukhaṇḍaiḥ śubhairhutvā mahatīmṛddhimāpnuyāt | dīrghamāyuravāpnoti dūrvāhomena sādhakaḥ || 21 || dvārasya pārśvayoḥ dvārabāhyapārśvayoḥ | dvārabāhye sthite ityukteḥ | ete api dvibhuje devatāsamānavarṇe ca | uktaṃ ca----śakto tatsadṛśā iti | kiṅkaramantramuddharati kiṅkarāyeti | varma huṃ | astraṃ phaṭ | kiṅkaro nāma devyāḥ preṣyabhūto bhūtaviśeṣaḥ | so'pi dvibhuja eva | tadbahirddhārabahirbhāge | barbaramūrddhaja- muddhuṣitakeśaṃ kuṭilakeśamiti yāvat | trotalātantre viśeṣaḥ----pretāsanagataṃ dvārabāhyadeśe'tibhīṣaṇam | iti | tvaritāmantrajāpī tvaritāgāyatrīṃ japet | yadāhuḥ---- tvaritādeviśabdānte vidmahe varṇamuccaret | vidyāṃ dhīmahi ca proktvā tanno devī pracodayāt || gāyatrī tvaritāyāstu japāt sānnidhyakāriṇī | iti | nijecchayeti | anenaitaduktam | vakṣyamāṇaprayogeṣu kāryagauravalāghavāt sahasraṃ vakṣyamāṇāyutasaṃkhyā triyutā vā homasya | japasyāpi tāvatīti | taduktam---- hutasaṃkhyā sāhasrī triyutā vāthā'yutāntikī bhavati | yāvatsaṃkhyo homastāvajjapyaśca mantriṇā mantraḥ || iti | anyatrāpi---- hutasaṃkhyā ca sāhasrī sahasratriyutāvadhi | lāghavaṃ gauravaṃ kārye vicāryaṃ nipuṇaścaret || iti | etaddhomadaśāṃśena pañcākṣarakiṅkarābhyāmapi homaḥ sarvaprayogeṣviti jñeyam || vaśayedityatra kāmāditvam | kṛtyādrohādītyatra nṛsiṃhāditvam | mahatīmṛddhimiti śaktyāditvam | dīrghamāyuravāpnotīti mṛtyuñjayāditvam | sādhaka ityanena triḥkṛta- puraścarya ityuktam || 15-21 || dhānyaiḥ prakṣālitairhutvā śriyamiṣṭāṃ samāpnuyāt | yavairdhānyasamṛddhiḥ syādgodhūmairiṣṭasiddhayaḥ || 22 || taṇḍulairakṣayā siddhiḥ syād vṛddhirmahatī tilaiḥ | mantrī nīlotpalairhutvā nṛpapatnīṃ vaśaṃ nayet || 23 || prabuddhaiḥ paṅkajairhutvā vaśaṃ nayati medinīm | aśokaiḥ putramāpnoti madhūkairiṣṭamāpnuyāt || 24 || phalairjambubhavairhutvā labhate dhanamīpsitam | puṣpaiḥ pāṭalisambhūtairiṣṭāmāpnoti sundarīm || 25 || prakṣālitairiti tilāntānāṃ viśeṣaṇam | śriyamiṣṭāmiti śrīyogo'pi | putra- māpnotīti kāmayogaḥ | medinīmiti medinīsthā lokā lakṣyante | bahutvaṃ vyaṃgyam | iṣṭāṃ sundarīmiti bālāyogaḥ || 22-25 || puṣpairbakulasambhūtaiḥ kīttīḥ syādanapāyinī | dīrghamāyurlabhedāmraiścampakaiḥ kāñcanaṃ labhet || 26 || kurvīta sarṣapairhemaṃ śatrornāśakaraṃ sudhīḥ | patrairbakulajairhutvā śīghramutsādayedarīn || 27 || śālmalīpatrahomena sapatnān nāśayed dhruvam | kodravaiḥ kaṇḍanaistadvannimbaivīdveṣayenmithaḥ || 28 || kīttīḥ syādityajapāyogo jñeyaḥ | anapāyinī avinaśvarā | labherātmanepaditvāt kathaṃ labhediti | labhata iti labhaḥ pacādyac labha ivācarediti | ācāre nāma dhātoḥ kvip | sanādyantā iti dhātutvam | tataḥ parasmaipadaṃ liṅīti samādhiḥ | kvacidbhavedityeva pāṭhaḥ | āmrairiti | atra puṣpairityanuṣajyate | utsādayediti vāyubījāditvam | sapatnān śatrūn | kaṇḍanaistuṣakaṇaiḥ | tadvannāśayedityarthaḥ | nimbaiḥ nimbaphalaiḥ || 26-28 || māṣahomena mūkaḥ syādunmatto'kṣairbhavedariḥ | ayutaṃ homasaṃkhyā syājjapastāvān prakīttītaḥ || 29 || akṣaibībhītakaphalaiḥ || 29 || snānaṃ tanmantritaistoyaiḥ sarvavyādhiharaṃ smṛtam | tajjaptaṃ culukaṃ toyaṃ mukhe kṣiptaṃ viṣāpaham || 30 || ārttāya bheṣajaṃ dadyānmantreṇā'nena mantravit | sa bhaved vyādhinirmukto mantrasyā'sya prabhāvataḥ || 31 || viṣāpahamiti garuḍabījayogaḥ | mantravidityanena nṛsiṃhabījayogaḥ || 30-31 || trilohīmudrikā'nena manunā sādhu sādhitā | kṛtyādrohādiśamanī sarvavyādhivināśinī || 32 || trilohīti | sādhusādhitā etanmantrajaptā kṛtasampātā ca | atrāpekṣitārthadyota- nikākāreṇa lohānāṃ pratyekaṃ samabhāgā uktāḥ || 32 || sarvasampatpradā nityaṃ sarvavaśyakarī matā | yadyadvāñchati mantrajñastattadetena sādhyate || 33 || yadyadvāñchati mantrajña ityanena praṇavayoge muktikarī | vāgyoge dharmajñānakarī | śaktiyoge sarvakarīti sūcitam || 33 || madhye saroje daśapatrayukte māyāṃ likhedvāñchitasādhyagarbhām | tārādivarṇān daśa mantrasaṃsthān ṣaṭkoṇabījaṃ vasudhāpurastham ||34|| kṛtyādrohādiśamanaṃ vyālacaurabhayāpaham | vidhṛtaṃ tvaritāyantraṃ viśeṣādvijayapradam || 35 || yantramāha madhya iti | madhye saroje iti vyadhikaraṇe saptamyau | vāñchitaṃ vaśyādi sādhyañca tadgarbhām | tārādīniti | māyāvyatiriktān | viśeṣādvijayapradamityanena māyāyāṃ durgābīje sādhyalekhanamiti sūcitam || 34-35 || tāre huṃ vilikhetsarojakuhare sādhyābhidhānānvitaṃ mantrārṇān vasusaṃkhyakān vasudaleṣvālikhya tadbāhyataḥ | śaktyā triḥpariveṣṭitaṃ ghaṭagataṃ padmasthamabjānanaṃ yantraṃ vaśyakaraṃ grahādibhayahṛllakṣmīpradaṃ kīttīdam || 36 || yantrāntaramāha tāra iti | sarojakuhare aṣṭadalakaṇīkāyām | mantrārṇāniti māyādvayatāravarmarahitān | teṣāmanyatra viniyogāt | abjānanamiti | ghaṭamukhameva tadvattvena yantre upacaritam | kīttīdamiti | ajapāyāṃ sādhyanāmeti jñeyam || 36 || koṣṭhānāṃ śatamekaviṃśatiyutaṃ kṛtvā dhruvaṃ madhyataḥ sādhyāḍhyaṃ tvaritāṃ śivādi vilikhenmāyāṃ vinā mantravit | rekhāgreṣu lasattriśūlamasakṛt saṃjapya sampātitaṃ yantraṃ kṣveḍamahābhicāraśamanaṃ vaśyāvahaṃ śrīpradam || 37 || yantrāntaramāha koṣṭhānāmiti | dakṣiṇodakpūrvāparāyatadvādaśadvādaśarekhābhiḥ śata- mekaviṃśatiyutaṃ koṣṭhāni jāyante | madhyata iti saptamyarthe tasiḥ | tatra śivādi īśānādi pradakṣiṇakrameṇa dvādaśāvṛtti mantraṃ likhet | atra kṣveḍaśamane garuḍabīje sādhya- likhanam | mahābhicāraśamane nṛsiṃhabīje | vaśye kāmabīje, śriye śrībīje, sarvārthe śaktāvityādi jñeyam | sāmpradāyikāstvanyathā vyācakṣate | dhruvaṃ madhyataḥ śivādi vilikhet | atra pañcamyarthe tasiḥ | ādiśabdena āgneyanairṛtavāyavyāni | tenāyamarthaḥ | madhye praṇavaṃ vilikhya tata īśagatapañcasu koṇakoṣṭheṣu pañcapraṇavān likhet | evamāgne- yādiṣu pañcasu koṇakoṣṭheṣvapi | māyāṃ vinā sādhyāḍhyaṃ yathā syāttathā tvaritāṃ mantra- vidvilikhediti | atra mantravicchabdena lekhanakramaḥ sūcitaḥ | sādhyāḍhyamityanena dhruve prati koṣṭhaṃ caikaikavarṇakrameṇa sādhyalikhanam | madhyadhruve ca sarvakarmasādhyalikhanamityarthaḥ | atrākṣaralekhanakramaḥ----tatreśānatārapañcake ādyasya praṇavasya pūrvadiggatapada- catuṣke humādiche'ntavarṇacatuṣkaṃ vilikhya taddakṣiṇakoṣṭhe kṣaḥ ālikhya tatpaścāt padacatuṣke śeṣaṃ varṇacatuṣkaṃ madhyapraṇavāntaṃ likhedityekāvṛttiḥ | tato dvitīyatārasya pūrvapadatraye huṃ khe ceti vilikhya pūrvalikhitānuvācanena dvitīyā | evaṃ tṛtīyatāra- pūrvapadadvaye huṃ khe vilikhya pūrvalikhitopajīvanena tṛtīyā | evaṃ caturthatārapūrvapade humālikhya pūrvalikhitopanyāsena caturthī | punaḥ pañcamaṃ praṇavamārabhya pūrvalikhitavācane- naiva pañcamyāvṛttiḥ | evameva praṇavapañcakamārabhya pūrvapadāvṛttipañcakam | evamekasmin koṇe daśāvṛttayaḥ | evamāgneyādikoṇatraye'pi | tathācācāryavacane " anuvilikhedvā " iti chedaṃ kṛtvā vāśabdaḥ samuccaye daśāvṛtti likhediti vyākhyātam | nārāyaṇīye ca---- bhūrje sakārakapuṭe javaśūladīpte koṇeṣu tāramudare nihitasya nāmnaḥ | phaṭ syāddiśāsu ca yathā likhitā tathaiṣā mālārṇayuk prati puṭaṃ harati grahāttīm || iti | kāraketi 121 javeti 48 | anyat spaṣṭam | tantrāntaroktaṃ yantrāntaraṃ---- rekhāḥ pūrvāparā dvādaśagiriśamitā dakṣiṇodak ca kṛtvā sādhyaṃ madhyasthakoṣṭheṣvapyasurapatidikkoṣṭhakeṣu dhruvaḥ syāt | paścātteṣvastramanyā manubhavalipayaḥ śeṣakoṣṭheṣu lekhyā bādhante yantrayuktaṃ na naramatha surāḥ kiṃ punarmānavaughāḥ || iti || 37 || ekāśītipadeṣu ṭāntavivare sādhyaṃ likhenmadhyataḥ paścāt paṅktiṣu diggatāsu lipiśo jūṃsaḥ śikhāntaṃ likhet | śiṣṭeṣvīśaniśācarādi vilikhellakṣmīmanuṃ paṅktiśaḥ śastrāvirvaṣaḍantayā tvaritayā vītaṃ catudīkṣvapi || 38 || yantrāntaramāha eketi | daśa pūrvāparāyatā daśa dakṣiṇottarāyatā rekhā vilikhet | evam ekāśītikoṣṭhāni jāyante | tatra madhyakoṣṭhe ṭhāntaṃ ṭhaṃ vilikhya tanmadhye sādhyaṃ vilikhet | sādhyamityupalakṣaṇaṃ sādhakādīnāmapi | diggatāsu paṅktiṣviti | madhya- koṣṭhātpūrvāparadakṣiṇottaracatuḥkoṣṭhātmakacatuḥpaṅktiṣu | jūṃsaḥ svarūpam | śikhāntaṃ vaṣaḍantaṃ tena jūṃsaḥ vaṣaṭ iti lipiśaḥ ekaikākṣarakrameṇa likhet | lakṣmīmanuṃ vakṣyamāṇaṃ śrīsetyādikam | śastraṃ phaṭ tasminnāvirbhavat yat vaṣaṭ tadante yasyāḥ sā tayā tvaritayā tvaritāmantreṇa catudīkṣu diśi diśi ekaikāvṛtyā veṣṭayet | taduktam---- dikdiksaṃsthāmastrapadādirvaṣaḍantām | iti | anyatrāpi---- vaṣaḍantā bahiḥ śīghrā dikṣu ṭhaṃ kalaśaṃ vahniḥ | iti | atra kecana anyathā vyācakṣate | astraṃ ca āvirbhavadadhikaṃ vaṣaṭ yatreti | tena phaṭkāraṃ samuccārya vaṣaṭkāramuccārayediti | tadayuktaṃ tantrāntaravirodhāt | taduktam---- tvaritā vaṣaḍantā syāt phaṭkāraparivajītā | iti | atra veṣṭane agre ca māyāsahito mantraḥ || 38 || lāntaiḥ pravītaṃ kamalāsanena ghaṭena vītaṃ kamalāsanena | saṃsādhitaṃ cakramanugrahākhyaṃ dadhyād yathāvatkanakādibaddham ||39|| lāntairvakāraiḥ | prakarṣeṇa vītamiti mālākāreṇetyarthaḥ | taduktamācāryaiḥ----medomālāveṣṭitabimbam | iti | dadhyāt dhārayet | yathāvadityuktapramāṇena | kanakādītyādiśabdena rajatatāmre || 39 || kṛtyāpamṛtyurogādīn kṣveḍabhūtamahāgrahān | jīvedvarṣaśataṃ putraiḥ pautrairlakṣmyā ca nandati || 40 || tatrāntare'sya phalamuktam---- yamena tu dhṛtaṃ yantraṃ brahmaṇā viṣṇunā purā | budhena bhairaveṇāpi herambena guhena ca || sarve te vaśamāyānti vidyāyāśca prasādataḥ | triloke yāni duḥkhāni kṛtrimākṛtrimāṇyapi || kṣīyante tānyasandeho vidyārājñīprabhāvataḥ | kuḍye same svaṭikayā bhavane likhitvā saṃpūjayet paramanugrahacakrametat | sarve naro bhavati tatra kuṭumbavargaḥ sarvātmanā vaśayatīha manuṣyalokam || iti || 40 || śrī sā māyā yāmā sā śrī sāno yājñe jñeyā nosā | māyā līlā lālī yāmā yājñe lālī līlā jñeyā || 41 || likheccatuḥṣaṣṭipadeṣu vidvānīśādi kanyādi ramāmanuṃ tam | bāhye yathāvat tvaritābhivītaṃ lāntaiśca vītaṃ varakāñcanastham || 42|| deśe pure vā nagare gṛhe vā viniḥkṣipeccakramidaṃ yathāvat | tatra dhruvaṃ gomahiṣābhivṛddhiḥ samyak prajāśasyasamṛddhayaḥ syuḥ ||43|| yantrāntaramāha likhediti| prāgaparadakṣiṇottarāyatā nava rekhā vilikhya catuḥṣaṣṭi- padaṃ kuryāt | kanyādi nairṛtyādi | ramāmanuṃ śrīsetyādi | yathāvaditi vaṣaḍantayā catu- dīkṣvapi| atra madhyagatacaturṣu koṣṭheṣu ṭhakāramālikhya tanmadhye sādhyasādhakakarmanāmāni likhet | yathāvadvinikṣipediti | hastamātrapramāṇe kṣiptaṃ pūjitamityuktam || 41-43 || kavacaṃ bhagavāṃścaṇḍo meruḥ sargasamanvitaḥ | trikaṇṭakī samākhyātā vidyā varṇatrayātmikā | dviruktairmantravarṇaiḥ syādaṅgakḷptiritīritā || 44 || mantrāntaramāha kavacamiti | kavacaṃ huṃ | caṇḍaḥ khaḥ bhagavānekārayuktaḥ tena khe | meruḥ kṣaḥ | atra akārādilāntānāṃ pañcāśadvarṇānām akṣamālātvāt merusthānīyaḥ kṣakāro meruśabdavācyaḥ | sargasamanvito visargayuktaḥ | idameva pūrvamantre'pyayaṃ savisarga iti dyotayati | taduktaṃ nārāyaṇīye----yattotalāyāśca daśākṣarāyā bījaṃ dvitīyaṃ satṛtīyaṣaṣṭham | trikaṇṭakīnāma tadā susidhyet | iti | ādyaṃ bījaṃ antyaṃ śaktiḥ || 44 || nīlā nābheradhastādaruṇaruciradhaḥ kaṇṭhadeśātsitā''syād vaktrairdraṃṣṭrākarālairudaraparigatairbhīṣaṇāṅgīṃ catubhīḥ | dīpau kamburathāṅgaṃ karasarasiruhairdhārayantī jaṭāntaḥ sphūrjacchītāṃśukhaṇḍā bhavatu bhayaharā devatā vastrinetrā ||45|| trilakṣaṃ prajapedenamājyenā'nte daśāṃśataḥ | hutvā prāk proktamārgeṇa pūjayettāṃ trikaṇṭakīm || 46 || nīleti | āsyāt sitetyanvayaḥ | daṃṣṭvākarālaiḥ udaraparigataiḥ catubhīrvakttrai- rbhīṣaṇāṅgīti sambandhaḥ | udaraparigatairiti udaracatuḥpāśyarve | kambuḥ śaṅkhaḥ | āyudha- dhyānamūrddhayordakṣādyayorādye tadadhastanayorantya iti || 45-46 || triśūlamudrāṃ pāṇimyāṃ baddhātmānaṃ trikaṇṭakīm | dhyāyan spṛṣṭvā japed grastaṃ sadyastaṃ muñcati grahaḥ || 47 || triśūlamudrāmiti | sā tu " kaniṣṭhāṅguṣṭhasaṃyogāt śeṣāṇāṃ tu prasāraṇāt " iti | etanmantrāntyākṣaradvayaṃ che yuktamante viṣahā trikaṇṭakī jñeyā | taduktaṃ nārāyaṇīye---- tasyāḥ tripañcamapuṭo viṣahā ca ṣaṣṭhaḥ | iti | ṛṣyādisarvaṃ pūrveṇa samānaṃ tritayasya || 47 || kṣeruddhā strī trivarṇeyaṃ vidyā vaśyā trikaṇṭakī | mantrārṇairvīpsitaiḥ kuryādaṅgaṣaṭkaṃ yathā purā || 48 || pūrvektāṃ devatā dhyāyan mantraṃ triniyutaṃ japet | daśāṃśaṃ sapīṣā hutvā vaśayedvanitāṃ narān || 49 || mantrāntaramāha kṣe iti | vaśyeti viniyogoktiḥ | ādyaṃ bījaṃ madhyaṃ śaktiḥ | vīpsitaidvīruktaiḥ | triniyutaṃ trilakṣam || 48-49 || tāro māyā vāgbhavānte nityaklinne madadrave | vāṅmāyā vahnijāyānto mantraḥ pañcadaśākṣaraḥ || 50 || dvābhyāṃ dvābhyāṃ punardvābhyāṃ dvābhyāṃ pañcabhirakṣaraiḥ | vācaṃ vinā samastenāpyaṅgaṣaṭkamathācaret || 51 || nityāmantramāha tāra iti | vāgbhavam eṃ | anantaravakṣyamāṇanityāmantrokta- chandarṣyādikamatra jñeyam | praṇavo bījaṃ svāhā śaktiḥ | śriye śrībījāditvaṃ rogaśamanādau durgābījāditvam | duḥkhadaurbhāgyaśamane kāmabījāditvam | jarāpamṛtyuśamanādau durgā- bījāditvam | duḥkhadaurbhāgyaśamane kāmabījāditvam | jarāpamṛtyuśamane mṛtyuñjayādi- tvam | madadrave ityataḥ pūrvaṃ sādhyanāmaprayogo'pi | evaṃ vakṣyamāṇamantrayorapi jñeyam | vācaṃ vinetyubhayatra sambadhyate | tena trayodaśabhirakṣarairuktarītyā pañcāṅgāni kṛtvā śiṣṭa- samastenāstramityarthaḥ | athānantaramityanene vāgbhavena punaraṅgāni kuryāt iti | taduktaṃ nārāyaṇīye----rātrikrūrāṃśasaṃkhyaiḥ svavarṇaiḥ svena ca vāgvinā | nyasyāṅgaṣaṭkaṃ vācaiva punaścāṅgāni vinyaset | iti || 50-51 || dvīpaṃ trikoṇaṃ vipulaṃ suradrumamanoharam | kūjatkokilanādāḍhyaṃ mandaṃ mārutasevitam || 52 || bhṛṅgapuṣpalatākīrṇamudyaccandradivākaram | smṛtvā surābdhimadhyasthaṃ tasminmāṇikyamaṇḍape || 53 || ratnasiṃhāsane nyaste trikoṇojjvalāṇīke | padme sañcintayeddevīṃ sākṣāttrailokyamohinīm || 54 || dvīpamiti | surābdhimadhyasthaṃ trikoṇaṃ dvīpaṃ smṛtvā tasmin dvīpe māṇikyamaṇḍape ratnasiṃhāsane padme devīṃ cintayedityanvayaḥ | vyadhikaraṇe saptamyaḥ ubhayatra | trikoṇamityadhomukham | surābdhītyanenaitaduktaṃ pṛthivyanantaraṃ surābdhiṃ trikoṇaṃ dvīpaṃ māṇikyamaṇḍapaṃ ratnasiṃhāsanaṃ pīṭhanyāse nyasyediti | śeṣaṃ samānam | idamagrimamantre'pi jñeyam | trailokyamohinīmityanena viniyogoktiḥ || 52-54 || nityāṃ bhajed bālaśaśāṅkacūḍāṃ pāśāṅkuśau kalpalatāṃ kapālam | hastairvahantīmaruṇāṃ trinetrāmāsphālayantīṃ kalavallakīṃ tām || 55 || kalavallakīmāsphālayantīmityanena ṣaṭkaretyuktaṃ bhavati | āyudhadhyānaṃ tu pūrvavat || 55 || trilakṣaṃ prajapenmantramājyena juhuyāttataḥ | daśāṃśaṃ pūjayetpīṭhaṃ catuḥśaktisamanvitam || 56 || āṃpūrvāṃ drāviṇīṃ vāmāṃ śambhukoṇe samarcayet | āhlādakāriṇīṃ jyeṣṭhāmīṅkārādyāṃ hutāśane || 57 || pūjayet kṣobhiṇīṃ raudrīmūṅkārādyāṃ niśācare | madhye(vāyau)yajed guhyaśaktiṃ vāgbhavādyāṃ vicakṣaṇaḥ || 58 || catuḥśaktisamanvitamiti pīṭhaśaktayaścatasraḥ | tatra drāviṇīmityādīni tu vāmājyeṣṭhāraudrīṇāṃ viśeṣaṇāni | atra śaktitrayamīśādikoṇeṣu vinyasya turyāṃ madhye nyasedityarthaḥ | taduktaṃ nārāyaṇīye----koṇeṣvīśādi madhye ca tatra śaktīrnyasedimāḥ | iti | madhye yajed guhyaśaktimiti pāṭhaḥ | vāyāviti pāṭho jñānenopaskṛto mantavyaḥ || 56-58 || māyādyamāsanaṃ dattvā mṛttīṃ mūlena kalpayet | atra sampūjayeddevīṃ vakṣyamāṇakrameṇa tu || 59 || aṅgārcanaṃ kesareṣu daleṣvetāḥ samarcayet | ādyā nityā subhadrā'nyā maṅgalā naravīriṇī || 60 || subhagā durbhagā bhūyaḥ saptamī syānmanonmanī | aṣṭamī rudrarūpā ca vīṇāvādanatatparāḥ || 61 || māyādyamiti | bhuvaneśībījamucārya sarvaśaktītyādinā pīṭhapūjetyuktam ||59-60|| ādyeti | nityā ādyā prathamā | ādīti svarāṇāmādyante ye yugme klībāśca tadrahitā anye aṣṭau binduyutāstāsāṃ mantrāḥ || 60-61 || raktā manoramā dūtyaḥ suveṣā madamantharāḥ | ādyantayugmarahitāḥ svarāḥ klībavivajītāḥ || 62 || bindūntā manavastāsāmanaṅgasmaramanmathāḥ | kāmo māraśca pañceṣupāśāṅkuśadhanurbhṛtaḥ || 63 || anaṅgetyādīnāṃ pañcānāmaṣṭadalopari paritaḥ pūjā | āyudhadhyānaṃ dakṣādha- stādvāmādhaḥparyantam || 63 || aparāṅganiṣaṅgāḍhyā raktāḥ pūjyāḥ subhūṣaṇāḥ | mānmathaṃ vyomasargāḍhyaṃ teṣāṃ bījamudāhṛtam || 64 || aparāṅganiṣaṅgāḍhyāḥ pṛṣṭhasthatūṇorāḥ | mānmathaṃ kāmabījam | vyomasargāḍhyaṃ hakāravisargayuktam || 64 || ratiḥ syādviratiḥ prītivīprītirmatidurmatī | dhṛtiśca vidhṛtistuṣṭivītuṣṭiśca daśa smṛtāḥ || 65 || raktā vīṇākarā dve dve kāmānāṃ pārśvayoḥ sthitāḥ| sarvābharaṇasampannāḥ pūjyāḥ smeramukhāmbujāḥ || 66 || ratirityādi daśaśaktināmāni || 65-66 || klībauṣṭhadvayanirmuktakharāḍhyaścaturānanaḥ | bindumān bījametāsāṃ kramāllokeśvarān bahiḥ|| 67 || evaṃ saṃpūjayeddevīṃ devānāmapi durlabhām | paramaiśvaryamāpnoti prārthyate vanitājanaiḥ || 68 || klībeti | klībacatuṣṭayam oṣṭhadvayam ee | etannirmuktā ye daśa svarāḥ tadāḍhyaḥ tadyuktaścaturānanaḥ jakāraḥ tena jaṃ jāṃ jiṃ jīṃ juṃ jūṃ joṃ jauṃ jaṃ jaḥ iti mantrāḥ | kramāditi pūrvatrānveti | lokeśāstrāṇyanuktāni api pūjanīyāni | caturtha- paṭale sāmānyata ukteḥ || 67-68 || vāgbhavaṃ mānmathaṃ bījaṃ nityaklinne madau punaḥ | drave vahnivadhūmantro dvādaśārṇe'yamīritaḥ || 69 || ṛṣiḥ sammohanaśchando nivṛnnityā ca devatā | vācā kṛtvā ṣaḍaṅgāni nityāṃ dhyāyennijeṣṭadām || 70 || mantrāntaramāha vāgiti | madau makāradakārau | klī bījaṃ svāheti śaktiḥ | vāceti vāgbhavena | ṣaḍdīrghakāmabījayukteneti paramaguravaḥ | nijeṣṭadāmiti viniyogoktiḥ || 69-70 || arddhendumaulimaruṇāmamarābhivandyā mambhojapāśasṛṇipūrṇakapālahastām | raktāṅgarāgavasanābharaṇāṃ trinetrāṃ dhyāyecchivasya vanitāṃ madavihvalāṅgīm || 71 || caturlakṣaṃ japitvā'nte madhurāktairmadhūkajaiḥ | kusumairayutaṃ hutvā toṣayed gurumātmanaḥ || 72 || arddhendviti | sṛṇiḥ aṅkuśaḥ | pūrṇeti surāpūrṇam | āyudhadhyānaṃ pūrvavat || 71-72 || śaktipīṭhe yajeddevīṃ vakṣyamāṇena vartmanā | aṅgānyarcedyathāpūrvaṃ tataḥ śaktīrimā yajet || 73 || nityā nirañjanā klinnā kledinī madanāturā | madadravā drāviṇī ca draviṇetyaṣṭaśaktayaḥ || 74 || nīlotpalakapālāḍhyakarā raktāmbujekṣaṇāḥ | lokapālān yajedantye vāhanāyudhasaṃyutān || 75 || siddhamantraṃ japenmantrī sahasraṃ śayanasthitaḥ | yāṃ vicintya striyaṃ rātrau sā samāyāti tatkṣaṇāt || 76 || śaktipīṭha iti | śaktipīṭhoktā nava śaktyo'tra pūjyā ityarthaḥ | yathāpūrvamiti turyektarītyā | raktāmbujekṣaṇā ityatra raktāmbujaprabhā ityapi || 73-76 || vāṅmāyā'nantaraṃ nitye bhūyo klinne madadrave | dviṭhānto ravisaṃkhyārṇe manurvaśyapradāyakaḥ || 77 || aṅgirāḥ syādṛṣistriṣṭup chando munibhirīritam | vajraprastāriṇī proktā devatā'bhīṣṭadāyinī || 78 || vajraprastāriṇīmantramāha vāgiti | vāk vāgbhavam | anye evaṃ yojayanti | māyānantaraṃ klinne bhūyaḥ paścādvāk | tato nityeti avibhaktiko'yaṃ nirdeśaḥ | tato madadrave | ṭhaḥ bindu dviṭhaḥ bindudvayaṃ visargaḥ | sargaḥ śaktirityukteḥ bhuvaneśī- bījam | ravisaṃkhyārṇaḥ dvādaśākṣara ityuktervāgbhavāntaramaṅkuśabījam | etenaitaduktaṃ bhavati | prathamato māyā tataḥ klinne tato vāgbhavāṅkuśau tato nityamadadrave tato māyābījam | taduktamācāryaiḥ---- smaradīrghe'dharārkāgnyoṃ dīrghetpakṣemadadralāntaśivāḥ | abhitaḥ śaktiniruddho dvādaśavarṇe'yamīrito mantraḥ || iti | nārāyaṇīye'pi---- klinne vāgaṅkuśau nityaśabdaḥ kālaśca dadrave | vadhveśīśaktiruddhaiṣā | iti | anye vāgbhavarahitaṃ māyādyamekādaśākṣaramāhuḥ | taduktaṃ nārāyaṇīye----natau sākṣitvacau klinne kālo'triśca drave śiraḥ | iti | ācāryāśca---- nidrayorantarā tyaklinne madāḥ syuśca ve śiraḥ | māyādikastathā | iti | mantradvayamapi sāmpradāyikameva | vakṣyamāṇavidhiḥ sarveṣāṃ samāna eva | prathamamantre vāk bījaṃ svāhā śaktiḥ | dvitīyamantre vāk bījaṃ māyā śaktiḥ | tṛtīye māyā bījaṃ svāhā śaktiḥ | vaśyeti abhīṣṭadeti ca viniyogoktiḥ || 77-78 || vāgbhavena ṣaḍaṅgāni vidadhyānmantravittamaḥ | vajraprastāriṇīṃ dhyāyet samāhitamanā tataḥ || 79 || vāgbhaveneti | ṣaḍdīrghamāyāyukteneti paramaguravaḥ | dvitīyamantre tu | dvābhyāṃ vā caikena dvābhyāṃ dvābhyāṃ tathā punardvābhyām | mantrākṣaraivīdadhyādaṅgavidhiṃ jātisaṃyutairmantrī || iti | asmin pakṣe vāgbhavena śira iti śeṣaḥ | evaṃ ṣaḍaṅgānīti ślokayojanā | mantravittama ityanena tantrāntaroktānyaṅgāni sūcitāni | āhlādinī hṛt klinne śiraḥ kledini śikhā nitye varma mada netraṃ drave'stramiti tāni || 79 || raktābdhau raktapote ravidalakamalābhyantare sanniṣaṇṇāṃ raktāṅgī raktamaulisphuritaśaśikalāṃ smeravaktrāṃ trinetrām | bījāpūreṣupāśakuśamadanadhanuḥ satkapālāni hastai- bībhrāṇāmānatāṅgī stanabharanamitāmambikāmāśrayāmaḥ || 80|| mantrī mantraṃ japellakṣaṃ japānte juhuyāttataḥ | ayutaṃ rājavṛkṣotthairghṛtasiktaiḥ samidvaraiḥ || 81 || raktābdhāvityanenaitaduktaṃ bhavati | pṛthivyanantaraṃ raktasamudraṃ raktapotaṃ bhānudalābjaṃ pīṭhanyāse nyasediti | śeṣaṃ samānam | iṣurbāṇaḥ | madanadhanurikṣucāpam | āyudhadhyānaṃ vāmorddhataḥ pāśacāpakapālāni dakṣorddhataḥ aṅkuśaśarabījapūrāṇi | kecana dvitīyamantre bījapūrasthāne dāḍimamāhuḥ | stanabharasya bharaṇamādhikyaṃ tasmādānatāṅgī | ādiśabdena raktagandhaḥ | svayamapyetādṛśaveṣa eva | taduktam---- śaktipīṭhe pūjyā devī kusumānulepanairaruṇaiḥ | svayamapyalaṅkṛtāṅgaḥ | iti | tṛtīye'ṅgāni dhyānaṃ ca yathā---- varṇadvandvaiścāṅgavidhiḥ smṛtaḥ | pūrvektarūpāmabhayapāśāṅkuśakapālinīmiti | samidvaraiḥ śreṣṭhasamidbhiḥ || 80-82 || śaktipīṭhe yajeddevīmaruṇaiḥ kusumādibhiḥ | aṅgāni kesareṣu syurarcanīyā daleṣvimāḥ || 82 || hṛllekhā kledinī klinnā kṣobhiṇī madanāturā | nirañjanā rāgavatī saptamī madanāvatī || 83 || mekhalā drāviṇī paścādvegavatyaparā smṛtā | kapālotpaladhāriṇyaḥ śaktayo raktavigrahāḥ || 84 || āvaraṇapūjāmāha aṅgānīti | kesareṣu yānyaṅgāni sāmānyata uktāni tāni syuḥ| trikoṇopari kaṇīkāyāmiti śeṣaḥ | dhyānasya nārāyaṇīye tathokteḥ | raktasindhu- caratpotamāsapatrābjayonigā | iti | taduktaṃ ca----aṅgaiḥ śaktibhirābhirāśādhipaiḥ kramāt pūjyā | iti | tantrāntare'pi trikoṇaṣaṭkoṇadvādaśadalaṃ pīṭhamuktvā---- aṅgāni pūjayedādau trikoṇasthāstu pūjayet | icchājñānakriyāsaṃjñāḥ ṣaṭkoṇeṣvarcayettataḥ || ḍākinyādyāḥ dvādaśasu hṛllekhādyāḥ samarcayet | iti | smarā dvādaśa | pustakeṣu bindudvayasya rekhātmakatā lekhakadoṣavaśāt | uktaṃ ca nārāyaṇīye-mekhalā drāviṇī vegavatī kāmaśca tāḥ smṛtāḥ | iti | ācāryā api----sasmarā dvādaśa proktāḥ | iti | ata eva śaktaya ityuktiḥ | anyathā dhyānamātrameva vadet | tena śaktīnāmidaṃ dhyānam | smarastu prasiddhadhyāna iti bhāvaḥ | raktavigrahāḥ aruṇadehāḥ || 82-84 || mātaro digvidikṣvarcyāḥ punaḥ pūjyā digīśvarāḥ | bhajenmantrī manuṃ nityamarcanādibhirādarāt || 85 || dāridryaroganirmuktaḥ sa jīveccharadāṃ śatam | asminmantre rato mantrī vaśayedakhilaṃ jagat || 86 || nityaṃ mantrairbudhaḥ kuryānmukhakṣālanamanvaham | añjanaṃ tilakaṃ puṇyaṃ dhārayenmantritaṃ sudhīḥ || 87 || tāmbūlaṃ mantritaṃ bhakṣyenmantrī sa syājjagatpriyaḥ | mātaro digvidikṣviti | dvādaśadalādbahiḥ sthānamātranirdeśaḥ | tena purobhāgādi- prādakṣiṇyena caturasrāntaraṣṭadikṣu mātṛpūjanam | digīśvarā iti tadastropalakṣakam | tṛtīye tu āvaraṇapūjā aṅgaiḥ pūrvamantroktāṣṭaśaktibhirlekapālaistadastraiśca | dīkṣitaḥ prajapellakṣaṃ manumenaṃ hunettataḥ | madhūkapuṣpaiḥ svādvaktairayutaṃ haviṣā'thavā || iti || 85-87 || śrīmāyāmadanaiḥ prokto mantrī bījatrayātmakaḥ || 88 || ṛṣiḥ sammohanaśchando gāyatrī devatā manoḥ | tripuṭākhyā dviruktaistairbījairaṅgāni ṣaṭ kramāt || 89 || traipuṭamantramāha śrīti | sammohana ityupalakṣaṇam | bhṛguśaktisanmohanā ṛṣaya iti jñeyam | ādyaṃ bījaṃ dvitīyaṃ śaktiḥ || 88-89 || pārijātavane ramye maṇḍape maṇikuṭṭime | ratnasiṃhāsane saumye padme ṣaṭkoṇaśobhite | adhastāt kalpavṛkṣasya niṣaṇṇāṃ devatāṃ smaret || 90 || pārijāteti | pārijātavane maṇḍape kalpavṛkṣasyā'dhastān maṇikuṭṭime ratna- siṃhāsane padme niṣaṇṇāṃ devatāṃ smaredityanvayaḥ | vyadhikaraṇyaḥ saptamyaḥ | padme catuḥpatre aṣṭapatre ca | tatra ṣaṭkoṇakaṇīkāyāṃ catuḥpatramanyat tatkaṇīkāyām | uktaṃ ca nārāyaṇīye----yajedenāṃ catuḥpatre ṣaṭkoṇasthāmbuje ca tām | iti | atha caitaduktaṃ bhavati | anantaraṃ suvarṇabhūmiṃ pārijātavanaṃ ratnamaṇḍapaṃ maṇikuṭṭimaṃ ratnasiṃhāsanaṃ pūjayet | śeṣaṃ samānam | navakanakabhāsurorvīviracitamaṇikuṭṭime sakalpatarau | ityācāryekteḥ || 90 || cāpaṃ pāśāmbujasarasijānyaṅkuśaṃ puṣpabāṇān bibhrāṇāṃ tāṃ karasarasijai ratnamauliṃ trinetrām | hemābjābhāṃ kucabharanatāṃ ratnamañjīrakāñcī- graiveyādyaivīlasitatanuṃ bhāvayecchaktimādyām || 91 || cāpamitīkṣucāpam | āyudhadhyānaṃ vāmādhastāt dakṣādhaḥparyantam | taduktam ācāryaiḥ---- dhyāyeddhṛtābjayugapāśavarāṅkuśekṣu cāpāṃ sapuṣpaviśikhāṃ navahemavarṇām || iti || 91 || cāmarādarśatāmbūlakaraṇḍakasamudgakān | vahantībhiḥ kucārtābhirdūtībhiḥ parivāritām | karuṇāmṛtavaṣīṇyā paśyantīṃ sādhakaṃ dṛśā || 92 || tāmbūlakaraṇḍakamityekam | samudgakaḥ sampuṭakaḥ gandhādisthāpanapātram | dūtībhiriti | ghṛṇinī sūryā ādityā prabhāvatīti catasraḥ | saumyādicaturdalasthāḥ | etā api dvibhujāḥ | dakṣiṇahaste cāmarādi, vāmahaste'bhayam | taduktam---- nirāyudhe kare prokto varaḥ sādhāraṇaḥ sadā | abhayañca | iti | nārāyaṇīye tu kṛtāñjalitvamuktam----taddūtīśca kṛtāñjalīḥ | saumyādi ghṛṇinīṃ sūryāmādityāṃ ca prabhāvatīm | iti || 92 || bhānulakṣaṃ japedenaṃ manuṃ tāvatsahasrakam | bilvāragvadhasambhūtairmadhurāktaiḥ samidvaraiḥ || 93 || javāpuṣpaiśca juhuyāttoṣayedvasunā gurum | hṛllekhāvihite pīṭhe pūjayettāṃ vidhānataḥ || 94 || āgneyādiṣaṭkoṇeṣu lakṣmyādyāḥ paripūjayet | lakṣmīṃ hemaprabhāṃ tanvīṃ savarābjayugābhayām || 95 || cakraśaṅkhagadāmbhojadharaṃ hemanibhaṃ harim | pāśāṅkuśābhayābhīṣṭadharāṃ gaurīṃ javāruṇām || 96 || mṛgaṭaṅkābhayābhīṣṭadharaṃ svarṇanibhaṃ haram | nīlotpalakarāṃ saumyāṃ ratiṃ kāñcanasannibhām || 97 || dhṛtapāśāṅkuśeṣvāsapuṣpeṣumaruṇaṃ smaram | pūrvavannidhiyugmaṃ tadyajedubhayapārśvayoḥ || 98 || bhānulakṣaṃ dvādaśalakṣam | āragvadho rājavṛkṣaḥ | vidhānata ityanena tantrāntaroktaṃ yantre bījalikhanaṃ sūcitam | taduktaṃ saṃhitāyām---- ṣaṭkoṇaṃ pūrvamālikhya madhye vidyāṃ likhet sudhīḥ | vīpsayā tāṃ tu ṣaṭkoṇakoṇeṣu kramato likhet || bāhye vasudalaṃ kuryāddīrghasvaravibhūṣitam | caturasraṃ caturdvārabhūṣitaṃ maṇḍalaṃ likhet || iti | ṭaṅkaḥ paraśuḥ | iṣvāso dhanuḥ | āyudhadhyānaṃ svasvaprakāraṇe'nusandheyam || 93-98 || bahiraṅgāni sampūjya pūjyāḥ patreṣu mātaraḥ | lokeśān vanitārūpānarcayet saumyavigrahān || 99 || pūrvavaditi saśaktikadhyānam | ubhayapārśvayoḥ ṣaṭkoṇapārśvayoḥ | etadanta- māvaraṇam | bahiriti | ṣaṭkoṇādaṣṭadalakesareṣu | saumyavigrahānityanena " uttuṅga- yauvanonmattadevyārādhanagavītān " iti tantrāntaroktamuktaṃ bhavati || 99 || itthaṃ yaḥ pūjayeddevīṃ nityaṃ bhaktisamanvitaḥ | samprāpya kavitāṃ divyāṃ prāpya lakṣmīmanantarām || 100 || saubhāgyamatulaṃ labdhvā viharet suciraṃ bhuvi | kavitāmityatra vāgbhavāditvam | prāpya lakṣmīmiti śrībījāditvam | taduktaṃ nārāyaṇīye----śrīkāmaśaktibījātmā śrīkaro vaśyakṛnmanuḥ | iti | saubhāgyamiti kāmāditvaṃ māyāmadhyatvam | māyāntatve tu tripurāmantrāntarbhāvaḥ | evamubhayaśaktyāditve yaśaskaraṃ jñeyam | yadbījādiko mantrastadādikānyaṅgānyapi kuryāt || 100-101 || pāśāṅkuśapuṭā śaktijhīṇṭīśo gaganaṃ sadṛk || 101 || parameśvariśabdānte dviṭhāntaḥ praṇavādikaḥ | aśvārūḍhāmanuḥ proktastrayodaśabhirakṣaraiḥ || 102 || dvābhyāmekena caikena dvābhyāṃ pañcabhirakṣaraiḥ | dvābhyāmaṅgāni ṣaṭ kuryāttato devīṃ vicintayet || 103 || aśvārūḍhāmantramāha pāśeti | pāśa aṃ aṅkuśaḥ kroṃ śaktirmāyābījaṃ tena pāśāditryakṣaraḥ | trayodaśabhirakṣarairityukterādyantayoḥ pāśābhyāṃ puṭitatvaṃ na gṛhyata iti jñeyam | jhiṇṭīśaḥ e gaganaṃ haḥ sadṛgikārasahitaṃ tena hi | sāmpradāyikā asya ehi padasya dviruktiṃ vāgāditvaṃ ca vadanti | anye tu abdhitaḥ śarato bāṇataḥ ṛkpādān trīn paṭhitvā ante dviṭhāṅkuśamāyāpāśapraṇavā iti | " yadadya kaccavṛtrahannudagā abhi sūryaḥ | sarvaṃ tadindra te vaśe " iti ṛk | asya brahmā ṛṣiḥ virāṭ chandaḥ praṇavo bījaṃ svāhā śaktiḥ | anye pūrveddhṛtāmeva daśākṣarīṃ manyante---- mūrddhālikākṣināsāgravaktrakaṇṭheṣu ca kramāt | hṛnnābhidhvajamūlāṅghiraṣvakṣarāṇi pravinyaset || iti | trayodaśākṣaranyāso yathā----mūrddhālikājñākarṇākṣināsāgrāsyāṅguleṣu ca | hṛnnābhidhvajamūlāṅghiraṣvakṣarāṇi pravinyaset || iti | ṣaḍdīrghamāyayā daśākṣaryā ṣaḍaṅgam | granthoktaṣaḍaṅghreṣvapi ṣaḍdīrghamāyāyogamāhuḥ sāmpradāyikāḥ | daśākṣaryā dhyānam----aruṇāmaruṇābjasthāmaruṇāmbarabhūṣaṇām | caturbhujā trinetrāṃ ca prasannavadanāṃ śivām || khaḍgaṃ carma ca yaṣṭiṃ ca dadhānāṃ dakṣavāmayoḥ | adhastāddhemavetraṃ syāt pāśastasyorddhataḥ sthitaḥ || kaṇṭhe baddhā'tha pāśena sādhyaṃ vetrasamāhṛtam | baddhāñjalikaraṃ vyomni bhramantaṃ pātitaṃ pade || ākarṣayantīṃ dhyāyettām | iti || 101-103 || raktāmaśvādhirūḍhāṃ śaśadharaśakalāṃ baddhamauliṃ trinetrāṃ pāśenābadhya sādhyāṃ smaraśaravivaśāṃ dakṣiṇenānayantīm | hastenā'nyena vetraṃ varakanakamayaṃ dhārayantīṃ manojñāṃ devīṃ dhyāyedajasraṃ kucabharanamitāṃ divyahārābhirāmām || 104 || trayodaśākṣaryā dhyānamāha raktāmiti | aśveti rakto'śvaḥ | smaraśaravivaśāṃ sādhyāṃ pāśenābadhya kaṇṭha iti jñeyam | " kaṇṭhe baddhā'tha pāśena " iti ukteḥ | anyena vāmena hastenānayantīm | punaḥ kiṃ viśiṣṭām | dakṣiṇena vetraṃ dhārayantīm | taduktam---- aśvārūḍhā karāgre navakanakamayīṃ vetrayaṣṭiṃ dadhānā | dakṣe'nyenānayantī | iti || 104 || bāṇalakṣaṃ japenmantramājyenā'nte jitendriyaḥ | daśāṃśaṃ juhuyāddevīṃ śaktipīṭhe samarcayet || 105 || pāśāditryakṣaroktena vidhānena samāhitaḥ | ājyāḍhyānnahutānmantrī labhate vāñchitaṃ phalam ||106|| lavaṇairmadhusaṃsiktairhemena vaśayennṛpān | tenaiva vidhinā mantrī vaśayedvanitāmapi || 107 || bāṇalakṣaṃ pañcalakṣam | daśākṣaryāstu---- haviṣyāśī japedvarṇalakṣaṃ homaṃ daśāṃśataḥ | vidadhyāttu palāśairvā javāpuṣpaiśca vā priye | kusumbhakusumairvājyairanyairvā raktapuṣpakaiḥ || iti | pūjā tu---- pañcapatrābjayugalaṃ ṣaṭkoṇāṣṭadalābjayuk | caturasradvayaṃ dvāradvayayuktamiti priye || cakraṃ vidhāya taṃ devīmāvāhyā'tra prapūjayet | aṅgairbāṇaiśca śabdādyairākarṣaṇyantikaiḥ param || śrotrādibhiśca buddhyantairākarṣaṇyantimaiḥ param | prāṇātmaśakticaitanyaṃ mano'haṅkārabhāvakān || śarīraṃ cāṣṭapatreṣvākarṣaṇīpadapaścimān | brāhmyādyā lokapālāṃśca tadastrāṇi ca tadbahiḥ || iti | yantraṃ ca---- trikoṇaṣaṭkoṇavṛttaṃ yantraṃ kṛtvā savṛttakam | tanmadhye vilikhet pūrvaṃ vidyādyaṃ ca tataḥ param || varṇatrayaṃ trikoṇeṣu ṣaṭkoṇeṣu ṣaḍakṣarān | tadbāhyavṛttavīthyāṃ tu mātṛkāṃ veṣṭayet kramāt || evaṃ madhye pravinyāsāddaśa yantrāṇi kalpayet | japapūjanasampātairvaśyākṛṣṭivasustriyaḥ | bhūratnakīttīsaubhāgyanidhikāntīśca sādhayet || iti || 105-107 || ālikhya koṣṭhāni vikārasaṃkhyānyantaścatuṣke praṇavaṃ sasādhyam | anyeṣvapi dvādaśa mantravarṇān likhedidaṃ yantramaśeṣavaśyam ||108|| yantramāha ālikhyeti | vikāraḥ ṣoḍaśa | likhediti agrādi prādakṣiṇyena || 108 || māyāhṛdbhagavatyante māheśvaripadaṃ vadet | annapūrṇe ṭhayugalaṃ manuḥ saptadaśākṣaraḥ | aṅgāni māyayā kuryāttato devīṃ vicintayet || 109 || annapūrṇāmantramāha māyeti | hṛnnamaḥ | atra namaḥ śabdasakārasya rorutve guṇe ca ukāra iti jñeyam | ṭhayugalaṃ svāhā | atra saptadaśākṣara ityukteḥ ri a ityatra na yaṇādeśaḥ | kecanāsya praṇavāditvamāhuḥ | brahmā ṛṣiḥ anuṣṭup chandaḥ māyā bījaṃ svāhā śaktiḥ | māyayeti ṣaḍdīrghayuktayā || 109 || raktāṃ vicitravasanāṃ navacandracūḍā mannapradānaniratāṃ stanabhāranamrām | nṛtyantaminduśakalābharaṇaṃ vilokya hṛṣṭāṃ bhajedbhagavatīṃ bhavaduḥkhahantrīm || 110 || annapradānaniratāmiti viniyogoktiḥ induśakalābharaṇaṃ śivam || 110 || yathāvidhi japenmantraṃ vasuyugmasahasrakam | sājyenā'nnena juhuyāt taddaśāṃśamanantaram || 111 || śaktipīṭhe yajeddevīmaṅgalokeśvarāyudhaiḥ | prātarenaṃ japenmantraṃ nityamaṣṭottaraṃ śatam || 112 || etasyā'nnasamṛddhiḥ syācchirayā saha mahīyasī | yathāvidhīti puraścaraṇoktamārgeṇa | vasuyugmasahasraṃ ṣoḍaśasahasram | etasya sādhakasya || 111-113 || māyā padmāvatipadaṃ tataḥ pāvakavallabhā || 113 || saptārṇe manurākhyātaḥ sarvavaśyapradāyakaḥ | aṅgāni māyayā kuryāt dhyāyet trailokyamohinīm ||114|| padmāvatīmantramāha māyeti | sarvavaśyeti viniyogoktiḥ | trailokyamohinī- mityapi | brahmā ṛṣiḥ gāyatrī chandaḥ māyā bījaṃ svāhā śaktiḥ | atrāpi māyayeti pūrvavat || 113-114 || padmāsanasthāṃ karapaṅkajābhyāṃ raktotpale saṃdadhatīṃ trinetrām | ābibhratīmābharaṇāni raktāṃ padmāvatīṃ padmamukhīṃ bhajāmi ||115|| padmāvatīdhyānamāha padmeti || 115 || pakṣalakṣaṃ japenmantraṃ daśāṃśaṃ juhuyād ghṛtaiḥ | śaktipīṭhe yajeddevīmaṅgādyāvaraṇaiḥ saha || 116 || kiñjalkeṣvaṅgapūjā syāt pūjyāḥ patreṣu mātaraḥ | lokapālā bahiḥ pūjyāstadastrāṇi tato bahiḥ || 117 || itthaṃ yo bhajate mantraṃ japahomārcanādibhiḥ | subhagaḥ sarvanārīṇāṃ bhavet kāma ivāparaḥ || 118 || pakṣalakṣaṃ lakṣadvayam || 116-118 || ṣaḍasramadhye pravilikhya śaktiṃ koṇeṣu śiṣṭāni ṣaḍakṣarāṇi | tadbāhyato mātṛkayā'bhivītaṃ padmāvatīyantramidaṃ praśastam ||119|| yantramāha ṣaḍasreti || 119 || tāraṃ śirasi vinyasya devīṃ sañcintya bhāratīm | śaktibījaṃ nyasedbhāle saṃsmṛtya bhuvaneśvarīm || 120 || amasau netrayornyasyet dhyātvā sūryaṃ hutāśanam | mukhavṛttena vinyasyeṭṭāntaṃ candramanusmaran || 121 || jihvāyāṃ vinyasedbījaṃ ramāyāstāṃ vicintayan | svāhārṇau gaṇḍayornyasyet tadgajendradhiyā sudhīḥ || 122 || amaṭhaṃ nyāsamākhyātaṃ kurvan pratidinaṃ naraḥ | kīttīśrīkāntimedhānāṃ vallabho bhavati dhruvam || 123 || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake daśamaḥ paṭalaḥ samāptaḥ || 10 || bth " bi amaṭhanyāsamāha tāramiti | amasau aṃ binduḥ aḥ visargaḥ | mukhavṛttena mukhavṛtta ityarthaḥ | kvacinmukhe vṛtteneti pāṭhaḥ | vṛttena vṛttarūpeṇa mukhe nyasediti | ṭāntaṃ ṭhakāram tadgajendradhiyā lakṣmīgajendrabuddhyā | vicintyetyukteḥ tattatprakaraṇe tattad- dhyānamanusandheyam | tatra tarjanyanāmikākaniṣṭhāḥ samākuñcya yuktābhyāṃ madhyamā- ṅguṣṭhābhyāṃ gajaśuṇḍākārābhyāmayaṃ nyāsaḥ karttavya ityupadeśaḥ sāmpradāyikānām | gajendradhyānaṃ yathā---- tārakundendudhavalau galagaṇḍamadotkaṭau | lasatpuṣkaraśobhāḍhyau sphuraddantau gajau bhaje || iti || 120-122 || kīttīśrītyanenāsya svātantyramuktam | tatra prayogaḥ----oṃ sarasvatyai namaḥ | hrīṃ umāyai namaḥ | aṃ sūryamaṇḍalāya | aḥ vahnimaṇḍalāya | vaṃ somamaṇḍalāya | śrīṃ śriye svāṃ dantine | hāṃ dantine | asya chandaṛṣyādikaṃ yathā | amaṭhaśrīmantrasya lakṣmīnārāyaṇa ṛṣiḥ | bṛhatī chandaḥ | amaṭhaśrīḥ devatā | hrīṃ bījaṃ śrīṃ śaktiḥ | sarvavaśyārthe viniyogaḥ | oṃ śrīṃ hṛt | śrīkari śiraḥ | dhanakari śikhā | dhānyakari varma | ṛddhikari netram | puṣṭikari astram || 120-123 || || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāṃ daśamaḥ paṭalaḥ || 10 || bth " bi athaikādaśaḥ paṭalaḥ tato durgāmanuṃ vakṣye dṛṣṭādṛṣṭaphalapradam | māyā'triḥ karṇabindvāḍhyo bhūyo'sau sargavān bhavet || 1 || pañcāntakaḥ pratiṣṭhāvān māruto bhautikāsanaḥ | tārādihṛdayānto'yaṃ mantro vasvakṣarātmakaḥ || 2 || ṛṣiśca nāradaśchando gāyatraṃ devatā manoḥ | durgā samīritā sadbharduritāpannivāriṇī || 3 || evaṃ nityāmantrānuktvā dvādaśaguṇite durgābījasyoktatvāt durgāmantrān vaktumupa- kramate tata iti | mantramuddharati māyeti | māyā śaktibījam | atrirdakāraḥ karṇa ukāraḥ binduranusvāra etadāḍhya ityanena duṃ | bhūyo'sau dukāraḥ sargavān visargayuktaḥ | anena etādṛśamapi bījamiti sūcitam | etadarthameva sargavānityuktiḥ | mantre tu repha eva | upasargasya tādṛgrūpatvāt | pañcāntako gakāraḥ | pratiṣṭhāvānākārayuktaḥ | tena gā iti | māruto yakāraḥ | bhautika ekārastadāsanastena yai | taduktam---- tāramāyāsvabījāni durgāyai hṛdayāntikaḥ | iti | sāmpradāyikāḥ māyābījānantaraṃ kāmabījamāhuḥ | duṃ bījaṃ māyā śaktiḥ | duritetyādinā viniyogoktiḥ || 1-3 || namaskāraviyuktena mūlamantreṇa sādhakaḥ | hrāmādyaiḥ saha kurvīta ṣaḍaṅgāni yathāvidhi || 4 || namaskāreti | mūlamantreṇa namaskāraviyuktena | hrāmādyaiḥ hrāṃhrīmityādyaiḥ saha ṣaḍaṅgāni kurvīteti sambandhaḥ | prayogastu----oṃ hrī duṃ durgāyai hrāṃ hṛdayāya namaḥ | oṃ hrī duṃ durgāyai hrī śirase svāhā ityādi | taduktam---- tāro māyā ca durgāyai hrāmādyantāṅgakalpanā | iti | atra cakāreṇa durgābījasya samuccaya iti taṭṭīkākārairvyākhyātam | yathā---- vidhīti | śaktiṣaḍaṅgamudrāsūcanam || 4 || siṃhasthā śaśiśekharā marakataprakhyaiścatubhīrbhujaiḥ śaṅkha cakradhanuḥśarāṃśca dadhatī netraistribhiḥ śobhitā | āmuktāṅgadahārakaṅkaṇaraṇatkāñcīraṇannūpurā durgā durgatihāriṇī bhavatu vo ratnollasatkuṇḍalā || 5 || siṃhastheti | āyudhadhyānaṃ vāmādyūrddhayorādye adhasthayoḥ pare | āmuktā dhṛtā aṅgadādayo yayeti vigrahaḥ | durgatiḥ duṣṭā gatirdāridryaṃ ca | sarvadurgāmantreṣu dhyānānantara- miyaṃ mudrā darśanīyā---- muṣṭiṃ baddhā karābhyāṃ tu vāmasyopari dakṣiṇam | kṛtvā śirasi sampūjyā durgāmudreyamīritā || iti | āyudhamudrādarśanaṃ ca || 5 || vasulakṣaṃ japenmantraṃ tilairmadhuralolitaiḥ | payondhasā vā juhuyāttatsahasraṃ jitendriyaḥ || 6 || pīṭhamitthaṃ yajet samyak navaśaktisamanvitam | prabhā māyā jayā sūkṣmā viśuddhā nandinī punaḥ || 7 || suprabhā vijayā sarvasiddhidā nava śaktayaḥ | ajbhirhrasvatrayaklībarahitaiḥ pūjayedimāḥ || 8 || vasulakṣamaṣṭalakṣam | payondhasā pāyasena | tatsahasramaṣṭasahasram | itthaṃ vakṣya- māṇaprakāreṇa | sarvasiddhideti śaktināma | āsāṃ dhyānamanyatroktam---- ādisvaraibīnduyutairekārādyaiḥ ṣaḍakṣaraiḥ | etāḥ sarvā javāpuṣparaktavarṇāḥ smitānanāḥ || cāpabāṇāñjalikarāḥ śuklamālyānulepanāḥ | ātmatrayānte sampūjyā dalamadhyeṣvanukramād || iti | ajmiriti | hrasvatrayaṃ a i u klībāśca | tadrahitairajbhiḥ svaraiḥ nava- bhirityarthaḥ | prayogastu | āṃ prabhāyai nama ityādi || 6-8 || praṇavānantaraṃ vajranakhadaṃṣṭrāyudhāya ca | mahāsiṃhāya varmāstraṃ natiḥ siṃhamanurmataḥ || 9 || dadyādāsanametena mūttīṃ mūlena kalpayet | tasyāṃ sampūjayenmūrtau devīmāvāhya mantravit || 10 || siṃhamantramāha praṇaveti | praṇavānantaraṃ praṇavamuccārya | vajranakhadaṃṣṭrāyudhāyeti siṃhāya iti ca svarūpam | varma hu asraṃ phaṭ | natirnamaḥpadam || 9-10 || aṅgāvṛtiṃ purā'bhyarcya śaktīḥ patreṣu pūjayet | jayā ca vijayā kīttīḥ prītiḥ paścāt prabhā punaḥ || 11 || śraddhā medhā śrutiḥ proktā svanāmādyakṣarādikāḥ | patrāgeraṣvarcayedaṣṭāvāyudhāni yathākramāt || 12 || cakraśaṅkhagadākhaḍgapāśāṅkuśaśarān dhanuḥ | lokeśvarāṃstato bāhye teṣāmastrāṇyanantaram || 13 || abhyarcyeti turyektarītyā | jayeti | āsāṃ dhyānamuktamanyatra---- bhrājanmarakataprakhyāḥ sarvāśca śaśibhūṣaṇāḥ | dadhatyaḥ sāyakaṃ hastaiḥ śūlakārmukatarjanīḥ | jayādyāḥ pūjanīyāḥ syurjamityādyarṇasaṃyutāḥ || iti || 11-13 || itthaṃ japādibhirmantrī mantre siddhe vidhānavit | kuryāt prayogānetena manunā svamanīṣitān || 14 || vidhānavit prayogān kurvīteti | anenaitaduktaṃ bhavati | śrībījādiḥ śriye | mṛtyuñjayādiḥ dīrghāyuṣi | nṛsiṃhabījādiḥ vairijaye | sarvapuṭitatve sarvakāmāvāptiḥ | kāmāditve putrāvāptiriti | etadbījayogaḥ śaktyanantaraṃ jñeyaḥ || 14 || pratiṣṭhāpya vidhānena kalaśān nava śobhanān | ratnahemādisaṃyuktān padeṣu navasu sthitān || 15 || madhyasthe pūjayed devīmitareṣu jayādikāḥ | sampūjya gandhapuṣpādyairabhiṣiñcinnarādhipam || 16 || rājā vijayate śatrūn sādhako vijayaśriyam | prāpnoti rogī dīrghāyuḥ sarvavyādhivivajītaḥ || 17 || bandhyā'bhiṣiktā vidhinā labhate tanayaṃ varam | mantreṇā'nena saṃjaptamājyaṃ kṣudrajvarāpaham | gabhīṇīnāṃ viśeṣeṇa japtaṃ bhasmādikaṃ tathā || 18 || pratiṣṭhāpya vidhāneneti mātṛkāpaṭaloktavidhinā | hemādītyādiśabdena śāktaṃ gandhāṣṭakam | padeṣu navasu iti navanābhamaṇḍalasyeti śeṣaḥ | gandhapuṣpādyairityādyaśabdena dhūpadīpanaivedyāni | sampūjyetyupalakṣaṇam | tena sampātayuktāḥ japtāśceti jñeyam | yadāhuḥ---- kaṣāyasalilaiḥ kumbhānabhipūrya yathāvidhi | trisahasraṃ japenmantraṃ ghṛtasampātasaṃyutam || taiścābhiṣiktaḥ śuddhātmā pūrvedyuḥ samupoṣitaḥ | jayecchatrūn kṣaṇādrājā prāpnoti vijayaṃ śriyam || rogī tu grahapīḍābhyāṃ mucyate vyādhibhistathā | iti | ājyaṃ bhakṣitamiti śeṣaḥ | bhasmādikaṃ ghṛtamiti śeṣaḥ | ādiśabdād gandha- puṣpādi | tatheti kṣudragrahāpahamityarthaḥ || 15-18 || madhye tāre bījamantaḥsthasādhyaṃ patreṣvaṣṭau mantravarṇān vilikhya | triṣṭubvītaṃ veṣṭitaṃ mātṛkārṇai- ryantraṃ daurgaṃ bhūpurasthaṃ vidadhyāt || 19 || kṣudrabhūtamahārogacaurasarpanivāraṇam | vijayaśrīpradaṃ puṃsāṃ gabhīṇīnāṃ sukhapradam || 20 || yantramāha madhya iti | madhye tāre iti vyadhikaraṇe saptamyau | madhye kaṇīkāyām| tāre praṇave | bījaṃ daurgam | antaḥsthasādhyaṃ madhyasthitasādhyasādhakanāmakarmasahitaṃ vilikhyeti sambandhaḥ | triṣṭup jātavedāḥ sa dvāviṃśe vakṣyate || 19-20 || bhāntaṃ viyat sanayanaṃ śveto madīni ṭhadvayam | aṣṭākṣarīyamākhyātā vidyā mahiṣamadīnī || 21 || mahiṣahiṃsike huphaṭhṛdayaṃ parikīttītam | mahiṣaśatro śārṅgī huphaṭśiro'ṅgaṃ samudāhṛtam || 22 || mahiṣaṃ bhīṣayadvandvaṃ huphaḍantaḥ śikhāmanuḥ | mahiṣaṃ hanayugmānte devi huphaṭtanuchadam || 23 || mahiṣānte sūdani huphaḍantamastramīritam | mantrairetairjātiyuktaiḥ pañcāṅgāni prakalpayet || 24 || mahiṣamadīnīmantramāha bhāntamiti | bhāntaṃ makāraḥ viyat hakāraḥ sanayana- mikārasahitastena mahi | śvetaḥ ṣa | madīni svarūpam | ṭhadvayaṃ svāhā | uktaṃ hi nārāyaṇīye----viṣaṃ hi majjā kālo'gnirātriniṣṭho ni ṭhadvayam | iti | maṃ bījaṃ svāhā śaktiḥ | asya śākavatso nāma ṛṣiḥ | prakṛti chandaḥ | anye mārkaṇḍeyamṛṣimāhuḥ | śikhāvarmaṇo mantre'pi mahiṣaśabdo dvitīyānto jñeyaḥ ||21-24|| gāruḍopalasannibhāṃ maṇimaulikuṇḍalamaṇḍitāṃ naumi bhālavilocanāṃ mahiṣottamāṅganiṣeduṣīm | cakraśaṅkhakṛpāṇakheṭakabāṇakārmukaśūlakān tarjanīmapi bibhratīṃ nijabāhubhiḥ śaśiśekharām || 25 || dhyānamāha gāruḍeti | gāruḍopalaḥ garuḍodgāramaṇiḥ | āyudhāni dakṣādyūrddhayorādye tadadhodhasthayoḥ pare pare | tarjanīmiti tarjanīmudrām | tallakṣaṇaṃ yathā---- tarjanyekākinī tūrddhā śeṣāḥ saṃmilitāstvadhaḥ | mudreyaṃ tarjanī proktā vaktuḥ śrotustu bhītidā || iti || taduktamīśānasaṃhitayām---- dhyāyecchyāmāṃ mahādurgāṃ sarvābharaṇabhūṣitām | jaṭāmukuṭaśobhāḍhyāṃ sphuraccandrakalānvitām || pītāmbaradharāṃ devīṃ pīnonnatakucadvayām | cakraśaṅkhalasaddhastāṃ tadadhaḥ khaḍgakheṭakau || bāṇacāpau ca tadadhaḥ saśūlāṃ tarjanīmadhaḥ | iti || 25 || aṣṭalakṣaṃ japenmantraṃ tatsahasraṃ tilaiḥ śubhaiḥ | hutvā prāgīrite pīṭhe yajenmahiṣamadīnīm || 26 || prāgīrite avyavahite daurge pīṭhe || 26 || sampūjyā'ṅgāni patreṣu durgākhyāṃ varavaṇīnīm | āryāhvayāṃ tṛtīyāṃ ca caturthīṃ kanakaprabhām || 27 || pañcamīṃ kṛttikāsajñāṃ ṣaṣṭhīmapyabhayapradām | kanyāṃ surūpāṃ prabhajenmantrī dīrghasvaraiḥ kramāt || 28 || sampūjyā'ṅgānīti kesareṣviti śeṣaḥ | patreṣvityagrimeṇa sambadhyate | dīrgha- svarairiti klībadvayāntyarahitairiti śeṣaḥ | dīrghaśabdena pāribhāṣikagrahaṇam | tena ā ī ū e e o au aḥ ebhiraṣṭabhirityarthaḥ | nārāyaṇīye pūrvapaṭale---- anantaścāghīyonyādityuktvā uttarapaṭale ādyaiḥ svaraiḥ kramādityuktam | eta- dabhiprāyeṇaivāpekṣitārthadyotanikāyāṃ vyākhyātam ādyaiḥ ā ī ū e e o au aḥ iti svarairiti || 27-28 || yajedagreṣvāyudhāni cakraśaṅkhāsikheṭakān | bāṇaṃ bāṇāsanaṃ śūlaṃ kapālaṃ yādibhiḥ kramāt || 29 || agreṣu patrāgreṣu | yādibhiriti hāntairityarthaḥ || 29 || lokapālāḥ punaḥ pūjyāstadastrāṇi tataḥ param | vaśayettilahomena narā narapatīnapi || 30 || siddhārthairjuhuyānmantrī rogānmucyate tatkṣaṇāt | padmairhutvā jayecchatrūn dūrvābhiḥ śāntimāpnuyāt || 31 || palāśakusumaiḥ puṣṭiṃ dhānyairdhānyaśriyaṃ vrajet | kākapakṣaiḥ kṛto homo dveṣaṃ vitanute nṛṇām || 32 || vaśayediti kāmabījāditvam | mantrītyanena mṛtyuñjayāditvaṃ sūcitam | jayediti svabījāditvam | śāntimiti nṛsiṃhāditvam | puṣṭimiti tārttīyāditvam | dhānyaśriya- miti śrībījāditvam || 30-32 || marīcahomān maraṇaṃ ripurāpnoti sarvathā | kṣudrāricorabhūtādyān dhyātvā devīṃ vināśayet || 33 || marīceti | marīcaśabdo dīrghamadhyo'pyasti | tathā ca śabdabhedaprakāśe " marīcaṃ maricaṃ tathā " iti | maraṇamiti svabījāditvam || 33 || tāro durgeyugaṃ raktamantyaṃ ḍhāntaṃ salocanam | dviṭhāntā jayadurgeyaṃ vidyā vedyā daśākṣarī || 34 || jayadurgāmantramāha tāra iti | tāraḥ praṇavaḥ | durgeyugaṃ durge durge | raktaṃ rephaḥ | antyaṃ kṣaḥ ḍhāntaṃ ṇaḥ salocanam ikārasahitamityubhayaviśeṣaṇam | tena kṣiṇi | dviṭhāntā svāhāntā | taduktaṃ nārāyaṇīye---- tāro durgedvayaṃ vahnirantyaṃ ḍhāntaṃ sadṛk śiraḥ | iti | apekṣitārthadyotanikāyāṃ vyākhyātam | sadṛgityubhayaviśeṣaṇam | tena kṣiṇīti | mārkaṇḍeyo muniḥ bṛhatī chandaḥ praṇavo bījaṃ svāhā śaktiḥ || 34 || tārādi durge hṛdayaṃ durge śira udīritam | durgāyai syācchikhā varma bhūtarakṣiṇi kīttītam || 35 || tārādi durgedvitayaṃ rakṣiṇyakṣi samīritam | tārādi durgeyugalaṃ rakṣiṇyastraṃ samīritam || 36 || tārādīti varmāntaṃ sambadhyate || 35-36 || kālābhrābhāṃ kaṭākṣairarikulabhayadāṃ maulibaddhendurekhāṃ śaṅkhaṃ cakraṃ kṛpāṇaṃ triśikhamapi karairudvahantīṃ trinetrām | siṃhaskandhādhirūḍhāṃ tribhuvanamakhilaṃ tejasā pūrayantīṃ dhyāyed durgāṃ jayākhyāṃ tridaśaparivṛtāṃ sevitāṃ siddhikāmaiḥ ||37|| kāleti | triśikhaṃ triśūlam | āyudhadhyānamaṣṭākṣarīvat | siddhikāmairiti viniyogoktiḥ || 37 || bāṇalakṣaṃ japenmantraṃ ghṛtena juhuyāttataḥ | daśāṃśaṃ saṃskṛte vahnau brāhmaṇānapi bhojayet || 38 || aṣṭākṣarodite pīṭhe pūjayet pūrvavat sudhīḥ | mantraṃ japan viśed yuddhe śatrūn hanyādviśeṣataḥ || 39 || prajaped vyavahārādau tatrāpi vijayī bhavet | arcayedastraśastrāṇi jayārthī vidyayā'nayā || 40 || bāṇalakṣaṃ pañcalakṣam | brāhmaṇānapi bhojayedityanena puraścaraṇe ye daśa prakārāste sūcitāḥ | taduktam---- japo homastarpaṇaṃ ca svābhiṣeko'ghamarṣaṇam | sūryārdhyaṃ jalapānaṃ syāt praṇāmaṃ devapūjanam || brāhmaṇānāṃ bhojanaṃ ca pūrvapūrvadaśāṃśataḥ | iti | idaṃ sarvamantrapuraścaraṇe jñeyam | kecana prakārapañcakamevāhuḥ---- japo homastarpaṇaṃ ca pūjā brāhmaṇabhojanam | iti | sarvatra japādibhirityādiśabdārthe'yameva jñeyaḥ | aṣṭākṣarodite durgāṣṭākṣarodite | sudhīriti | anena atrāpi prayoge praṇavānantaraṃ svabījādiprakṣepa iti jñeyam | astraṃ bāṇādi | śastraṃ khaḍgādi || 38-40 || jvalajvalapadasyānte śūlinīti padaṃ vadet | duṣṭagrahaṃ humastrānte vahnijāyāvadhirmanuḥ || 41 || bhūtendriyākṣaraiḥ prokto grahakṣudrādināśakaḥ | ṛṣirdīrghatamāḥ proktaḥ kakup chanda udāhṛtam || 42 || śūlinī devatā proktā samastasuravanditā | durge hṛdvarade śīrṣaṃ vindhyavāsini tacchikhā || 43 || asurānte madīni syād yuddhapūrvapriye punaḥ | trāsayadvitayaṃ varma devasiddhasupūjite || 44 || nandini syādrakṣayugaṃ mahāyogeśvari kramāt | śūlinyādyā haṃphaḍantāḥ pañcāṅgamanavaḥ smṛtāḥ || 45 || śūlinīdurgāmantramāha jvaleti | atra bhūtāni pañca | indriyāṇi jñānakarmendriyāṇi daśa | teṣāṃ saṅkalane pañcadaśasaṃkhyā bhavanti | na tu " aṅkānāṃ vāmato gatiḥ " iti krameṇa mantrākṣaragaṇanā vidheyā | tathā sati pañcottaraśatākṣarasaṃkhyā bhavati | bhūtendriyākṣaraiḥ pañcadaśākṣaraiḥ| hu bījaṃ svāhā śaktiḥ | grahetyādi viniyogoktiḥ | grahāṇāmaṣṭā- daśānām | kṣudrāṇāṃ stambhavidveṣotsādoccāṭanabhramamāraṇavyādhīnām | ādiśabdāt bhūta- pretaḍākinyādīnām | nāśaka ityanena viniyogaṃ vadatā praṇavaśaktinṛsiṃhadurgābīja- puṭitatvaṃ vaṣaḍantatvamapi sūcitam | durge hṛditi hṛnmantraḥ | evaṃ śīrṣe'pi | tacchikheti | tasya mantrasya śikhāmantra ityarthaḥ | yuddhapūrvapriye yuddhapriye | devetyādi mahāyogeśvari paryantam | astramiti śeṣaḥ | " varmāsurānte madīni yuddhapūrvapriye punaḥ | trāsayadvitayaṃ cāstram " | iti vā pāṭhaḥ | pañāṅgamanavaḥ kramāt pratyekaṃ śūlinyādyāṃ huphaḍantāḥ smṛtā iti sambandhaḥ | prayogastu----śūlini durge huphaṭ hṛdayāya nama ityādi | sāmpradāyikāstu pūrvapūrvānuviddhatvamaṅgānāṃ vadanti | tena śūlini durge varade hu phaṭ śirase svāhā ityādi prayogaḥ | anye tu kāmanāviśeṣe'nyathā'ṅgānyāhuḥ | durge hṛdayamākhyātaṃ varade tacchiraḥ śikhā | vindhyavāsini varma syādasurānte tu madīni || yuddhapriye yutaṃ cāstraṃ trāsayadvitayaṃ bhavet | eṣāmādau śūlinīti padaṃ tārādikaṃ vadet || avasāne tu sarveṣāṃ devasiddhasupūjite | nandini rakṣayugmaṃ ca mahāyogeśvarītyapi || varmāstrabīje cāmūni graharakṣākarāṇi hi | pañcāśadāvṛttinyāsājjvarastīvro'pi naśyati || iti | tatra prayogaḥ | oṃ śūlini durge devasiddhasupūjite nandini rakṣarakṣa mahāyogeśvari hu phaḍityādi | etadabhiprāyeṇaivācāryaiḥ---- varma cāsuramadīnyā yuddhapūrvapriye tathā | trāsadvitayaṃ cāstram | iti paṭhitvā devetyādi paṭhitvā aṅgakarmaiva rakṣākṛt proktaṃ grahanivāraṇam | iti paṭhitam | atrāpi mallikhitapāṭhe sarvaṃ samañjasam | kramādityanena sāmpradāyikānusāripūrvapūrvānuviddhatva- mapi sūcitameva || 41-45 || adhyārūḍhāṃ mṛgendraṃ sajalajaladharaśyāmalāṃ hastapadmaiḥ śūlaṃ vāṇaṃ kṛpāṇamarijalajagadācāpapāśān vahantīm | candrottaṃsāṃ trinetrāṃ catasṛbhirabhitaḥ kheṭakān bibhratībhiḥ kanyābhiḥ sevyamānāṃ pratibhaṭabhayadāṃ śūlinīṃ bhāvayāmi ||46|| adhyārūḍhāmiti | mṛgendraṃ siṃham | arāṇi vidyante yatra tat | ari cakram | jalajaṃ śaṅkhaḥ | ācāryāśca---- bibhrāṇā śūlabāṇāsyarisadaragadācāpapāśān karābjaiḥ | iti || granthakṛñca pūjāvasare " dalāgreṣu tadastrāṇi cakraṃ śaṅkhamasiṃ punaḥ " iti śaṅkha- pūjāmeva vakṣyati | catasṛbhiriti | jayā vijayā bhadrā śūlakātyāyinyākhyābhirityarthaḥ| asineti sahārthe tṛtīyā | tadyogābhāve'pi vṛddho yūnetivat | dakṣiṇādhastādvāmādhaḥ- paryantamāyudhadhyānam || 46 || manumenaṃ japenmantrī varṇalakṣaṃ vicakṣaṇaḥ | sapīṣā'nnena homastu taddaśāṃśamito bhavet || 47 || varṇalakṣaṃ mantravarṇaparimitalakṣam | vicakṣaṇa iti | puraścaraṇe ye niyamāstajjña ityarthaḥ || 47 || prāgukte pūjayet pīṭhe vakṣyamāṇena vartmanā | vidhāya pūjāmaṅgānāṃ pūjyāḥ patreṣu śaktayaḥ || 48 || durgādyā varadā vindhyavāsinyasuramadīnī | yuddhapriyā pañcamī syāt devasiddhasupūjitā || 49 || saptamī nandinī proktā mahāyogeśvarī parā | dalāgreṣu tadastrāṇi śaṅkha cakramasiṃ punaḥ || 50 || gadeṣucāpaśūlāni pāśaṃ paścād diśādhipān | itthaṃ japādibhiḥ siddhaḥ kuryāt karma nijepsitam || 51 || aṣṭottarasahasraṃ yastilaistrimadhurāplutaiḥ | nityaṃ prajuhuyāttasya śaktiḥ syādatimānuṣī || 52 || aṣṭottaraśataṃ nityaṃ sapīṣā juhuyānnaraḥ | vāñchitaṃ vatsarādarvāk prāpnuyānmahatīṃ śriyam || 53 || prāgukte durgāṣṭākṣarokte | pūjāṃ vidhāyeti kesareṣviti śeṣaḥ | paretyaṣṭamī | āsāṃ dhyānamuktamanyatra----ambudābhā dhanurbāṇakarā durgādikā yajet | iti | trimadhurāplutaiḥ payomadhughṛtaplutaiḥ | payaḥsthāne śarkareti kecit | śaktiḥ syādatimānuṣīti vatsarādarvāgiti jñeyam | taduktam----apratihatā'sya śaktirbhūyāt prāgeva vatsarataḥ | iti || 48-53 || dūrvāhomo bhavennṛṇāṃ sarvavāñchitasiddhidaḥ | churikādyāni śastrāṇi japtāni manunā'munā || 54 || sampātājyaviliptāni vitaranti jayaśriyam | aśvatthārkasamidbharvā tilairvā madhurokṣitaiḥ | homo vaśayati kṣipramīpsitān mantriṇo narān || 55 || dūrvāhoma iti | aṣṭottaraśatamiti jñeyam | taduktam---- dūrvayā trikayujepsitaṃ labhet samyagaṣṭaśatasaṃkhyayā hutāt | iti | churikādyānītyādiśabdena kṛpāṇanakharādyāni grāhyāṇi | sampātājyaviliptāni paścādamunā manunā japtānīti sambandhaḥ | sampātārthaṃ homaḥ pañcasahasraḥ | japtānīti | daśasāhasram | taduktam----khaḍge tīkṣṇe samāvāhya gandhādyairabhipūjya tām | ājyena juhuyātpañcasahasraṃ proktamārgataḥ || sampātājyavilipto'sau prajapto manunā'munā | paṃktisaṃkhyāsahasreṇa śakto mantraviśeṣavit || tatkhaḍgahasto yoddhā syādripusenāvimardakaḥ | iti | atra khaḍga ityāyudhopalakṣaṇam | " churikākṛpāṇanakharāḥ " ityācāryekteḥ | aśvattheti | homasaṃkhyā dvādaśasahasraṃ jñeyā | taduktam---- ārkairmantrīṃ trimadhurayutairarkasāhasramidhmai- rāśvatthairvā tvativiśadacetāstilairvā juhotu | iti || kṣipramityanenaitaduktaṃ bhavati | raktavarṇāṃ pāśāṅkuśadhanurbāṇadharāṃ devīṃ dhyātvā pāśena sādhyasya bandhaḥ aṅkuśenākarṣaṇamiti cintayet mantriṇa iti ṣaṣṭhī | narāniti liṅgamavivakṣitam || 54-55 || udyadāyudhahastāṃ tāṃ devīṃ kāladhanaprabhām | dhyātvātmānaṃ japenmantraṃ spṛṣṭvārttaṃ muñcati grahaḥ || 56 || sarpākhuvṛścikādīnāṃ viṣamāśu vināśayet | manunā'nena vidhivanmantraviddevatādhiyā || 57 || udyaditi | evambhūtadevīrūpamātmānaṃ dhyātvā ārttaṃ spṛṣṭvā mantraṃ japediti sambandhaḥ | muñcati graha iti | āveśya santyājita iti śeṣaḥ | āveśya kṣaṇamivetyukteḥ| graha iti vacanamavivakṣitam | tenāṣṭādaśa grahā ityarthaḥ | āveśanaprakārastu---- samproktalakṣaṇaiḥ samyagvijñāyā'ṣṭādaśa grahān | grastamūdhnī vicintyaitān dvibhujān srastalocanān || jvālāmayairmantrajāpī pātayecculukodakaiḥ | āviṣṭaṃ kṣaṇamātreṇa tyājayedakhilān grahān | iti || santyājanaprakārastu | ātmarogiṇormadhye uktarūpāṃ durgāṃ dhyātvā kaniṣṭhāditrayam aṅguṣṭhenā'vaṣṭabhya dṛḍhamuṣṭiṃ kṛtvā tarjanīṃ dakṣiṇakarṇapārśveṃ prasārya atidrutaṃ cakravad bhrāmayedityanayā cakramudrayā mocayediti | taduktam---- antarātha punarātmarogiṇorambikāmapi nijāyudhākulām | saṃvicintya japato'rimudrayā vidravantyavaśavigrahā grahāḥ || iti | sarpeti | ādiśabdena śvādīnāṃ grahaṇam | mantravidvidhivaddevatādhiyā ātmana iti śeṣaḥ | vidhivadanena manunā viṣaṃ vināśayediti sambandhaḥ | vidhivaddevatābuddhistu dhyānaviśeṣeṇa | taduktam---- ahimūṣikavṛścikādijaṃ vā bahupātkukkuralūtikodbhavaṃ vā | viṣamāśu vināśayennarāṇāṃ pratipattyaiva ca vindhyavāsinī sā || iti | dhyānaviśeṣastvanyatroktaḥ---- śaracchaśāṅkasaṅkāśāṃ smitavaktrāmbujojjvalām | cakraśaṅkhasudhākumbhayugmahastāmbujāṃ śubhām || mugdhañca viṣametena siñcantīṃ sitabhūṣaṇām | amṛtārdrāmimāṃ durgāṃ dhyāyan hanyādviṣaṃ naraḥ || iti || 56-57 || mantreṇānena sañjaptān bāṇānādāya sādhakaḥ | vimuñcet pratisenāyāṃ sā drutaṃ vidrutā bhavet || 58 || sañjaptān bāṇāniti | bāṇāgre tāṃ devīṃ dhyātveti jñeyam | taduktam---- ādhāya bāṇe niśite ca devīṃ kṣemaṅkarīṃ mantramimaṃ japitvā | iti || 58 || śūlapāśadharāṃ devīṃ dhyātvātmānamanākulaḥ | praviśed yuddhadeśaṃ yo jitvā yāti sa nirvraṇaḥ || 59 || praviśediti | mantraṃ japanniti śeṣaḥ | taduktam---- ātmānamāryāṃ pratipadya śūlapāśānvitāṃ vairibalaṃ praviśya | mantraṃ japannāśu parāyudhāni gṛhṇāti muṣṇāti ca bodhameṣām || iti | nirvraṇatvaṃ homajananenāyudhagrahaṇāditi jñeyam | tantrāntare tu---- śyāmavarṇā mahākāyā jvaladvahnivilocanā | pāśaṃ ḍamarukaṃ śūlaṃ cūrṇaṃ mohanasaṃjñitam || hastaiścatubhībībhrāṇā nāgendraiḥ samalaṅkṛtā | atidīrghairmahākeśairākīrṇaiḥ paritaścamūm || ācchādayantī kṛṣṇābhairaṭṭahāsaparāyaṇā | dhyātā durgā'cireṇaiva mohayecchatruvāhinīm || iti || 59 || juhuyāttilasiddhārthairlakṣamekaṃ yathāvidhi | nāmayuktaṃ japanmantraṃ yasyā'sau mṛtyumeṣyati || 60 || yathāvidhi nāmayuktaṃ mantraṃ japan juhuyāditi sambandhaḥ yathāvidhīti | pallava- prakāreṇa jape home svāhādāvityarthaḥ | taduktam---- pallave sādhyanāmādau bhavenmantrapadakramaḥ | māraṇe caitaduddiṣṭam | iti | idantu japakarmaṇi | home tu svāhāpadāt pūrvaṃ nāmoccāraṇam | uktañca gautamena---- sa sarvajanamantreṣu tatra nāmāni yojayet | home svāhāpadāt pūrvaṃ mantrānte japakarmaṇi || iti | taduktamācāryaiḥ---- tilasiddhārthairjuhuyāllakṣaṃ mantrī sapatnanāmayutam | sa tu rogābhihatātmā mṛtimeti na tatra sandehaḥ || iti || 60 || guṭikāṃ gomayotpannāṃ hutvā'ṣṭaśatasaṃkhyayā | saptāhāt kurute mantrī vidveṣaṃ snigdhayomīthaḥ || 61 || gṛhītvā gomayaṃ vyāmni trisahasraṃ japettataḥ | gamiṣyatāṃ dvāradeśe nikhātaṃ stambhanaṃ bhavet || 62 || bahunoktena kiṃ sarvaṃ sādhayenmanunā'munā | aṣṭaśatetyaṣṭottaraśatam | vidveṣamityatra viyogamityapi | dviṣṭau mitho viyogitau bhavataḥ | ityukteḥ | dhyānaviśeṣo'nyatra---- dadhatī muśalaṃ śūlaṃ garakumbhadvayaṃ karaiḥ | kṛṣṇā digambarā dhyeyā mūttīvīdveṣakāriṇī || iti | gomayamityānaḍuhamityupadeśāt | vyomni gomayaṃ gṛhītveti | bhūmispṛggomayaṃ na grāhyamityarthaḥ | taduktam---- " aspṛṣṭakuṅgomayantvantarikṣe " iti || 61-62 || uttiṣṭhapadamābhāṣya puruṣi syātpadaṃ tataḥ || 63 || pitāmahaḥ sanetrenduḥ svapiṣi syādbhayaṃ ca me | samupasthitamuccārya yadi śakyamanantaram || 64 || aśakyaṃ vā punastanme vadedbhagavatiṃ tataḥ | śamayā'gnivadhūḥ saptatriṃśadvarṇātmako manuḥ || 65 || ṛṣirāraṇyakaśchando'pra(pya)tyanuṣṭubudāhṛtam | devatā vanadurgā syāt sarvadurgatimocanī || 66 || vanadurgāmantramāha uttiṣṭheti | tataḥ puruṣi padaṃ syādityanvayaḥ | pitāmahaḥ kakāraḥ sanetrenduḥ ikārabindusahitaḥ | tena kimiti | bhayaṃ ca me iti cakāro na mantramadhye | yadi śakyamaśakyañceti | amantameva svarūpam | bhagavatimiti śabdakarmaṇi dvitīyā mantre tu sambuddhiḥ | atra vā tanme akṣarāṇi kīlakāni | hu durge ityakīla- kāni | taduktamīśānasaṃhitāyām---- guṇabījaṃ samuddhṛtya uttiṣṭheti padaṃ tataḥ | puruṣīti samuddhṛtya brahmāṇaṃ sūkṣmasaṃyutam || sabindukaṃ samuccārya svapiṣīti padaṃ vadet | bhayaṃ me ca samābhāṣya tathā ca samupasthitam || yadi śakyamiti procya aśakyaṃ samudīrya ca | varmabījaṃ samuddhṛtyadurge bhagavatīti ca || śamayeti samuddhṛtya tathā svāhā padaṃ vadet | evameṣā mahādevī niṣkīlā sarvasiddhidā || guṇānte bhuvaneśānīṃ durgābījaṃ niyojayet | varmaṇo'nte svakaṃ bījamuktvā cānte vilomataḥ || pūrvektabījatritayaṃ yojayet krauñcadāraṇā | tadā pradīpitā vidyā niṣkīlā sarvasiddhidā || iti | ukāro bījaṃ svāhā śaktiḥ | duriti bījamiti padmapādācāryāḥ | sarvetyādi viniyogoktiḥ || 63-66 || pādāṣṭasandhiṣu gudaliṅgādhārodareṣu ca | pārśvahṛtstanakaṇṭheṣu punarbāhvaṣṭasandhiṣu || 67 || mukhanāsākapolākṣikarṇabhrūmadhyamūrddhasu | mantrākṣarāṇi vinyasyeddevatābhāvasiddhaye || 68 || ṣaḍbhiścatubhīraṣṭābhiraṣṭābhiḥ ṣaḍbhirindriyaiḥ | mantrārṇairaṅgakḷptiḥ syājjātiyuktairyathākramam || 69 || akṣaranyāsamāha pādeti | pādabhujasandhayaḥ pratyekaṃ catvāraḥ | atra pārśvastana- nāsākapolākṣikarṇānāṃ sthānadvandvaṃ grāhyam | indriyaiḥ pañcabhiḥ | yathākramamityanenaitaduktaṃ bhavati | pratyeka durgāyai rakṣarakṣetyetadantyairaṅgamiti | taduktamīśānasaṃhitāyām---- ṛtuvedāhivasvaṅgabhūtasaṃkhyākṣarānvitaiḥ | durgāyai rakṣarakṣeti yuktairaṅgānyathācaret || iti || 67-69 || sauvarṇāmbujamadhyagāṃ trinayanāṃ saudāminīsannibhāṃ cakraṃ śaṅkhavarābhayāni dadhatīmindoḥ kalāṃ bibhratīm | graiveyāṅgadahārakuṇḍaladharāmākhaṇḍalādyaiḥ stutāṃ dhyāyedvindhyanivāsinīṃ śaśimukhīṃ pārśvasthapañcānanām || 70|| āyudhadhyānaṃ dakṣādyūrdhvayorādye tadadhastanayorantye | anye tu dakṣorddhādi dakṣādhastanaṃ yāvat || 70 || evaṃ dhyātvā japellakṣacatuṣkaṃ taddaśāṃśataḥ | juhuyāddhaviṣā mantrī śālibhiḥ sapīṣā tilaiḥ || 71 || taddaśāṃśata iti ayutacatuṣṭayam | tatra catvāri dravyāṇi ekaikenaikaikena yutamityarthaḥ | haviṣā pāyasena | śālibhirhaimantikaiḥ | sapīṣā ghṛtena | tilaiśceti catubhīḥ || 71 || prāgīrite yajet pīṭhe devīmaṅgādibhiḥ saha | aṅgapūjā yathāpūrvaṃ dalamūleṣvimā yajet || 72 || āryā durgā ca bhadrākhyā bhadrakālī tato'mbikā | kṣemā'nyā vedagarbhākhyā kṣemaṅkaryaṣṭaśaktayaḥ || 73 || astrāṇi patramadhyeṣu śaṅkhacakrāsikheṭakān | bāṇakodaṇḍaśūlāni kapālāntāni pūjayet || 74 || brāhmyādyāḥ syurdalāgreṣu lokapālāstataḥ param | siddhamantraḥ prayogeṣu devīmitthaṃ vicintayet || 75 || yathāpūrvamiti | āgneyādikośeṣu purato dikṣu ceti | etacca pūjanaṃ kaṇīkāntaḥ kesareṣu agre śaktipūjāyā upadiṣṭatvāditi | aṣṭa śaktaya iti | āsāṃ dhyāna- manyatroktam---- āryādiśaktayaḥ kheṭakhaḍgacāpadhanurdharāḥ | ahibhirbhūṣitāṅgyastāḥ pūjanīyā bhayānakāḥ || iti | tataḥ paramiti | vajrādipūjoktā prayogeṣviti | bahuvacanācchāntyādau nṛsiṃha- bījādipuṭitatvam | yuddhamāraṇayoḥ ṣoḍaśabhujādhyānam | sāmbumeghaśyāmatvaṃ mahiṣo- ttamāṅgasthatvaṃ ca | rakṣāyāmaṣṭabhujatvaṃ dūrvāśyāmalāṅgatvaṃ mahiṣottamāṅgasthatvaṃ ca dhyeyamityuktam | taduktamācāryaiḥ---- cakradarakhaḍgakheṭakaśarakārmukaśūlasaṃjñakakapālaiḥ | ṛṣṭimuśalakuntanandakavalayagadābhiṇḍipālaśaktyākhyaiḥ || udyadvikṛtibhujāḍhyā māhiṣake sajalajaladasaṅkāśā | ariśaṅkhakṛpāṇakheṭabāṇān śaradhanuḥ śūlakatarjanīrdadhānā || bhavatāṃ mahiṣottamāṅgasaṃsthā navadūrvāsadṛśī śriye'stu durgā || iti | anyatrāpi---- jvaladagninibhāṃ siṃhaskandhārūḍhāṃ bhayāvahām | dhyāyet ṣoḍaśabāhuṃ tāṃ samyak vairivimardane || śyāmalāṅgīmaṣṭabāhuṃ mahiṣāsurasaṃsthitām | āyuḥ siddhyai cintayet tām | iti || 72-75 || kālapāvakasannibhāṃ kalitārddhacandraśiroruhāṃ bhālanetravibhūṣaṇaṃ bhayadāyisiṃhaniṣeduṣīm | cakraśaṅkhakṛpāṇakheṭakacāpabāṇakaroṭikā- śūlavāhibhujāṃ bhaje vijitākhilāsurasainikām || 76 || prātaḥsnānarato nityamaṣṭottarasahasrakam | japettasyāśu siddhyanti dhanadhānyādisampadaḥ || 77 || kālapāvakaḥ pralayāgniḥ | karoṭikā kapālam | āyudhāni dakṣairūrddhataḥ cakrakhaḍgaśaraśūlāni | vāmairurdhvataḥ śaṅkhakheṭakadhanuḥkapālāni dhyeyāni | idaṃ dhyānaṃ rakṣārthamiti jñeyam || 76-77 || anenaiva vidhānena grahakṣudraripūñjayet | nābhimātrodake sthitvā devīmarkagatāṃ smaran | japedaṣṭottaraśataṃ labheta mahatīṃ śriyam || 78 || anenaiveti | tatra vidhānam | prātaḥsnānādikam | japastvayutam | taduktam---- saumye karmaphalāvāptyai sahasraṃ prajapet manum | uccāṭanādikṣudreṣu viśeṣāttaṃ tathā'yutam || iti || atra mantre bhayaśabdāt pūrvaṃ grahapadādidānaṃ jñeyam | grahabhayaṃ kṣudrabhayaṃ ripubhayam | evamagre'pi caurabhayamityādi jñeyam | kṣudraśabdārtha ukto nārāyaṇīye---- stambho vidveṣaṇoccāṭāvutsādo bhramamāraṇe | vyādhiśceti smṛtaṃ kṣudram | iti | nābhimātrodaka iti nadyādau | devīṃ smaranniti tantrāntaroktadhyānam | yadāhuḥ---- śaṅkhārinidhipātreṣṭakarāṃ raktāṃ svalaṅkṛtām | bhānubimbasarojasthāṃ durgāmetāṃ sphuratprabhām || aṣṭottaraśataṃ nadyāṃ nābhimātre jale sthitaḥ | saṃyataḥ prajapen mantramacirācchrīprasiddhaye || iti | mahatīṃ śriyamiti | śrībījāditvamapi jñeyam || 78 || ayutaṃ vaṭavṛkṣotthaiḥ saśṛṅgairacīte'nale | homaṃ samidvaraiḥ kuryānnāśayedāpadāṃ kulam || 79 || ghorābhicārabhūtādīn śamayedvidhinā'munā | apāmārgasamidbharvā tilairvā kānanodbhavaiḥ || 80 || acīte anale saśṛṅgaiḥ sāgrabhāgairvaṭavṛkṣotthaiḥ samidvarairayutaṃ homaṃ kuryāditi sambandhaḥ | kānanodbhavaistilairjattīlaiḥ || 79-80 || abhīṣṭasiddhyai juhuyādārkairmantrī samidvaraiḥ | sahasramarkavārādi divasān daśa saṃyataḥ || 81 || mantrīti----anena sūrya caturakṣarāditvaṃ sūcitam | sahasramiti pratyaham || 81 || sārān śuddhān samādāya śakalānmanunā'munā | juhuyādedhite vahnau saptarātramatandritaḥ || 82 || sādhayedakhilaṃ śaśvadabhīṣṭaṃ mantravittamaḥ | kumudairvaśayedviprān nṛpatīn padmahomataḥ || 83 || tatpatnīrutpalaiḥ phullairvaiśyān kalhārahomataḥ | śūdrān lavaṇahomena jātīpuṣpaiḥ sabhāṃ punaḥ || 84 || vrīhibhirjuhuyānnityaṃ vatsarāt vrīhimān bhavet | dūrvāhomena dīrghāyurmadhunā ratnavān bhavet || 85 || annairannasamṛddhiḥ syādājyena labhate dhanam | godugdhena gavāṃ vṛddhimāpnuyānnā'tra saṃśayaḥ || 86 || sārāniti khādirān | atandrita iti | tridinamityapyuktaṃ bhavati | taduktam---- śuddhaiḥ khadirasāraistridinaṃ vā saptarātrakamapi | iti | akhilamiti saumyaṃ krūraṃ ca | tatra viśeṣastantrāntare---- navakumbhanibhāṃ devīṃ śūlaṃ ḍamarukaṃ bhujaiḥ | śaraṃ cāpaṃ saudhakumbhayugalaṃ dadhatīṃ parām || dhyātvā durgāṃ mahākāyāṃ bhīṣaṇāsyāṃ subhūṣitām | ājyena juhuyān madhye savye(madhye)pauṣṭikakarmaṇi || yadi kṣudravidhau kṣvelarasapūrṇaghaṭadvayam | dadhatīṃ cintayeddevīṃ ṣaḍbhujāṃ proktalakṣaṇām || vilomamanunā vidvān śakalairghṛtasaṃyutaiḥ | sāraivīśuddhairjuhuyāt paścimāśāmukhaḥ sudhīḥ || iti | mantravittama ityanenā'trāpi sūryacaturakṣarāditvaṃ sūcitam || 82-86 || jvare grahe gare sarpe tarjanyā saṃspṛśañjapet | smṛtvā śūlakarāṃ devīṃ tatkṣaṇādeva tān haret || 87 || tarjanyeti vāmayā | tān jvarādīn || 87 || dabhītaṃ sādhyanāmārṇaiḥ patre manumimaṃ likhet | kulālamṛtkṛtāyāṃ tat pratimāyāṃ hṛdi nyaset || 88 || kṛtaprāṇapratiṣṭhāṃ tāṃ pūjitāṃ kusumādibhiḥ | nidhāyā'gre japenmantramaṣṭottarasahasrakam || 89 || sandhyāsu pakṣamātreṇa dhruvamāpnoti vāñchitam | abhyarcya devīmanale tīkṣṇatailena mantravit || 90 || dabhītamiti | tatprakārastrayoviṃśe vakṣyate | patra iti bhūrje | kulālamṛditi | kumbhakārasya pātraghaṭanasamaye karalagnamṛttikā tayā kṛtāyāṃ pratimāyāṃ dvādaśyāṅgulāyāṃ hṛdi taditi likhitamantraṃ patraṃ nyaset | nidhāyā'gre iti | pīṭhāderupari svapādatalādhaḥ | sandhyāsviti | pañcadaśadinasāyaṅkālasandhyāsvityarthaḥ | vaśamāyāti vāñchita iti kvacit pāṭhaḥ || 88-90 || hutvā'yutaṃ nidhāyā'gre tīkṣṇāṃstriṃśaccharān punaḥ| teṣu sampātayed bhūyaḥ spṛṣṭvā tānniyutaṃ japet || 91 || vedhayet parasenāyāṃ kṣaṇānnaṣṭā diśo daśa | abhyarcyeti | vanyakusumacandanaiḥ | tīkṣṇataileneti kaṭutailena rājikātaileneti kecit | hutveti sambandhaḥ | mantravidityanenaitaduktaṃ bhavati | svastikādau dukūlāvṛtaṃ pīṭhaṃ saṃsthāpya tatra śarānnidhāya teṣu devīmāvāhya sampūjya tatastrikoṇakuṇḍe agnimādhāya tatrāpi devīmabhyarcya hunediti | taduktam---- pīṭhe svastikamadhyasthe māyācakragate'pi vā | vidhivat pūjayet sūkṣmadukūlādisamāvṛte || nidhāya niśitān svarṇapuṅkhāstriṃśacchilīmukhān | kātyāyanīṃ samāvāhya gandhādyaiḥ pravarairyajet || trikoṇakuṇḍe pūrvektakramotpannavibhāvasoḥ | āvāhya ṣoḍaśabhujāṃ tāmiṣṭvā candanādibhiḥ || siddhārthatailaṃ juhuyāt sahasramathavā'yutam | niyutaṃ tatra lambena sampātena vilepayet || uddhavāsya devīṃ tatraiva hutasaṃkhyaṃ japediti | raktena tantunā puṅkhasavidhe veṣṭayed ghaṭam || teṣu viddheṣu dakṣeṇa dhanvinā vairivāhinī | vinaṣṭasaṃjñā śakreṇa pālitā'pyanudhāvati || iti || niyutaṃ lakṣam || vedhayediti | etādṛśaṃ krūrakarmbha pratilomamantreṇeti padmapādācāryāḥ | svabījā- dyenā'nulomena vā || 90-92 || prāpnuyānnaṣṭasaṃjñā sā palāyanaparāyaṇā || 92 || japitvā sitaguñjānāṃ kuḍavaṃ kulikodaye | vikirecchatrusenāyāṃ gūḍhaḥ sannāpaṇādiṣu || 93 || jvaramārī mahārogaiḥ pīḍitā sainyanāyakaiḥ | parasparavirodhena naśyed gacchenmirayeta sā || 94 || kuḍavamiti | palacatuṣṭayam | kuḍavaṃ catuḥpalaṃ syādityukteḥ | kulikodaye vikirediti | kulikasya kālaviśeṣasyodaye | tallakṣaṇaṃ jyotiṣaratnamālāyām---- manvarkadigvasvṛtuvedapakṣairarkānmuhūrttaiḥ kulikā bhavanti | divā nirekairatha yāminīṣu te gahītāḥ karmasu śobhaneṣu || iti | manu 14 arka 12 dik 10 vasu 8 ṛtu 6 veda 4 pakṣa 2 | sainyanāyakaiḥ parasparavirodhena pīḍitetyeva | pūrvahetornaśyet bhraśyet | dvitīyahetorgacchediti nivṛttya gacchedityarthaḥ | samuccayena tṛtīyam || 92-94 || senāsaṃstambhane mantrī kāraskarasamudbhavaiḥ | puṣpaiḥ sahasraṃ juhuyāttatpatraistāṃ nivarttayet || 95 || mantrīti pṛthivībījāditvaṃ sūcitam | dhyānaviśeṣaśca---- pītāṃ pāśagadāśūlasāyomuṣṭilasadbhujām | krūrāsyāṃ devatāmūttīṃ dhyāyet stambhanakarmaṇi || iti || kāraskara iti viṣatindukaḥ | kucilā iti kānyakubjabhāṣāyām | tatpatraistāṃ nivarttayediti | kāraskārasahasrapatrahomena senānivarttanaṃ kuryādityarthaḥ || 95 || aṅgāravāre kulike japtvā bhasma citodbhavam | vinikṣipedripormūghnī vidviṣṭo deśato vrajet || 96 || marunnipātitaiḥ patraiḥ kāraskarasamudbhavaiḥ | tasya pādarajoyuktairhemāduccāṭayedarīn || 97 || aṅgāreti bhaume | tatra ca daśamo muhūrttaḥ kuliko bhavati | tasmin samaye riporrrmūdhni bhasma nikṣipediti sambandhaḥ | japatvetyaṣṭottaraśatamityādi | aṣṭottaraśataṃ japtaṃ yacchirasi prakṣipeccitābhasma | ityukteḥ | vinikṣipediti | devīṃ dhyāyan | tatra dhyānaviśeṣastantrāntare---- kṛṣṇāṃ karālavadanāṃ bhujaṅgairabhimaṇḍitām | mārīcūrṇādidahanaśūlarājadbhujākulām || digambarāṃ mahādurgāṃ cintayed dveṣaṇādiṣu | utsādabhramaṇoccāṭakṛtyecchādhāvanodyatām || iti || tasya pādarajoyuktairiti | tasya vairiṇaḥ pādarajo vāmapādaraja iti paramaguravaḥ | uccāṭayediti | vāyubījāditvaṃ jñeyam || 96-97 || kāraskaramayīṃ kṛtvā pratimāmatiśobhanām | japtāṃ pratiṣṭhitaprāṇāṃ chedayedaṅgaśaḥ punaḥ || 98 || kākolūkavasāyuktāmaṣṭottarasahasrakam | kṛṣṇe pakṣe caturdaśyāṃ śmaśāne havyavāhane || 99 || juhuyānmirayate'rātirevameva dinatrayāt | unmattasamidhāṃ homānmṛtāḥ syuḥ śatravaḥ kṣaṇāt || 100 || pratimāmiti ṣaṇṇavatyaṅgulāyām | yadāhuḥ---- māraṇe dārurūpāṃ tāṃ dvādaśāṅgulasammitām | ṣaṇṇavatyaṅgulāṃ vāpi kuryānmātrāṅgulaiḥ kramāt | homārthaṃ kalpitāyāstu tasyāḥ prokto vidhiḥ paraḥ | vaśyākarṣaṇayoḥ proktāṃ tāṃ kuryād dvādaśāṅgulaiḥ || iti || japtāmaṣṭottaraśatāvṛttyā | chedayediti aṣṭottarasahasram | aṅguṣṭha iti | dakṣiṇāṅguṣṭhādi vāmāṅguṣṭhānam | śmaśāne havyavāhana iti vyadhikaraṇe saptamyau | evameveti | taduktam---- drumakuḍyanipātena nirvātenā'rikhaḍgataḥ | salile pāvake sarpadaṃśānmattadvipād bhaṭāt || yakṣarākṣasagandharvapiśācabrahmarākṣasaiḥ | anyairvā kāraṇaiḥ kṣipraṃ nāśameti ripurdhruvam || iti | dinatrayāditi | caturdaśītrayādityarthaḥ | " tricaturdaśīprayogādarvāṅmirayate ripurna sandehaḥ " ityukteḥ | māraṇe dhyānaviśeṣo'pi tatrāntare---- kālameghanibhāṃ durgāṃ dandaśūkavibhūṣaṇām | niśitaṃ dadhatīṃ khaḍgaṃ nijadakṣiṇapāṇinā || savyena pāṇinā sādhyaṃ keśe saṃgṛhya karṣatīm | siṃhaskandhasthitāṃ dhyāyenmantrī māraṇakarmaṇi || iti | anyo'pi viśeṣaḥ----śāntike pauṣṭike cāpi vaśye stambhanakarmaṇi | japet svamantrarakṣāyai mantramaṣṭottaraṃ śatam || uccāṭanotsādane ca dveṣaṇe mohane bhrame | māraṇe ca japenmantrī manuṃ tadvat sahasrakam || iti | unmattetyatra dhyānaviśeṣaḥ | śatabhaṅgāhvayaṃ cūrṇaṃ kapālaṃ garapūritam | dadhānā śābarī durgā dhyeyā mādanakarmaṇi || iti | unmatta iti | dhustūraḥ || 98-100 || ulūkakākayoḥ patraiḥ svavasāraktasaṃyutaiḥ | juhuyānniśi kāntāre śatruḥ kālātithirbhavet || 101 || patrairiti pakṣaiḥ | svavasāraktam ulūkakākavasāraktam | kāntāra iti vane || 101 || śatroḥ pratikṛtiṃ mantrī pratiṣṭhitasamīraṇām | viṣoṣaṇaviliptāṅgīmatyuṣṇe nikṣipejjale || 102 || jvarākrānto bhavecchīghraṃ dugdhasekācchamaṃ nayet | tarjanīṃ triśikhaṃ dorbhyāṃ dhārayantīṃ bhayaṅkarīm || 103 || raktāṃ dhyātvā ravebīmbe prajapedayutaṃ manum | mārayedacirādeva ripūn bandhusamanvitān || 104 || khaṅgakheṭakarāṃ kruddhāṃ sannaddhāṃ bhānumaṇḍale | dhyātvā mantraṃ japenmantrī nāśayedacirādarīn || 105 || śatroḥ pratikṛtimiti | yadi śatrorjanmanakṣatraṃ jñāyate tadā tannakṣatravṛkṣa kāṣṭhamayīm | tadajñāne kāraskaramayīṃ dvādaśāṅgulām | nakṣatravṛkṣā dvāviṃśe vakṣyante | pratiṣṭhitasamīraṇāmiti kṛtaprāṇapratiṣṭhām | uṣaṇamiti maricam | " maricaṃ śyāmalaṃ proktaṃ vallojaṃ coṣaṇaṃ smṛtam " iti rudraḥ | pratīkāramāha dugdheti | tarjanīmiti | tarjanīmudrāṃ prāguktām | triśikhamiti triśūlam | sannaddhāṃ kṛtasannāhām | bhānumaṇḍale dhyātvā pūrvavadayutaṃ mantraṃ japediti sambandhaḥ | mantrīti | velākālādijñaḥ || 102-105 || cāpabāṇadharāṃ bhīmāṃ siṃhasthāṃ jvalanopamām | sṛjantīṃ bāṇanivahāndhāvantīṃ tādṛśaṃ ripum || 106 || dhyātvā japenmanumimamayutaṃ toyamadhyagaḥ | ripuṃ ca parasenāṃ ca drutamuccāṭayed dhruvam || 107 || tādṛśamiti | dhāvantam | toyamadhyaga iti jānvadhobhāgaparyantam | kāraskaramayīṃ kṛtveti | ulūkakākayoḥ patrairiti | tarjanīṃ triśikhaṃ dorbhyāmiti | khaḍgakheṭakarāṃ sannaddhāmiti | drutamuccāṭayeddhruvamityādi krūrakarma velākālakalātithinakṣatra- riktāstasya graharkṣāṣṭavargaprātilomyaṃ pātālādiyogāṃśca jñātvā tatsamaye kṛtaṃ śīghrasiddhidaṃ bhavati | tatra velā nāma candrodayamārabhya pañcadaśaghaṭikāparyantaṃ samudrasya kṣobho bhavati sā candravelā | tadā krūrakarmāṇi na kuryāt | tadanantaraṃ punaḥ pañcadaśaghaṭikāparyantaṃ velā nāsti tadā krūrakarma kuryāt | punastadanantaraṃ pañcadaśaghaṭikāparyantaṃ velā | punastāvatkālaṃ sā nāsti | kālastu---- kulikaḥ sthaviro yogastārā vaināśikī kujaḥ | aṣṭamo rāśirityādyāstārāḥ syuḥ kṣudrakarmaṇi || iti | kalā nāma candrakalā sā śukle varddhate kṛṣṇe truṭyati | tadaṣṭamī- mārabhyā'māvāsyāparyantaṃ kuryāt | tithiriktāḥ prasiddhāḥ | nakṣatrariktā viṣanāḍyaḥ | anyatra tu---- āyurdāyaṃ riporjñātvā lagnoktarkṣānuguṇyataḥ | tadātmikagrahāṇāṃ ca sthitimaṣṭakavargakam || trayāṇāmānukūlyena kuryāttadābhicārakam | anyathā krūrakarmāṇi kurvāṇaṃ nāśayanti hi || tānyeva karmāṇi tatastattrayaprātikūlyataḥ | vidadhyādanyathā śaktyā naiṣphalyaṃ cātmanāśanam || riporaṣṭamalagne ca kāle tvaṣṭamarāśige | sthāne kuryādaniṣṭāni tadvināśāya sādhakaḥ || pātālayoge nīcākhye viṣayoge ca mṛtyuje | nāśayoge ca dinajamṛtyau krakacayogake || caṇḍīśacaṇḍāyudhake mahāśūle ca kāṇake | raktasthūṇe kaṇṭakākhye sthūṇe pañcārkasaṃjñake || kuryātprayogān pratyathībhaṅgāya nidhanāya ca | nigrahāya nirīkṣyaivaṃ kuryāt siddhimavāpnuyāt || iti | aṣṭamo rāśiścakramantre vakṣyate | anye yogāḥ jyotiḥśāstrato jñeyāḥ || 106-107 || ānityakasamiddhomānmucyate rogaśokataḥ | puṣpaistadīyairvaśayenmadhurāktairmataṅgajān || 108 || rakṣāyai pañcagavyena limpejjaptena dantinaḥ | gavyājyatilasiddhārthairānityakasamidvaraiḥ || 109 || dugdhānnapañcagavyābhyāṃ taṇḍulena ghṛtena ca | etaiḥ pṛthak pṛthak dravyairaṣṭottarasahasrakam || 110 || juhuyāddanaśo viprān bhojayenmadhurādibhiḥ | gurave dakṣiṇāṃ dadyādvastrābharaṇasaṃyutām || 111 || mātaṅgāścaturaṅgāśca varddhante vidhinā'munā | sarvavyādhivinirmuktāḥ kṣudrapīḍāvivajītāḥ || 112 || anityakamiti | kānyakubjabhāṣāyām eracchi iti | gavyājyamityekam | etairityaṣṭa- bhirdravyaiḥ | dinaśaḥ pratyaham | pṛthak juhuyāditi | krameṇa prathamadine prathamadravyeṇa dvitīye dvitīyeneti jñeyam | dinaśa iti viprān bhojayedityatrāpyanveti || 108-112 || kārayed brahmavṛkṣeṇa śilpināyudhapañcakam | śaṅkhakhaḍgarathāṅgāni śārṅgaṃ kaumodakīṃ kramāt || 113 || kārayediti | tālapramāṇam | brahmavṛkṣeṇeti palāśena | dvijabhūmisthena saphaleneti jñeyam | śilpineti | nipuṇatareṇetiśeṣaḥ | taduktamācāryaiḥ | sādhuśilpavideti | rathāṅgaṃ cakram | śārṅgaṃ dhanuḥ | kaumodakīṃ gadām | kramādityasyāyamarthaḥ | mahāntaṃ palāśaṃ dikṣu aṅkayitvā chittvā krakacena pañcadhā nibhīdya madhyabhāgena śaṅkhaṃ pūrvādi catudīgbhāgaiḥ khaḍgādīni kārayediti | taduktamācāryaiḥ---- dvijabhūruhaṃ mahāntaṃ chittvā nibhīdya pañcadhā bhūyaḥ | āśākrameṇa pañcāyudhā vidheyāśca sādhu śilpavidā || iti || 113 || pañcagavyeṣu niḥkṣipya tāni spṛṣṭvā manuṃ japet | samyak pañcasahasrāṇi teṣu sampātayan punaḥ || 114 || tāvadājyena juhuyānmantraiḥ svaiḥ pūjayet kramāt | uddhṛtya pañcagavyebhyaḥ pūrvavat prajapenmanum || 115 || pañcagavyeṣu nikṣipyeti | palāśasyaiva pātraṃ kṛtvā tanmadhye pañcagavyaṃ vinikṣipya tatra tāni nikṣipyetyarthaḥ | manuṃ mūlamantram | pañcasahasrāṇīti samudāyena | samyagiti pratyekaṃ sahasrajapaḥ | teṣu āyudheṣu samyak sampātayan tāvat pañcasahasreṇa juhuyāt | samyagiti | pratyāyudhamekaikasahasrarītyā | mantraiḥ svairiti saptadaśe vakṣyamāṇaiḥ | pūjayediti | prāṇapratiṣṭhāpūrvaṃ pātra eva | kramāditi | madhyasthaśaṃṅkhaprabhṛtītyarthaḥ | pūrvavaditi | punastāni spṛśan tāvatsaṃkhyam | īśānasaṃhitāyāntu---- dvijabhūbhyāṃ sthitaṃ chittvā phalādyaṃ viprabhūruham | mūlāgrahīnaṃ nibhīdya pañcadhā sarvataḥ samam || madhyādyaṃśaiḥ kramācchaṅkhaṃ nandakaṃ cakrameva ca | śārṅgaṃ kaumodakīṃ tālapramāṇaṃ parikalpayet || sapañcagavye tatpātre nikṣipettaṃ nidhāya ca | svastike samyagabhyarcya japetpañcasahasrakam || ghṛtena tāvaddhutvājyasampātena yathāvidhi | ālipya tāvadbhūyo'pi japenmantramidaṃ sudhīḥ || khātvā'vaṭān hastamānān madhye pūrvādi dikṣu ca | tatra pīṭhaṃ samabhyarcya mūlamantreṇa vinyaset || tāni śaṅkhe mahādurgāmāvāhyā'smin sthitāṃ yajet | tattadāyudhamūrttīśca diśāsūditalakṣaṇāḥ || astramantreṇa paritaḥ prākāraṃ parikalpayet ||iti ||114-115 || avaṭān pañca nikhaneddakṣu madhyādiṣu kramāt | avaṭeṣveṣu pūrṇeṣu pañcagavyena sādhakaḥ || 116 || āyudhāni prajaptāni pañcaghoṣapuraḥsaram | vinyasetteṣu madhyādi pūjāṃ kuryādyathā purā || 117 || vālukābhiḥ samāpūrya mṛdbhaḥ kuryātsamasthalam | baliñca vikirettatra teṣāṃ mantrairyathākramam || 118 || dikpatibhyo baliṃ dattvā brāhmaṇān bhojayettataḥ | dīnāndhakṛpaṇādīṃśca toṣayedbhojanādibhiḥ || 119 || avaṭāniti | hastamānān | sādhaka ityanena mūlamuccaran vinyasedityuktam | prajaptānītyanuvādaḥ | vinyasediti mūlena | yathāpureti | svasvamantraiḥ | yathākramamiti madhyādi || 116-119 || gurave dakṣiṇāṃ dadyādātmavittānusārataḥ | yatraivaṃ vihitā rakṣā deśe vā nagare pure || 120 || grāme gehe'thavā tatra varddhante sampadaḥ sadā | aśmapātādayo doṣā bhūtapretādisaṃyutāḥ || 121 || abhicārakṛtāḥ kṛtyāripucaurādyupadravāḥ | nekṣyante tāṃ diśaṃ bhītāstajītā devatājñayā || 122 || padmaṃ bhānudalānvitaṃ pravilikhettatkaṇīkāyāṃ puna- stāraṃ śaktigabīja sādhyasahitaṃ tatkesareṣu kramāt | madīnyā manusaṃbhavān yugalaśo varṇān punaḥ patragān - mantrārṇān guṇaśo vidhāya vilikhedantyaṃ tadantye dale ||123|| mātṛkāvarṇasaṃvītaṃ bhūpuradvayamadhyagam | yantraṃ vindhyanivāsinyāḥ proktaṃ sarvasamṛddhidam || 124 || rakṣākaraṃ viśeṣeṇa kṣudrabhūtādināśanam | rājyadaṃ bhraṣṭarājyānāṃ vaśyadaṃ vaśyamicchatām || 125 || sutāthīnīnāṃ sutadaṃ rogiṇāṃ rogaśāntidam | bahunā kimihoktena yantraṃ tat kāmado maṇiḥ || 126 || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake ekādaśaḥ paṭalaḥ samāptaḥ || 11 || bth " bi yantramāha padmamiti | bhānudalānvitaṃ dvādaśadalānvitaṃ padmaṃ likhet | tatkaṇīkāyāṃ śaktigaṃ māyābījagaṃ yadbījaṃ daurgaṃ savisargaṃ tatra yat sādhyaṃ tena sahitaṃ tāraṃ likhet | etena dvādaśadalapadmakaṇīkāyāṃ praṇavaṃ vilikhya tatra māyābījaṃ tatra daurgaṃ bījaṃ tatra sādhyaṃ likhedityuktaṃ bhavati | madīnyā iti mahiṣamadīnyāḥ | yugalaśa ityanena mahiṣamadīnīmantrasyāvṛttitrayamuktam | mantrārṇān mūlamantrārṇān | guṇaśastisraḥ | antyamekamakṣaramantye dvādaśe likhet || 123-126 || || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāmekādaśaḥ paṭalaḥ || 11 || bth " bi atha dvādaśaḥ paṭalaḥ ajñānatimiradhvaṃsi saṃsārārṇavatārakam | ānandabījamavatādatarkyaṃ traipuraṃ mahaḥ || 1 || atha vakṣye parāṃ vidyāṃ tripurāmatigopitām | yāṃ jñātvā siddhisaṅghānāmadhipo jāyate naraḥ || 2 || evaṃ durgāmantrānuktvā mātṛkāpaṭale tārttīyasyoddaṣṭatvādbhairavomantraṃ vaktumupa- kramate | ajñāneti | tripurāśabdavyutpattiruktā'nyatra---- trimūttīsargācca purābhavatvāt trayīmayatvācca puraiva devyāḥ | laye trilokyā api pūraṇatvāt prāyo'mbikāyāstripureti nāma || iti | siddheśvarīmate tu---- brahmaviṣṇumaheśānaistridevairacītā purā | tripureti tadā nāma kathitaṃ daivataiḥ purā || iti | atigopitāmityanenaitaduktaṃ bhavati | mayā'pi guptameva svarūpamuddhṛtamiti | anyathā vidyāṃ vakṣye iti pratijñāya vidyā vedyetyupasaṃhāraḥ atha ca mantra uddhṛtaḥ idamasaṅgataṃ syāt | yataḥ " śaktyādyā tu bhavedvidyā śivādyo mantra ucyate " ityukteḥ | taduktam---- eṣā sā śāmbhavī vidyā guptā kulavadhūriva | karṇātkarṇepadeśena sañcaratyavanītale || iti | siddhītyādi viniyogoktiḥ || 1-2 || viyadbhṛguhutāśastho bhautiko binduśekharaḥ | viyattadādi kendrāgnisthitaṃ vāmākṣibindumat | ākāśabhṛguvahnistho manuḥ sargendukhaṇḍavān || 3 || mantramuddharati viyaditi | viyat haḥ bhṛguḥ saḥ hutāśo rephaḥ | te tiṣṭhantyatra saḥ supi sthaḥ bāhulakādadhikaraṇe kaḥ | bhautika e binduranusvāraḥ ityādyaṃ kūṭam | viyat haḥ tadādiḥ saḥ| kaḥ svarūpam | indro laḥ agnī raḥ | ete sthitā yatretyāhitāgnyādiḥ| vāmākṣi ī binduranusvāra iti dvitīyaṃ kūṭam | ākāśo haḥ bhṛguḥ saḥ vahnī rephaḥ manurau sarge visargaḥ indukhaṇḍaḥ anusvāraḥ iti tṛtīyaṃ kūṭam | ādyantayo rephaḥ kīlakam | taduktamācāryairbhairavīstave---- ādyaṃ tṛtīyamanalojītameva bījaṃ kūṭaṃ dvitīyamanalena virājamānam | iti || 3 || vāgbhavaṃ prathamaṃ bījaṃ kāmabījaṃ dvitīyakam | tṛtīyaṃ kāmarājākhyaṃ tribhirbījairitīritā || 4 || pañcakūṭātmikā vidyā vedyā tripurabhairavī | ṛṣiḥ syāddakṣiṇāmūttīśchandaḥ paṅktiḥ samīritaḥ || 5 || devatā deśikairuktā devī tripurabhairavī | nābherācaraṇaṃ nyasyedvāgbhavaṃ mantravit punaḥ || 6 || hṛdayānnābhiparyantaṃ kāmabījaṃ pravinyaset | śiraso hṛtpradeśāntaṃ tārttīyaṃ vinyaset tataḥ || 7 || ādyaṃ dvitīyaṃ karayostārttīyamubhayornyaset | mūdrdhnyādhāre hṛdi nyasyed bhūyo bījatrayaṃ kramāt || 8 || eṣāṃ pratyekaṃ nāmānyāha vāgbhavamiti | pañcakūṭātmiketi | hasakalareti pañcavyañjanasaṃyogāt pañcakūṭātmakatvaṃ repharahitatvena catuṣkūṭatvaṃ rephopari nādayoge ṣaṭkūṭatvaṃ jñeyam | asyāstriṃśatprastārabhedā granthagauravabhayānnoktāḥ | te tantrāntarāt draṣṭavyāḥ | ādyaṃ bījaṃ madhyaṃ śaktiḥ antyaṃ vā śaktiḥ | vyastabījadhyānaphalamucyate sārasvatamatāt---- navakundanibhāṃ devīṃ muktājālavibhūṣaṇām | mudrākapālavidyākṣamālārājanmahābhujām || vāgbhavaṃ yo maheśāni lakṣaṃ japati saṃyataḥ | kavitā jāyate tasya nānāvṛttārthaśobhanā || raktāṃ suratarormūle vilasanmaṇipīṭhagām | sṛṇipāśakapāleṣumātuliṅgadhanuḥkarām || raktairalaṃkṛtāṃ puṣpairmadāghūṇītalocanām | helāvilāsasampannāṃ navayauvanasundarīm || devīṃ dhyātvā japelakṣaṃ yo bījaṃ madhyamaṃ vaśī | trailokyaṃ kṣobhayedāśu purāvat siddhibhāgasau || akṣamālāsudhākumbhamudrāpustakadhāriṇīm | navakundendusāṅkāśāṃ rājanmauktikabhūṣaṇām || śaktiṃ saṃvinmayīṃ dhyātvā bījaṃ sārasvataṃ vaśī | yo japetjāyate tasya kavitā bhuvi santatā || iti || tantrāntare ca---- vidyākāmo vāgbhavākhyaṃ śuklavastrānulepanaḥ | mauktikābharaṇo bhūmigṛhe japyāt trilakṣakam || gadyapadyānyudgirantīṃ svaṃ vāṇīmiti bhāvayan | palāśaireva juhuyāt puṣpaistrimadhurāplutaiḥ || sa jāyate kaviśreṣṭhaḥ sundarīṇāṃ ca vallabhaḥ | trilokī vaśyakāmaścet kāmarājaṃ dvitīyakam || kastūrīkuṅkumāmodamadhuro'ruṇabhūṣaṇaḥ | raktakṣaumāmbaradharo japellakṣatrayaṃ sudhīḥ || netrāñcalairmadālolairvaśe vidadhatī jagat | ambiketi svakaṃ rūpaṃ dhyāyan hṛṣṭena cetasā || juhuyānmālatīpuṣpaiḥ śītakarpūrasaṃplutaiḥ | jaganti tasya vaśyāni bhavanti bahunā'tra kim || vāgvilāsamadhigantumanā yo bījamantyamapi puṣkaralakṣam saṃjapedvimalabhūṣaṇavastro'sau bhavet kavivaro'mitakīttīḥ | mālatīmukulakairdaladdalaiścandanāmbhasi ghane nimajjitaiḥ śrīkarī kusumakairhatakriyā saiva cāśu kavitākarī matā || iti | atra granthakṛtā'tiguptataratvādbījatrayasya dīpanyuddhāro na kṛtaḥ | tena ca vineyaṃ vidyā na siddhidā | atastaduddhāraḥ siddheśvarītantrāllikhyate---- vāgīśvaryāstu mantre hutavahadayitāsthānagaṃ vāgbhavākhyaṃ klinne kledinyapi syādiha tadanu mahākṣobhamityeva yojyam | tasmāt kuvītyasau cenmanurayamudito ruddhavarṇastadantas- tārānmokṣaṃ tadante kurupadamasahitaṃ syācca samohanākhyam || bījānāṃ dīpanāni syuriha hi manavo yaiḥ sudīptaḥ sadaiva traibījo mantrarājo bhavati japavidhau sarvasampattikārī | vidyānāṃ pāragāmī yuvatijanamanaḥkṣobhakārī vihārī | mantrī syāt sarvasampannaratipatisadṛśo muktabādhaścirāyuḥ || iti || cetanyāhlādanyuddhāraḥ prathamaślokavyākhyānokto'nusandheyaḥ | uttaraṣaṭke tu---- ādimena tu sā luptā madhyamena tu kīlitā | antimena tu sā chinnā tena vidyā na sidhyati || ādimādimanādiṃ ca madhyaṃ madhyamamadhyamam | antyamantyamanantyaṃ ca tripurā śīghrasiddhidā || ādimadhye tu madhyādāvantyamadhye tu saṃsthitau | puraḥ kṣobhāya japtavyaṃ vidhinā'nena sādhakaiḥ || iti | anyatra tu---- ādyaṃ bījaṃ madhyame madhyamādāvantyaṃ cāntye yojayitvā japed yaḥ | trailokyāntaḥ pātino bhūtasaṅghā vaśyāstasyaiśvaryabhājo bhaveyuḥ || ādyaṃ kṛtvā cāvasāne'ntyabījaṃ madhye madhyaṃ cādime sādhakendraḥ | kuryānnityaṃ yo japenmantramenaṃ jīvanmuktaḥ so'śnute divyasiddhim || iti | karayoriti vāmadakṣiṇayoḥ | taduktam----hastatale ca savye dakṣāhvaye dvitīye | iti || 4-8 || navayonyātmakaṃ nyāsaṃ kuryādbījaistribhiḥ punaḥ | karṇayościbuke bhūyaḥ śaṅkhayorvadane punaḥ || 9 || netrayornasi vinyasyedaṃsayoḥ piṭhare punaḥ | tataḥ kūrparayoḥ kukṣau jānunordhvajamūrddhani || 10 || pādayorguhyadeśe ca pārśvayorhṛdayāmbuje | stanayoḥ kaṇṭhadeśe ca ratyādimatha vinyaset || 11 || navayonyātmakamiti yaduktaṃ tamevāha karṇeti | tritristhānairekaikā yoniḥ | atra vāmāṅgādinyāsa iti kecit | ata eva pūjāyāṃ vāmakoṇa ityādyuktiḥ | śaṅkhayoriti | lalāṭapārśveccapradeśayoḥ | trikāṇḍyāmapi---- " śaṅkho nidhau lalāṭāsthi " | nasīti nāsikāyām | piṭhare udare | uccākāratvāttasya | kukṣāvityanena naikaḍhyādyonyā- kāratāsiddhaye nābhibhāgo lakṣyaḥ | taduktam | kaurparayornābhimaṇḍale nyasediti | kvacinnābhāviti pāṭhaḥ | dhvajo liṅgam || 9-11 || mūle ratiṃ hṛdi prītiṃ bhruvormadhye manobhavām | bālābījaistribhirnyasyet sthāneṣveṣu vilomataḥ || 12 || amṛteśīṃ ca yogeśīṃ viśvayoniṃ kramādimāḥ | vilomabījaivīnyasyenmūttīnyāsamathācaret || 13 || ratyādīti yaduktaṃ tadevāha----mūla iti | vilomatastribhirbālābījaiḥ vinyasediti sambandhaḥ | sthāneṣveṣviti uttaratra sambadhyate | tatra vilomatvaṃ nāmedaṃ ratervāgbhavaṃ prīterantyaṃ manobhavāyā madhyamiti | yadāhuḥ---- kāmasya kāmabījaṃ ratibījaṃ vāgbhavaṃ samuddiṣṭam | samohanākhyamantyaṃ prīterbījaṃ yathā proktam || iti | eṣviti | pūrvektasthāneṣu vilomabālābījaiḥ saha amṛteśyādyā nyasedityanvayaḥ | atrāpi vilomatvaṃ pūrvavadeva || 12-13 || svasvabījādikaṃ pūrvaṃ mūrdhnīśānamanobhavam | nyasedvaktre tatpuruṣaṃ makaradhvajamātmavit || 14 || hṛdyaghorakumārādikandarpaṃ tadanantaram | guhyadeśe pravinyasyedvāmadevādimanmatham || 15 || sadyojātaṃ kāmadevaṃ pādayovīnyasettataḥ | ūddhrvaprāgdakṣiṇodīcyapaścimeṣu mukheṣu tān || 16 || svasvabījādikamiti | mūrttīnāṃ vakṣyamāṇāni bījāni manobhavādīnāṃ krameṇa vanitācaturthabāṇavāgbhavakāmamāyābījāni jñeyāni | ubhayatra ādiśabdaḥ tatpūrvatvamātraṃ bodhayati | tenaikapadyam | tān īśānamanobhavādīn | tenāyaṃ prayogaḥ | hsrāṃ īśānāya strīṃ manobhavāya nama ityādi || 14-16 || pravinyasedyathāpūrvaṃ bhṛgurvyemāgnisaṃsthitaḥ | sadyādi pañcahrasvastho bījameṣāṃ prakīttītam || 17 || yathāpūrvamiti | svasvabījādikamiti ca yaduktaṃ tāni bījānyuddharati bhṛguriti | bhṛguḥ saḥ vyoma haḥ agnī rephaḥ tābhyāṃ samyagyuta iti | ūrddhādhobhāge krameṇa | sadyādipañcahrasvā vilomena o e u i a iti || 17 || ṣaḍdīrghayuktenādyena bījenā'ṅgakriyā matā | pañcabāṇāṃstanau nyasyenmantrīṃ trailokyamohanān || 18 || ṣaḍiti | ṣaḍdīrghayuktena bījena madhyabījena | ādyena bījena mantrādyena | sampradāyāt | śāktādyenetyapi jñeyam | tenāyaṃ prayogaḥ | hsroḥ hasakala hrāṃ hrī hsrauṃ hṛt 5 hrī hrī hsrau śiraḥ 5 hrū hrī hsrau śikhā 5 hrai hrī hsrau varma 5 hrau hrī netraṃ 5 hraḥ hrī hsrau astram || 18 || drāmādyāṃ drāviṇīṃ mūdhnī drīmādyāṃ kṣobhiṇīṃ pade | klīṃ vaśīkaraṇīṃ vaktre guhye blūṃbījapūvīkām || 19 || ākarṣaṇīṃ hṛdi punaḥ sargāntarbhṛgusaṃyutam | sammohanīṃ kramādevaṃ bāṇanyāso'yamīritaḥ || 20 || bhālabhrūmadhyavadanalambikākaṇṭhahṛtsu ca | nābhyadhiṣṭhānayoḥ pañca tārādyāḥ subhagādikāḥ || 21 || nyastavyā vidhinā devyo mantriṇā subhagā bhagā | bhagasapīṇyatha parā bhagamālinyanantaram || 22 || anaṅgā'naṅgakusumā bhūyaścā'naṅgamekhalā | anaṅgamadanā sarvā madavibhramamantharāḥ || 23 || pradhānadevatāvarṇabhūṣaṇādyairalaṅkṛtāḥ | akṣasrakpustakābhītivaradāḍhyakarāmbujāḥ || 24 || drāmādyāmiti | atra sarvatrācāryeṇa masthāne ṅaḥ paṭhitaḥ | anyatra tu drāṃ drīṃ klīṃ blūṃ sa ādikā bāṇā iti | taduktaṃ tripurāsāre---- adrīśo mukhavṛttavahnisahitastvādyaṃ sadaṇḍastri- mūrtyākrāntānanavṛttameva khalu tadbījaṃ dvitīyaṃ bhavet || mukhāntasthitaṃ devarājādhirūḍhaṃ savāmekṣaṇaṃ vaktrapūrveṇa yuktam | bhapūrvaṃ savṛttāriṣaṣṭasvarārddhakṣapeśaṃ katuryaṃ kapūrveṇa yuktam || iti | adrīśo daḥ mukhavṛttam ā vahnī raḥ sadaṇḍaḥ sānusvāraḥ | idamādyaṃ drāmiti | tadeva trimūttīnā īkāreṇa ākrāntamānanavṛttamākāro yasyedṛśaṃ drīmiti dvitīyam | mukhāntaḥ kaḥ devarājo laḥ vāmekṣaṇam ī | vaktrapūrvam anusvāraḥ tena klīṃ iti tṛtīyam | bhapūrva baḥ vṛttāriṇā lakāreṇa ṣaṣṭhasvaraḥ ūkāraḥ tena yutam tena blūmiti bījaṃ bhavati | kaṃ jalaṃ tadbījaṃ vakāraḥ tatturīyaṃ saḥ kakārapūrve visargaḥ tena sahitam etāvatā saḥ iti pañcamam | hṛdītyuttaratra sambandhate | sargānto bhṛguḥ saḥ | lambiketi | mukhamadhye sthānaviśeṣaḥ | kvacitkaṇīketi pāṭhaḥ | tadā " kaṇīkā karṇabhūṣaṇam " iti trikāṇḍī | vidhineti | caturthīnamo'ntatvam | mantriṇetyanena samuccitapūrvā ityuktaṃ bhavati || 19-24 || vākkāmaṃ blūṃ punaḥ strīṃ sastārāḥ pañcoditāstvamī | nyāsaṃ kuryād bhūṣaṇākhyaṃ tataḥ sādhakasattamaḥ || 25 || tārānevāha | vāgiti vāgbhavam | kāmaḥ kāmabījam | anyat svarūpam | bhūṣaṇākhyamiti | bhūṣaṇarūpairvarṇairnyāso bhūṣaṇanyāsaḥ | tamevāha | tataḥ sādhaka- sattamo nyasediti | mātṛkāvarṇāniti śeṣaḥ | sādhakasattama ityanena sabindutvaṃ tattat- sthāne bhūṣaṇarūpatvena dhyānaṃ coktam || 25 || nyasecchirisa bhālabhrūkarṇākṣiyugale nasi | gaṇḍayoroṣṭhayordantapaṅktyorāsye nyaset svarān || 26 || cibuke'tha gale kaṇṭhe pārśvayoḥ stanayugmake | dormūlayoḥ kūrparayoḥ pāṇyostatpṛṣṭhadeśataḥ || 27 || nābhau guhye punaścorverjānunorjaṅghayostataḥ | sphicoḥ pattalayoḥ paścāccaraṇāṅguṣṭhayordvayoḥ || 28 || kādirāntān nyasedvarṇān sthāneṣveṣu samāhitaḥ | kāñcyāṃ graiveyake paścāt kaṭake hṛdi guhyake || 29 || karṇakuṇḍalayormaulau valaśān ṣakṣasān lahau | aṣṭāvimān pravinyasyedevaṃ deśikasattamaḥ | evaṃ nyastaśarīro'sau dhyāyet tripurabhairavīm || 30 || nyāsasthānānyevāha śirasīti | kaṇṭhastanmaṇirgalastadadhobhāgaḥ | atra karṇādiṣu dvidvi varṇanyāsaḥ| bhrūsthāne ekam | pāṇyorekam | tatpṛṣṭhadeśe ekamiti sampradāyavidaḥ| sphikśabdenoccatvasāmyād gulphau lakṣyete | kaṭake mūrddhanyo laḥ | hṛdi tālavyaḥ śaḥ karṇakuṇḍalayormūrddhanyadantyāviti viveka iti deśikasattama ityetenoktam ||26-30|| udyadbhānusahasrakāntimaruṇakṣaumāṃ śiromālinīṃ raktāliptapayodharāṃ japavaṭīṃ vidyāmabhītiṃ varam | hastābjairdadhatīṃ trinetravilasadvaktrāravindaśriyaṃ devīṃ baddhahimāṃśuratnamukuṭāṃ vande samandasmitām || 31 || udyaditi | śirasāṃ muṇḍānāṃ mālā yasyāṃ sā tāmiti vigrahaḥ | rakteti rakta- candanam | āyudhadhyānaṃ dakṣādyūrddhayorādye tadadhaḥsthayorantye | dakṣorddhataḥ dakṣādhaḥparyanta- miti kecit | atra dhyānāntaraṃ bāṇabījapūrvakaṃ pañcamudrā guruvaktragamyā darśayet ||31|| dīkṣāṃ prāpya japenmantraṃ tattvalakṣaṃ jitendriyaḥ | puṣpairbhānusahasrāṇi juhuyād brahmavṛkṣajaiḥ || 32 || trimadhvaktaiḥ prasūnairvā karavīrasamudbhavaiḥ | dīkṣāṃ prāpyeti | śaktidīkṣāṃ prāpyetyarthaḥ | sā ca tantrāntara siddheśvarīmatādito jñeyā | tattvabhānuśabdayoḥ sarūpāṇāmityekaśeṣaḥ | tattvalakṣaṃ ṣaṭtriṃśallakṣam | homastu ṣaṭtriṃśatsahasraṃ palāśakusumaiḥ | iyaṃ catuḥkūṭasya saṃkhyā | trimadhvaktaiḥ payomadhu- ghṛtayuktaiḥ | kecit payaḥsthāne śarkarāmāhuḥ | idamubhayatra sambadhyate | tattvalakṣaṃ catu- vīṃśatilakṣam | homastu catuvīṃśatisahasraṃ karavīraiḥ | iyaṃ saṃkhyā pañcakūṭasya | tattvalakṣaṃ dvādaśalakṣam | tantrāntare dvādaśatattvānāmapyupadiṣṭatvāt | taduktaṃ prayogasāre---- ato dvādaśatattvāni vadantyeke vipaścitaḥ | iti | tanmate prasūnairveti vāśabdaḥ samuccaye militvobhayairdvādaśasahasraṃ homaḥ | iyaṃ ca saṃkhyā ṣaṭkūṭasyeti jñeyam | taduktamācāryaiḥ---- dīkṣāṃ prāpya viśiṣṭalakṣaṇayujaḥ satsampradāyād guro- rlabdhvā mantramamuṃ japet suniyatastattvārddhalakṣāvadhi | svādvaktaiśca navaiḥ palāśakusumaiḥ samyaksamiddhe'nale mantrī bhānusahasrakaṃ pratihunedaśvārisūnairapi || iti || tatra tattvāni ṣaṭtriṃśaccatuvīṃśatiḥ arddhaṃ dvādaśa | bhāntīti bhānavaḥ ṣaṭtriṃśa- ttatvāni catuvīṃśatitatvāni dvādaśādityāśceti padmapādācāryaiḥ vyākhyātam | atrāpi bhānuśabdārthe'yameva jñeyaḥ || 32-33 || padmaṃ vasudalopetaṃ navayonyāḍhyakaṇīkam || 33 || icchādiśaktibhiryuktaṃ bhairavyāḥ pīṭhamarcayet | icchā jñānā kriyā paścāt kāminī kāmadāyinī || 34 || ratī ratipriyā nandā navamī syānmanonmanī | varadābhayadhāriṇyaḥ saṃproktā nava śaktayaḥ || 35 || pūjāyantramāha padmamiti | navayonyādyakaṇīkaṃ padmamasyāḥ pūjāyantramiti śeṣaḥ | taduddhāraprakāra ucyate---- dvitīyādidvidvibhāge yonī sandhyadhvanāgninā | bhittvā dhyaṃśaguṇān vṛttān bahiḥ padmaṃ sabhūgṛham || asthārthaḥ----yathecchapramāṇaṃ vṛttaṃ kṛtvā tatprāksūtraṃ caturdhā vibhajya tatraikaṃ bhāgam urddhatastyaktvā dvitīyaṃ bhāgamārabhya tṛtīyabhāgāntam adharāgratryasraṃ kṛtvā tato madhyādārabhya caturthānyaṃ dvitīyamadharāgraṃ trayasraṃ kṛtvā tadubhayasandhibhediprathamabhāgamārabhya ūrddhāgraṃ tṛtīyāntaparyantaṃ tryasraṃ kṛtvā tadubhayasandhibhediprathamabhāgamārabhya ūrddhāgraṃ tṛtīyāntaparyantaṃ tryasraṃ kuryāditi | taduktam---- vahneḥ puradvitayavāsavayonimadhyasambaddhavahnivaruṇeśasamāśritāsri | iti | varadābhayadhāriṇya iti smaraṇamātram | caturthapaṭala evāsāṃ dhyānasyoktatvāt || 33-35 || vāgbhavaṃ lohito rāyai śrīkaṇṭhaḥ lohito'nalaḥ | dīrghavān yai parā paścādaparāyai hasauḥ punaḥ || 36 || sadāśivamahāpretaṃ ṅe'ntaṃ padmāsanaṃ namaḥ | anena manunā dadyādāsanaṃ śrīgurukramam || 37 || pīṭhamantramuddharati vāgiti | vāgbhavaṃ bālādyabījam | lohitaḥ paḥ | rāyai svarūpam | śrīkaṇṭhaḥ akāraḥ | analo raḥ dīrghavānākārayuktaḥ tena rā iti | yai parā iti svarūpam | aparāyai svarūpam | parā aparāyai ityatra tu sandhiḥ | hsauḥ iti piṇḍam| sadāśivamahāpretāntaṃ svarūpam | pretamiti dvitīyā śabdakarmaṇi | ṅe'ntaṃ caturthye- kavacanāntaṃ padmāsanaṃ tena padmāsanāya || 36-37 || prāṅmadhyayonyantarāle pūjayet kalpayet punaḥ | pañcabhiḥ praṇavairmūttīṃ tasyāmāvāhya devatām || 38 || prāṅmadhyayonyantarāle śrīgurukramaṃ pūjayediti sambandhaḥ | śrīgurukramastu trividhaḥ| divyaudhaḥ siddhaugho mānavaughaśceti | tatra paraprakāśānanda parameśānandaparamaśivānanda- kāmeśvaryānandamokṣānandakāmānandāmṛtānandā divyaughaḥ | īśāna tatpuruṣāghoravāma- sadānandāḥ siddhaughaḥ | mānavaughastu svasvagurusaṃpradāyāt jñeyaḥ | pīṭhasyottarabhāge gurupaṅktiṃ prapūjayet iti | sāmānyavidheḥ apavādo'yaṃ prāṅmadhyayonyantarāla iti || 38 || pūjayedāgamoktena vidhānena samāhitaḥ | tārā vāk śaktiḥ kamalā hasakhaphreṃhasauḥ smṛtāḥ || 39 || vāmakoṇe yajeddevyā ratimindusamaprabhām | ratiṃ pāśadharāṃ saumyāṃ madavibhramavihvalām || 40 || prītiṃ dakṣiṇakoṇasthāṃ taptakāñcanasannibhām | aṅkuśaṃ praṇatiṃ dorbhyāṃ dhārayantīṃ samarcayet || 41 || agre manobhavāṃ raktāṃ raktapuṣpādyalaṅkṛtām | ikṣukārmukapuṣpeṣūndhārayantīṃ śucismitām || 42 || āgamoktenetyuttaraṣaṭkaproktena | āgamaśabdavyutpattiruktā tantrāntare---- āgataṃ śivavaktrāttu gataṃ tu girijāmukhe | mataṃ ca vāsudevasya tasmādāgama ucyate || īti | ata eva samāhitaḥ sāvadhāna ityuktiḥ | pañcabhiḥ praṇavairiti yaduktaṃ tānevāha tārā iti| vāk vāgbhavam | śaktirmāyābījam | kamalā śrībījam | anyatpiṇḍadvayam | ratiprītyordhyāne ekahaste'straṃ dvitīye namaskāraḥ || 39-42 || aṅgānyabhyarcayet paścādyathāpūrvaṃ vidhānavit | dikṣvagre ca nijairmantraiḥ pūjayedbāṇadevatāḥ || 43 || yathāpūrvamiti | āgneyādiṣu kesareṣu madhyayonyantare catudīkṣu ca | vidhāna- vidityanena madhyayonibāhyadeśa ityuktam || 43 || hastābjairdhṛtapuṣpeṣupraṇāmā bhūtasaprabhāḥ | aṣṭayoniṣvaṣṭa śaktīḥ pūjayet subhagādikāḥ || 44 || hastābjairiti | savyahaste bāṇaḥ anyahaste namaskāraḥ | taduktam---- drāviṇyādyāḥ kramaśaḥ sarvāḥ sarvābharaṇaśobhitāḥ samadāḥ | savyakarakalitabāṇāḥ śeṣakaraiḥ kṛtanamaskārāḥ || iti | bhūtasaprabhā iti | pṛthivyādivarṇatulyavarṇā ityarthaḥ | subhagādikā iti yathānyastāḥ || 44 || mātarau bhairavāṅkasthā madavibhramavihvalāḥ | aṣṭapatreṣu sampūjyā yathāvat kusumādibhiḥ || 45 || lokapālāṃstato dikṣu teṣāmastrāṇi tadbahiḥ | pūrvajanmakṛtaiḥ puṇyairjñātvaināṃ paradevatām || 46 || yo bhajeduktamārgeṇa sa bhavet saṃpadāṃ padam | evaṃ siddhamanurmantrī sādhayediṣṭamātmanaḥ || 47 || juhuyādaruṇāmbhojairadoṣairmadhurāplutaiḥ | lakṣasaṃkhyaṃ tadarddhaṃ vā pratyahaṃ bhojayet dvijān || 48 || vanitā yuvatī ramyāḥ pūjayed devatādhiyā | homānte dhanadhānyādyaistoṣayed gurumātmanaḥ || 49 || mātara iti | caṇḍikāntāḥ | taduktamācāryaiḥ----mātṛgaṇaṃ sacaṇḍikāntaṃ daleṣvapi yajedasitāṅgakādyaiḥ | iti | yathāvadityanena dīrghādyā mātaro hrasvādyā bhairavā ityuktam | sampadāṃ padamityanenāsyāḥ sampatpradetyapi nāmeti sūcitaṃ bhavati || 45-49 || evaṃ kṛte jagadvaśyo ramāyā bhavanaṃ bhavet | raktotpalaistrimadhvaktairaruṇairvā hayārijaiḥ || 50 || puṣpaiḥ payo'nnaiḥ saghṛtairhemo viśvaṃ vaśaṃ nayet | vāksiddhiṃ labhate mantrī palāśakusumairhutāt || 51 || karpūrāgurusaṃyuktaṃ gugguluṃ juhuyāt sudhīḥ | jñānaṃ divyamavāpnoti tenaiva sa bhavet kaviḥ || 52 || kṣīrāktairamṛtākhaṇḍairhemaḥ sarvāpamṛtyujit | dūrvābhirāyuṣe homaḥ kṣīrāktābhidīnatrayam || 53 || jaganti vaśyāni yasyeti bahuvrīhiḥ | ramāyā bhavanaṃ bhavediti | tatra dhyānaviśeṣaḥ---- mātuliṅgalipipātrapaṅkajaiḥ śobhamānakarapaṅkajāṃ śivām | saṃvicintya khalu pauṣṭikakriyāṃ kurvato bhavati bhūtirañjasā || iti | hayārijairiti karavīrajaiḥ | saghṛtaiḥ | payonnairveti tṛtīyaḥ pakṣaḥ | vaśaṃ nayediti | dhyānaviśeṣo yathā---- pāśāṅkuśodyatakarāmaruṇāṃ prasannāṃ māṇikyavajraharitairapi bhūṣitāṅgīm | mūttīṃ vicintya vidadhīta puroktamārgādṛśyakriyāṃ ca nayanāñjanakāni mantrī || iti | bhavetkaviriti | dhyānaviśeṣaḥ saṃvicchāstre---- sārasvatamayīṃ mūttīmādimūttīsamanvitām | yaḥ smaret dvādaśānte syāt so'cirādvākapatirbhavet || iti | amṛtā guḍūcī | apamṛtyujiditi | dhyānaviśeṣo gautamenoktaḥ---- kuryācchāntikakarmāṇi śuklavastrāṃ vicintya tām | varābhayasudhākumbhapustakāyudhadhāriṇīm || iti || 50-53 || girikarṇībhavaiḥ puṣpairbrāhmaṇān vaśayeddhutāt | kahlāraiḥ pāthīvān puṣpaistadvadhūḥ kaṇīkārajaiḥ|| 54 || mallikākusumairhutvā rājaputrān vaśaṃ nayet | koraṇṭakusumairvaiśyān vṛṣalān pāṭalodbhavaiḥ|| 55 || anulomavilomāntaḥ sthitasādhyāhvayānvitām | mantramuccārya juhuyānmantrī madhuralolitaiḥ || 56 || sarṣapaiḥ paṭusaṃmiśrairvaśayet pāthīvān kṣaṇāt | anenaiva vidhānena tatpatnīstatsutānapi || 57 || jātībilvaphalaiḥ puṣpairmadhuratrayalolitaiḥ | naranārīnarapatīn homato vaśayed dhruvam || 58 || mālatīvakulodbhūtaiḥ puṣpaiścandanalolitaiḥ | juhuyāt kavitāṃ mantrī labhate vatsarāntare || 59 || madhuratrayasaṃyuktaiḥ phalaibīlvasamudbhavaiḥ | juhuyādvaśayellokaṃ śriyamāpnoti vāñchitām || 60 || pāṭalaiḥ kumudaiḥ kundairutpalairnāgacampakaiḥ | nandyāvarttaivīkasitaiḥ kṛtamālairjuhoti yaḥ || 61 || jāyate vatsarādarvāk śriyā vijitapāthīvaḥ | sājyamannaṃ prajuhuyādbhavedannasamṛddhibhāk || 62 || girikarṇī aparājitā | paṭu lavaṇam | nandyāvarttairgandhatagaraiḥ | kṛtamālai rāja- vṛkṣajaiḥ | pāṭalairityādinā vikasitairiti viśeṣaṇāt puṣpairiti labhyate || 54-62 || kastūrīkuṅkumopetaṃ karpūraṃ juhuyādvaśī | kandarpādadhikaṃ sadyaḥ saundaryamadhigacchati || 63 || lājān prajuhuyānmantrī dadhikṣīramadhuplutān | vijitya rogānakhilān sa jīveccharadāṃ śatam || 64 || pādadvayaṃ malayaja ṃ pādaṃ kuṅkumakesaram | pādaṃ gorocanāyāśca tāni piṣṭvā himāmbhasā || 65 || vidadhyāttilakaṃ bhūyo yān paśyed yaivīlokyate | yān spṛśet spṛśyate yairvā vaśyāḥ syustasya te'cirāt ||66|| himāmbhasā nīhārodakena || 66 || karpūrakapicorāṇi samabhāgāni kalpayet | caturbhāgā jaṭāmāṃsī tāvatī rocanā matā || 67 || kuṅkumaṃ saptabhāgaṃ syād digbhāgaṃ candanaṃ matam | agururnavabhāgaḥ syāditi bhāgakrameṇa ca || 68 || himādbhaḥ kanyayā piṣṭametat sarvaṃ susādhitam | ādāya tilakaṃ bhāle kuryād bhūmipatīn narān || 69 || vanitāṃ madagarvāḍhyāṃ madonmattān mataṅgajān | siṃhavyāghrān mahāsarpān bhūtavetālarākṣasān | darśanādeva vaśayet tilakaṃ dhārayannaraḥ || 70 || kapi raktacandanam | coraṃ kacūraṃ śaṭīti yāvat | digbhāgaṃ daśabhāgam | kanyayā piṣṭamiti | kṛṣṇacaturdaśīrātrau śmaśāne sampradāyena piṣṭam | susādhitamiti etanmantra- japtam || 67-70 || madhyādyaṃ navayoniṣu pravilikhedbījāni varṇāṃstriśo gāyatryāḥ punaraṣṭapatravivareṣvālikhya lipyā vṛtam | bhūbimbadvitayena manmathayujā koṇeṣu saṃveṣṭitaṃ yantraṃ traipuramīritaṃ tribhuvanaprakṣobhakaṃ śrīpradam || 71 || yantramāha madhyeti | pravilikhet prādakṣiṇyena evaṃ trirāvṛttirbhavati | gāyatryā- stripurāgāyatryāḥ | lipyā mātṛkayā | bhūbimbadvitayena parasparavyatibhinnena | manmathabījaṃ bhairavyā eva || 71 || asmin yantre samāvāhya samyak sampūjya devatām | homena kṛtasampātaṃ lākṣālohatrayāvṛtam || 72 || vidhṛtāṃ bāhunā yantraṃ yuddheṣu vijayāvaham | vāde vāgvijayaṃ kuryāt kavitvaṃ puṣkalaṃ diśet | āyurārogyamitrāṇi putrān pautrān vivarddhayet || 73 || kāmaṃ ṣaṭkoṇamadhye likhatu punarimaṃ ṣaṭsu koṇeṣu paścāt patreṣu dvyaṣṭasaṃkhyeṣvamumatha purato vyomabījena vītam | kṣauṇībimbāntarasthaṃ bhujadalalikhitaṃ rocanākuṅkumābhyāṃ proktaṃ saubhāgyasampannirupamakavitākīttīdaṃ yantrametat || 74 || yantrāntaramāha kāmamiti | kāmaṃ bhairavīmadhyabījam | imaṃ kāmam | dvyaṣṭasaṃkhyeṣu ṣoḍaśasaṃkhyeṣu | amuṃ kāmam | vyomabījaṃ haṃ | bhujadalaṃ bhūrjapatram || 74 || vahnergehayugāntarasthamadane māyāṃ likhedvāgbhavaṃ ṣaṭkoṇeṣvatha sandhiṣu pravilikheddhuṅkāramāveṣṭayet | strīṃbījena samīritaṃ tribhuvanaprakṣobhakaṃ traipuraṃ yantraṃ pañcamanobhavātmakamidaṃ saundaryasaṃpatkaram || 75 || yantrāntaramāha vahneriti | madane prasiddhe | vāgbhavaṃ prasiddham | sandhiṣviti | koṇānabhito vṛttamadhye | strīṃbījenetyekatvaṃ vivakṣitam | sarvaṃ strīṃbījamadhye likhedityarthaḥ | taduktam----manobhavasya sakale kukṣau tadetat kṣipet | iti | pañcamanobhavātmakamiti | pañcabhiḥ kāmabījairyantrasyoddhṛtattvāt | pañcakāmamantrā yathā---- kapañcamaṃ śucinayanāntasaṃyutaṃ savāmadṛkpaṃvanaguṇānvitaḥ karaḥ | ravisvaro harihayaviṣṇuṣaṣṭhavadvanaṃ tatastara uparānvito bhṛguḥ || teṣāṃ śiraḥsu vidadhīta budho'rdhacandrānevaṃ mayā nigaditāḥ khalu pañca kāmāḥ || iti | kaṃ jalaṃ tadbījaṃ vaḥ tatpañcamo haḥ | śucī rephaḥ nayanānta ī tena māyābījam | vāmadṛgīkāraḥ pavanāt yakārād guṇaḥ tṛtīyo laḥ | tadanvitaḥ karaḥ kakārastena kāmabījam | ravisvaraḥ dvādaśasvara e | harihayo laḥ viṣṇurakāraḥ tasmāt ṣaṣṭa ūkāraḥ tadyuktaṃ vanaṃ bakārastena blū | tarasvarūpam | uḥ paro yasmāttena ī tadyukto bhṛguḥ sakārastena strī | sarve sārdhacandrāḥ sānusvārāḥ || 75 || adharo bindumānādyo brahmendrasthaḥ śaśīyutaḥ | dvitīyaṃ bhṛgusargāḍhyo manustārttīyamīritam || 76 || eṣā bāleti vikhyātā trailokyavaśakāriṇī | japapūjādikaṃ sarvamasyāḥ pūrvavadācaret || 77 || bālābījaistribhirityuddiṣṭaṃ bālāmantramuddharati adhara iti | adharo bindumān eṃ | brahmā kakāraḥ indro laḥ śaśī binduḥ ī svarūpam | tena klīṃ | bhṛguḥ saḥ sarge visargaḥ tenāḍhyo manurau tena sauḥ iti | anyatra sabinduruktaḥ | taduktaṃ sanatkumāre---- aṣṭamasya tṛtīyaṃ tu caturdaśasamanvitam | daṇḍakuṇḍalametaddhi sārasvatamudāhṛtam || iti || asyā vidyāyāḥ śāpa iti tripurāsāre | taduddhāro yathā---- devyā śaptā yena vidyeyamādyā pūrvaṃ tena prāṇahīnā'bhavat sā || śivaśaktibījamataeva śambhunā nihitaṃ tayorupari pūrvabījayoḥ | akulaṃ kulopari ca madhyamādhare dahanaṃ tataḥ prabhṛti sojītā'bhavat || iti | pūrvavadityuktatvāt | prathamabījasya vāgbhavamiti nāma | madhyasya kāmabījamiti | tṛtīyasya śaktiriti | etatprasiddhyaiva pūrvamagre'pi vāgbhavakāmaśabdenobhayorvyavahāra iti jñeyam | ataevāṃśataḥ atroddhāraḥ | vyastāvyastajapadhyānādi pūrvektamatrāpyanusandheyam | antyaṃ sabindu bījaṃ madhyaṃ śaktiḥ | taduktam---- amuṣya mantrasya radāntayuktaṃ bījaṃ sadaṇḍaṃ lakulīśapūrvam | śaktistu sākhaṇḍalakarṇapūrvaṃ sahārddhajairvā tṛkamānanāntam || iti || anyaistvenmadhyabījasya nityāmantratvamapyuktam | yadāhuḥ---- nityā bhūtvā japet kāmabījamiṣṭārthasiddhaye | pañcahrasvādyabījena vinyasenmukhapañcake || ṣaḍdīrgheṇa ṣaḍaṅgāni kṛtvā nityāṃ nijeṣṭadām | madirāmbhodhimadhyastharaktapaṅkajamadhyagām || surūpāṃ kuṅkumaprakhyāmākuñcitaśiroruhām | caturbhujāṃ mahādevīṃ pāśāṅkuśadharāṃ śivām || vāmetarakarāsaktakapālāpūritāsavām | vāmahastasamāsaktakapālāsavadāyinīm || ātmābhedena tāṃ dhātvā mantraṃ lakṣaṃ śanairjapet | madhūkapuṣpairjuhuyāddaśāṃśaṃ mantrasiddhaye || nityatkinnoktamārgeṇa pūjāṃ kuryādatandritaḥ | rājānaṃ rājapatnīṃ ca vaśīkarttuṃ ya icchati || sa tasyoraḥ samāruhya manasā tanmayo japet | yannāmasahitaṃ kṛtvā nityāṃ vidyāṃ japennaraḥ || tāmākarṣayate nityaṃ vaśīkuryācca bhūpatim | anayā mātṛkāṃ devīṃ grathitvā niyutaṃ japet || trailokyamakhilaṃ tasya vaśe tiṣṭhati dāsavat | nyastamatrāṅgulī baddhā kṣobhiṇīṃ nāma puṣkalām || śayāgataḥ smarennityamiṣṭāmākarṣakṛjjapet || iti | kṣobhiṇī muṣṭiḥ || 76-77 || mānmathaṃ tripurādevi vidmahe padamīrayet | uktvā kāmeśvari padaṃ pravadeddhīmahī tataḥ || 78 || tadante pravaded bhūyastannaḥ klinne pracodayāt | gāyatryeṣā samākhyātā traipurī sarvasiddhidā || 79 || gāyatrīmuddharati mānmathamiti | prasiddhaṃ mānmatham | anyat svarūpam ||78-79|| stutyā'nayā tvāṃ tripure stoṣye'bhīṣṭaphalāptaye | yayā vrajanti tāṃ lakṣmīṃ manujāḥ surapūjitām || 80 || brahmādayaḥ stutipadairapi sūkṣmarūpāṃ jānanti naiva jagadādimanādimūttīm | tasmādvayaṃ kucanatāṃ navakuṅkumābhāṃ sthūlāṃ stumaḥ sakalavāṅmayamātṛbhūtām || 81 || tripurāstutimārabhate stutyeti | yayā stutyā || 80-81 || sadyaḥ samudyatasahasradivākarābhāṃ vidyākṣasūtravaradābhayacinhahastām | netrotpalaistribhiralaṅkṛtapadmavaktrāṃ tvāṃ tārahārarucirāṃ tripure bhajāmaḥ || 82 || tāra ujjvalo yo hārastena rucirām | muktā śuddhau ca tāraḥ syādityamaraḥ ||82|| sindūrapuñjaruciraṃ kucabhāranamraṃ janmāntareṣu kṛtapuṇyaphalaikagamyam | anyonyabhedakalahākulamānabhedai- rjānanti kiṃ jaḍadhiyastava rūpamamba || 83 || sthūlāṃ vadanti munayaḥ śrutayo gṛṇanti sūkṣmāṃ vadanti vacasāmadhivāsamanye | tvāṃ mūlamāhurapare jagatāṃ bhavāni manyāmahe vayamapārakṛpāmburāśim || 84 || candrāvataṃsakalitāṃ śaradinduśubhrāṃ pañcāśadakṣaramayīṃ hṛdi bhāvayanti | tvāṃ pustakaṃ japavaṭīmamṛtāḍhyakumbhaṃ vyākhyāṃ ca hastakamalairdadhatīṃ trinetrām || 85 || śambhustvamadritanayākalitārddhabhāgo viṣṇustvamamba kamalāparibaddhadehaḥ | padmodbhavastvamasi vāgadhivāsabhūmis - teṣāṃ kriyāśca jagati tripure tvameva || 86 || anyonyaṃ parasparaṃ yo bhedakalahastenākulāni yāni mānāni pramāṇāni tadbhedaista- dviśeṣaiḥ || 83 || āśritya vāgbhavabhavāṃścaturaḥ parādīn bhāvān padeṣu vihitārthamudīrayantīm | kaṇṭhādibhiśca karaṇaiḥ paradevatāṃ tvāṃ saṃvinmayīṃ hṛdi kadāpi na vismarāmi || 87 || vāgbhavabījenākārasāmyāt trikoṇamādhāramaṇḍalamucyate | tatra bhavān tadutpannān | tatra yadyapi parāyā evotpattistathāpi anyāsāmapi tatsthūlarūpatvā- ttathoktiḥ | yadvā vāgbhavaṃ kuṇḍalinī tadbhavāṃstadutpannān | " śaktiḥ kuṇḍalinīti yā nigaditā āīmasaṃjñā " ityukteḥ | evambhūtāṃścaturaḥ parādīn parāpaśyantīmadhyamāvaikharīrūpān bhāvān | padeṣu sthāneṣu ādhāranābhikaṇṭhamukheṣu kramādāśritya kaṇṭhādibhiḥ karaṇaivīhitārthamīpsi- tārtham udīrayantīm || 87 || ākuṃcya vāyumavajitya ca vairiṣaṭka- mālokya niścaladhiyā nijanāsikāgram | dhyāyanti mūdhnīkalitendukalāvataṃsaṃ tvadrūpamamba kṛtinastaruṇārkabimbam || 88 || vāyuṃ prāṇāpānarūpam | vairiṣaṭkaṃ kāmakrodhalobhamohamadamatsararūpam || 88 || tvaṃ prāpya manmathariporvapurarddhabhāgaṃ sṛṣṭiṃ karoṣi jagatāmiti vedavādaḥ | satyaṃ tadadritanaye jagadekamāta- rnecedaśeṣajagataḥ sthitireva na syāt || 89 || manmatharipoḥ puruṣasya brahmaṇo vā'rddhabhāgaṃ sannidhim | tat satyaṃ vedavādatvāt | vipakṣe pratikūlaṃ tarkamāha nocediti | tvadadhiṣṭhānābhāvāditi bhāvaḥ || 89 || pūjāṃ vidhāya kusumaiḥ surapādapānāṃ pīṭhe tavāmba kanakācalagahvareṣu | gāyanti siddhavanitāḥ saha kinnarībhi- rāsvāditāsavarasāruṇanetrapadmāḥ || 90 || vidyudvilāsavapuṣaḥ śriyamāvahantīṃ yāntīṃ svavāsabhavanācchivarājadhānīm | sauṣumṇamārgakamalāni vikāśayantīṃ devīṃ bhaje hṛdi parāmṛtasiktagātrīm || 91 || svavāsabhavanāt mūlādhārāt | śivarājadhānīṃ sahasradalakamalam | suṣumṇāyāṃ bhavaṃ sauṣumṇaṃ tadeva mārgaṃ yeṣāṃ tāni | kvacit sauṣumṇasadmakamalānīti pāṭhaḥ | kamalānyādhārādīni sahasrāntāni || 90-91 || ānandajanmabhavanaṃ bhavanaṃ śrutīnāṃ caitanyamātratanumamba samāśrayāmi | brahmeśaviṣṇubhirabhiṣṭutapādapadmāṃ saubhāgyajanmavasatiṃ tripure yathāvat || 92 || ānandajanmabhavanaṃ śrutīnāṃ bhavanamiti vyastaṃ rūpakadvayam || 92 || śabdārthabhāvi bhuvanaṃ sṛjatīndurūpā yā tadvibhattī punararkatanuḥ svaśaktyā | vahnayātmikāharati tat sakalaṃ yugānte tāṃ śāradāṃ manasi jātu na vismarāmi || 93 || nārāyaṇīti narakārṇavatāriṇīti gaurīti khedaśamanīti sarasvatīti | jñānapradeti nayanatrayabhūṣiteti tvāmadrirājatanaye vibudhā vadanti || 94 || śabdārthayorbhāvaḥ sattā yatra tat | śāraṃ karmaphalaṃ dyati khaṇḍayatīti śāradā cicchaktiḥ || 93-94 || ye stuvanti jaganmātaḥ ślokairdvādaśabhiḥ kramāt | tvāmanuprāpya vāksiddhiṃ prāpnuyuste parāṃ gatim || 95 || dvādaśabhiriti sadya ityādibhiḥ vismarāmītyantaiḥ | ādyapadyadvayasya mukhabandha- rūpatvāccheṣayorapi svarūpaphalanirdeśāt | atha ca dvādaśabhiriti padena kośabhedāt dyumaṇimālānāmakaḥ prabandha uktaḥ | tallakṣaṇamuktaṃ bhāmahena---- atha dyumaṇimālā syāt padyairdvādaśabhiḥ samaiḥ | pratyekaṃ nāyakotkarṣaprakāśanaparāyaṇaiḥ || mukhabandhe ślokayugmaṃ tathā śeṣe dvayaṃ matam | kṛtā dyumaṇimāleyaṃ kīttīvṛddhikarī nṛṇām || iti || 95 || vāṅmāyākamalāstāraṃ namo'nte bhagavatyatha | śrīmātaṅgīśvari vadet sarvajanamanohari || 96 || sarvādi sukharājyante sarvādimukharañjini | sarvarājavaśaṃ paścāt kari sarvapadaṃ vadet || 97 || strīpuruṣavaśaṃ brahmā netramagnyāsanaṃ punaḥ | sarvaduṣṭamṛgavaśaṅkari sarvabhṛgustvava || 98 || śaṅkari syāt sarvalokamamukaṃ śivayugraviḥ | vaśamānaya jāyāgneraṣṭāśītyakṣaro manuḥ || 99 || rājamātaṅginīmantramuddharati vāgiti | vāk vāgbhavam māyā śaktibījam | kamalā śrībījam tāraḥ praṇavaḥ | namo'nte nama ityasyānte | brahmā kaḥ | netramikāraḥ agnyāsanaṃ tena ri | bhṛguḥ saḥ ttva va svarūpam | ravirmakāraḥ śivayugekārayuktaḥ tena me | dakṣiṇamūttīḥ ṛṣiḥ gāyatrīcchandaḥ māyā bījaṃ svāhā śaktiḥ || 96-99 || nyāsānmantrī tanau kuryādvakṣyamāṇān yathākramam | śiro lalāṭabhrūmadhye tālukaṇṭhagalorasi || 100 || anāhate bhujadvandve jaṭhare nābhimaṇḍale | svādhiṣṭhāne guhyadeśe pādayordakṣiṇānyayoḥ || 101 || mūlādhāre gude nyasyet padānyaṣṭādaśa kramāt | kaṇṭhastanmaṇirgalastadadhobhāgaḥ | anāhate hṛdaye | guhyadeśe liṅge | dakṣiṇānyayoriti sārvatriko'pi kramaḥ kvacidvaktavya ityatroktaḥ || 100-102 || guṇaikadvicatuḥ ṣaḍbhirvasuṣaṭparvatāṣṭabhiḥ || 102 || daśapaṅktyaṣṭa vedāgnicandrayugmaguṇākṣibhiḥ | padakḷptiriyaṃ proktā mantravarṇairyathākramam || 103 || padavibhāgamāha guṇeti | guṇāstrayaḥ parvatāḥ sapta paṅktirdaśa vedāścatvāraḥ agnayastrayaḥ candra ekaḥ akṣi dvayam || 102-103 || ratyādyā mūlahṛdayabhrūmadhyeṣu vicakṣaṇaḥ | vākśaktilakṣmībījādyā mātaṅgyantāḥ pravinyaset || 104 || ratyādyā ityādiśabdena prītimanobhave | bījādyā iti samucitabījādyā ityuktam | mātaṅgyantā iti pratyekam | eṃ hrī śrīṃ ratyai mātaṅgyai nama ityādi prayogaḥ | evamagre'pi || 104 || śirovadanahṛdguhyapādeṣu vidhivan nyaset | hṛllekhāṃ gaganāṃ raktāṃ bhūyo mantrī karālikām || 105 || mahocchuṣmāṃ svanāmādivarṇabījapuraḥsarāḥ | mātaṅgyantāḥ ṣaḍaṅgāni tataḥ kurvīta sādhakaḥ || 106 || varṇaiścatubhīvīṃśatyā hṛt trayodaśabhiḥ śiraḥ | śikhā'ṣṭādaśabhiḥ proktā varma tāvadbharakṣaraiḥ|| 107 || syāt trayodaśabhirnetraṃ dvābhyāmastraṃ samīritam | vibhaktairmūlamantrārṇairvāṇanyāsamathācaret || 108 || vidhivaditi | pañcamukheṣvapi nyasedityuktam | svanāmnāṃ ye ādivarṇāḥ te eva bījāni | tat puraḥsarāḥ tadādyā iti pūrvektabījāpavādaḥ | mātaṅgyantā ityasya paścāttanena sambandhaḥ | tataḥ sādhakaḥ vibhaktairmūlamantrārṇaiḥ ṣaḍaṅgāni kurvīteti sambandhaḥ | sādhaka ityanena jñānaiśvaryādiyogaḥ sūcitaḥ | vibhāgamāha varṇairiti || 105-108 || mūrddhapādāsyaguhyeṣu hṛdambhoje pravinyaset | drāviṇīṃ kṣobhiṇīṃ bhūyo varddhanīṃ mohanīṃ punaḥ || 109 || ākarṣaṇīṃ svanāmādibījādyā śubhalakṣaṇāḥ | svanāmeti | svanāmādau bījādyāḥ pūrvektadrāmādibījādikāḥ mātaṅgyantā nyasediti sambandhaḥ | śubhalakṣaṇā ityanvarthābhidhānā ityarthaḥ || 109-110 || mātaṅgyantāṃstato nyasyenmanmathān vadanāṃsayoḥ|| 110 || pārśvakaṭyornābhideśe kaṭipārśvāṃsake punaḥ | bījatrayādikānmantrī manmathaṃ makaradhvajam || 111 || madanaṃ puṣpadhanvānaṃ pañcamaṃ kusumāyudham | ṣaṣṭhaṃ kandarpanāmānaṃ manobhavaratipriyau || 112 || tato mātaṅgyantān manmathān nyasediti sambandhaḥ | vadanāṃsayoriti vāmāṃ- sādārabhya nyāsaḥ | bījatrayādikāniti mantrādyabījatrayādyān || 110-112 || mātaṅgyantāstanau nyasyet sthāneṣveteṣu mantravit | prathamā'naṅgakusumā bhūyo'nyā'naṅgamekhalā || 113 || anaṅgamadanā tadvadanaṅgamadanāturā | anaṅgamadanavegā bhūyaścā'naṅgasaṃbhavā || 114 || saptamyanaṅgabhuvanapālinī syādathā'ṣṭamī | anaṅgaśaśirekhā'nyā mātaṅgyantāḥ samīritāḥ || 115 || samīritā etā mātaṅgyantāḥ | tanau eteṣu pūrvektasthāneṣu nyasediti sambandhaḥ || 113-115 || vinyastavyāstanau mūle'dhiṣṭhāne maṇipūrake | hṛtkaṇṭhāsye bhruvormadhye mastake mantriṇā tataḥ || 116 || ādye lakṣmīsarasvatyau ratiḥ prītiśca kṛttikā | śāntiḥ puṣṭistathā tuṣṭirmātaṅgīpadaśekharāḥ || 117 || mūlamantraṃ pravinyasyennijamūrddhani mantravit | ādhāradeśe'dhiṣṭhāne nābhau paścādanāhate || 118 || kaṇṭhe vaktre bhruvormadhye mastake vinyaset kramāt | brāhmyādyāḥ pūrvamuddaṣṭā mātaṅgīpadapaścimāḥ || 119 || mūle mūlādhāre | adhiṣṭhāne liṅgamūle | maṇipūrake nābhau | mātaṅgīpadaśekharā mātaṅgyantā etā mantriṇā tanau vinyastavyā iti sambandhaḥ | pūrvamiti ṣaṣṭhe | mātaṅgīpadaṃ paścimamantimaṃ yāsāṃ tāḥ || 116-119 || eṣu sthāneṣu vinyasyedasitāṅgādibhairavān | mātaṅgyantān nyasenmantrī mūlamantraṃ svamūrddhani || 120 || eṣu pūrvektasthāneṣu mātaṅgyantān asitāṅgādibhairavān navamoktān vinyasediti sambandhaḥ || 120 || ādhāradeśe'dhiṣṭhāne nābhau paścādanāhate | kaṇṭhadeśe bhruvormadhye bindau bhūyaḥ kalāpade || 121 || nirodhikāyāmarddhendau nādanādāntayoḥ punaḥ | unmanyāṃ viṣṇuvaktre ca dhruvamaṇḍalake śive || 122 || bhruvormadhya ityārabhya śivāntamūrddherddhādisthānāni jñātavyāni || 121-122 || mātaṅgyantāḥ pravinyasyedvāmāṃ jyeṣṭhāmataḥ param | raudrīṃ praśāntiṃ śraddhākhyāṃ punarmāheśvarīmatha || 123 || kriyāśaktiṃ sulakṣmīṃ ca sṛṣṭisaṃjñāṃ ca mohinīm | pramathāṃ śvāsinīṃ vidyullatāṃ cicchaktimapyatha || 124 || tataśca sundarānandāṃ nandabuddhimimāḥ kramāt | mātaṅgyantā imāḥ pravinyasediti sambandhaḥ | kriyāśaktimityekā sṛṣṭi- saṃjñāmityekā pramathāmityekā sundarānandāmityekā || 123-125 || śirobhālahṛdādhāreṣvetā bījatrayādikāḥ || 125 || mātaṅgyantāḥ pravinyasyedyathāvaddeśikottamaḥ| mātaṅgīṃ mahadādyāṃ tāṃ mahālakṣmīpadādikām || 126 || siddhalakṣmīpadādyāṃ tāṃ mūlamādhāramaṇḍale | nyasya tenaiva kurvīta vyāpakaṃ deśikottamaḥ | evaṃ nyastaśarīro'sau cintayedātmadevatām || 127 || etā vakṣyamāṇāḥ | yathāvaddeśikottama ityanena bījatrayādikān mantrītyādau etā bījatrayādikā ityante madhye ca mantravin mantriṇā mantravin mantrīti coktatvāt madhye yā devatāstāsāmapi bījatrayāditvaṃ jñeyamityuktam | ādiśabdārthamāha mātaṅgīmiti | mahadādyāṃ tāṃ mahāmātaṅgīm | tenaiveti mūlena || 125-127 || dhyāyeyaṃ ratnapīṭhe śukakalapaṭhitaṃ śṛṇvatīṃ śyāmalāṅgīṃ nyastaikāṅghiraṃ saroje śaśiśakaladharāṃ vallakīṃ vādayantīm | kahlārābaddhamālāṃ niyamitavilasaccūlikāṃ raktavastrāṃ mātaṅgīṃ śaṅkhapatrāṃ madhumadavivaśāṃ citrakodbhāsibhālām ||128|| ayutaṃ prajapenmantrī taddaśāṃśaṃ madhūkajaiḥ | puṣpaistrimadhuropetairjuhuyānmantrasiddhaye || 129 || dhyāyeyamiti | cūlikā keśabandhaḥ | śaṅkhapatraṃ śaṅkhagatāṭaṅkam | citrakaṃ tilakam| tathā ca trikāṇḍyām | " tamālapatratilakacitrakāṇi viśeṣakam " iti | atra dhyānāntaraṃ vīṇāyonimudre darśayet || 128-129 || trikoṇakaṇīkaṃ padmamāṣṭapatraṃ prakalpayet | aṣṭapatrāvṛtaṃ bāhye vṛttaṃ ṣoḍaśabhirdalaiḥ || 130 || caturasrasamāyuktaṃ kāntyā dṛṣṭimanoharam | etasmin pūjayet pīṭhe nava śaktīḥ kramādimāḥ || 131 || vibhūtirunnatiḥ kāntiḥ sṛṣṭiḥ kīttīśca sannatiḥ | vyuṣṭirutkṛṣṭirṛddhiśca mātaṅgīpadapaścimāḥ || 132 || sarvānte śaktikamalāsanāya nama ityatha | vākśaktilakṣmībījādyo manurāsanasaṃjñakaḥ || 133 || mūlena mūttīṃ saṅkalpyā tasyāmāvāhya devatām | arcayedvidhinā'nena vakṣyamāṇena mantravit || 134 || trikoṇakaṇīkamiti yonikaṇīkam || 130 || ratyādyāstriṣu koṇeṣu pūjayet pūrvavat sudhīḥ | hṛllekhādyāḥ pañca pūjyā madhye dikṣu ca mantriṇā || 135 || pūrvavaditi yathānyastā vāmakoṇādi | evamagre'pi yathānyāsameva pūjā | sā yathāpūrvamiti turyekta sthāneṣu || 135 || pāśāṅkuśābhayābhīṣṭadhāriṇyo bhūtasaprabhāḥ | aṅgāni pūjayetpaścādyathāpūrvaṃ vidhānavit || 136 || bāṇānabhyarcayeddakṣu pañcamaṃ purato yajet | dalamadhyeṣu sampūjyā anaṅgakusumādayaḥ || 137 || pāśāṅkuśābhayābhīṣṭadhāriṇyo'ruṇavigrahāḥ| vidhānaviditi kaṇīkāyām | dikṣviti dikkesareṣu | punaranantaram | vallakī vīṇā || 136-138 || patrāgreṣu punaḥ pūjyā lakṣmyādyā vallakīkarāḥ || 138 || bahiraṣṭadaleṣvarcyā manmathādyā madoddhatāḥ | aparāṅganiṣaṅgāḍhyāḥ puṣpāstrekṣudhanurdharāḥ || 139 || patrasthāḥ mātaraḥ pūjyā brāhmyādyāḥ proktalakṣaṇāḥ | tadagreṣvarcayedvidvānasitāṅgādibhairavān || 140 || punaḥ ṣoḍaśapatreṣu pūjyāḥ ṣoḍaśa śaktayaḥ | vāmādyāḥ kalavīṇābhirgāyantyaḥ śyāmavigrahāḥ || 141 || caturasracatudīkṣu catasraḥ pūjayet punaḥ | mātaṅgyādyā madonmattā vīṇālalitapāṇayaḥ || 142 || bahiraṣṭadaleṣu dalamūleṣu | aparāṅge pṛṣṭhabhāge | niṣaṅgastaṇīraḥ tenāḍhyāḥ | puṣpāstraṃ puṣpabāṇaḥ | proktalakṣaṇāḥ ṣaṣṭhapaṭaloktadhyānāḥ || 138-142 || āgneyakoṇe vighneśaṃ durgāṃ naiśācare yajet | vāyavye vaṭukaṃ paścādaiśānye kṣetrapaṃ yajet || 143 || lokapālā bahiḥ pūjyā vajrādyairāyudhaiḥ saha | mantre'smin sādhite mantrī sādhayediṣṭamātmanaḥ || 144 || āgneyakoṇa iti | iyaṃ pūjā sarvaśaktimantrasādhāraṇīti jñeyam | ataeva sarvaśaktimantrāṇāmante uktā || 143-144 || mallikājātipunnāgairhemādbhāgyālayo bhavet | phalaibīlvasamudbhūtaistatpatrairvā hutādbhavet || 145 || rājaputrasya rājyāptiḥ paṅkajaiḥ śriyamāpnuyāt | utpalairvaśayedviśvaṃ lakṣmīpuṣpaistathā naraḥ || 146 || malliketi tritayai puṣpairiti jñeyam | phalairityagre vakṣyamāṇatvāt || 145-146 || bandhūkapuṣpairbakulairjavotthaiḥ kiṃśukodbhavaiḥ | vaśyāya juhuyānmantrī madhunā sarvasiddhaye || 147 || lavaṇairmadhuropetairhutvā karṣati sundarīm | vaṃjulasya samiddhomo vṛṣṭiṃ vitanute'cirāt || 148 || kṣīrāktairamṛtākhaṇḍairhemo nāśayati jvaram | dūrvābhirāyurāpnoti kadambairvaśyamāpnuyāt || 149 || annavānannahomena taṇḍulairdhanavān bhavet | sarvaṃ trimadhuropetaṃ homadravyamudāhṛtam || 150 || nandyāvarttabhavaiḥ puṣpairhemo vāksiddhidāyakaḥ| nimbaprasūnairjurhuyādīpsitāṃ śriyamaśnute | palāśakusumairhemāttejasvī jāyate naraḥ || 151 || bandhūkapuṣpairiti | puṣpapadopādānāt sānnidhyāt bakulāditrayamapi puṣpam kadambairityapi puṣpaiḥ | sarvamiti | anyaguṇānavaruddhaṃ pūrvektamagrimam || 147-151 || candanāgarukarpūrarocanākuṅkumādibhiḥ | vaśyāya juhuyānmantrī vaśayedakhilaṃ jagat || 152 || etāni japtvā tilakaṃ kuryāllokapriyo bhavet | nirguṇḍīmūlahomena nigaḍānmucyate naraḥ || 153 || candaneti śaktigandhāṣṭakam | tena ādiśabdena jaṭāmāṃsīkacūraraktacandanāni | vaśayediti | aṣṭadravyahomasamudāyaphalam | etānīti karpūrakapicaurāṇi samabhāgānīti pūrvamantraprayogoktabhāgakḷptānītyarthaḥ | tilakamiti | kanyayā himodakena kṛṣṇa- caturdaśyāṃ niśi piṣṭena etanmantrajaptena kṛtam || 152-153 || nimbatailānvitairleṇairhemaḥ śatruvināśanaḥ | haridrācūrṇasaṃmiśrairlavaṇaiḥ stambhayetparān || 154 || rasavadbhaḥ phalaiḥ pakvaiḥ puṣpaiḥ parimalānvitaiḥ | hutvā samyagavāpnoti sādhakaḥ sarvamīpsitam || 155 || nimbatailānvitairiti | tattailākṛṣṭiprakāro yathā---- bījāni jalapiṣṭāni kāṃsyapātre kharātape | sthāpayettasya tattailaṃ niḥsaratyeva nā'nyathā || iti || parān śatrūn || 154-155 || devatāṃ jagatāmādyāṃ mātaṅgīmiṣṭadāyinīm | avāptumiṣṭatāṃ vācaṃ bhūṣayedratnamālayā || 156 || mātaṅgīstutimārabhate devatāmiti | ratnamāleti prabandhanāma | tadyogāt stutināmāpi | tallakṣaṇamuktaṃ bhāmahena---- netṛprasiddhanāmāṅkaṃ ślokayugmaṃ śubhāvaham | kuryādādyantayostasya śikhābandhaṃ samādhinā || subhaṅgiḥ śobhanā sā syāt ratnamālā navādhikā | mālāyāṃ navaratnādau racitāyāmiti kramāt || bhavantyekādaśā ślokāḥ paṇḍitapramudākarāḥ || iti || 156 || ārādhya mātaścaraṇāmbujaṃ te brahmādayo viśrutakīttīmāpuḥ | anye paraṃ vāgvibhavaṃ munīndrāḥ parāṃ śriyaṃ bhaktibhareṇa cānye || 157 || namāmi devīṃ navacandramaule- rmātaṅginīṃ candrakalāvataṃsām | āmnāyavāgbhiḥ pratipāditārthaṃ prabodhayantīṃ śukamādareṇa || 158 || vinamradevāsuramauliratnai- rnīrājitaṃ te caraṇāravindam | bhajanti ye devi mahīpatīnāṃ vrajanti te sampadamādareṇa || 159 || navacandramaulerdevīṃ paṭṭarājñīmiti sambandhaḥ || 157-159 || mātaṅgalīlāgamane bhavatyāḥ śiñjānamañjīramiṣādbhajante | mātastvadīyaṃ caraṇāravinda- makṛtrimāṇāṃ vacasāṃ nigumphāḥ || 160 || akṛtrimāṇāṃ vacasāṃ vigumphā vedāḥ || 160 || padātpadaṃ śiñjitanupurābhyāṃ kṛtārthayantī padavīṃ padābhyām | āsphālayantī kalavallakīṃ tāṃ mātaṅginīṃ maddhṛdayaṃ dhinotu || 161 || nīlāṃśukābaddha nitambabimbāṃ tālīdalenā'pītakarṇabhūṣām | mādhvīmadāghūṇītanetrapadmāṃ ghanastanīṃ śambhuvadhūṃ namāmi || 162 || padātpadaṃ padepade ityarthaḥ | kṛtārthayantī svagamaneneti śeṣaḥ | dhinotu prīṇayatu || 161-162 || taḍillatākāntamanarghyabhūṣaṃ cireṇa lakṣyaṃ navaromarājyā | smarāmi bhaktyā jagatāmadhīśe balitrayāṅkaṃ tava madhyavimbam || 163 || kadācillakṣyaṃ kadācidalakṣyamiti taḍillatākāntam | anarghyabhūṣaṃ (alabdha- bhūṣaṃ) niścitya vapuṣo'karaṇāt khañcet śarīrasthitiḥ kathamityāha cireṇānumeyaṃ na pratyakṣadṛśyamiti bhāvaḥ || 163 || nīlotpalānāṃ śriyamāharantīṃ kāntyā kaṭākṣaiḥ kamalākarāṇām | kadambamālāñcitakeśapāśāṃ mātaṅgakanyāṃ hṛdi bhāvayāmaḥ || 164 || kāntyā dehakāntyā nīlotpalānāṃ śriyamāharantīṃ kaṭākṣaiḥ kamalākarāṇāṃ śriyamāharantīmiti sambandhaḥ | mātaṅgakanyāmiti | mātaṅgaputrīrūpāmityarthaḥ || 164 || dhyāyeyamāraktakapolakāntaṃ vimbādharanyastalalāmaramyam | ālolanīlālakamāyatākṣaṃ mandasmitaṃ te vadanaṃ maheśi || 165 || stutyā'nayā śaṅkaradharmapatnīṃ mātaṅginīṃ vāgadhidevatāṃ tām | stuvanti ye bhaktiyutā manuṣyāḥ parāṃ śriyaṃ nityamupāśrayanti || 166 || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake dvādaśaḥ paṭalaḥ samāptaḥ || 12 || bth " bi vimbādhara eva nyastaṃ lalāmaṃ bhūṣāviśeṣaḥ tena ramyam || 165-166 || || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāṃ dvādaśaḥ paṭalaḥ || 12 || bth " bi atha trayodaśaḥ paṭalaḥ atha vakṣye gaṇapatermantrān sarvārthasiddhidān | yān labdhvā mānavā nityaṃ sādhayanti manorathān || 1 || " mukhye puṣpāñjaliṃ kṛtvā gaṇeśābhyarcanaṃ bhavet " ityukteḥ śaktimantrānuktvā kramaprāptān gaṇapatimantrān vaktumupakramate atheti | sarvārthasiddhidāniti viniyogoktiḥ || 1 || pañcāntakaṃ śaśidharaṃ bījaṃ gaṇapatevīduḥ | gaṇakaḥ syānmuniśchando nivṛdvighno'sya devatā || 2 || gaṇapatibījamuddharati pañcāntakamiti | pañcāntako gakāraḥ śaśī bindustadyutam tena gaṃ iti | atha ca śaśī visargastadyutaḥ gaḥ ityapi bhavati | " sargaḥ śaktirniśākaraḥ " ityukteḥ | gopanāyaivamuddhāraḥ | idaṃ dvayaṃ uttaragārgyektam | pūjāprayogādikamubhayoḥ samānam | kecana aukārayutamāhuḥ | taduktaṃ prayogasāre---- bījamindumadauyuktaṃ katṛtīyaṃ tathaiva ca | iti | nārāyaṇīye tu---- khāntaṃ sāntaviṣaṃ sabindusakalaṃ bindvauyutaṃ kevalam | pañcaitāni pṛthak phalaṃ vidadhate bījāni vighneśituḥ || iti || ācāryaistu praṇavādiruddhataḥ---- caturīyo vilomena tārādibīndusaṃyutaḥ | vaighno mantro hṛdanto'rcāvidhau home dviṭhāntakaḥ || gaṇakaḥ syādṛṣiśchando nivṛdvighno'sya devatā | bījena dīrghayuktena daṇḍinā'ṅgakriyā matā || iti || gakāro bījaṃ binduḥśaktiḥ | anyatra sargaḥ śaktiḥ || 2 || ṣaḍadīrghabhājā bījena kuryādaṅgakriyāṃ manoḥ || 3 || ṣaḍaṅgamāha ṣaḍiti | prayogasāre pañcāṅgamapyuktam---- ādau gaṇaṃ jayāyoktvā svāhā hṛdayamucyate | ekadaṃṣṭrāya sambhāṣya huphaḍvidyācchirastataḥ | śikhāpyacala-śabdādikaṇīnatyantato namaḥ || kavacaṃ gajavaktrāya namo nama itīritam | mahodarāya caṇḍāya huṃphaḍityastramiṣyate || etānyaṅgāni vinyasyetpañcoktāni manīṣibhiḥ | saprāṃśunā vā bījena ṣaḍaṅgānyapi yojayet || iti || 3 || sindūrābhāṃ trinetraṃ pṛthutarajaṭharaṃ hastapadmairdadhānaṃ dantaṃ pāśāṅkuśeṣṭānyurukaravilasadbījapūrābhirāmam | bālendudyotimauliṃ karipativadanaṃ dānapūrārdragaṇḍaṃ bhogīndrābaddhabhūṣaṃ bhajata gaṇapatiṃ raktavastrāṅgarāgam || 4 || āyudhadhyānaṃ tu ūrddhasthavāmadakṣayoraṅkuśapāśau | adhaḥsthayoḥ svadantavarade | sarve'pi gaṇapatirekadanto dhyeyaḥ | sadanto dakṣiṇapārśve | dvitīyasya dhyānaṃ yathā---- dhyāyet svaikyena devaṃ vṛhadudaratanuṃ taṃ caturbāhumekadantaṃ pāśāṅkuśāḍhyaṃ gajamukhamaruṇaṃ dantabhakṣye dadhānam || iti || puṣkaraṃ ca dakṣahastasthitabhakṣyopari | aukārayuktabīje tu dhyānam---- raktākṣamālāparaśuṃ ca dantaṃ bhakṣyaṃ ca dobhīḥ parito dadhānam | hemābhakāntiṃ tridaśaṃ gajāsyaṃ lambodaraṃ caikaradaṃ namāmi || iti | atrāpi puṣkaraṃ pūrvavaj jñeyam | idameva māyābījādyaṃ yadā tadā dhyānam---- amṛtāmbhodhimadhye tu vārije kuṅkumaprabhe | ṛtusaṃkhyadalopete cintayedgaṇanāyakam || pāśāṅkuśadharaṃ devaṃ javākusumasannibham | vāmapārśvagatāṃ devīmāliṅgantaṃ sulocanam || suvarṇacaṣakaṃ śubhraṃ madhunā pūritaṃ sadā | pibantīṃ vāmahastena yoginīṃ madamohitām || raktavarṇāṃ mahādevīmāliṅgantīṃ sumadhyamām | bāhunaikena vighneśaṃ mattaṃ raktavilocanam || tadrūpāṃścintayedvidvān gaṇān pūrvāditaḥ kramāt || iti | atra dhyānānantaramiyaṃ gaṇapatimudrā pradarśanīyā---- mukhātpralambitaṃ hastaṃ kṛtvā saṃkucitāṅgulim | madhyā tarjanigatāgrāṅguṣṭhaṃ cādhaḥsthamadhyamam || kuryān mudrā gaṇeśasya prokteyaṃ sarvasiddhidā || iti | yadvā---- tarjanīmadhyamāsandhinirgatāṅguṣṭhamuṣṭikā | adhomukhī dīrgharūpā madhyamā vighnamudrikā || iti || yadvā---- kuñcitāgrasya hastasya mūle nāsāniyogataḥ | gaṇeśvarī bhaven mudrā | iti | iyaṃ sarvagaṇapatimantrasādhāraṇīti jñeyam || 4 || vedalakṣaṃ japenmantraṃ daśāṃśaṃ juhuyāttataḥ | modakaiḥ pṛthukairlājaiḥ saktubhiścekṣuparvabhiḥ || 5 || nārikelaistilaiḥ śuddhaiḥ supakvaiḥ kadalīphalaiḥ | aṣṭa dravyāṇi vighnasya kathitāni manīṣibhiḥ || 6 || vedalakṣaṃ caturlakṣam | daśāṃśamiti | tatra homo'ṣṭabhirdravyairvakṣyamāṇaiḥ arddhamarddha- mayutamekaikena dravyeṇa hotavyam | kecittu aṣṭadravyamelanamāhuḥ | tanna | āhutipramāṇa- sandehāpātāt | mūle ca pratyekaṃ pṛthak kriyānvayācca | viśiṣṭasya dravyāntara- tvenā'ṣṭadravyahomakaraṇāsambhavācca | taduktaṃ bhaṭṭācāryaiḥ---- naiva brīhibhiriṣṭaṃ syādyavairna ca yathāśrutaiḥ | miśrairijyeta cet | iti | tathā miśrāṇāṃ vidhyadarśanāditi ca | nanvevaṃ trimadhuramelanamapi na kāryamiti cet | maivam | " sarvaṃ trimadhuropetaṃ homadravyamudāhṛtam " iti vacanāt tanmelanasya paśupuroḍāśādyavadānānām upastārapratyupastārājyamelanavat avirodhāt | taduktaṃ gaṇeśvaravimaśīnyām---- aṣṭadravyaistrimadhvaktairjahuyācca pṛthak pṛthak | iti | pṛthukaiścipiṭakaiḥ | śuddhairityanenā'vakaraṃ dūrīkṛtya prakṣālya śoṣitairityuktam | eṣu mantreṣu gāyatryā prokṣaṇādikaṃ kuryāt | gāyatrī yathā---- ekadaṃṣṭrāya vidmahe vakratuṇḍāya dhīmahi | tanno vighnaḥ pracodayāt | iti || 5-6 || tīvrādiśaktibhiryukte pīṭhe vighneśvaraṃ yajet | tīvrākhyā jvālinī nandā bhogadā kāmarūpiṇī || 7 || ugrā tejovatī satyā navamī vighnanāśinī | sarvādiśaktikamalāsanāya hṛdayāvadhiḥ || 8 || tīvreti | āsāṃ dhyānaṃ yathā---- pāśāṅkuśāñjalikarā navakuṅkumasannibhāḥ | tīvrādyāḥ pūjanīyāḥ syuḥ śaktayo maṇibhūṣaṇāḥ || iti || 7-8 || pīṭhamantro'yametena pradadyādāsanaṃ vibhoḥ | mūlena mūttīṃ saṅkalpyā tasyāṃ vighneśvaraṃ yajet || 9 || kaṇīkāyāṃ catudīkṣu prathamaṃ pūjayedimān | gaṇādhipaṃ gaṇeśānaṃ tṛtīyaṃ gaṇanāyakam || 10 || gaṇakrīḍaṃ pītagauraraktanīlarucaḥ kramāt | sarvānnāgendrabhūṣādyān bhakṣyalakṣitapuṣkarān || 11 || vibhoriti | pīṭhamantrādau svabījādyatvamuktam | prathamaṃ pūjayediti | atra prathamamityaṅgāvṛtyapekṣayā prāthamyaṃ yataścaturthapaṭale aṅgādilokapālāntaṃ pūjayediti sāmānyata uktam | tadapavādāyā'tra prathamamityuktiḥ----yadvyākhyānāvasare ata eva mayoktaṃ granthakṛtā idaṃ vacanaṃ sambhavābhiprāyeṇoktamiti || 9-11 || yathāpūrvaṃ tato'bhyarcya kesareṣvaṅgadevatāḥ | patramadhyeṣu vidhivadvakratuṇḍādikān yajet || vakratuṇḍamekadaṃṣṭraṃ mahodaragajānanau || 12 || lambodarākhyaṃ vikaṭaṃ vighnarājamanantaram | dhūmravarṇaṃ dalāgeraṣu brāhmyādyāḥ pūjayettataḥ | lokapālāṃstadastrāṇi devamitthaṃ samarcayet || 13 || siddhamantraḥ prakurvīta prayogān kalpacoditān | tarpayetsalilaiḥ śuddhaidīnaśo gaṇanāyakam || 14 || yathāpūrvaṃ caturthapaṭaloktarītyā | vidhivaditi gaṇapatibījādi | itthaṃ samarcayediti | mantratrayasya pūjā samānaiva | taduktamīśānaśivena---- pañcāntakaṃ binduyutaṃ sanādaṃ bījaṃ gaṇeśasya vadantyathānye | ūkārabindvantamudīrayanti tulyastayoḥ syādvidhireṣa uktaḥ || iti | māyābījādau tu ṣaḍdale āmodādīn pūjayediti viśeṣaḥ | tarpaṇaprayogāśca sarvamantrāṇāṃ sādhāraṇā eva | tarpaṇe tu sarveṣāmayaṃ viśeṣaḥ | kroḍan hemamayodayādriśikhare sthitvā'vatīrṇaḥ kṣudhā sopāneṣu sametya rukmakaliteṣvabjādi bhakṣyaṃ bahu | bhuktavā prītamanā yathā puramasau sampūjito vighnarāṭ kuryādityuṣasi smṛtaḥ sa sakalān kāmāṃstathā tapītaḥ || iti || 12-14|| catuścatvāriṃśadādyaṃ catuḥśatamatandritaḥ | prāpnuyān maṇḍalādarvāgabhīṣṭamadhikaṃ naraḥ || 15 || tarpayediti | gaṃ gaṇeśaṃ tarpayāmīti prayogaḥ | kramāccatuḥśatamiti | pratitithi dravyacatuṣṭayena tāvān homaḥ || 15-16 || nārikelaiḥ kṛto homaścaturthyāṃ śrīprado bhavet | śuklapakṣapratipadamārabhya dinaśaḥ sudhīḥ || 16 || caturthyantaṃ nārikelasaktulājatilaiḥ kramāt | catuḥśataṃ prajuhuyādvaśyāḥ syuḥ sarvajantavaḥ || 17 || vaśyā iti | tatra viśeṣaḥ prayogasāranārāyaṇīyayoḥ | sādhyaṃ pāśāṅkuśābhyāmiha vidhivadupānīya tasyoparistho vaśyākāṅkṣī japettaṃ sapadi vidhirayaṃ hanti ruṣṭasya roṣam || iti || 17 || satilaistaṇḍulairhemo lakṣmīvaśyaprado bhavet | lājaistrimadhuropetairhemaḥ kanyāṃ prayacchati || 18 || satilairiti | atrāpi śuklapratipadamārabhya caturthyantaṃ catuḥśatahomaḥ | lājairiti | atrāpi śuklapratipadamārabhya caturthyantaṃ catuḥśatahomaḥ | tameva pratipada- mārabhya saptamīparyantamiti viśeṣaḥ | taduktam---- madhuratrayasiktābhirlājābhiḥ saptavāsaram | iti || 18 || anena vidhinā kanyā varamāpnoti vāñchitam | ājyāktahaviṣā homaḥ sādhayedīpsitaṃ nṛṇām || 19 || anena vidhineti | etādṛśeṣu strīṇāmapyadhikāra iti sūcitam || 19 || dadhnā vilolitairleṇairhemo niśi catudīnam | saṃvādaṃ kurute tadvadvaśyaṃ vitanute sadā || 20 || catudīnamiti | pratipadamārabhya caturthīparyantam | saṃvādaḥ saṃvananam || 20 || śvetārkabhavamūlena raktacandanadāruṇā | ibhabhagnena nimbena dantidantena vā kṛtam || 21 || vighneśvaraṃ samabhyarcca śītāṃśugrahaṇe japet | spṛṣṭvā mantrī nirāhārastaṃ śikhāyāṃ samudvahan || 22 || yuddheṣu vyavahārādau vijayaśriyamāpnuyāt | japediti | grahaṇādimokṣāntam || 21-23 || mantreṇā'nena saṃjaptā rocanā madasaṃyutā || 23 || tilakakriyayā sarvān vaśaṃ nayati mānavān | mado gajamadaḥ || 23-24 || anulomavilomasthabīje nāma samālikhet || 24 || navanīte samabhyarcya spṛṣṭvā prāṇamanuṃ japet | aṣṭottaraśataṃ bhūyo mūlamantraṃ prajapya tat || 25 || bhakṣayenmaunamāsthāya yāminyāṃ saptavāsaram | sa vaśyo jāyate śīghraṃ sādhakasya na saṃśayaḥ || 26 || anulometi | bījayormadhye sādhyasādhakakarmanāmāni navanīte likhet | anulomavilometyanena bījayoḥ puṭitattvamātramuktam | navanīta iti nūtane | bījaveṣṭitamityapi jñeyam | taduktamācāryaiḥ---- navanīte nave likhyādanulomavilomakam | udarasthitasādhyākhyaṃ tadbījaṃ tatpraveṣṭitam | iti || navanīta ityupalakṣaṇamapūpāderapi | " kārye'yaṃ vidhirapūpe ca " iti nārāyaṇīye ukteḥ | samabhyarcyeti | sādhyagaṇeśam | bhūyo'nantaram aṣṭottaraśatamiti mūlamantraṃ prajapyetyatrā'nveti | tannavanītaṃ bhakṣayediti sambandhaḥ | saptavāsaramiti | pratipadādi saptamīparyantamityarthaḥ | tantrāntaroktaṃ yantratrayamucyate | aṣṭāraṃ padmamālikhya kaṇīkopari tasya ca | gaurīṃ bindusamāyuktāṃ nāmnā sārddhaṃ samālikhet || prāgādidalamūleṣu mūttībījānyathālikhet | koṇapatreṣu cāgnīśanirṛtyanilasaumyataḥ || kramādaṅgādyavarṇāṃśca tataḥ patrāgrakeṣu ca | mātṛśaktyādivarṇāṃśca tataḥ padmasya bāhyataḥ || svadikṣu lokapālānāmādyarṇāni samālikhet | bahiḥ ṣoḍaśapatrāḍhyaṃ tatpatreṣu svarān likhet || śiṣṭaṃ mātṛkayā''veṣṭyā pāśenaivā'ṅkuśena ca | tasminnāvāhya deveśaṃ vighnaṃ yantre samarcayet || kṣaumādisūtre sambaddhya gale yo rmūdhni dhārayet | tasya hastagatā lakṣmīrvāṇī jihvāgatā sadā || medhā manogatā kīttīrvarddhamānā sadā diśi | iti | padmamityaṣṭadalam | aṣṭāramiti tadupari | kaṇīkopari kaṇīkāmadhye | gaurī gakāraḥ | mūttībījānīti | kṣipraprasādanoktāṣṭamūrttyādyakṣarāṇi | aṅgeti pañcāṅgapakṣe pañcamaṃ saumye | mātara eva śaktayastannāmādyarṇān | svadikṣviti svasvadikṣvaṣṭāre | śiṣṭaṃ mātṛkayā kakārādikayā | tathā---- ṣaṭkoṇaṃ pravilikhya tasya jaṭhare bindvāḍhyapañcāntakaṃ nāmnā bhūrjatarutvaci pravilikhedgorocanādūrvayā | ekārānvitakālavarṇamatha yuk dantena gāntaṃ tataḥ śakrārṇaṃ śirasā vahannapi vidhivaddīrghaśca paścādrasaḥ || māyā vāyusakhasya mantravaramālikhyā'tha koṇeṣu tad- bāhye pāśamathāṅkuśaṃ pravilikhedbhūmaṇḍalaṃ bāhyataḥ | yantraṃ gandhamanoharaiśca kusumairabhyarcya vighneśvaraṃ yo dhatte śirasi kṣaṇena vipulāṃ lakṣmīṃ labhen mānavaḥ || iti | megholkāya svāheti mantraḥ | tathā---- bījena raṃdahanayugmagabījavītaṃ koṇe gamālikha kalāvasukesare'bje | gāyatrivarṇadalake'pyatha kādivītaṃ bhūbījayukkṣitigṛhe'khiladaṃ hi yantram || iti || 24-26 || śrīśaktismarabhūvighnabījāni prathamaṃ vadet | ṅe'ntaṃ gaṇapatiṃ paścādvarānte varadaṃ paṭhet || 27 || uktvā sarvajanametaṃ vaśamānaya ṭhadvayam | aṣṭāviṃśatyakṣaro'yaṃ tārādyo manurīritaḥ || 28 || gaṇakaḥ syādṛṣiśchando gāyatrī nivṛdanvitā | mahāgaṇapatiḥ prokto devatā devavanditā || 29 || mahāgaṇapatimantramuddharati śrīti | bhūbījamagre vakṣyamāṇam | varadamiti śabda- karmaṇi dvitīyā mantre tu sambuddhiḥ | sarvajanamiti mantre'pi dvitīyāntam | atra kecana yakāraṃ kīlakaṃ manyamānā gaṇapatipadaṃ saṃbuddhyantamāhuḥ | anye śrīmahāgaṇapatipadaṃ saṃbuddhyantaṃ vaśaṃpadadvitvamapyāhuḥ | idaṃ granthakārasyāpi sammatameva | yato dvātriṃśadbheda- guṇitetyatra gaṇeśiturmahāmantramityuktatvāt | anye vighnaṃ caturthyā yutamityācāryapadye vighnaśabdo mahāgaṇapatipadopalakṣaka ityāhuḥ | evamihāpi gaṇapatiśabdaḥ | yathāgurū- padeśaṃ ca nirṇayaḥ | padmapādācāryaiśca | " dīkṣito mantrītyanena caturthīṃ parityajya saṃbuddhi- svīkāraḥ " ityuktam | mantradeva prakāśikākārādibhirapi saṃbuddhyantasyaivoddhṛtattvāt | gaṃ bījaṃ svāhā śaktiḥ | taduktam | ṣaṣṭhaṃ bījaṃ dviṭhaḥ (bījāntajau) śaktiriti ||27-29|| ṣaḍbījasthasvabījena dīrghabhājā prakalpayet | ṣaḍaṅgāni manorasya yathāvidhi vidhānavit || 30 || ṣaḍaṅgamāha ṣaḍbījastheti | yathāvidhīti | tattajjātiyutāni śaivaṣaḍaṅgamudrābhiriti ca | vidhānavidityanenāyaṃ prayogaḥ sūcitaḥ | oṃ gāṃ hṛt śrīṃ gīṃ śiraḥ hrī gūṃ śikhā klīṃ gaiṃ varma glauṃ gauṃ netraṃ gaṃ gaḥ astram | eṣa pakṣaḥ sāmpradāyikaḥ | kecittu praṇavādibījapañcakamuccārya gāmityādiprayogeṇa ṣaḍaṅgakḷptiṃ vadanti | apare ṣaḍbījānāṃ prāk gāmādīnyāhuḥ || 30 || navaratnamayaṃ dvīpaṃ smaredikṣurasāmbudhau | tadvīcidhautaparyantaṃ mandamārutasevitam || 31 || mandārapārijātādi kalpavṛkṣalatākulam | tadbhūtaratnacchāyābhiraruṇīkṛtabhūtalam || 32 || udyaddanakarendubhyāmudbhāsitadigantaram | tasya madhye pārijātaṃ navaratnamayaṃ smaret | ṛtubhiḥ sevitaṃ ṣaḍbhiraniśaṃ prītivarddhanaiḥ || 33 || navaratnamayaṃ dvīpamityāderayamarthaḥ | pṛthivyanantaramikṣusamudraṃ navaratnamayaṃ dvīpaṃ navaratnamayaṃ pārijātamiti nyaset | śeṣaṃ samānam | navaratnamayamiti | navaratnamaya dvīpādutpatteḥ pārijātasyāpi navaratnamayatvam | anye tu māṇikyamūlaṃ vaidūryāṅkuraṃ indranīlaśākhaṃ pravālapallavaṃ marakatacchadaṃ gomedaśṛṅgaṃ mauktikakorakaṃ vajrapuṣpaṃ padmarāgaphalamityāhuḥ | gaṇeśvaravimaśīnyāmapi---- maṇivajrapravālākhyaphalaprasavapallavaiḥ | ityādi || 31-33 || tasyā'dhastānmahāpīṭhe racite mātṛkāmbuje | ṣaṭkoṇāntastrikoṇasthaṃ mahāgaṇapatiṃ smaret || 34 || pīṭhe racita iti vyadhikaraṇe saptamyau | ṣaṭkoṇāntaḥ trikoṇasthamiti | atrādhomukhaṃ trikoṇaṃ grāhyam | idaṃ ca mātṛkāpadmakaṇīkāyāmiti jñeyam || 34 || hastīndrānanaminducūḍamaruṇacchāyaṃ trinetraṃ rasā- dāśliṣṭaṃ priyayā sapadmakarayā svāṅkasthayā santatam | bījāpūragadādhanustriśikhayuk cakrābjapāśotpala- vrīhyagrasvaviṣāṇaratnakalaśān hastairvahantaṃ bhaje || 35|| gaṇḍapālīgaladdānapūralālasamānasān | dvirephān karṇatālābhyāṃ vārayantaṃ muhurmuhuḥ || 36 || karāgradhṛtamāṇikyakumbhavaktraviniḥsṛtaiḥ | ratnavarṣaiḥ prīṇayantaṃ sādhakān madavihvalam || 37 || māṇikyamukuṭopetaṃ ratnābharaṇabhūṣitam | dhyāyanmantraṃ japenmantrī caturlakṣaṃ samāhitaḥ || 38 || catuḥsahasrasaṃyuktaṃ catvāriṃśatsahasrakam | daśāṃśaṃ juhuyād dravyairaṣṭābhirmedakādibhiḥ || 39 || hastīti | hastīndro gajaśreṣṭhaḥ | sapadmakarayā vāmahaste padmaṃ dakṣeṇāliṅganam | dhanurikṣudhanuḥ | triśikhaṃ triśūlam | vāmādhastāddakṣiṇādhaḥ paryantamāyudhadhyānam | kanakakalaśastu śuṇḍāgre | taduktam---- vāmorddhādikrameṇa | cakraprāsarasālakārmukagadāsadbījapūradvija- brīhyagrotpalapāśapaṅkajakaraṃ śuṇḍāgrajāgradghaṭam || iti || mahāgaṇapatistave'pi vāmadakṣayorūrdhvādikrameṇa | cakrābjaśūlapāśānikṣūtpalalaguḍakalaśamañjarikāḥ dāḍimaradamaṇikumbhānābibhratamāśraye mahāgaṇapam || iti | drāviḍāstvanyathā vyācakṣate | adhovāmadakṣayorādye | tadūrddhayorapare | tadūrddhayo- rmadhye | tadūrddhayorupāntye | tadūrddhayorantye iti | uktaṃ ca gaṇeśvaravimaśīnyām---- dakṣādhaḥkaramārabhya vāmādhaḥ sthakarāntikam | gadāśūlābjakahlāraviṣāṇaṃ dakṣiṇaiḥ karaiḥ || śālyagrapāśacakrekṣucāpasadbījapūrakam | vāmairdadhānaṃ mañjīravilasaccaraṇāmbujam || līlayā ratnakalaśaṃ puṣkarāgre nidhāya ca | iti | anye tu prathamadhyāna eva bījapūravyatyayamicchanti | anye tu tadradayoreva vyatyastattvamicchanti | tena vāmadakṣayo radabījapūrau pratibhātaḥ | mantrīti | daśāṃśaṃ puṣṭimantrajapa uktaḥ | sa gurumukhādavagantavyaḥ || 35-39 || tarpayeddanaśo nityaṃ prāguktenaiva vartmanā | prāgukte pūjayetpīṭhe vidhinā gaṇanāyakam || 40 || prakprokteneti | catuḥśataṃ catuścatvāriṃśadvāramityarthaḥ | prāgukte pīṭhe iti | pūrvamantroktāḥ pīṭhaśaktayaḥ pīṭhamantrāścātrāpi jñeyā ityarthaḥ | gaṇanāyakaṃ pūjayediti trikoṇa iti śeṣaḥ | vidhineti vakṣyamāṇena | yantraṃ tu dhyānāvasara evoktam | sāvaraṇamiti śeṣaḥ || 40 || trikoṇabāhye pūrvādi catudīkṣu samarcayet | agrasthabilvavṛkṣādhaḥ śriyaṃ śrīpatimarcayet || 41 || padmayugmadharā padmā śaṅkhacakradharo hariḥ | dakṣiṇe vaṭavṛkṣādho gaurīṃ gaurīpatiṃ yajet || 42 || pāśāṅkuśadharā gaurī ṭaṅkaśūladharo haraḥ | paścime pippalasyā'dho ratiṃ ratipatiṃ yajet || 43 || ratirutpalahastāḍhyā kodaṇḍāstradharaḥ smaraḥ | saumye priyaṅguvṛkṣādho mahīṃ potriṇamarcayet || 44 || śukavrīhyagrahastā bhūrgadācakradharaḥ patiḥ | devāgre pūjayellakṣmīsahitaṃ gopanāyakam || 45 || ṣaṭsu koṇeṣu sampūjyā āmodādyāḥ priyānvitāḥ | āmodaṃ siddhisahitamagrakoṇe samarcayet || 46 || samṛddhyā yutamabhyarcet pramodaṃ vahnikoṇataḥ | sumukhaṃ kāntisaṃyuktamīśakoṇe samarcayet || 47 || durmukhaṃ madanāvatyā yajedvaruṇakoṇake | vighnaṃ madadravāyuktaṃ koṇe naiśācare yajet || 48 || vāyavye vighnaharttāraṃ drāviṇyā sahitaṃ yajet | pāśāṅkuśābhayābhīṣṭadhāriṇo'ruṇavigrahāḥ || 49 || gaṇḍabhittigaladdānapūradhautamukhāmbujāḥ | vighnāstatpramadāḥ sarvā madāghūṇītalocanāḥ || 50 || ekahastadhṛtāmbhojā itarāliṅgitapriyāḥ | ṣaṭkoṇapārśvayoḥ pūjyau śaṅkhapadmanidhī kramāt || 51 || nijapriyābhyāṃ sahitau pūrvedīritalakṣaṇau | kesareṣvaṅgapūjā syād brāhmyādyāḥ patramadhyagāḥ || 52 || bahirlekeśvarāḥ pūjyā vajrādīni tataḥ param | itthaṃ japādibhiḥ siddhaḥ prayogān svamanīṣitān || 53 || sādhayedaṣṭabhirdravyairanyairvā kalpacoditaiḥ | pañcamithunapūjāmāha trikoṇeti | ṭaṅkaḥ paraśuḥ | utpalayuktau hastau tābhyāmāḍhyā| astraṃ bāṇaḥ potriṇaṃ varāham | vahnikoṇataḥ iti | puraḥkalpitapūrvadigapekṣayā yo vahnikoṇastatretyarthaḥ | evamīśakoṇa ityatrāpi | evaṃ paścimanairṛtavāyukoṇeṣvapi jñeyam | taduktamācāryaiḥ---- agrāsrāvāmodaḥ pramodasumukhau ca tamabhito'sriyuge | pṛṣṭhe ca durmakhākhyastvamumabhito vighnavighnakarttārau || iti | vighnā iti pūrveṇa sambadhyate | pūrvedīritetyaṣṭamapaṭale | etadantadvitīyāvṛttiḥ ||41-54| padmahomena bhūpālāṃstatpatnīrutpalaiḥ śubhaiḥ || 54 || mantriṇaḥ kumudaiḥ phullaivīprān pippalasambhavaiḥ | samidvarairnarapatīnudumbarasamudbhavaiḥ || 55 || plakṣairvaiśyān vaṭodbhūtaiḥ śūdrānmantrī vaśaṃ nayet | madhunā svarṇalābhaḥ syād godugdhena labheta gāḥ || 56 || ājyahomena mahatīṃ śriyamāpnoti mānavaḥ | dadhnā sarvasaṃmṛddhiḥ syādannairannapatirbhavet || 57 || padmahomena bhūpālānityādermantrī vaśaṃ nayedityādinā sambandhaḥ | mantrītyanena sarvapadasthāne sādhyanāmetyuktam | samidvarairiti | agre'pi triṣu sambadhyate || 54-57 || vṛṣṭikāmaḥ prajuhuyād vetasānāṃ samidvaraiḥ | kusumbhakusumairhutvā vāsāṃsi labhate'cirāt || 58 || vṛṣṭīti | atra svabījānantaramamṛtabījaṃ jñeyam || 58 || pratyekamādau mūlena caturvāraṃ pratarpayet | śrīśaktiratibhūlakṣmīḥ svabījādyāḥ priyānvitāḥ || 59 || caturāvṛttitarpaṇaprakāramāha pratyekamiti tribhiḥ | ādau mūlena caturvāraṃ pratarpayet | pratyekamityasyāyamarthaḥ | yā yā devatā tarpaṇoyā tatra tatrādau mūlena caturvāraṃ caturvāraṃ tarpaṇaṃ karttavyam | svabījādyā iti | svasvabījādyāḥ priyānvitāḥ pratyekaṃ tarpayediti sambandhaḥ || 59 || āmodādīn svabījādyā śaktiyuktāṃśca tarpayet | catuścatuḥ pṛthakmantrī śaṅkhapadmanidhī tathā || 60 || nāmādibījasahitau tarpayet svapriyānvitau | tarpaṇenā'munā svīyamiṣṭamāpnoti maṇḍalāt || 61 || svabījādyāniti gaṇapatibījādyān | yathā caturvāraṃ svapriyānvitāviti vasudhārāvasumatīsahitau | tadyathā | mūlamantreṇa mahāgaṇapatiṃ tarpayāmīti caturvāraṃ santarpya śrīṃ śrīśrīpatī tarpayāmīti caturvāraṃ santarpayet | atra lakṣmīśabdena pañcamakramamithunaṃ saṃgṛhītam pūjākramavivakṣayā | taduktamācāryaiḥ stave---- pañcakāraṇabhedena yasmān mithunapañcakam | karoti pañca kṛtyāni tadādyaṃ mithunaṃ bhajet || iti | anyatrāpi---- prathamaṃ pūjayeddevaṃ tato mithunapañcakam || iti | anyatrāpi nyāsāvasāre---- śirovaktrahṛdambhojaguhyapatsvapi pañcakam | mithunānāṃ nyaset svīyairbījaiḥ svairnāmabhiḥ pṛthak || iti || evaṃ trayodaśa devatānāṃ tarpaṇāni bhavanti | trayodaśavāraṃ mūlatarpaṇāni | sarvānte mūlena caturvāraṃ tarpaṇam | evamaṣṭottaraśataṃ tarpaṇāni bhavanti | ayaṃ kaniṣṭhaḥ prakāraḥ | padmapādācāryaiḥ kaniṣṭhaprakāre catuvīṃśatyadhikaikaśatatarpaṇānyuktāni | tadyathā | mūlaṃ 4 mahāgaṇapaṃ 4 mūlaṃ 4 puṣṭiṃ 4 pañcamithunāni 40 āmodādi 64 mūlaṃ 4 evamiti | madhyamaprakārastu priyānvitā iti vyastatarpaṇena | tatra vyastatvaṃ mūle priyānvitāḥ śaktiyuktānityukterlabhyate | tadyathā | mūlaṃ caturvāraṃ santarpya śrīṃ śrīpatisahitāṃ śriyaṃ tarpayāmīti caturvāraṃ punaḥ śrīṃ śrīsahitaṃ śrīpatiṃ tarpayamīti caturvāraṃ tarpayet | evaṃ ṣaḍviṃśatidevatātarpaṇāni ṣaḍviṃśativāraṃ mūlatarpaṇāni ca ante mūlena caturvāraṃ tarpaṇaṃ sarvādau ca mūlena svatantratayā caturvāraṃ tarpaṇam | evaṃ ṣoḍaśottarā dviśatī tarpaṇānāṃ bhavati | uttamaprakārastu pratyekamādau vakṣyamāṇatarpaṇānāmiti śeṣaḥ | caturvāraṃ tarpayedādāvante cetyarthaḥ | mūlena pratyarṇamityarthaḥ | mūlamantrasyākṣarāṇi pratyekaṃ tarpayet | tadyathā | ādau mūlam 4 prathamākṣaram 4 punarmūlam 4 evamaṣṭāviṃśati varṇatarpaṇāni aṣṭāviṃśativāraṃ mūlatarpaṇāni ca ante caturvāraṃ mūlena | evaṃ dviśatī aṣṭāviṃśatyadhikā tarpaṇānām | tato madhyamaprakāravadeva dviśatī ṣoḍaśottarā | evaṃ catuścatvāriṃśadadhikaṃ catuḥśataṃ tarpaṇāni bhavanti | taduktaṃ gaṇeśvaravimaśīnyām---- sarvābhīṣṭapradaṃ vakṣye caturāvṛttitarpaṇam || ekānte vijane ramye sarvepadravavajīte || kṛtasnānādiko mantrī pūrvavanyāsasaṃyutaḥ | taḍāgamadhye sañcintya puṣpitaṃ nalinīvanam || tasya madhye mahāpadmaṃ taruṇādityasannibham | samunnataṃ sugandhāṭyaṃ ramaṇīyaṃ manoharam || sadyovikasitaṃ dhyāyenmantrī pūrvektamantravit | śuddharajatasopānapaṅktyābharavimaṇḍalāt || vinirgatyā'varuhyā'tha kaṇīkāmadhyasaṃsthitam | iti dhyātvā sāvaraṇaṃ mahāgaṇapatiṃ sudhīḥ || pravarairgandhakusumaiḥ samabhyarcyā'tha pūrvavat | nidhāya puṣkaramukhaṃ sādhakendrasya mūrddhani || varṣantaṃ ratnadhārābhirdhyātvā devasya mūrddhani | candracandanakāśmīrakastūrīlolitairjalaiḥ || prathamaṃ mūlamantreṇa caturvāraṃ pratarpya ca | mithunāni ca ṣaḍvighnān śaṅkhapadmanidhī api || svasvabījādikairmantrī svāhāntaiśca catuścatuḥ | mūlamantraṃ caturvārapūrvakaṃ tarpayet pṛthak || sambhūyā'ṣṭottaraśataṃ kaniṣṭhaḥ syādayaṃ kramaḥ | athavā mūlamantrādyairvyastairetaiśca pūrvavat || mantrairvā tarpayedvidvānarcanoktaprakārataḥ | madhyakramo'yaṃ sambhūya dviśataṃ ṣoḍaśottaram || athavā mūlamantreṇa caturvāraṃ pratarpya ca | pūrvamantrākṣarairmantraiḥ svāhāntaiśca catuścatuḥ || mūlamantraṃ caturvārapūrvakaṃ sampratarpya ca | mithunādīṃstataḥ paścāt pūrvavatsampratarpayet || bhavet sambhūya sa catuścatvāriṃśaccatuḥśatam | evaṃ jyeṣṭhakramaḥ prokto budhairāgamapāragaiḥ || evaṃ santoṣya tatpaścāt pūrvavat sopacārakaiḥ | sarvābhīṣṭaṃ ca samprārthya praṇamyodvāsayet sudhīḥ || ya evaṃ tarpayennityaṃ maṇḍalāt sakalaṃ labhet | anāvṛṣṭyāṃ bhaye ghore rājacaurādyupadrave || mahājvare vivāde ca mahādāridyasaṅkaṭe | vivāhādiṣu kāryeṣu sarveṣu ca viśeṣataḥ || evaṃ vai tarpaṇaṃ kuryān mānavendraḥ prasannadhīḥ | mahāgaṇeśvaraḥ prīto mahāsampatkaro bhavet || iti || anye tu lakṣmīśabdena śaktimatprādhānyamiti vadanti | mantroddeśakramo vivakṣitaḥ | tanmate prathamaṃ viṃśativāraṃ tato'ṣṭāviṃśatimantrākṣaraiḥ tāvatkṛtvo mūlena etadantaṃ caturvāraṃ mūlena tataścatuvīṃśatidevatātarpaṇāni | tāvatkṛtvo mūlatarpaṇāni tadante mūlena caturvāram | evaṃ catuḥśatacatuścatvāriṃśattarpaṇāni bhavanti | taduktaṃ rahasyapaṭale mūlanārāyaṇīye---- viṃśatsaṃkhyaṃ tarpayitvā tu pūrvaṃ māntrairvarṇairvedavāraṃ dviṭhāntaiḥ | madhye madhye tarpayedvighnarājaṃ lakṣmyādīnāṃ tarpaṇaṃ caivameva || iti || anyatrāpi----prathamaṃ viṃśativāraṃ mithunānāṃ vighnaṣaṭśaktīnām | pratyekaṃ nidhiśaktyoścaturāvṛtyā ca mūlena || mūlātmakavarṇānāmevaṃ santapīte ca niśitadhiyā | sa catuścatvāriṃśacatuḥśataṃ saṃkhyayā bhavedevam || iti || ye tu mahāgaṇapatiśabdaṃ sambuddhyantamāhuḥ ta ekonatriṃśadakṣaratarpaṇaṃ tāvatkṛtvo mūlena ṣaḍaviṃśatimithunatarpaṇaṃ tāvatkṛtvo mūlānte mūlena caturvāramiti saṃkhyāpūttīmāhuḥ | ye tu gaṇapatipadaṃ sambudhyantamāhuḥ te mūlaṃ 4 mahāgaṇapatiṃ 4 mūlaṃ 4 puṣṭiṃ 4 tato'kṣaratarpaṇaṃ tāvanmūlena pūrvavanmithunāditarpaṇam ante mūleneti saṃkhyāpūttīmāhuḥ | triṃśadakṣare tu akṣaramūlatarpaṇāni ante 4 mūle 4 mūleneti 244 tato mithunāṣṭakenā'nte mūleneti 68 tata āmodādīnāmante mūleneti 132 | evaṃ saṃkhyāpūttīrjñeyā | ye tu śrīmahāgaṇapatiśabdaṃ sambudhyantaṃ vaśaṃśabdasya ca dvitvamāhuḥ te dvātriṃśadakṣaraṃ tarpaṇaṃ tāvat- kṛtvo mūlena bījapūrādyekādaśabhiḥ 88 mithunacatuṣṭayaṣaḍvighnanidhidvayena kaniṣṭhokta- prakāreṇa tāvatkṛtvo mūlenā'nte ca caturvāraṃ mūlenetyāhuḥ | bījāpūrādimantrāstu---- bījāpūraṃ gadā cekṣukārmukaṃ ca triśūlayuk | cakrābjapāśotpalāni kalamāgraṃ viṣāṇayuk || ṅentāśca ratnakalaśo hṛdantāḥ praṇavādikāḥ | gaṃbījādyādikāḥ pañca śrībījādyādikāḥ punaḥ || ṣaḍbījādyo'ntimaścaite vakṣyamāṇapadādikāḥ | yathākramaṃ mahāvighnāyudhānāṃ manavaḥ smṛtāḥ || bījapūrādayaḥ pañca vilomena gaṃbījādyāni gaṃ glauṃ klīṃ hrī śrīṃbījāni ādau yeṣāṃ tathā | punaḥ ratyādayaḥ pañcakrameṇa śrībījādyāḥ śrīmityādi pañcabījādikāḥ | antimo ratnakalaśaḥ praṇavādiṣaḍbījādya ityarthaḥ | mantrakalā śaktisaprāṇatriguṇaḥ kālacakralayakṣayau ca | vyāptiraktibhūsvarūpaṃ vidyātrailokyamātmane yuktam || iti || padmapādācāryāstvanyathā caturāvṛttitarpaṇamāhuḥ | tadyathā | daśadhā bhinnena mūla- mantreṇa bījapūrādyekādaśabhirmahāgaṇapatikṣipraprasādanataduktavighnādyaṣṭanāmayutena gaṇapataya ityasmāt pūrvaṃ mūlamantreṇa catuvīṃśatidevatāśca evaṃ pañcapañcāśaddevatātarpaṇāni tāvanti mūlena ante caturvāraṃ mūleneti catuḥśataṃ catuścatvāriṃśat | prayogasāre tu----aṣṭāviṃśatirakṣarāṇi daśabhiryuktaṃ catubhīḥ padaiḥ | paścāt pañcaramādikāṃśca gaṇapān ṣaṭ dvau nidhī tarpayet || pratyekaṃ manunā'munā ca caturāvṛttyā vibhormastake vyātvā ratnamayaṃ mahāgaṇapatiṃ bhaktaprasannaṃ sudhīḥ || iti || 60-61 || smṛtisthaṃ māṃsamaubinduyuktaṃ bhūbījamīritam || 62 || bhūbījamuddharati smṛtīti | māṃsaṃ lakāraḥ smṛtisthaṃ gakārasthaṃ au svarūpaṃ binduśca etadyuktaḥ | tena glauṃ iti || 62 || bījaṃ ṣaṭkoṇamadhye sphuradanalapure tāragaṃ dikṣu lakṣmīṃ māyākandarpabhūmīstadanu rasapuṭeṣvālikhedbījaṣaṭkam | tatsandhiṣvaṅgamantrān vasudalakamale mūlamantrasya varṇān śiṣṭān patreṣu vidvān vilikhatu guṇaśaścā'ntyamantye palāśe ||63|| āvītaṃ lipibhiḥ kramotkramavaśāt pāśāṅkuśābhyāmapi kṣmāgehadvitayena veṣṭitamidaṃ yantraṃ gaṇādhīśituḥ | lākṣākuṅkumarocanāmṛgamadairbhūrje vare hemni vā saṃlikhyā'bhivahan labheta sakalaiḥ saṃprārthanīyāṃ śriyam || 64 || uktaṃ mahāgaṇapatevīdhānaṃ surapūjitam | sarvasiddhikaraṃ puṃsāṃ samastapuruṣārthadam || 65 || yantramāha bījamiti | vasudalakamale aṣṭadalapadme ṣaṭkoṇamadhye sphuradanalapure lasattrikoṇe tāragaṃ praṇavasyaṃ bījaṃ gaṇapatibījaṃ gamiti likhedityanvayaḥ | dikṣu trikoṇādvahiḥ agrādīti jñeyam | rasapuṭeṣu | ṣaṭsu koṇeṣu | bījaṣaṭkaṃ mantrādyam | tasya agrādi ṣaṭkoṇasya sandhiṣu aṅgamantrān mahāgaṇapateḥ ṣaḍaṅgamantrān | patreṣu mantrasya dvāviṃśativarṇān śiṣṭān guṇaśastriśaḥ antyaṃ varṇamaṣṭame dala ekameva likhet | tataḥ kramotkramalipibhirveṣṭayet | tataḥ pāśāṅkuśābhyāṃ veṣṭayet | padmapādācāryaistu " aṣṭa- padānyaṣṭapatre vilikhya tadbahirvṛttatraye mātṛkāpāśāṅkuśārṇān vilikhya tadbahi- rbhūpuradvaye pāśamāyābīje likhet " ityuktam | lākṣā alaktakarasaḥ | kuṅkumaṃ kāśmīrajam | rocanā gorocanā | mṛgamadaḥ kastūrī || 63-65 || māyā viripadadvandvāṃ tato gaṇapatiṃ vadet | khaṅgīśapāvakau paścādvaradānte vadet punaḥ || 66 || sarvalokaṃ me padānte vaśamānaya ṭhadvayam | ṣaḍviṃśatyakṣaro mantro bhajatāṃ surapādapaḥ || 67 || gaṇakaḥ syādṛṣiśchando gāyatraṃ devatā manoḥ | virigaṇapatimantramāha māyeti | khaḍgīśo vaḥ pāvako rephaḥ | hṛllekhā bījaṃ svāhā śaktiḥ | kecana varetyādipañcākṣarāṇi lokāmiti ca hitvā ekonaviṃśatyakṣara- māhuḥ | asya nivṛcchandaḥ | anyat pūrvavat | kecana lokapade janapadaṃ paṭhanti | anye virītyādau mahāgaṇapatibījaṣaṭkaṃ prayojayanti || 66-68 || virivighneśvaraḥ prokto bhajatāṃ sarvakāmadaḥ || 68 || antaḥkaraṇavedeṣu bhūtapañcavilocanaiḥ | evaṃ vibhaktairmantrārṇairmāyādyairaṅgakalpanā | mahāgaṇapateḥ prokte sthāne mantrī vicintayet || 69 || ṣaḍaṅgamāhāntariti | antaḥkaraṇāni catvāri vedāścatvāra iṣavaḥ pañcabhūtāni pañcalocana dve | dvitīyasya ṣaṭpadaiḥ ṣaḍaṅgam | tṛtīyasya mahāgaṇapati mantravat || 68 || sindūrābhamibhānanaṃ trinayanaṃ hasteṣu pāśāṅkuśau bibhrāṇāṃ madhumatkapālamaniśaṃ sārddhendumauliṃ bhaje | puṣṭyāśliṣṭatanuṃ dhvajāgrakarayā padmollasaddhastayā tadyonyāhitapāṇimāttavasumatpātrollasat puṣkaram || 70 || caturlakṣaṃ japenmantraṃ taddaśāṃśaṃ hutakriyā | prākproktairaṣṭabhirdravyaistrimadhvaktaiḥ samīritā || 71 || pūrvekte pūjayet pīṭhe tīvrādinavaśaktike | mūlena mūttīṃ saṅkalpyā tatrāvāhyā'rcayedvibhum || 72 || puṣkaraṃ karihastāgram | dhyāne tu dakṣe pāśaḥ vāme aṅkuśaḥ adhodakṣe madhumatkapālam adhovāmaḥ priyāyonyāhitaḥ | tadvat puṣṭirapi caturbhujā | tatra dakṣa- vāmayoḥ padme | padmollasaddhastayetyatra padmābhyāṃ ullasantau hastau yasyāḥ sā tatheti vigrahaḥ | adhodakṣiṇena priyasyāśleṣaḥ adhovāmena taddhvajāgraspṛgiti sampradāyavidaḥ | kaścittu puṣṭiṃ dvihastāmevāha | ekahaste padmaṃ dvitīyahasto dhvajāgraspṛgiti | tanmate āśleṣo nāma nikaṭatvaṃ na tu hastenāliṅganamiti | dvitīyamantre'pi idameva dhyānam | tṛtīyamantre tu---- bījāpūragade śarāsanamariṃ mālāṃ ca dakṣaiḥ karai- rvāmairbāṇasapāśakotpalaradān ratnāḍhyakumbhaṃ dadhat | sindūrāruṇavigrahastrinayano yonyastaśuṇḍo gaṇaḥ salliṅgāhitapāṇimambujakarāṃ puṣṭiṃ vahan vo'vatāt || pūjādikaṃ trayāṇāṃ samānam || 70-72 || mithunāvṛttirādyā syādāmodādyaidīgambaraiḥ | dvitīyā'ṅgaistṛtīyā syāccaturthī mātṛbhiḥ smṛtā || 73 || pañcamī lokapālaiḥ syāt ṣaṣṭhī vajrādibhiḥ smṛtā | iti siddhamanurmantrī praphullaiḥ sarasīruhaiḥ || 74 || juhuyādvaśagāḥ sarve taṇḍulaistilamiśritaiḥ | hutvā śriyamavāpnoti modakairājyalolitaiḥ | hutvā vijayamāpnoti pāthīvo yuddhabhūmiṣu || 75 || pūrvekta iti mahāgaṇapatipūjāyantre | tīvrādinavaśaktika ityanena pīṭhamantrasya māyāditvamuktam || 73-75 || madhutrayeṇa havanaṃ vaśaṃ nayati pāthīvān | bhakṣyabhojyādikaṃ sarvaṃ hutvā'bhīṣṭāni sādhayet || 76 || madhutrayeṇa payomadhughṛtena | bhakṣyabhojyādikamiti | bhakṣyaṃ laḍḍukādi | bhojyamantrādi | ādiśabdena lehyacoṣyādikaṃ gṛhyate | tatra lehyaṃ rasālādi | tallakṣaṇaṃ sūpaśāstre---- arddhāḍhakaṃ suciraparyuṣitasya daghnaḥ khaṇḍasya ṣoḍaśa palāni śaśiprabhasya | sapīḥ palaṃ madhu palaṃ maricaṃ dvikarṣaṃ śuṇṭhīpalārddhamapi cārddhapalaṃ caturṇām || śaklopale lalanayā mṛdupāṇighṛṣṭā karpūrapūrasurabhīkṛtabhāṇḍasaṃsthā | eṣā vṛkodarakṛtā sarasā rasālā yā svāditā bhagavatā madhusūdanena || iti | caturṇāṃ tvagelāpatrakesarāṇām arddhapalamiti militvā | tantrāntaroktamasya yantraṃ likhyate | vakṣye mahāsiddhikaraṃ hi yantraṃ bhūrjasya patre paśurocanāktaiḥ | dūrvāṅkurairbhūgṛhayugmaśaktau saṃlikhya sādhyaṃ virisaṃpuṭaṃ ca || koṇeṣu mantraṃ śrutiśo'vaśiṣṭaṃ tenāpi nāmnā'pyatha veṣṭayitvā | saṃlikhya yantraṃ ca gaṇādhirājamāvāhya cābhyarcya ca gandhapuṣpaiḥ || saṃjapya taddhāraṇataśca nityaṃ vaśaṃ prayātyasya jagat samastam || iti | prathamamantre śrutiśa iti triśaḥ | antyakoṇe dvayam | dvitīyamantre śrutiḥ karṇastena dviśa ityarthaḥ | taduktam---- vakārarephāvapi locanāḍhyau punastathoddhṛtya gaṇātpatīti | sarvaṃ samuccārya ca me vaśaḥ syāt makāramāyuktamato nayeti || śabdācchiraḥ syāt | iti | tṛtīyamantre śrutiśaścaturddhā | atra madhyagataśaktistu mantrabāhyā | antye dale ekamakṣaraṃ likhet || 76 || śaktiruddhaṃ nijaṃ bījaṃ mahāgaṇapatiṃ vadet | ṅe'ntamagnivadhūḥ prokto mantro'yaṃ dvādaśākṣaraḥ || 77 || gaṇakaḥ syādṛṣiśchando gāyatrī nivṛdādikā | uditā devatā tantre nāmnā śaktigaṇādhipaḥ | vyastaiḥ samastairmantrasya padairaṅgāni kalpayet || 78 || śaktigaṇapatimantramāha śaktīti | nijaṃ bījaṃ gaṃ | ḍe'ntamityasya paścāttanena sambandhaḥ | hrī gaṃ hrī mahāgaṇapataye svāhā | gaṃ bījaṃ svāhā śaktiḥ | vyastairiti | mantrasya pañcabhiḥ padaiḥ pañcāṅgāni sarveṇa ṣaṣṭham || 77-78 || muktāgauraṃ madagajamukhaṃ candracūḍaṃ trinetraṃ hastaiḥ svīyairdadhatamaravindāṅkuśau ratnakumbham | aṅkasthāyāḥ sarasijarucaḥ svadhvajālambipāṇe- rdevyā yonau vinihitakaraṃ ratnamauliṃ bhajāmaḥ || 79 || lakṣamekaṃ japenmantramapūpaistaddaśāṃśataḥ | juhuyādacīte vahnau dinaśo devamarcayet || 80 || prākprokte pūjayetpīṭhe prāguktenaiva vartmanā | hutvekṣukhaṇḍairmatimān rājyaśriyamavāpnuyāt || 81 || nārikelaphalaistadvadrambhāpakvaphalaistataḥ | vaśayatyakhilaṃ lokaṃ pṛthukaiḥ śarkarānvitaiḥ || 82 || vaśaṃ nayati rājānaṃ saktubhirbrāhmaṇān śubhaiḥ | ghṛtahomena dhanavān jāyate nātra saṃśayaḥ || 83 || dhyāne tu ūrddhayordakṣavāmayorādye | adhodakṣe ratnakumbhaḥ adhovāmo devīyonisthaḥ| śuṇḍādaṇḍastu ratnakumbhoparīti sampradāyaḥ | sarasijena dakṣahastasthitena rukyasyāḥ sā tathā | tadvāmo dhvajāgraspṛk | prāguktenetyavyavahitena || 79-83 || śaktyā ruddhaṃ nijaṃ bījaṃ vaśamānaya ṭhadvayam | tārādyo manurākhyāto rudrasaṃkhyākṣarānvitaḥ || 84 || mantrāntaramāha śaktyeti | rudretyekādaśaḥ | oṃ hrī gaṃ hrī vaśamānaya svāhā | gaṃ bījaṃ svāhā śaktiḥ || 84 || ṛṣyādyāḥ pūrvamuktāḥ syuraṅgaṃ mantrapadairbhavet | ekenādau tribhirdvābhyāṃ tribhirdvābhyāmanantaram | samastenā'stramākhyātaṃ aṅgakḷptiriyaṃ matā || 85 || pūrvamityavyavahitam | padānyevāhaṃ ekeneti || 85 || hastaibībhratamikṣudaṇḍavaradau pāśāṅkuśau puṣkara- spṛṣṭasvapramadāvarāṅgamanayā''śliṣṭaṃ dhvajāgraspṛśā | śyāmāṃgyā vidhṛtābjayā trinayanaṃ candrārddhacūḍaṃ javā raktaṃ hastimukhaṃ smarāmi satataṃ bhogātilolaṃ vibhum || 86 || lakṣatrayaṃ japenmantramikṣukhaṇḍairdaśāṃśataḥ | apūpairājyayuktairvā juhuyānmantrasiddhaye || 87 || svaguruṃ dhanadhānyādyaiḥ prīṇayet prītamānasaḥ | pūjā pūrvavadādiṣṭā tataḥ kāmyāni sādhayet || 88 || hutvā'pūpaistrimadhvaktairvaśayed bhuvi pāthīvān | caturthyāṃ nārikelena mahatīṃ śriyamaśnute || 89 || lavaṇairmadhusaṃyuktairvaśayedvanitājanam | dhyāne tu vāmādhastādvāmordhvaparyantam | devīdhyānaṃ virigaṇapatidhyānoktaṃ jñeyam | pūrvavaditi virigaṇapativadityarthaḥ || 86-90 || saṃvarttako netrayutaḥ pārśve vahnayāsanasthitaḥ || 90 || prasādanāya hṛnmantraḥ svabījādyo daśākṣaraḥ | gaṇako munirasya syādvirāṭ chanda udāhṛtam || 91 || kṣipraprasādano vighno devatā'sya samīritā | dīrghayuktena bījena ṣaḍaṅgāni prakalpayet || 92 || kṣipraprasādamantramāha saṃvarttaka iti | saṃvarttaḥ kṣaḥ netramikāraḥ tadyutaḥ | pārśvaḥ pakāro vahnyāsano rephāsanaḥ | svabījādyo gamiti bījādyaḥ gaṃ kṣipraprasādanāya namaḥ | śrībījādya iti kecit | gaṃ bījaṃ āyeti śaktiḥ | dīrghayuktena bījeneti ādi- bījena || 90-92 || pāśāṅkuśau kalpalatāṃ viṣāṇaṃ dadhat svaśuṇḍāhitabījapūraḥ | raktastrinetrastaruṇendumauli- rhārojjvalo hastimukho'vatādvaḥ || 93 || pāśeti | viṣāṇaṃ dantam | āyudhadhyānaṃ dakṣādyūrddhayorādye tadadhasthayorantye vāmorddhādi vāmādhastanaṃ yāvat | ityeke || 93 || lakṣaṃ japejjapasyā'nte juhuyādayutaṃ tilaiḥ | samadhutritayairdravyairathavā'ṣṭābhirīritaiḥ || 94 || samadhutritayaiḥ payomadhughṛtasahitairiti tilaviśeṣaṇam | taduktamācāryaiḥ---- atha tilairayutaṃ trimadhurasiktairjuhuyāt | iti | madhuratritayairiti pāṭhe madhurasya tritayaṃ yeṣviti bahuvrīhiṇā neyam || 94 || ekākṣarodite pīṭhe vakṣyamāṇena vartmanā | pūjayedgandhapuṣpādyairdhūpadīpairgajānanam || 95 || aṅgāni pūrvamabhyarcya vighnānaṣṭau yajettataḥ | vighnaṃ vināyakaṃ vīraṃ śūraṃ varadasaṃjñakam || 96 || ibhavaktraṃ caikadantaṃ lambodaramanantaram | patrāgreṣvarcayetpaścād brāhmyādyāstadanantaram || 97 || lokapālāṃstadastrāṇi vighnapūjā samīritā | ājyānnairjuhuyānnityamannavān vatsarādbhavet || 98 || pāyasānnena mahatīṃ śriyamāpnoti mānavaḥ | ājyahomena vaśayetprāṇinaḥ sakalān sudhīḥ || 99 || nārikelaphalaṃ pakvaṃ loṣṭacarmasamanvitam | juhuyāt pratyahaṃ mantrī maṇḍalāt siddhimāpnuyāt || 100 || loṣṭaśabdena antarvattīnārikeloparibhāgaḥ taduparibhāgaḥ tvaglakṣaṇaḥ carmaśabda- vācyaḥ | aṣṭadhā nārikelamityasyāpavādaḥ | vidhinā'munetyaṣṭadravyahomena || 100 || juhuyādaṣṭabhirdravyairmadhuratrayasaṃyutaiḥ | vaśayetpāthīvān sarvān tatpatnīvīdhinā'munā || 101 || dinādiṣu catuścatvāriṃśadvāraiḥ śubhodakaiḥ | tarpayedvighnarājasya mastake śrīprasiddhaye || 102 || śubhodakairiti amṛtarūpairjalairityarthaḥ || 101-102 || pāśāṅkuśau kalpalatāṃ svadantaṃ karairvahantaṃ kanakādrikāntam | sopānapaṅktyā dinanāthavimbā- dāyāntamambhojagataṃ vicintya || 103 || prāguktamantrasamproktān prayogān manunā'munā | tairasminnathavā proktān kuryānmantrī vidhānavit || 104 || tarpaṇe tu dhyānaviśeṣamāha pāśeti | sopānapaṅktyā rājatayā | dinanāthavimbāt sūryamaṇḍalāt | āyāntaṃ jale iti śeṣaḥ | ambhojagataṃ jalasthakalpitāmbhojagataṃ gaṇapitaṃ sādhyarmūdhni puṣkaraṃ datvā sthitaṃ vicintya | evaṃ dhyānaṃ kṛtvetyarthaḥ | vighnarājasya mastake śrīprasiddhaye śubhodakaistarpayediti sambandhaḥ | taduktam---- vimbādambudavat sametya savituḥ sopānakai rājatais- toye toyajaviṣṭarairdhṛtalatādantaṃ sapāśāṅkuśam | nāsāṃ sādhyanṛke nidhāya sudhayā tadrandhaniryātayā siñcantaṃ punaranvahaṃ gaṇapatiṃ smṛtvā'mṛtaistarpayet || iti || atha yantradvayam----nāmaṣaṭkoṇake bījamadhye likhedveṣṭayitvā'munā'thāṅgamantraistataḥ | aṣṭapatre svarān kesare yugmaśaḥ kṣyādivarṇānvihīnān likhādyādikaiḥ || agrato likhya gāyatrivarṇāṃstriśo bāhyataḥ kādibhirveṣṭayitvā bahiḥ | bhūpuradvandvake bhūmibījaṃ likhedyantrametanmataṃ siddhisaṃpatpradam || iti || athāto mahāyantrarājaṃ pravakṣye paśoḥ rocanāsiktadūrvāṅkureṇa | likhet pañcapatre daśāraṃ sarojaṃ gaṇeśasya bījaṃ tu tārodare tu || tatastasya madhye tu rakṣeti nāmrā daśaiteṣu mantrāṃśca mantraṃ likhecca | tato bāhyataḥ pāśavarṇāṅkuśārṇau likhitvā bahiḥ śakravimbadvayaṃ tat | likhitvā tathā taṃ gaṇeśānamasmin samabhyarcya gandhādibhiḥ puṣpajātaiḥ || bhuje kaṇṭhadeśe vahet sarvarakṣā tato maṅgalaṃ nā'nyadastīha kiñcit || iti | uktañca---- kṣipraprasādanaḥ pūrve mahāgaṇapatiḥ param | vighno vināyako vīraḥ śūro varada eva ca || ibhavaktraścaikadantastathā hastimukhaḥ smṛtaḥ | ṅe'ntā namo'ntā mantrāḥ syuretaistarpaṇahomataḥ || sādhayedīpsitaṃ mantrī | iti | tatkalpānmantramiti mūlaṃ yugmaśaḥ pañcapatre || 103-104 || pañcāntako binduyuto vāmakarṇavibhūṣitaḥ | tārādihṛdayānto'yaṃ herambamanurīritaḥ || 105 || caturvarṇātmako nṝṇāṃ caturvargaphalapradaḥ | ṣaḍdīrghabhājā bījena ṣaḍaṅgāni samācaret || 106 || herambamanumāha pañcāntaka iti | pañcāntako gaḥ vāmakarṇa ūkāraḥ | oṃ gūṃ namaḥ | gaṇaka ṛṣirgāyatrī chandaḥ herambagaṇapatirdevatā | gakāro bījaṃ binduḥ śaktiḥ | bījeneti | etanmantroktena || 105-106 || muktākāñcananīlakundaghusṛṇacchāyaistrinetrānvitai- rnāgāsyairharivāhanaṃ śaśidharaṃ herambamarkaprabham | dṛptaṃ dānamabhītimodakaradān ṭaṅkaṃ śiro'kṣātmikāṃ mālāṃ mudgaramaṅkuśaṃ triśikhakaṃ dobhīrdadhānaṃ bhaje || 107 || mukteti | ghusṛṇaṃ kuṅkumam | ūrddhādimuktādivarṇāḥ | nāgāsyairhastimukhairupa- lakṣitam | hariḥ siṃhaḥ | ṭaṅkaṃ paraśum | triśikhaṃ triśūlam | kvacidaṅkuśaṃ ca triśikhamiti pāṭhaḥ | tatra hretrāṣṭāsaṃyutā vyastetyanena cakārasya laghutā | atībraprayatno- ccāraṇena | tena na chandobhaṅgaḥ | āyudhadhyānaṃ dakṣavāmayoradhasthayoḥ varābhaye tadūrdhverdhvasthayoranyāni evamantam | kvacid dṛptamityatra kumbhamiti pāṭhaḥ | tadā kumbhaḥ śuṇḍāgre | dṛptamiti pāṭhe tu modakopari śuṇḍādaṇḍa iti jñeyam | kecin mudgaramityatra pannagamiti paṭhanti | taduktam---- vande dobhīrdadhānaṃ japavalayabhuje sāṅkuśe modakābhī- ṭaṅkānudyatkapālaṃ bhujagavararadān svarṇakumbhāḍhyaśuṇḍam | siṃhasthaṃ pañcavaktraṃ trinayanamaruṇaṃ divyavastrorubhūṣaṃ herambākhyaṃ mahāntaṃ gaṇapatimakhilasvārthadaṃ prārthaye'ham ||iti||107|| lakṣatrayaṃ japenmantraṃ daśāṃśaṃ juhuyāttilaiḥ | tīvrādipūjite pīṭhe devaṃ herambamarcayet || 108 || tīvrādipūjita ityanena pīṭhamantrasyā'nyatvaṃ sūcayati || 108 || praṇavaḥ kavacadvandvaṃ mahāsiṃhāya gāṃ tataḥ | herambeti padaṃ paścādāsanāya hṛdanvitaḥ || 109 || tamevāha praṇava iti | kavacadvandvaṃ huṃ huṃ | gāmiti svarūpam || 109 || ayamāsanamantraḥ syātpradadyādamunā''sanam | tārādivighnabījena mūttīṃ tasya prakalpayet | āvāhya pūjayet tasyāmaṅgāvaraṇasaṃyutam || 110 || bāhye lokeśvarāḥ pūjyā vajrādīni tataḥ param | evamabhyarcayennityaṃ sādhayet svamanīṣitān || 111 || tārādīti | namo rahitena mūlamantreṇetyarthaḥ || 110-111 || modakairjuhuyāt ṣaṣṭhyāmaṣṭamyāṃ kṛśaraistathā | caturdaśīdine'pūpairjuhuyādvāñchitāptaye || 112 || ebhirdravyaiḥ prajuhuyānmantrī parvadineṣvapi | sādhayetsakalān kāmān prayatnenaiva sādhakaḥ || 113 || ṣaṣṭhyāmityubhayatra pakṣe | evamagre'pi | kṛśaraimīśraistilataṇḍulaiḥ | ebhirmedaka- kṛśarāpūpaiḥ | parvadine pūṇīmāmāvasyayoḥ || 112-113 || ambhojaṃ prathamaṃ likhedvasudalaṃ madhye svabījāntare sādhyākhyāṃ bahiraṅgamantravilasatkiñjalkasaṃśobhitam | patrāṇāmudare vibhajya muniśo mālāmanuṃ śeṣitān ṣaḍvarṇāṃścarame dale parivṛtaṃ śaktyā śakāreṇa ca || 114 || dhāraṇayantramāha ambhojamiti | madhye aṣṭadalakaṇīkāyām | svabījāntare etanmantrabījamadhye | sādhyākhyāṃ sādhakakarmasahitāmiti jñeyam | bahiriti kaṇīkāyāḥ| aṅgamantreti | pūjāvadagre netram | muniśaḥ saptadhā | mālāmanuṃ vakṣyamāṇam | carame aṣṭame | śaktyā śakāreṇa cetyāvṛttidvayam || 114 || rocanāmadakāśmīrairbhūrjapatre vilikhya tat | veṣṭitaṃ śvetasūtreṇa lohaistribhirapi kramāt | dhārayedbāhunā yantraṃ sarvān kāmānavāpnuyāt || 115 || mado gajamadaḥ | tribhirlehaiḥ | ṣaṣṭhapaṭaloktaiḥ | kramāditi | tāmrarajata- suvarṇaiḥ || 115 || śaktyaṅkuśaṃ dhruvānte syāt svabījaṃ hṛdayaṃ tataḥ | sarvavighnādhipāyā'nte ṅe'ntaṃ sarvārthasiddhidam || 116 || pravadet sarvaduḥkhapraśamanāyapadaṃ tataḥ | ehyehi bhagavan sarvā āpadaḥ stambhayadvayam || 117 || bhuvaneśīṃ svabījaṃ gāṃ natiḥ pāvakavallabhā | punaraṅkuśamāyāntaṃ pañcapañcāśadakṣaraḥ || 118 || mālāmantro'yamamunā prayogān sādhayet sudhīḥ | mālāmantramāha śaktīti | svabījaṃ mantrasthabījam | bhuvaneśīsvabījaṃ bhuvaneśyāḥ svasya ca bījaṃ hrī gū | gāmiti svarūpam | pañcapañcāśadakṣara ityukteḥ śamanāya ehyehīti na sandhiḥ | oṃ hrī kroṃ gūṃ namaḥ savravighnādhipāya sarvārthasiddhidāya savraduḥkhapraśamanāya ehyehi bhagavan sarvā āpadaḥ stambhaya satambhaya hrī gūṃ gāṃ nam svāhā kroṃ hrī | amunā prayogān sādhayedityanenāsya svātantryeṇa mantratvamapyuktam | tadvidhānaṃ yathā | asya amitaṃ chandaḥ herambagaṇapativat sarvaṃ jñeyam || 116-119 || tāraṃ khaḍgīśvaraḥ kūrme niḥsvaro ṇānta īritaḥ || 119 || bhuve natiḥ saptavarṇaḥ subrahmaṇyātmako manuḥ | vahnibījena ṣaḍdīrghayuktenā'ṅgakriyā matā || 120 || subrahmaṇyamantramāha tāramiti | khaḍgīśo vaḥ kūrmaścakāraḥ | nisvaraḥ svarahīno vyañjanamiti yāvat | ṇāntaḥ taḥ | bhuve svarūpam | atra sandhau takāre dakāra iti jñeyam| taduktaṃ prayogasāre---- vacadbhuve namo mantraḥ subrahmaṇyādhidaivataḥ | iti | nārāyaṇīye tu---- tāraṃ vacannābhijale śivayoniyute namaḥ | iti | agnigāyatryau ṛṣichandasī | praṇavo bījaṃ vakāraḥ śaktiḥ | kecana praṇavapuṭitamāhuḥ | anye tu māyādyamāhuḥ | taduktaṃ prayogasāre---- praśastaḥ praṇavādyantaḥśaktipūrvaṃ pare jaguḥ | iti | vahnibījeneti repheṇa || 119-120 || sindūrāruṇakāntiminduvadanaṃ keyūrahārādibhi- dīvyairābharaṇaivībhūṣitatanuṃ svargasya saukhyapradam | ambhojābhayaśaktikukkuṭadharaṃ raktāṅgarāgāṃśukaṃ subrahmaṇyamupāsmahe praṇamatāṃ bhītipraṇāśodyatam || 121 || lakṣamekaṃ japenmantraṃ sājyena haviṣā tataḥ | daśāṃśaṃ juhuyādante brāhmaṇānapi bhojayet || 122 || dhyānaṃ tu dakṣādyūrdhvayorādye tadadhasthayorantye | subrahmaṇya iti kāttīkeyanāma | taduktaṃ hayaśīrṣapañcarātre---- abhayaṃ vāmahastesyādambhojaṃ dakṣiṇe kare | kukkuṭaṃ vāmahaste tu śaktiṃ dakṣiṇato nyaset || caturbhujaḥ samākhyāta ekavaktro'gnijastvayam | iti || 121-122 || dharmādikalpite pīṭhe vahnimaṇḍalapaścime | pūjayedvidhinā devamupacārairyathoditaiḥ || 123 || vahnimaṇḍalapaścima iti | anena caturthapaṭaloktavahnimaṇḍalāntameva pūjā | pīṭha- śaktipīṭhapūjā nāsti | anyathā vahnimaṇḍalapaścima iti na vadet | caturthapaṭala evoktatvāt || 123 || kesareṣvaṅgapūjā syātpatramadhyagatānimān | jayantākhyamagniveśyaṃ kṛttikāputrasaṃjñakam || 124 || anantaraṃ bhūtapatiṃ senānyaṃ guhasaṃjñakam | hemaśūlaṃ viśālākṣaṃ śaktivajra(śūla)karān yajet ||125|| digdalāgreṣu pūrvādi devasenāpatiṃ punaḥ | vidyāṃ medhāṃ tato vajraṃ koṇasthān śaktikukkuṭau || 126|| mayūraṃ dvīpamabhyarced bāhye lokeśvarān punaḥ | astrāṇi teṣāmante syuḥ subrahmaṇyārcaneritā || 127 || svādubhirbhakṣyabhojyādyaiḥ ṣaṣṭhyāṃ saṃprīṇayedvibhum | pūjayeddevatābuddhyā kumārān brahmacāriṇaḥ || 128 || santānaṃ vijayaṃ vīryaṃ rakṣāmāyuḥ śriyaṃ yaśaḥ | pradadyāt sādhakasyāśu subrahmaṇyaḥ surācītaḥ|| 129 || vidhinetyuktaṃ vidhimāha kesareṣviti | tasya naivedyāṃśadānaṃ dhūrttasenāya || 124-129 || japatarpaṇapūjādau vighneśaṃ sarvasiddhidam | prīṇayedanayā stutyā prāptaye sarvasampadām || 130 || oṃṅkāramādyaṃ pravadanti santo vācaḥ śrutīnāmapi yaṃ gṛṇanti | gajānanaṃ devagaṇānatāṅghiraṃ bhaje'hamarddhendukṛtāvataṃsam || 131 || gaṇeśastutimārabhate oṃkāramiti | apibhīnnakramaḥ | santaḥ yaṃ śrutīnāmādyaṃ oṃkāraṃ vāco'pyādyaṃ gṛṇanti | śabdabrahmasvarūpamiti yāvat || 130-131 || pādāravindārcanatatparāṇāṃ saṃsāradāvānalabhaṅgadakṣam | nirantaraṃ nirgatadānatoyais - taṃ naumi vighneśvaramambudābham || 132 || kṛtāṅgarāgaṃ navakuṅkumena mattālimālāṃ madapaṅkalagnām | nivārayantaṃ nijakarṇatālaiḥ ko vismaret putramanaṅgaśatroḥ || 133 || śambhorjaṭājūṭanivāsigaṅgā- jalaṃ samādāya karāmbujena | līlābhirārācchivamarcayantaṃ gajānanaṃ bhaktiyutā bhajanti || 134 || karāmbujena śuṇḍāgreṇa | ārāt samīpe | bhaktiyutā bhajanti ityatra taṃ śaraṇaṃ bhajāmi ityapi kvacit pāṭhaḥ || 132-134 || kumārabhuktau punarātmahetoḥ payodharau parvatarājaputryāḥ | prakṣālayantaṃ karaśīkareṇa maugdhyena taṃ nāgamukhaṃ bhajāmi || 135 || maugdhyeneti | devīstanau sadānucchiṣṭāviti bhāvaḥ || 135 || tvayā samuddhṛtya gajāsya hastaṃ ye śīkarāḥ puṣkararandhramuktāḥ | vyomāṅgaṇe te vicaranti tārāḥ kālātmanā mauktikatulyabhāsaḥ || 136 || bho gajāsya kālātmanā tvayā hastamuddhṛtya ye śīkarāḥ puṣkararandhramuktāḥ | puṣkaraṃ karihastāgra iti nāmaliṅgānuśāsane | te tārā vicarantīti gamyotprekṣā śīkarā na bhavanti | tārā ityutprekṣā ityarthaḥ || 136 || krīḍārate vārinidhī gajāsye velāmatikrāmati vāripūre | kalpāvasānaṃ pravicintya devāḥ kailāsanāthaṃ stutibhiḥ stuvanti || 137 || stuvantīti anyakṛtaḥ kalpāvasāne nyasya stutyasaṅgatirityalaṅkāraḥ | vastutastu ananyanivāraṇīyatvena tatstutiḥ || 137 || nāgānane nāgakṛtottarīye krīḍārate devakumārasaṅghaiḥ | tvayi kṣaṇaṃ kālagatiṃ vihāya tau prāpatuḥ kandukatābhanendū || 138 || nāgakṛtottarīye sarpettarīye tvayi krīḍārata iti sambandhaḥ | kālagatiṃ kālapāravaśyaṃ tyaktvā || 138 || madollasatpañcamukhairajasra- madhyāpayantaṃ sakalāgamārthān | devānṛṣīn bhaktajanaikamitraṃ herambamarkāruṇamāśrayāmi || 139 || pādāmbujābhyāmativāmanābhyāṃ kṛtārthayantaṃ kṛpayā dharitrīm | akāraṇaṃ kāraṇamāptavācāṃ taṃ nāgavaktraṃ na jahāti cetaḥ || 140 || vāmanābhyāṃ mukhachandādyapekṣayā hrasvatā | etenāsya hrasvāvevāṅghrī dhyeyāviti sūcitam | āptavācāṃ vedānāṃ kāraṇaṃ pravarttayitāram || 139-140 || yenā'pītaṃ satyavatīsutāya purāṇamālikhya viṣāṇakoṭyā | taṃ candramaulestanayaṃ tapobhi- ravāpyamānandaghanaṃ bhajāmi || 141 || padaṃ stutīnāmapadaṃ śrutīnāṃ līlāvatāraṃ paramātmamūrtteḥ | nāgātmako vā puruṣātmako ve- tyabhedyamādyaṃ bhaja vighnarājam || 142 || purāṇaṃ bhāratākhyam | padaṃ sthānam | apadamagocaram | kvacit stutiśrutipadayoḥ vyatyayaḥ | paramātmamūrtterityatra paramaṣṭeti kecita paṭhanti || 141-142 || pāśāṅkuśau bhagnaradaṃ tvabhīṣṭaṃ karairdadhānaṃ kararandhramuktaiḥ | muktāphalābhaiḥ pṛthusīkaraughaiḥ siñcantamaṅgaṃ śivayorbhajāmi || 143 || śivayoḥ pitroḥ || 143 || anekamekaṃ gajamekadantaṃ caitanyarūpaṃ jagadādibījam | brahmeti yaṃ brahmavido vadanti taṃ śambhusūnuṃ śaraṇaṃ bhajāmi || 144 || svāṅkasthitāyā nijavallabhāyā mukhāmbujālokanalolanetram | smerānanābjaṃ madavaibhavena ruddhaṃ bhaje viśvavimohanaṃ tam || 145 || anekamicchayā | ekaṃ tattvato || 144-145 || ye pūrvamārādhya gajānanaṃ tvāṃ śāstrāṇi sarvāṇi paṭhanti teṣām | tvatto na cā'nyat pratipādyametais - tadasti cet sarvamasatyakalpam || 146 || ye paṭhanti teṣāṃ puruṣāṇāṃ tvatto'nyat pratipādyaṃ jñeyaṃ nāsti | cakārātteṣāṃ śāstrāṇāmapi tvatto'nyat pratipādyaṃ nāstītyarthaḥ | yataḥ sarveṣu śāstreṣvātmanaḥ pratipāditatvāt etaiḥ śāstraistvadanyatpratipādyate cet tat sarvamasatyakalpam | tāni śāstrāṇyeva na bhavantītyarthaḥ | bauddhaśāstrādivat || 146 || hiraṇyagarbhaṃ jagadīśitāraṃ kaviṃ purāṇaṃ ravimaṇḍalastham | gajānanaṃ yaṃ praviśanti santas - tatkālayogaistamahaṃ prapadye || 147 || tatkālayogairiti hiraṇyagarbhādyavatāro gaṇeśa evaiko līlayā bhavati | paramātmarūpatvādityarthaḥ || 147 || vedāntagītaṃ puruṣaṃ bhaje'ha- mātmānamānandaghanaṃ hṛdistham | gajānanaṃ yanmahasā janānāṃ vighnāndhakāro vilayaṃ prayāti || 148 || tadeva rūpamāha vedāntagītamiti || 148 || śambhoḥ samālokya jaṭākalāpe śaśāṅkakhaṇḍaṃ nijapuṣkareṇa | svabhagnadantaṃ pravicintya maugdhyā- dākṛṣṭukāmaḥ śriyamātanotu || 149 || maugdhyāditi līlayā | tasya kadācidapi jñānabhraṃśābhāvāt || 149 || vighnārgalānāṃ vinipātanārthaṃ yaṃ nārikelaiḥ kadalīphalādyaiḥ | pratārayanto madavāraṇāsyaṃ prāpurnaro'bhīṣṭamahaṃ bhaje tam || 150 || yajñairanekairbahubhistapobhi- rārādhyamādyaṃ gajarājavaktram | stutyā'nayā ye vidhinā stuvanti te sarvalakṣmīnidhayo bhavanti || 151 || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake trayodaśaḥ paṭalaḥ samāptaḥ || 13 || bth " bi vighnetyādinā bhaktavātsalyamuktam | nara iti bahuvacanam || 150-151 || || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāṃ trayodaśaḥ paṭalaḥ || 13 || bth " bi atha caturdaśaḥ paṭalaḥ athocyate candramaso manuḥ sarvasamṛddhidaḥ | khaḍgīśastho bhṛgubīndurmanusvarasamanvitaḥ || 1 || somāya hṛdayānto'yaṃ mantraḥ proktaḥ ṣaḍakṣaraḥ | ṛṣirukto bhṛguḥ chandaḥ paṅktiḥ somo'sya devatā || 2 || dīrghabhājā svabījena manoraṅgakriyā matā || 3 || atha kramaprāptā sauramantrān vaktukāmastasya tejastrayātmakatvādādyantayoḥ somāgnyormantrān vadan tanmantrān vaktumupakramate atheti | sarvasamṛddhida iti viniyogoktiḥ | mantramuddharati khaḍgīśeti | khaḍgīśo vaḥ tatstho bhṛguḥ saḥ manusvaraḥ caturdaśasvara au binduśca tadyuktaḥ tena svauṃ | prayogasāre tu----savaubindvādisomāya namo mantraḥ prakīttītaḥ | iti | kvacidbandumāno svara iti pāṭhaḥ | nārāyaṇīye ca ācāryaiśca svaumityuddhṛtam | anye tu idaṃ mṛtyuñjayabījam | etadādyo granthakṛtā'nuddhata iti vadanti | svauṃ bījaṃ | āyeti śaktiḥ | padmapādācāryairmeti śaktiruddhṛtā | anyatra tu---- ṛṣiratrivīrāṭchando bījamādyamudāhṛtam | namaḥ śaktiḥ | iti | praṇavaprāsādasaṃpuṭa iti kecana | śrīkāmaiḥ śrīpuṭaḥ kārya ityapare | svabījeneti | mantrādyabījena sva iti bījena vā || 1-3 || karpūrasphaṭikāvadātamaniśaṃ pūrṇenduvimbānanaṃ muktādāmavibhūṣitena vapuṣā nirmūlayantaṃ tamaḥ | hastābhyāṃ kumudaṃ varaṃ ca dadhataṃ nīlālakodbhāsitaṃ svasyā'ṅkasthamṛgāṅkoditāśrayaguṇaṃ somaṃ sudhābdhiṃ bhaje || 4 || dhyānamāha karpūreti | dakṣiṇavāmābhyāṃ kumudavare | kvaciddhanamiti pāṭhaḥ | dhanaṃ nidhipātram | aṅkasthamṛgāt udita utpannaḥ āśrayaguṇo nīlimā yatra | tenāṅko'pi dhyeya ityarthaḥ | taduktam----bhavatu bhavadabhīṣṭadyotitāṅkaḥ śaśāṅkaḥ | iti | athavā svasyāṅkastha- mṛgeṇodita āśrayaguṇaḥ sevanīyaguṇo yena kalaṅkitvāpavāde satyapyatyāgāt | sudhābdhiṃ amṛtasvarūpam || 4 || rasalakṣaṃ japenmantraṃ sādhako vijitendriyaḥ | ṣaṭsahasraṃ prajuhuyātpāyasena sasapīṣā || 5 || rasalakṣaṃ ṣaḍlakṣam | sādhakasattama ityanena vidyāmantrasya daśāṃśajapa uktaḥ | prayoge'pi tajjapaḥ | tatra dhanalābhe śrīyogaḥ kavitve vāgbhavayogaḥ sukhādau praṇavayoga iti padmapādācāryāḥ || 5 || somāntaṃ pūjite pīṭhe pūjayedrohiṇīpatim | aṅgāni kesareṣu syustaddevyaḥ patramadhyagāḥ || 6 || rohiṇī kṛttikā bhūyo revatī bharaṇī punaḥ | rātridārdrā tato jyotiḥ kalā hārasamaprabhāḥ || 7 || sitamālyāmbaradharā muktāhāravibhūṣaṇāḥ | payodharabharākrāntā racitāñjalayaḥ śubhāḥ || 8 || vallabhāsaktamanaso madavibhramamantharāḥ | samabhyarcyāḥ sarojākṣyaścandrabimbanibhānanāḥ || 9 || somāntamiti | caturthapaṭale tasmin sūryendupāvakāniti anena agnimaṇḍalāntā pūjoktā | atra tu sūryāgnimaṇḍale sampūjya ante somamaṇḍalaṃ pūjanīyam | kaścit somāntamiti vahnimaṇḍale pūjā na karttavyetyāha | tanna | asāmpradāyikatvāt | mantradeva- prakāśikādibahugranthavirodhācca | pīṭhakḷptau tu somāntamiti | prapañcasārapadyavyākhyāne padmapādācāryaiḥ pīṭhārcane sūryavahnimaṇḍalārcanaṃ kṛtvā tataḥ somamaṇḍalamabhyarcya tatra bhagavantamāvāhayedityuktam | pūjite pīṭha iti | pīṭhanavaśaktipūjāpūrvakaṃ pīṭhamantreṇeti śeṣaḥ | tāśca pīṭhamantrā api tantrāntaroktā jñeyāḥ| tadyathā---- amṛtā tārakā jyotsnā vimalā vyāpinī tathā | citrā ca kṛttikā kāntiḥ śravaṇā nava śaktayaḥ || amṛtānte kalātmane saṃvitpīṭhāya te namaḥ | iti | padmapādācāryairanyāḥ pīṭhaśaktaya uktāḥ || rākā kumudvatī nandā sudhā sañjīvanī kṣamā | āpyāyanī candrikā ca hlādinī nava śaktayaḥ || pūrvādikramato mantrī natyantāḥ pūjayedimāḥ || iti | kaleti śaktināma | " kalāmīśadaleṣu " ityukteḥ | kvaścitkarālīti śakti- nāma | " karālī ca kramādimāḥ " ityukteḥ | hārasamaprabhāḥ śvetā ityarthaḥ || 6-9 || ādityamaṅgalabudhamandavākpatirāhavaḥ | śukraketuyutāḥ pūjyā dalāgreṣu grahā ime || 10 || svasvavarṇāmbaropetāḥ svanāmādyarṇabījakāḥ | raktāruṇaśvetanīlapītadhūmrasitāsitāḥ || 11 || ādityeti | maṅgalaḥ aṅgārakaḥ | mandaḥ śanaiścaraḥ | vākpatirbṛhaspatiḥ | tatra catudīkṣu ādityādayaḥ agnikoṇādiṣu bhaumādayaḥ pūjyā iti jñeyam | yadāhuḥ---- pūrvadakṣiṇapāścātyasaumyapatrāgrake kramāt | raviścāndrirguruḥ śukraḥ sampūjyāḥ sādhakairamī || āgneyādiṣu koṇeṣu bhaumamandāhiketavaḥ | iti | svanāmnām ādyarṇāḥ ādyakṣarāṇi sabindūni bījāni yeṣāṃ te | etena grahāṇāṃ mantrāḥ sūcitāḥ| grahayajñāṅgatvena tatra sūryamantraṃ vakṣyati| anyeṣāṃ saptānām aṃ aṅgārakāya nama ityādayo jñeyāḥ | atrāgre ca pūjāyāmapi ayameva prayogo'nusandheyaḥ || 10-11 || vāmorunyastataddhastā dakṣiṇena dhṛtābhayāḥ | ambujāḍhyakaro bhānurdaṃṣṭrābhīmamukhaḥ śaniḥ || 12 || rāhuvīkṛtavaktraḥ syātketuḥ syādvihitāñjaliḥ | lokapālāstataḥ pūjyā vajrādyastraiḥ saha kramāt || 13 || evaṃ siddhamanurmantrī sampadāṃ vasatirbhavet | hṛtpuṇḍarīkamadhyasthaṃ tārahāravibhūṣitam || 14 || tārāpatiṃ smaranmantrī trisahasraṃ manuṃ japet | rājyaiśvaryaṃ daridro'pi prāpnuyādvatsarāntare || 15 || vāmovīti sūryaketū hitvā anyeṣāṃ dhyānam | sūryastu padmakaraḥ ketustu vihitāñjalirityukteḥ | taduktaṃ mahākapilapañcarātre---- ādityo dvibhujaḥ prokto yuvā lakṣaṇalakṣitaḥ | hastayoḥ paṅkaje tasya kārye skandhamite śubhe || ketostu---- khaḍgadīpadharaṃ kṛṣṇamathavā vihitāñjalim | iti | prayogasāre'pi---- pūrvārddhakāyaḥ piṅgabhrū raktanetraḥ kṛtāñjaliḥ | iti | tāra ujjvalo hāro muktāhāraḥ | tārāpatimiti nāyikāsahitam || 12-15 || pūrvektasaṃkhyaṃ prajapet śaśinaṃ mūdhnī cintayan | rogāpamṛtyuduḥkhāni jitvā varṣaśataṃ vaset || 16 || brahmacaryarataḥ śuddhaścaturlakṣamimaṃ japet | nidhānaṃ bhūgataṃ sadyaḥ prāpnuyādyatnavajītaḥ || 17 || jitendriyo japenmantraṃ paurṇamāsyāṃ viśeṣataḥ | bhavetsaubhāgyanilayaḥ sampadāmaparo nidhiḥ || 18 || ghorān jvarān śirorogānabhicāranupadravān | viṣāṇāmapi saṅghātaṃ nāśayenmanunā'munā || 19 || paurṇamāsyāṃ nirāhāro dadyādarghaṃ vidhūdaye | prākpratyagāyataṃ kuryād bhūtale maṇḍalatrayam || 20 || niṣaṇṇaḥ paścime mantrī maṇḍale vihitāsane | madhyasthe sthāpayetpaścāt pūjādravyāṇyaśeṣataḥ || 21 || pūrvektasaṃkhyamiti trisahasram | śuddha ityanena triṣavaṇasnāyī payaāhāraścetyuktam | yatprayogasāre---- kṛtvā triṣavaṇaṃ snānaṃ kṣīrāhāro nirantaraḥ | japeccatvāri lakṣāṇi vidhānaṃ labhate dhruvam || iti || maṇḍalatrayamiti | gomayādinā || 16-21 || anyasminmaṇḍale somamarcayitvā'mbujānvite | rājataṃ caṣakaṃ tatra sthāpayet purataḥ sudhīḥ || 22 || godugdhena samāpūrya spṛṣṭvā taṃ prajapenmanum | aṣṭottaraśataṃ paścādvidyāmantreṇa deśikaḥ || 23 || dadyādarghaṃ śaśāṅkāya sarvakāryārthasiddhaye | anena vidhinā kuryātpratimāsammatandritaḥ || 24 || ṣaṇmāsābhyantare siddhiṃ sādhakendraḥ samaśnute | śriyamapyujītān putrān saubhāgyaṃ puṣkalaṃ yaśaḥ || 25 || kanyāmiṣṭāmavāpnoti kanyā'pi varamāpnuyāt | anyasmin paurastye | somamarcayitveti pīṭhādinyāsaṃ vidhāya ātmayāgaṃ kṛtvā bahiḥ pīṭhe paṅkajānvite arcayitvetyarthaḥ | uktañca---- āsīnaḥ paścime madhyasaṃsthe dravyāṇi vinyaset | ātmānaṃ sakalīkṛtyā'bhyarcyācāntaḥ sureśvaraḥ || pūrvasmin paṅkajopete maṇḍale somamarcayet || iti | sudhīrityanenaitaduktaṃ bhavati | vilomamantraṃ japan pūraṇaṃ karpūrādīnāṃ kumudādīnāṃ ca puṣpāṇāṃ tatra nikṣepa iti | yadāhuḥ---- saṃsthāpya rājataṃ tatra caṣakaṃ paripūrayet | vilomaṃ prajapan mantraṃ gavyena payasā sudhīḥ || kṣipecca tatra karpūraśītakāśmīrakākṣatān | kuśagranthiyavāṃścaiva puṣpāṇyetāni cādarāt || kumudendīvarasvarṇaketakīnavamallikāḥ | campakāni yathālābhaṃ śatapatrāṇi ca kṣipet || āvāhayeccandrabimbānnijādvā hṛdayādvibhum | evaṃ samāvāhya gandhapuṣpādyairarcayedvidhum || iti || nirāhāro'rghyaṃ dadyādityuktatvādarghyadānādanantaraṃ rātrau bhojanamaniṣiddham | kanyā pītyanenaivamādiṣu striyāṃ apyadhikāra ityuktaṃ bhavati || 22-26 || bahunā kimihoktena sarvaṃ dadyānniśāpatiḥ || 26 || vidye vidyāmālini syāccandriṇyante tato bhavet | punaścandramukhi svāhā vidyāmantra udāhṛtaḥ || 27 || vidyāmantra udāhṛta ityanenaitaduktam | navākṣarādya eṣa eva kanyāpradānasamartha iti| navākṣarāṇi tu | rakṣayugmaṃ gajau proktvā kaṇīni syānnavākṣaram | iti | nārāyaṇīye navākṣarādividyāmantramuddhṛtam | vilomāntaritaṃ mantraṃ patre likhya tadāsanaḥ | japed dvādaśasāhasrametadekadinena yaḥ || jyeṣṭhāmārādhya śukrarkṣe kanyā tasyāśu dīyate | iti | atha tantrāntaroktaṃ yantramucyate---- candraṃ candrakalābhiranvite śaśāṅke nāmatārodare | ṣaṭpatre parito vilikhya ca bhṛgurdantena bindvañcitaḥ || somāyeti padaṃ namaḥ padayutaṃ cālikhya tadvāhyataḥ | kādikṣāntagataṃ samarcya vidhinā kaṭyāṃ gale mastake || japtaṃ baddhamidaṃ kṣaṇena garalapradhvaṃsi tatpuṣṭidam | iti || 26-27|| tāro ghṛṇirbhṛguḥ paścādvāmakarṇavibhūṣitaḥ | vahnyāsano maruccheṣaḥ sanetro'trityapaścimaḥ || 28 || aṣṭākṣaro manuḥ prokto bhānorabhimatapradaḥ | devanāgo1 muniḥ prokto gāyatrī chanda īritam || 29 || ādityo devatā prokto dṛṣṭādṛṣṭaphalapradaḥ | satyāya hṛdayaṃ proktaṃ brahmaṇe dviṭha īritaḥ || 30 || viṣṇave syācchikhā varma rudrāya parikīttītam | agnaye netramākhyātaṃ śarvāyā'stramudīritam || 31 || tejojvālāmaṇi huphaṭsvāhāntāḥ pṛthagīritāḥ| aṅgamantrān punarnyasyet pañcamūrttīryathākramam || 32 || ādityaṃ vinyasenmūdhnī raviṃ mukhagataṃ nyaset | hṛdaye bhānunāmānaṃ bhāskaraṃ guhyadeśataḥ || 33 || sūryaṃ caraṇayornyasyet hrasvaiḥ sadyādipañcabhiḥ | pradhānamūttīpratimāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ || 34 || mūrddhāsyakaṇṭhahṛdayaṃ kukṣinābhidhvajāṅghiraṣu | mantravarṇān nyasedaṣṭau pratyekaṃ praṇavādikān | evaṃ nyastaśarīro'sau cintayettejasāṃ nidhim || 35 || sūryamantramāha tāra iti | ghṛṇiriti svarūpam | bhṛguḥ saḥ vāmakarṇa ū tena vibhūṣitastena sū | marudyakāro vahneḥ rephasyāsanaḥ tena ryaḥ | śeṣaḥ ananta ā atrirdaḥ sanetra ikārayuktastena di | tyapaścima iti mantraviśeṣaṇaṃ tya ityantamakṣaramityarthaḥ | paścima ityanena omanto'pi bhavatīti sūcitam | abhimataprada ityanena viniyogoktiḥ | ayaṃ mantraḥ sākṣācchutipaṭhita iti śūdrāderatra nādhikāraḥ | taduktaṃ taittirīyaśākhāyāṃ nārāyaṇīyopaniṣadi----ghṛṇiriti dve akṣare sūrya iti trīṇi āditya iti | trīṇi etadvai sāvitrasyāṣṭākṣaraṃ padaṃ śriyābhiṣiktaṃ ya evaṃ veda śriyā hai vābhiṣicyata iti | kecana śrīmantamāhuḥ | anye śrīkāmahṛllekhāpuṭitaṃ mahyaṃ lakṣmīṃ prayacchetyanena pallavitamāhuḥ | raṃ bījaṃ yaṃ śaktiḥ | kecana śaktibījādyaṃ śrīmantamāhuḥ | tanmate praṇavo bījaṃ māyā śaktiḥ | taduktam---- śrībījāntaḥ sampradāye mūlamantrastu yājuṣaḥ(mānuṣaḥ)| ayaṃ śrīkāmahṛllekhāsaṃpuṭo'nte prayaccha me || lakṣmīmitthaṃ pallavitaḥ śaṅkarācāryasammataḥ | hṛllekhāpūrvako'nta śrīvīśvarūpamate sthitaḥ || iti | dviṭhaḥ svāhā | īritā uktāḥ | satyāyetyādayo'ṅgamantrāḥ pṛthak pratyekametadantā jñeyāḥ | tatra prayogaḥ | satyāya tejo jvālāmaṇi hu phaṭ svāhā | hṛdayāya nama ityādi | anye tu satyāyetyādicaturthī avivakṣitetyāhuḥ | tena satyatejo jvālāmaṇi hu phaṭ svāhā hṛdayāya nama ityādi prayogaḥ | eṣa eva sāmpradāyikaḥ | apekṣitārthadyotanikā- kārādibhistathā likhitatvāt | ata eva prapañcasāraṭīkākāraiḥ brahmetyatrākāraśruti- ścaturthīnivāraṇāyeti vyākhyātam | punarityanenā'ṣṭāṅgo'pi sūcitaḥ | sūtramantraṣaḍa- kṣarāṇi ṣaḍaṅgasthāneṣu ṣaḍaṅgavadvinyasya udarapṛṣṭhayornamo'ntayorvarṇadvayaṃ nyasedityaṣṭāṅgam | sadyādīti | okārādiviparītanapuṃsakavajītapāribhāṣika pañcahrasvaiḥ saha yathākramaṃ pañcamūrttīrnyasediti sambandhaḥ | oṃ ādityāya namaḥ eṃ ravaye namaḥ uṃ bhānave namaḥ iṃ bhāskarāya namaḥ aṃ bha sūryāya nama iti prayogaḥ | yathākramam ityanena ūrddhādimukheṣvapi nyasedityuktam | pratyekamiti | tena oṃ oṃ namo mūrdhnīti prayogaḥ | evaṃ nyastetyanena navagrahanyāso'pi sūcitaḥ | sa ukto mayā prāk || 28-35 || raktābjayugmābhayadānahastaṃ keyūrahārāṅgadabhūṣaṇāḍhyam | māṇikyamauliṃ dinanāthamīḍe bandhūkakāntiṃ vilasattrinetram || 36 || dānaṃ varam | āyudhadhyānaṃ vāmādyūrddhayo raktābje tadadhastanayoranye | atra dhyānānantaraṃ kamalabimbamudre pradarśanīye | kamalākṛtimudrā tu sauramudreyamīritā | ityukteḥ | prayogasāre'pi---- darśayedagratastvabjabimbamudre yathodite | iti | tatrālamudrālakṣaṇaṃ yathā---- karau tu sammukhau kṛtvā saṃhatāvunnatāṅgulī | talāntamilitāṅguṣṭhau kuryādeṣā'bjamudrikā || iti || nārāyaṇīye bimbamudrālakṣaṇam---- padmākārau karau kṛtvā aviśliṣṭe tu madhyame | aṅgulyau dhārayettasmin bimbamudreti socyate || iti | ete sarvasauramantrasādhāraṇe iti jñeyam || 36 || vasulakṣaṃ japenmantraṃ samidbhaḥ kṣīraśākhinām | tatsahasraṃ prajuhuyāt kṣīrāktābhijītendriyaḥ || 37 || vasulakṣamaṣṭalakṣam | atra viśeṣaḥ prayogasāre---- raktāmbaradharo raktagandhamālyavibhūṣitaḥ | ghṛtakṣīrasamāyuktaguḍabhaktāśano niśi || bhaikṣāhāro'thavā vītasaṅgaḥ santoṣavān sadā | mantramāvarttayennityamārādhanaparāyaṇaḥ || iti | anyaḥ puraścaraṇasāmānyavidhirvakṣyamāṇa evānusandheyaḥ | tatsahasramaṣṭasahasram || 37 || pīṭhasya kḷpteḥ prathamaṃ dikṣu madhye ca saṃyajet | prabhūtaṃ vimalaṃ sāraṃ samārādhyamanantaram || 38 || pīṭhasya kḷpteḥ prathamamiti | maṇḍukādivedikāntaṃ sampūjya dharmādeḥ prākparamasukhāntān sampūjya paścāddharmādipūjeti kecana | anye tu dharmādisthāne prabhūtādikān sampūjya madhye phalakarūpeṇa paramasukhaṃ pūjayet | dharmādharmādipūjā nāstītyāhuḥ | etadeva sāmpradāyikam | uktañca nārāyaṇīye---- pīṭhāṅghrīn kalpayedetān hṛdā madhye vidikṣu ca | iti | etat sarvasūryamantrasādhāraṇam | dikṣviti sāmānyata ukteratrāgneyādikoṇā eva gṛhyante | vidik madhyeṣu saṃyajediti pāṭhaḥ | yadāhurācāryāḥ---- prayajedatha prabhūtāṃ vimalāṃ sārāhvayāṃ samārādhyām | paramasukhāmagnyādiṣvasriṣu madhye ca pīṭhakḷpteḥ prāk || iti || prayogasāre'pi---- īśānāntaṃ ca vidikṣvetān prapūjayet | iti || 38 || paramādisukhaṃ pīṭhaṃ svabimbāntaṃ prakalpayet | dīptā sūkṣmā jayā bhadrā vibhūtivīmalā punaḥ || 39 || amoghā vidyutā sarvatomukhī pīṭhaśaktayaḥ | dīptadīpaśikhākārā bījānyāsāṃ viduḥ kramāt || 40 || svabimbāntamiti | somagnimaṇḍale sampūjya sūryamaṇḍalaṃ pūjanīyamityarthaḥ | dīptetyāsāṃ dhyānam | taduktaṃ prayogasāre---- dīptadīpaśikhākārā dhyeyāḥ syurnava śaktayaḥ | iti || 39-40 || aklībahrasvatritayasvarān bindvagnisaṃyutān | vadetpadaṃ caturthyantaṃ brahmaviṣṇuśivātmakam || 41 || saurāya yogapīṭhāya namaḥ padamanantaram | pīṭhamantro'yamākhyāto dineśasya jagatpateḥ || 42 || aklībeti | hrasvatritayaṃ aiu | atra klībahrasvatritayapadābhyāṃ nañā saha sambandhaḥ | agnī rephaḥ | rāṃ rīṃ rūṃ raiṃ ityādi navabījāni | anye tu hrasvatrayam aiaṃ ityāhuḥ | taduktaṃ mahākapilapañcarātre---- ādyopāntyaṃ tṛtīyaṃ ca tyaktvā caivaṃ napuṃsakam | bhedayennavadhā yāntaṃ svarairebhiryathākramam | binduyuktāni bījāni śaktīnāmuddhṛtāni vai || iti | anyatrākārekāravisargān hitvā nava bījānīti | taduktaṃ prayogasāranārāyaṇīyayoḥ---- ādyamantyaṃ tṛtīyaṃ ca tyaktvā'pi ca napuṃsakān | iti | pīṭhamantra iti | sarvasūryamantrasādhāraṇa iti jñeyam || 41-42 || tārādi khaṃ khakholkāya manunā mūttīkalpanā | sākṣiṇaṃ sarvalokānāṃ tasyāmāvāhya pūjayet || 43 || tārādīti | khakholkāyeti svarūpam | taduktaṃ mahākapilapañcarātre---- yāṣṭamaṃ bindunā yuktaṃ kadvitīyaṃ tathaiva ca | tadeva kevalaṃ bhūya obhinnaṃ savilomakam || savilomācaturthaṃ tu yatṛtīyopari sthitam | akṣaraṃ taddvitīyena svareṇaiva prabheditam || vānulomāccaturthaṃ tu kevalaṃ tadanantaram | samāsāduddhṛto vatsa mūttīmantraḥ ṣaḍakṣaraḥ || iti | ayamanyeṣāmapi sūryamantrāṇāṃ mūttīmantra iti jñeyam | tatrākāśabījādiruddhṛta iti viśeṣaḥ | athavātraivaṃ vyākhyeyam | tāraśca ādiśabdena prathamotpannatvāt ākāśastasya binduḥ sampradāyāditi | athavā khamiti tantreṇa dvayamupāttam ekenākāśabījamanyena svarūpam | prayogasāre'pi----sūryakāntākṣare proktā bindubhūṣitamastake | iti | nārāyaṇīye ca---- khakāntī daṇḍinī caṇḍo majjā daśanasaṃyutā | māṃsaṃ dīrghā javadvāyurante tasyāpi kṛdviduḥ || etacca sādhayetkāmānabhiṣekajapādinā | iti | nirbījo'pi tatraivoddhṛtaḥ | atra lakāratakārau vedikāpīṭhabhedeneti ubhāvapi sāmpradāyikau | nirbījo mūttīkalpanāyāṃ sabījo japādāviti jñeyam | ayaṃ svatantro'pi mantraḥ | asyarṣyādi yathā---- ṛṣiḥ sūkṣmaka ākhyāto jagatī chanda īritam | devaḥ sūrye bījaśaktī kāntamajjāsthahṛtsmṛte || sūkṣmarūpāyāgnivadhūḥ svāhāntaḥ sūkṣmatejase | sūkṣmakarā (rupā) yāgnivadhūḥ sūkṣmabalāya ṭhadvayam || sūkṣmakāyāya sahaṃphaṭjātiyuktāḥ samīritāḥ | pañcāṅgamantrā mantrārṇaiḥ ṣaḍaṅgaṃ vā prakalpayet || raktapadmadvayaṃ haste bibhrāṇāṃ varadābhaye | bandhūkābhaṃ trinetraṃ ca raviṃ dhyāyet subhūṣitam || lakṣamekaṃ japenmantraṃ kṣīrāhāro jitendriyaḥ | juhuyāttaddaśāṃśena bilvāśvatthasamidvaraiḥ || sūryapīṭhe'ṣṭākṣaravatpujā | vakṣyamāṇārghyadānaṃ ca | khecarīsiddhiśca phalaṃ jñeyam | uktañca nārāyaṇīye----anena bahubhiḥ prāptāḥ khecaratvādisiddhayaḥ | iti | mūttīkalpaneti | mūlamantramucārya paścādimamucārya mūttīkalpaneti padmapādācāryāḥ || 43|| aṅgāni pūjayedādau dikpatreṣvarkamūrttayaḥ | ādityādyāścatasro'rcyāḥ śaktayaḥ koṇapatragāḥ || 44 || svasvanāmādivarṇāḥ syustāsāṃ bījānyanukramāt | uṣā prajñā prabhā sandhyā śaktayaḥ parikīttītāḥ || 45 || patrāgrasaṃsthā brāhmyādyāḥ purato'ruṇamarcayet | aṅgāni pūjayediti kaṇīkāyām | taduktaṃ nārāyaṇīye---- vahnirakṣomāruteśadikṣu pūjyā hṛdādayaḥ | svamantraiḥ kaṇīkāntasthā dikṣvastraṃ purataśca dik || iti | ādāvityanena kesareṣvaṣṭāṅgapūjā sūcitā | ādityādyā iti nyāsoktabīja- sahitāḥ | atra kecanādityādimūrttayaścatasra iti sāmānādhikaraṇyaṃ kṛtvā sūryaṃ na pūjayanti| tadasat | uddiṣṭapañcakamadhye ekatyāge kāraṇābhāvāt | mukhyatayā kaṇīkāyāṃ sa pūjita iti cet | pañcasu kaḥ pūjitaḥ ko neti niyāmakābhāvāt | pūrvatra paratra ca yatra yatra pañcakamuktam tatra tyāgasyā'dṛṣṭacaratvācca | tena padmapādācāryektarītyā ādityaṃ madhye sampūjya ravyādayo dikcatuṣke pūjyāḥ | catasra iti śaktiviśeṣaṇatvena yojyam | purato'ruṇamarcayedityukteḥ | kalpitadigapekṣayā tadīśadalamapi sammukhadalamiti | tena mahālakṣmīsthāne aruṇaḥ pūjyaḥ | " mātṛbhiraruṇāntābhiḥ " ityācāryekteḥ | padma- pādācāryāstu mātṛḥ sampūjya purato'ruṇamarcayedityūcuḥ | ataeva nārāyaṇīye pūrvapatre aruṇastathetyuktam || 44-46 || candrādīnarcayet paścād grahānaṣṭau tato bahiḥ || 46 || indrādīṃśca tadastrāṇi yathāpūrvaṃ samarcayet | evaṃ sampūjya vidhivadbhāskaraṃ bhaktavatsalam || 47 || candrādīniti svabījādyān | candraḥ somaḥ | tatra pūrvādiṣu candrabudhaguruśukrān āgneyādiṣu bhaumamandarāhuketūniti jñeyam | prayogastu pūrvekto'nusandheyaḥ | ataeva nārāyaṇīye----pūrvādidikṣu sampūjyāścandrajñagurubhārgavāḥ | āgneyādiṣu koṇeṣu kujamandāhiketavaḥ || iti | vidhivadityanena sūryapariṣadbhyo nama iti bahiḥ pāriṣadān pūjayedityuktam | " grahaiḥ suraiścāpi sūryapariṣadbhiḥ " ityukteḥ || 46-47 || dadyādarghyaṃ pratidinaṃ vāre vā tasya codite | prabhāte maṇḍalaṃ kṛtvā pūrvavatpīṭhamarcayet || 48 || prabhāte arcayediti sambandhaḥ | maṇḍalamiti vṛttam | kṛtveti raktacandanena | taduktaṃ prayogasāre----raktacandanagandhena kṛtvā vṛttaṃ suśobhanam | maṇḍalam | iti || 48 || pātraṃ tāmramayaṃ prasthatoyagrāhi manoharam | nidhāya tatra manunā pūrayettacchubhodakaiḥ || 49 || prasthatoyagrāhīti | prasthapramāṇamuktaṃ śrīdharācāryaiḥ---- kuḍavaścatuḥpalaḥ syātprasthaḥ kuḍavaiścatubhīḥ syāt | iti | manunā vilomapaṭhiteneti viśeṣaḥ | yadāhuḥ---- prajapanmanuṃ pratigatakramataḥ paripūrayet suvimalaiḥ salilaiḥ | iti | śubhodakairiti | ādityamaṇḍalānnisaradamṛtadhārārūpatvena dhyātairityarthaḥ || 49|| kuṅkumaṃ rocanārājīraktacandanavaiṇavān | karavīrajavāśāliṅkuśaśyāmākataṇḍulān || 50 || rājī āsurī | raktaṃ raktacandanam | candanaṃ śvetacandanam | vaiṇavaṃ veṇubījāni | karavīraṃ raktakaravīrapuṣpamiti paramaguravaḥ | javā raktajavā | kuśaṃ kuśāgraṃ taṇḍulā akṣatāḥ || 50 || nikṣipetsalile tasminnaikyaṃ sañcintya bhānunā | sāṅgamabhyarcayettasmin bhāskaraṃ proktalakṣaṇam || 51 || nikṣipediti | yathālābhaṃ kvacittilā api | taduktamācāryaiḥ---- gorocanāsratilavaiṇavarājirakta śītākhyaśālikaravīrajapākuśāgrān | śyāmākataṇḍulayutāṃśca yathāpralābhān saṃyojya bhaktibharato'rghavidhivīdheyaḥ || iti | ekyaṃ saṅkalpyeti svātmana iti śeṣaḥ | " svaikyaṃ sambhāvayan samāhitadhīḥ iṣṭvā dineśam " ityukteḥ | tasmin pātre | sāṅgamiti ṣaḍaṅgāṣṭāṅgasahitam | aṣṭāṅgenā'bhi- sampūjyeti prayogasāre ukteḥ | tatra mantraṣaḍakṣarāṇi ṣaḍaṅgasthāneṣu ṣaḍaṅgavadvinyasya udarapṛṣṭhayorvarṇadvayaṃ vinyasediti | proktalakṣaṇaṃ pūrvektadhyānam || 51 || gandhapuṣpādinaivedyairyathāvidhi vidhānavit | tat pidhāya japenmantraṃ samyagaṣṭottaraṃ śatam || 52 || punaḥ sampūjya gandhādyairjānubhyāmavaniṃ gataḥ | āmastakaṃ taduddhṛtya vyomni sāvaraṇe ravau || 53 || dṛṣṭiṃ nidhāya svaikyena mūlamantraṃ dhiyā japan | dadyādarghyaṃ dineśāya prasannenā'ntarātmanā || 54 || kṛtvā puṣpāñjaliṃ bhūyo japedaṣṭottaraṃ śatam | yāvadarghyāmṛtaṃ bhānuḥ samādatte nijaiḥ karaiḥ || 55 || tena tṛpto dinamaṇirdadyādasmai manorathān | arghyadānamidaṃ puṃsāmāyurārogyavarddhanam || 56 || dhanadhānyapaśukṣetraputramitrakalatradam | tejovīryavaśaḥkāntividyāvibhavabhāgyadam || 57 || ādiśabdāt dhūpadīpau | yathāvidhītyanenaitaduktaṃ bhavati | sāvaraṇamiti | vyomni sūryamaṇḍale'pi sthitamāvaraṇasahitaṃ devaṃ vilokya manasā sampūjyeti ca | uktañca---- iṣṭvā dineśamatha pīṭhagataṃ tathaiva vyomasthitaṃ parivṛtāvaraṇaṃ vilokya | iti | vidhānavit tat pidhāyeti sambandhaḥ | vighānavidityanenaitaduktaṃ bhavati | somātmanā bhāvitāmṛtavījayutena vāmopaṣṭabdhena svadakṣiṇahasteneti | samyagiti prāṇāyāmatrayaṃ ṣaḍaṅganyāsaṃ vidhāyetyuktam | punaḥ sampūjya | jalamiti śeṣaḥ | ardhyaṃ dadyāditi | tatra prakāraḥ | mūlānte bhagavate ravaye arghyaṃ kalpayāmi nama ityuccāryeti | prasannenāntarātmaneti bhaktyā dadyādityuktam || 52-57 || ākāśamagnidīrghendu saṃyuktaṃ bhuvaneśvarī | sargānvito bhṛgurbhānostryakṣaro manurīritaḥ || 58 || ādhārādi padāgrāntaṃ kaṇṭhādādhārakāvadhi | mūrddhādi kaṇṭhaparyantaṃ kramādbījatrayaṃ nyaset || 59 || prayojanatilakamantramāha ākāśeti | ākāśo haḥ agnī rephaḥ dīrgha ā indubīnduḥ etadyutaḥ tena hrāmiti | bhuvaneśvarī hrī | visargānvito visargayuktaḥ | bhṛguḥ saḥ | hrāṃ hrī saḥ | ṛṣyādi yathā---- manorasya bhaved brahmā munirukto'thavā bhṛguḥ | chando'pi khalu gāyatrī devatā tīkṣṇadīdhitiḥ || iti | ādyaṃ bījaṃ dvitīyaṃ śaktiḥ | praṇavādiriti kecit | prayogaviśeṣe paramātmādi- rajapādirveti padmapādācāryāḥ || 58-59 || ṣaḍadīrghasvarayuktena madhyenā'ṅgāni kalpayet || 60 || aṅgānīti netrāntānīti jñeyam | agre vakṣyamāṇatvādatra noktam | taduktaṃ prayogasāre---- aṅguṣṭhādikaniṣṭhāntamaṅgulīṣu yathākramāt | nyastvā vinetramaṅgāni netraṃ hastatale nyaset || iti | nārāyaṇīye'pi---- nyasyāṅgulīṣu pañcāṅgaṃ locanaṃ talayornyaset | iti | tathā---- nyastvā netrāntamaṅgāni tathaivātmani saṃyataḥ || iti | prayogasāre nārāyaṇīye cānyānyaṅgānyuktāni---- katṛtīyaṃ vilomena bījaṃ hṛdayamucyate | arkaḥ śiraścaturthyantaḥ kathyate bhūrbhuvaḥ svaro || jvālinīti śikhā gītā huṃ varma samudāhṛtam | dvitīyasvarasaṃbhinnaṃ śacaturthaṃ sabindukam || netraṃ svarāntamārūḍhaṃ yāntamastramiti kramāt | iti nārāyaṇīye tu----prayojanāditilakaḥ sākṣyaṅgāntaḥ smṛto manuḥ | iti | nyāse kramasaṃgrahe viśeṣaḥ---- hastayostalapṛṣṭhe ca nyasya mantrākṣaratrayam | padāntarādhivaktreṣu tathā saptagrahānapi || mukhe bāhau ca padayorudare vakṣasi kramāt | mūrddhādipañcasthāneṣu hṛllekhādyāśca vinyaset || iti | mūttīpañcakamiti navagrahanyāse iti padmapādācāryāśca || 60 || raktāmbujāsanamaśeṣaguṇaikasindhuṃ bhānuṃ samastajagatāmadhipaṃ bhajāmi | padmadvayābhayavarān dadhataṃ karābjai- rmāṇikyamaulimaruṇāṅgaruciṃ trinetram || 61 || āyudhadhyānaṃ pūrvavat || 61 || bhānulakṣaṃ japenmantramannājyena daśāṃśataḥ | tilairvā madhurāsiktairjuhuyādvijitendriyaḥ || 62 || bhānulakṣaṃ dvādaśalakṣam || 62 || pūrvekte pūjayetpīṭhe vidhānenā'munā ravim | prathamāvṛttiraṅgaiḥ syāt parā candrādibhirgrahaiḥ || 63 || tṛtīyā lokapālaiḥ syāccaturthī syāttadāyudhaiḥ | iti sampūjya nirmālyaṃ tejaścaṇḍāya dīyatām || 64 || arghyaṃ prāgīritaṃ dadyādbhānave saṃyatendriyaḥ | so'pi ratnaṃ dhanaṃ dhānyaṃ putrapautrān paśūn yaśaḥ | vastrāṇi bhūṣaṇādīni dadyādasmai na saṃśayaḥ || 65 || aṅgairitiṃ tatrāṅgadhyānaṃ yathā---- bhāsvatsarojahastāni śāntāni varadānyapi | aṅgāni divyarūpāṇi dhyeyāni valavanti ca || daṃṣṭrākarālamastraṃ tu vidyutpuñjasamaprabham | iti | prayogasāre nārāyaṇīye'pi---- raktā hṛdādayaḥ saumyā varadāḥ padmadhāriṇaḥ | vidyutpuñjanibhaṃ tvastramugradaṃṣṭrambhayāvaham || iti || parā candrādibhirgrahairiti | atra svasvanāmādivarṇāditvamanusandheyam | " svanāmādya- kṣaraibīndubhūṣitairanvitaṃ yajet " iti prayogasāre ukteḥ | tatrāyaṃ viśeṣaḥ | prāgādisthitaiḥ candrabudhaguruśukraiḥ āgneyādisthitairbhaumamandarāhuketubhiḥ | taduktamācāryaiḥ---- prāgādi diśāsaṃsthāḥ śaśibudhagurubhārgavāḥ krameṇa syuḥ | āgneyādiṣvasriṣu dharaṇijamandāhiketavaḥ pūjyāḥ || iti | prayogasāre'pi---- somamaindre budhaṃ yāmye paścime tu vṛhaspatim | saumye śukraṃ tathāgneyāmaṅgārakamathā''sure || śanaiścaraṃ tato rāhuṃ vāyavyāṃ ketumīśvare | iti | tejaścaṇḍo'rkagaṇaḥ | prayogasāre prayogaviśeṣa uktaḥ---- svajanmadinanakṣatre grahaṇe vā svajanmabhe | grahāṇāmapi vaiṣamye bhaye vā pratyupasthite || iṣṭvā divākaraṃ devaṃ grahaiḥ sārddhaṃ yathoditam | mūlena saviturbījairanyeṣāṃ ca puroditaiḥ || pratyekaṃ juhuyātteṣāṃ grahāṇāṃ taddiśi kramāt | ekatra vā'thavā vahnikāryaṃ kṛtvā vidhānataḥ || samitsapīścarughṛtaiḥ kramādaṣṭottaraṃ śatam | prativyāhṛtisaṃyuktaṃ pratyekaṃ smaraṇānvitam || arkaḥ palāśāpāmārgāvaśvatthodumbarau yathā | khadiraśca śamī dūrvā darbhāśca samidhaḥ kramāt || pūrṇāhutiṃ tato dadyātteṣāṃ pratyekamarṇataḥ | kṛtenā'nena yajñena grahāstuṣyanti bhāvitāḥ || sarve rogāḥ praṇaśyanti saṃgrāmeṣu jayaṃ labhet | abhicārādayo doṣāḥ śāntiṃ yānti na saṃśayaḥ || iti || 63-65 || ākāśamagnipavana sadyāntārghīśabindumat | mārttaṇḍabhairavaṃ nāma bījametadudāhṛtam || 66 || puṭitaṃ vimbabījena sarvakāmaphalapradam | ṭāntaṃ dahananetrendusahitaṃ tadudīritam || 67 || mārttaṇḍabhairavabījamāha ākāśamiti | ākāśo haḥ agnī rephaḥ pavano yaḥ sadyānta au arghīśa u binduḥ etadyuktaḥ | atra svaradvayamapi gurūpadeśato yathā sampradāya- muccāraṇīyam | brahmā ṛṣirnivṛcchandaḥ | haṃ bījaṃ binduḥ śaktiḥ | vimbabījamāha ṭāntamiti | ṭāntaṃ ṭhaḥ dahano rephaḥ netramiḥ indubīnduḥ etadyuktena ṭhiramiti | sarvakāmaphalapradamityanenaitat saṃgṛhītam | yaduktaṃ nārāyaṇīye---- ārogyamāyuḥ śrīvīdyā kāntiḥ puṣṭirdhanaṃ yaśaḥ | saubhāgyaṃ śaktiraiśvaryaṃ rakṣā medhā vaco dyutiḥ | sidhyantyevaṃvidhāḥ kāmā mantrasyāsya prabhāvataḥ || iti || 66-67 || pañcahrasvādyabījena pañcamūrttīḥ pravinyaset | madhyamādikaniṣṭhāntamaṅgulīṣu kramādimāḥ || 68 || sūryākhyo bhāskaro bhānustato ravidivākarau | śirovadanahṛdguhyapādadeśe tu tāḥ punaḥ || 69 || dīrghayuktena bījena netrāntāṅgāni vinyaset | vyāpakaṃ mūlabījena kurvīta tadanantaram || 70 || pañceti | sadyāntapañcahrasvādyamityarthaḥ| " mūrttīḥ sadyāvasānikāḥ " iti nārāyaṇīya ukteḥ | madhyamādīti | madhyamātarjanyaṅguṣṭhānāmākaniṣṭhāsvityarthaḥ | " madhyamādi- bhujāntataḥ " iti nārāyaṇīya ukteḥ | bījeneti mārttaṇḍabhairaveṇa | pūrvatrāpi dīrghayuktena ṣaḍdīrghayuktena | netrāntāṅgānīti | hṛdayaśiraḥśikhākavacāni vinyasyā'stramapi vinyasya paścānnetraṃ vinyasanīyamiti sampradāyavidaḥ | kecittu netrāntānīti pañcāṅgānyeva netrāntāni nyasanīyāni " pañcāṅgāni manoryasya netraṃ tasya na vidyate " iti asyā'pavādamāhuḥ | tadasampradāyikam---- aṅgāni kuryāddīrghāḍhyaramābījena mantravit | iti śrīpaṭale | madhyena dīrghayuktena prākpuṭena prakalpayet | aṅgāni jātiyuktāni krameṇa manuvittamaḥ || iti bhuvaneśīpaṭale | evamanyatrāpi yatra yatra dīrghavacanaṃ tatra tatra ṣaṇṇāṃ dīrghāṇāṃ grahaṇāt atra saṅkoce kāraṇābhāvāt netrāntāṅgānīti vacanena saṅkoca iti cet tadapi na | sāmpradayika- vyākhyānusāreṇā'pyupapatteḥ kiñca netraṃ tasya vivarjayediti sākṣānniṣiddhasya netrāṅgasya sāmānyabhūtenā'nyathā'pyupapadyamānena netrāntāṅgānīti vacanena bādho'pi na karttuṃ śakyate | anyaccāgre aṅgapūjā yathā pūrvamiti vacanāt dikṣvastrapūjoktaiva | netramātre viśeṣa uktaḥ | agre puruṣottamamantre'pi netrāntāṅgānyuktāni | tatra ca ṣaḍaṅgamantrā netrāntā evoddhṛtāḥ| ṣaḍaṅgamantrāḥ sandiṣṭā netrāntāstantravedibhiḥ | ityanena | pūrvektamantre likhitaprayogasāravacanācca | asmin mantre nārāyaṇīye ca prāṃśavo'ṅgāni ṣaḍiti tena sāmpradāyikavyākhyaiva garīyasītyalam | atra netrāṅgotkarṣe tanmantrotkarṣe'pi jñeyaḥ | nyāyasiddhatvāt || 68-70 || hemāmbhojapravālapratimanijaruciṃ cārukhaṭvāṅgapadmau cakraṃ śaktiṃ sapāśaṃ sṛṇimatirucirāmakṣamālāṃ kapālam | hastāmbhojairdadhānaṃ trinayanavilasad vedavaktrābhirāmaṃ mārttaṇḍaṃ vallabhārddhaṃ maṇimayamukuṭaṃ hāradīptaṃ bhajāmaḥ || 71 || lakṣatrayaṃ japenmantrī bījaṃ bimbapuṭīkṛtam | daśāṃśaṃ kamalaiḥ phullairjuhuyānmadhurokṣitaiḥ || 72 || dhyānamāha hemeti | pravālañca tena raktam | taduktaṃ nārāyaṇīye----sindūrāruṇamīśānaṃ vāmārddhadayitaṃ ravim | iti | sṛṇiraṅkuśaḥ | vedavaktrañcaturvaktam | taduktaṃ nārāyaṇīye---- pāśāṅkuśadharaṃ devaṃ sākṣamālaṃ kapālinam | khaṭvāṅgabjāriśaktīśca dadhānaṃ caturānanam || iti || dakṣādyūrdhvayorādye vāmāntamāyudhāni dhyeyāni | trinayanetyanena dvādaśanetratvamuktam | aṣṭabāhuṃ dviṣaṭkākṣamiti nārāyaṇīya ukteḥ | vallabhārddhamiti vāme || 71-72 || pīṭhe dīptādibhiryukte kaṇīkāyāmuṣādikāḥ | pūrvādidikṣu sampūjya mūttīṃ mūlena kalpayet || 73 || āvāhya pūjayeddevaṃ vakṣyamāṇavidhānataḥ | sūryādīṃścaturo dikṣu vidikṣvanyaṃ samarcayet || 74 || aṅgapūjā yathāpūrvaṃ netramīśānadiggatam | grahānaṣṭau tato bāhya lokapālāṃstataḥ param || 75 || arghyapradānaṃ prayajenmantrī mārttaṇḍabhairavam | iti siddhamanurmantrī sādhayediṣṭamātmanaḥ || 76 || dīptādibhiryukte pīṭhe saura ityarthaḥ | uṣādikāḥ sampūjyeti pīṭhamantrāt pūrvagata- kaṇīkāyāmiti jñeyam | āsāṃ bīje'pi viśeṣo nārāyaṇīye uktaḥ | yadāhuḥ---- nyaseduṣāṃ prabhāṃ sandhyāṃ prajñāṃ dikṣvabjakaṇīke | daṇḍi dīrghasvanāmādi varṇairāvāhayettataḥ || iti | nyasedityanena pīṭhanyāse'pyayaṃ krama ityuktam | pūjayeddevamiti | bimba- bījapuṭīkṛtena namo'ntena bījena | " yajedyathopacārānte bimbena hṛdayena ca " ityukteḥ sūryādīniti ādipadena bhāskarabhānuravayaḥ saṃgṛhītāḥ | vidikṣvanyamiti pañcamaṃ divā- karam | yathāpūrvamiti | caturthektarītyā | netramiti | tena īśānadiśi aṅgadvayapūjanam | grahāniti pūrvamantroktakrameṇa | tataḥ paramiti vajrādibhiḥ | arghyapradānamiti | pūrvekta- marghyavidhānamatrāpi kuryādityarthaḥ || 73-76 || śālyājyatilabilvānāṃ lakṣahomādbhavennidhiḥ | rājavṛkṣasamudbhūtaiḥ puṣpairhemo ramākaraḥ || 77 || javākusumahomena vaśayatyacirānnṛpān | mātuliṅgaphalairhutvā dhanamiṣṭaṃ labheta saḥ || 78 || imaṃ mantraṃ japanmartyaḥ kīttīṃ putrān balaṃ dyutim | vāksiddhimamitāṃ lakṣmīṃ saubhāgyamapi sādhayet || 79 || sādhayediṣṭamityuktvā tadevāha śālīti | bilveti bilvaphalāni | taduktam---- sapīrvrīhitilairvailvaiḥ phalairlakṣaṃ hunennidhiḥ | iti | lakṣahomāditi | pañcaviṃśatisahasramityā pratyekam | bhavennidhiriti | mantriṇa iti śeṣaḥ | mātuliṅgo bījapūraḥ | labhennidhimiti vā pāṭhaḥ || 77-79 || viyadarddhendusahitaṃ tadādiḥ sargasaṃyutaḥ | ajapākhyo manuḥ prokto dvyakṣaraḥ surapādapaḥ || 80 || ṛṣirbrahmā smṛto devī gāyatrī chanda īritam | devatā jagatāmādiḥ saṃprokto girijāpatiḥ || 81 || ajapāmantramāha viyaditi | agnīṣomātmakatvādasyā'tra paṭale uktiḥ | tayorādyantayorukteḥ | viyat haḥ arddhenduḥ binduḥ tadādiḥ saḥ sarge visargaḥ | dvyakṣaraḥ surapādapa ityanenaitaduktaṃ bhavati | japakāle evaṃ dhyāyediti | taducyate | mantroccāraṇa- kāle mantraṃ suṣumṇārandhapūrṇa viśvarūpaṃ sadānandātmakaṃ saptaviṃśakaṃ brahma dhyātvā tatprabhayā viddhasarvāṅgamātmānam arddhanārīśvararūpaṃ ṣaḍviṃśakamīśvaraṃ cintayet | piṅgalārandhrasthamādibījapañcaviṃśakaṃ puruṣabījarūpaṃ prāṇātmanā dhyātvā dvitīyabīja- miḍārandhramadhyasthacatuvīṃśakaprakṛtirūpam apānātmanā cintayet | viśvarūpān mantrān dīpāddīpāntaprabheva nirgacchantau vāmadakṣiṇabhāgau iḍāpiṅgale paripūrṇasuṣumṇāyāḥ strī- puruṣacihnitau kṛtau dhyāyet | haṃ bījaṃ saḥ śaktiḥ || 80-81 || hasā ṣaḍdīrghayuktena kuryādaṅgakriyāṃ manoḥ || 82 || haseti saṃyuktena | sāmpradāyikā anyathā ṣaḍaṅgamāhuḥ | sūryātmane hṛt | somātmane śiraḥ | nirañjanātmane śikhā | nirābhāsātmane kavacam | avyaktātmane netram | atanu sūkṣmaḥ pracodayātmane astram | hsā (hrā) mityādyairebhiriti kecit || 82 || udyadbhānusphuritataḍidākāramarddhāmbikeśaṃ pāśābhītī varadaparaśū saṃdadhānaṃ karāgraiḥ | divyākalpairnavamaṇimayaiḥ śobhitaṃ viśvamūlaṃ saumyāgneyaṃ vapuravatu vaścandracūḍaṃ trinetram || 83 || vāmordhvādi dakṣiṇordhvāntamāyudhadhyānam || 83 || bhānulakṣaṃ japenmantraṃ pāyasena sasapīṣā | daśāṃśaṃ juhuyātsamyak tataḥ siddho bhavenmanuḥ || 84 || bhānulakṣaṃ dvādaśalakṣam || 84 || dīptādipūjite pīṭhe prāgukte prayajedvibhum | mūttīṃ mūlena saṅkalpya yajedaṅgādibhiḥ saha || 85 || ṛtaṃ vasuṃ naravarau digdaleṣu vidikṣvatha | arcayedṛtajāṃ gojāmabjākhyāmadrijāṃ punaḥ || 86 || lokeśvarāṃstadastrāṇi pūjayet devamanvaham | arghyaṃ ca vidhivaddadyāt prāk proktenaiva vartmanā || 87 || prāgukte pīṭhe mūttīṃ mūlena saṅkalpyā vibhuṃ aṅgādibhiḥ saha prayajediti anvayaḥ | ādiśabdārthamāha ṛtamityādi | yajedaṅgaiḥ saha kramādityapi pāṭhaḥ | aṅgaiḥ saha ṛtādīn digdaleṣu arcayedityanvayaḥ || 85-87 || mantrāḍhyamātṛkāmbhoje pūrṇakumbhaṃ nidhāya tam | pidhāya vāmahastena nyastamantreṇa saṃyataḥ || 88 || aṣṭottaraśataṃ mantraṃ japettoyaṃ sudhāmayam | smṛtvā tenā'bhiṣiñced yaṃ sa bhavedvigatāmayaḥ || 89 || āyurārogyavibhavānamitān labhate naraḥ | anenaiva vidhānena viṣārtte nivīṣo bhavet || 90 || mantreti ajapāḍhyakaṇīke mātṛkoktārcāpadme | saṃyata ityenanaitaduktaṃ bhavati | vāmahastatale candramaṇḍalaṃ dhyātvā tanmadhye mantraṃ sañcintya tena hastena tanmukhaṃ pidhāyeti | smṛtveti pūrveṇa sambadhyate | yamiti liṅgamavivakṣitam | " nārī naro vā vidhinā'bhiṣiktaḥ " ityukteḥ || 88-90 || indubhyāṃ vigalatsudhāparivṛtaṃ mantrāntyabījaṃ tataḥ pracyotatparamāmṛtārdraśaśinā saṃsiktamādyaṃ smaran | mantrī mantramimaṃ japedviṣagadonmādāpamṛtyujvarān jitvā varṣaśataṃ viśiṣṭavibhavo jīvet sukhaṃ bandhubhiḥ || 91 || indubhyāmityantyabījagābhyāṃ visargāvayavabindubhyām | tata ityantyabījāt | tatra prakāraḥ | manoramapradeśe padmāsane upaviśya suṣumṇāgranthitādhomukhasahasradalapadma- kaṇīkāmadhye visargaṃ candramaṇḍaladvayarūpeṇa dhyātvā tasmāt candramaṇḍaladvayāt vigalitabahulasudhādhārayā saṃsicyamānamanāhatakamalakaṇīkāgataṃ sakāraṃ sañcintya suṣumṇārandhreṇa sakāranirgatasudhārasenā'bhiṣicyamānaṃ paripūrṇasudhāmayaṃ maṇipūrasthaṃ binduṃ dhyātvā tataḥ sravadamṛtadhārāparipūrṇaṃ mūlādhārasthitaṃ hakāraṃ cintayitvā tato'mṛta- rasaparipūrṇaṃ mantrākṣarāmṛtasaṃsiktamātmānaṃ paramānandasandohanimagnamiva dhyāyediti | asya jīvamantrasya tantrāntarokto viśeṣa ucyate---- īśvara uvāca---- ajapārādhanaṃ devi kathayāmi tavā'nadhe | yasya vijñānamātreṇa paraṃbrahmā'dhigacchati || haṃsaḥ padaṃ pareśāni pratyahaṃ japate naraḥ | mohāndho yo na jānāti mokṣastasya na vidyate || śrīguroḥ kṛpayā devi jñāyate japyate tataḥ | tasyocchvāsaistu niśvāsaistadā bandhakṣayo bhavet || ucchvāse caiva niśvāse haṃsa ityakṣaradvayam | tasmātprāṇastu haṃsākhya ātmākāreṇa saṃsthitaḥ || nābherucchvāsaniśvāsā hṛdayāgre vyavasthitāḥ | ṣaṣṭiśvāsairbhavet prāṇaḥ ṣaṭ prāṇā ghaṭikā matā || ṣaṣṭirnāḍyā ahorātraṃ japasaṃkhyā'japāmanoḥ | ekaviṃśatisāhasraṃ ṣaṭśatādhikamīśvari || pratyahaṃ japate prāṇaḥ spandā (sadā) nandamayīṃ parām | utpattirjapa ārambho mṛtirasya nivedanam || vinā japena deveśi japo bhavati mantriṇaḥ | ajapeyaṃ tataḥ proktā bhavapāśanikṛntanī || evaṃ japaṃ maheśāni pratyahaṃ vinivedayet | gaṇeśabrahmaviṣṇubhyo harāya parameśvari || jīvātmane krameṇaiva tathā ca paramātmane | ṣaṭ śatāni sahasrāṇi ṣaḍeva ca tathā punaḥ || ṣaṭsahasrāṇi ca punaḥ sahasraṃ ca sahasrakam | punaḥ sahasraṃ gurave krameṇa tu nivedayet || ādhāre svarṇavarṇābhe vādisāntāni saṃsmaret | drutasauvarṇavarṇāni dalāni parameśvari || svādhiṣṭhāne vidrumābhe bādilāntāni ca smaret | vidyutpuñjaprabhābhāni sunīlamaṇipūrake || ḍaphāntāni mahānīlaprabhāṇi ca vicintayet | piṅgavarṇe mahāvahni kaṇīkābhāni cintayet || kādiṭhāntāni patrāṇi caturthe'nāhate priye | viśuddhau dhūmravarṇe tu raktavarṇān svarān smaret || ājñāyāṃ vidyudābhāyāṃ śubhrau hakṣau vicintayet | karpūradyutisaṃrājatsahasradalanīraje || nādātmakaṃ brahmarandhraṃ jānīhi parameśvari | eteṣu saptacakreṣu sthitebhyaḥ parameśvari || japaṃ nivedayedenamahorātrabhavaṃ priye | ajapā nāma gāyatrī triṣu lokeṣu durlabhā || ajapāṃ japato nityaṃ punarjanma na vidyate | ajapā nāma gāyatrī yogināṃ mokṣadāyinī || asyāḥ saṅkalpamātreṇa naraḥ pāpaiḥ pramucyate | anayā sadṛśī vidyā anayā sadṛśo japaḥ || anayā sadṛśaṃ puṇyaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati || iti || 91 || vyāhṛtitrayamagniḥ syājjātaveda ihāvaha | sarvakarmāṇi saṃbhāṣya sādhayā'gnipriyā tataḥ || 92 || tārādyo'yaṃ manuḥ proktaḥ pañcaviṃśativarṇavān | ṛṣirbhṛgurbhavecchando gāyatraṃ devatā'nalaḥ || 93 || vibhaktaiḥ pañcabhiḥ ṣaḍbhiścatubhīḥ pañcabhistribhiḥ | dvābhyāmaṅgakriyā proktā varṇairmūlamanoḥ kramāt || 94 || agnimantramāha vyāhṛtīti | agniriti svarūpam | visargasya sandhau rephaḥ | agnipriyā svāhā | praṇavaśaktipuṭita iti kecit | śrīkāmaiḥ śrībījādirjaptavyaḥ | praṇavo bījaṃ svāhā śaktiḥ | vyāhṛtitrayaṃ tato'gnipriyā tārādyo'yaṃ manurityanena saptākṣaraḥ samṛddhyāgnimantro'pi sūcitaḥ | taduktamācāryaiḥ---- viyato daśamo'ghīsargayukto bhuvasargau bhṛgulāntaṣoḍaśācaḥ | hutabhugdayitā dhruvādiko'yaṃ manuruktaḥ susamṛddhidaḥ kṛśānoḥ || iti | asya praṇavo bījaṃ svāhā śaktiḥ | etanmantroktamervaṣyādi | dviruktābhirvyā- hṛtibhiḥ ṣaḍaṅgam | dhyānaṃ tu---- śaktisvastikapāśān sāṅkuśavaradābhayān dadhat trimukhaḥ | mukuṭādivividhabhūṣo'vatācciraṃ pāvakaḥ prasanno vaḥ || japedimaṃ manumṛtulakṣamādarāddaśāṃśataḥ pratijuhuyāt payo'ndhasā | sasapīṣā susitataraiśca ṣāṣṭikaiḥ | iti | pūjā tu vakṣyamāṇakrameṇaiveti | agnirityādi svāhānto'pi pṛthak mantra ityapi sūcitam | taduktaṃ prayogasāre---- mantro'pyagnirjātaveda ihāvahasamanvitaḥ | sarvakarmāṇyataḥ sādhaya svāheti kramoditaḥ || iti | apekṣitārthadyotanikāyāmapyetādṛśa uktaḥ | " dvivedavedeṣuvahnidvivarṇairaṅgakalpanā " iti | ṛṣyādi dhyānapūjādikaṃ samānameva || 92-94 || aṃsāsaktasuvarṇa mālyamaruṇasrakcandanālaṅkṛtaṃ jvālāpuñjajaṭākalāpavilasanmauliṃ suśuklāṃśukam | śaktisvastikadarbhamuṣṭikajapasrak sruksruvābhīvarān dobhīvībhratamañcitatrinayanaṃ raktābhamagniṃ bhaje || 95 || āyudhadhyānaṃ vāmādyūrdhvayorādye tadadhasthayoranye | evamāntam | dhyānmanantaraṃ saptajihvākhyamudrāṃ pradarśayet | tallakṣaṇaṃ yathā---- maṇibandhasthitau kṛtvā prasṛtāṅgulikau karau | kaniṣṭhāṅguṣṭhayugale militvā'nyāḥ prasārayet | saptajihvākhyamudreyaṃ vaiśvānaravaśaṅkarī || iti | iyaṃ sarvāgnimantrasādhāraṇīti jñeyam || 95 || gurorlabdhamanurmantrī caturdaśyāmupoṣitaḥ | japedbhānusahasrāṇi śuddhācāro jitendriyaḥ || 96 || gurorlabdhamanurmantrī caturdaśyāmupoṣito japedityanvayaḥ | caturdaśyāmiti caitrakṛṣṇa- caturdaśyām | taduktam---- vatsarādeścaturdaśyāṃ dinādāveva dīkṣitaḥ | mantraṃ dvādaśasāhasraṃ japetsamyagupoṣitaḥ || iti || 96 || amāvasyādine viprān bhājayenmadhurottaraiḥ | bhakṣyabhojyairyathāśakti dadyāttebhyo'tha dakṣiṇām || 97 || bhuktvā(iṣṭvā)svayaṃ samānīya homadravyāṇi śodhayet | aparaṃ dinamārabhya homaṃ kuryādatandritaḥ || 98 || madhurottaraiḥ śarkarādi madhuradravyādhikaiḥ | aparaṃ dinamiti śuklapratipadam | taduktam---- pare'hni pratipadyetairjuhuyādacīte'nale | iti | nārāyaṇīye ca---- agnyādiṣu diganteṣu tithiṣvaṣṭottaraṃ śatam | iti || 97-98 || kramādvaṭasamidbrīhi tilarājī havirghṛtaiḥ | pratyekamaṣṭottaraśataṃ juhuyād dinaśaḥ sudhīḥ || 99 || kramāt vaṭeti ṣaḍdravyāṇi | nārāyaṇīye tu saptadravyāṇyuktāninyagrodhasamidho brīhitilarājīghṛtānvitāḥ | sapāyasaghṛtā nityam | iti | tathā---- tairdravyaiḥ saptamiḥ pṛthak | iti || 99 || daśāhamevaṃ nirvartya vidhānena vidhānavit | dattvā pūrṇāhutiṃ samyagekādaśyāṃ dvijottamān || 100 || sampūjya tarpayedvittairyathāvibhavamādarāt | gurave dakṣiṇāṃ dadyādaruṇāṃ gāṃ payasvinīm || 101 || vāsāṃsi dhanadhānyāni dattvā samprīṇayet punaḥ | svamaṇḍalāntaṃ prayajetpīṭhaṃ sanavaśaktikam || 102 || pītā śvetā'ruṇā kṛṣṇā dhūmrā tībrā sphuliṅginī| rucirā jvālinī proktā kṛśānornava śaktayaḥ || 103 || daśāhamiti | evaṃ vidhānena daśāhaṃ nirvartya vidhānavidekādaśyāṃ pūrṇāhutiṃ hutvā dvijottamān samyak sampūjyetyanvayaḥ | tatra vidhānavidityanena mahāvyāhṛtihomaṃ kṛtvā aṅgamūttīlokapālāstrāṇāmekaikāmāhutiṃ dattvā pūrṇāhutirityuktam | samyak tarpayeditya- nena arghyādibhirupacārairityuktam | svamaṇḍalāntaṃ vahnimaṇḍalāntam || 100-103 || svabījenāsanaṃ dadyānmūttīṃ mūlena kalpayet | tatra saṃpūjayedvahniṃ vidhinā proktalakṣaṇam || 104 || aṅgapūjāṃ purā kṛtvā mūrttīraṣṭau daleṣvimāḥ | jātavedāḥ saptajihvo havyavāhanasaṃjñakaḥ || 105 || aśvodarajasaṃjño'nyaḥ punarvaiśvānarāhvayaḥ | kaumāratejāḥ syādviśvamukho devamukhaḥ paraḥ || 106 || arcyāḥ svastikaśaktibhyāṃ virājitakarāmbujāḥ| lokeśānarcayed bāhye vajrādyāyudhasaṃyutān || 107 || svabījeneti ramityanena | raṃ vahniyogapīṭhāya namaḥ iti āsanamantraḥ | vidhineti ṣoḍaśopacāraiḥ | proktalakṣaṇamuktadhyānam | mūrttīnāṃ kathanamanyamūttīnivṛttyartham | prayoga- sāra nārāyaṇīyayoranyā mūrttaya uktāḥ---- agnirvaiśvānaraḥ paścāt paraḥ prokto hutāśanaḥ | hutavartmā jātavedāstataścāpi hutāvahaḥ | bhūyo devamukhaḥ saptajihvaścetyagnimūrttayaḥ || iti | etā vyāhṛtitrayarahite mantre jñeyāḥ || 104-107 || iti saṃpūjayennityaṃ japet sāgraṃ sahasrakam | jāyate vatsarādarvāgdhanadhānyasamṛddhimān || 108 || japet sāgraṃ sahasrakamiti nityajapasaṃkhyoktā | iyaṃ sarvatrāpi jñeyā || 108 || sājyamannaṃ prajuhuyādvatsarāllabhate śriyam | kusumairbrahmavṛkṣasya dadhikṣaudraghṛtaplutaiḥ || 109 || karavīraprasūnairvā maṇḍalāt syātsamṛddhimān | ṣaṇmāsaṃ kapilājyena juhuyādvatsarāntare || 110 || tasya sañjāyate lakṣmīḥ kīttīstrailokyavanditā | śālibhirjuhuyānnityaṃ vidhinā'ṣṭottaraṃ śatam || 111 || brīhigomahiṣānnādyairbhavanaṃ tasya pūryate | tilahomena mahatīṃ lakṣmīmāpnoti mānavaḥ || 112 || palāśabilvakhadiraśamīdugdhamahīruhām | vikaṅkatāragvadhayoḥ samidbhiḥ karavīrajaiḥ || 113 || prasūnaiḥ kumudaiḥ padmaiḥ kahlārairaruṇotpalaiḥ | jātīprasūnairdūvābhirnityamaṣṭottaraṃ śatam || 114 || ekena juhuyānmantrī pratipatsvathavā sudhīḥ | sādheyadakhilān kāmān ṣaṇmāsānnā'tra saṃśayaḥ || 115|| juhuyāditi ṣaṇmāsam | vidhinā'ṣṭottaraṃ śatamiti | vidhineti prati pratipadaṃ cetyuktam | nityaṃ juhuyāt prati pratipadaṃ ceti vikalpaḥ | ekena nityamaṣṭottaraṃ śatamitiṃ dugdhamahīruha ekasya yasya kasya cidgrahaṇāt | aruṇotpalaiḥ raktakamalaiḥ raktakuvalayairityapi | yatkośaśca---- " raktotpalaṃ kokanadaṃ raktābje raktasandhyake " iti | ataḥ saptasamidhaḥ saptapuṣpāṇi ekā dūrveti pañcadaśa dravyāṇi | tatra pratipadādi parvaparyantaṃ pratyahamekaikenoktasaṃkhyayā juhuyāt | evaṃ pratipakṣaṃ yāvat ṣaṇmāsapūttīḥ | athavā pratipatsviti pakṣe ekena ekaikena tena tasmin divase pañcadaśabhirdravyaiḥ pratyekamaṣṭottaraśatasaṃkhyayā juhuyāt || 109-115 || uttiṣṭhapuruṣa brūyāddharipiṅgala tatparam | lohitākṣapadaṃ dehi me dadāpaya ṭhadvayam || 116 || catuvīṃśatyakṣarātmā samṛddhimanurīritaḥ | ṛṣyādayaḥ purā proktāḥ ṣaḍbhūtakaraṇaistribhiḥ || 117 || catubhīryugalenā'rṇairmūlamantrasamudbhavaiḥ | vidadhīta ṣaḍaṅgāni jātiyuktāni mantravit || 118 || turagāgnimantramāha uttiṣṭhati | ṭhadvayaṃ svāhā | samṛddhimanurityanena viniyogoktiḥ| mantrastha halo bījāni | svarāḥ śaktayaḥ | praṇavo bījaṃ svāhā śaktiriti padmapādācāryāḥ | praṇavādya iti kecit | nṛsiṃhabījādya ityanye | lakṣmībījādya ityapare | mṛtyuñjayādya ityapi kecit | prayoge dehi me etatpūrvaṃ sādhyayogo'pi jñeyaḥ | bhūtairiti pañcabhiḥ | karaṇaiścatubhīḥ | prayogasāranārāyaṇīyayoḥ lohitākṣamepadadvayāti- riktaḥ praṇavādivīṃśatyakṣara evoddhṛtaḥ | taduktam---- uttiṣṭhapuruṣetyuktvā haripiṅgala dehyatha | dadāpayeti tārādiḥ svāhānto mantra īritaḥ || iti | catustrīṣudvyabdhiyugairvarṇaiścā'ṅgaṃ puroditam | iti || 116-118|| svarṇāśvatthavinirgataṃ hutavahaṃ sindūrapuñjaprabhaṃ jvālābhirnicitāṅgaromanicayaṃ kāntyā jaganmohanam | aśvākāramanargharatnavilasad bhūṣālasatkandharaṃ ratnairindriyanirgatairvasumatīmācchādayantaṃ smaret || 119 || turagāgnidhyānamāha svarṇeti || 119 || lakṣaṃ manuṃ japedenaṃ payo'nnena sasapīṣā | daśāṃśaṃ juhuyādvahnau turagāgnimanuṃ smaran || 120 || pīṭhe prāgīrite'bhyarcyettadaṅgairmūttībhiḥ saha | āśāpālaistadīyāstrairarcayeddhavyavāhanam || 121 || prātaḥ snānarato mantrī sahasraṃ yo japenmanum | jitvā rogān sukhaṃ jīvet śriyā varṣaśataṃ naraḥ || 122 || hṛtpramāṇe jale sthitvā bhānumālokya saṃyataḥ | catuḥsahasraṃ prajapennityaṃ saṃvatsarāvadhi || 123 || apamṛtyubhayaṃ rogakṛtyādāridryasambhavān | kleśānnijītya tejasvī jīvedvarṣaśataṃ sudhīḥ || 124 || kṛttikāyāṃ pratipadi śālihomo dhanapradaḥ | dadhnā śamīsamidbharvā pratipatsu bhaveddhanam || 125 || iṣṭāvāptirbhavedājyaiḥ padmaiḥ grāmamavāpnuyāt | tai(ti) lairjyetiṣmatībhūtai ripurājyaṃ jayennṛpaḥ || 126 || lakṣaṃ manuṃ japediti | tatra prakāro'pekṣitārthadyotanikāyām | kṛttikā- viśākhayormadhye aṣṭamī caturdaśī vā yadi bhavati tadā'tra abhijitkāle puraścaraṇa- mārabhya śamīraktacandanakaravīrakāṇām anyatamenā'gnipratimām āpādya mūlenā- vāhanādi visargāntaṃ karma kurvan triṣavaṇasnāyī trisahasraṃ triśataṃ catustriṃśadadhikaṃ nityaṃ japtvā ghṛtābhidhāritaśamīsamidbhiḥ tādṛkpāyasena vā tadarddhaṃ juhuyān māsaṃ gurośca gāmapi dadyāt siddho bhavati | ubhayoḥ sandhyayormadhyāhne vā karavīrapuṣpai- rarcayediti | prāgīrita ityavyavahite | tatra kalpatarusthāne svarṇāśvatthaḥ pūjanīyaḥ | dhyāne tathokteḥ || 120-126 || aśvatthasamidho meṣīghṛtāktā juhuyānnaraḥ | kanyāmiṣṭāmavāpnoti sāpi taṃ prāpnuyāt patim || 127 || śuddhājyena kṛto homo jvaranāśakaraḥ smṛtaḥ| saptāhaṃ juhuyānmantrī bandhūkakusumaiḥ śubhaiḥ || 128 || sāgraṃ sahasramacirānmahatīṃ śriyamaśnute | māsaṃ kṣīreṇa gavyena kṣīrāhāro jitendriyaḥ || 129 || sahasraṃ juhuyānmantrī sampadāmadhipo bhavet | ājyāktadūrvāhomena jīvedvarṣaśataṃ naraḥ || 130 || aṣṭottaraśataṃ nityaṃ haviṣā mṛgamudrayā | juhvato jāyate lakṣmīrdhanadhānyasamṛddhidā || 131 || pratimāsaṃ pratipadi juhuyādayutaṃ ghṛtaiḥ | śrīrbhavenmahatī tasya ṣaṇmāsādanapāyinī || 132 || aruṇairutpalaiḥ phullairmadhuratrayasaṃyutaiḥ | juhuyādvatsarārddhaṃ yaḥ sa bhavedindirāpatiḥ || 133 || aruṇājyaistrimadhvaktairjahuyādanvahaṃ sudhīḥ | sahasraṃ vatsarārddhena bhaved bhūmipurandaraḥ || 134 || mṛgamudrayeti | mṛgamudrālakṣaṇaṃ tu---- militvā'nāmikāṅguṣṭhamadhyamāgrāṇi yojayet | śiṣṭāṅgulyucchirate kuryānmṛgamudreyamīritā || iti || 131 || vatsaraṃ juhvatastasya lakṣmīrindreṇa vāñchitā | juhuyādamṛtākhaṇḍaiḥ payo'ktaiḥ saptavāsaram || 135 || trisahasraṃ pratidinaṃ mantravidvijitendriyaḥ | kṛtyādrohajvaronmādarogān jitvā nirantaram || 136 || jīvedvarṣaśataṃ bhūtvā tejasā bhāskaraprabhaḥ | karavīrajavābilva palāśanṛpabhūruhām || 137 || prasūnaiḥ kumudaiḥ phullaiḥ kuraṇṭairjātisambhavaiḥ | puṣpairhutvā trimadhvaktairmantrī pratipadaṃ prati || 138 || prāpnuyānmahatīṃ lakṣmīṃ vatsarādvāñchitādhikām | ādāya taṇḍulaprasthaṃ nirmalaṃ sādhuśodhitam || 139 || godugdhena haviḥ kṛtvā kavalaṃ tena kalpayet | ājyāktaṃ tat samādāya pūjite havyavāhane || 140 || amṛtā guḍūcī | nṛpabhūruṭ rājavṛkṣaḥ | hutveti pratyekam | ekaikaśaḥ śatamiti ācāryekteḥ | godugdheneti raktavarṇagodugdhena | taduktaṃ prayogasāre---- śāleyaistandulaiḥ prasthaiḥ śoṇagokṣīrasādhitam | haviḥ piṣṭaṃ ghṛtāktaṃ tu juhuyādājyamiśritam || iti || 135-140 || gandhapuṣpādibhiḥ samyag japitvā'ṣṭottaraṃ śatam | juhuyāt pratipadyagniṃ dhyātvā turagavigraham || 141 || jāyate vatsarādarvāglakṣmīstrailokyamohinī | mantreṇā'nena sañjaptāṃ vacāṃ khādeddanāgame | bhāratī nivasettasya mukhāmbhoje viniścalā || 142 || aṣṭottaraśataṃ japtaṃ jalaṃ prātaḥ pibennaraḥ | jaṭharāgnirjvalettasya haviṣeva hutāśanaḥ || 143 || samyak japitveti lakṣmībījādyamityuktam | kavalahomānantaramaṣṭottaraṃ sahasraṃ śataṃ vā ghṛtena juhuyāditi apekṣitārthadyotanikākāra āha sma || 141-143 || kṛtvā navapadātmānaṃ maṇḍalaṃ prāgudīritam | kalaśānnava kalyāṇān sthāpayet proktavartmanā || 144 || kṣīravṛkṣatvagudbhūtaiḥ kvāthaistān pūrayet kramāt | vastrādibhiralaṅkṛtya nava ratnāni nikṣipet || 145 || madhye sampūjayedagniṃ mūrttīraṣṭau diśāṃ kramāt | kumbheṣu gandhapuṣpādyairdhūpadīpairmanoharaiḥ || 146 || spṛṣṭvā japettataḥ kumbhān mantramaṣṭottaraṃ śatam | abhiṣiñcettataḥ sādhyaṃ vinītaṃ dattadakṣiṇam || 147 || jvaragrahamahārogadāridryādīn vijitya saḥ | jīvedvarṣaśataṃ samyagabhiṣiktaḥ śriyā saha || 148 || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake caturdaśaḥ paṭalaḥ samāptaḥ || 14 || bth " bi navapadātmānaṃ navanābham | prāgiti tṛtīye | proktavartmanā ṣaṣṭhapaṭaloktarītyā || 144 || || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāṃ caturdaśaḥ paṭalaḥ || 14 || bth " bi atha pañcadaśaḥ paṭalaḥ atha vakṣye mahāmantrān viṣṇoḥ sarvārthasādhakān | yasya saṃsmaraṇāt santo bhavābdheḥ pāramāśritāḥ || 1 || kramaprāptān viṣṇumantrānāha atheti | sarvārtheti sakāmaṃ prati viniyogoktiḥ | mumukṣuṃ pratyāha yasyeti || 1 || tāraṃ namaḥ padaṃ paścānnarau dīrghasamanvitau | pavano ṇāya mantro'yaṃ prokto vasvakṣarānvitaḥ || 2 || sādhyanārāyaṇaḥ prokto muniśchanda udāhṛtam | mantrasya devī gāyatrī devatā viṣṇuravyayaḥ || 3 || mantramuddharati tāramiti | narau nakārarephau dīrgha ā tena samanvitau tena nārā iti | atra namaḥ śabdasya rorutve guṇe ca oṅkāra iti jñeyam | pavano yaḥ | ṇāyeti svarūpam | vasvakṣaraḥ aṣṭākṣaraḥ | taduktaṃ mantratantraprakāśe---- nābhasaṃ pañcame ṣaṣṭhe sthitaṃ varṇadvayaṃ kramāt | dvitīyo miśrasaṃyuktastṛtīyaḥ syāttu pañcamaḥ || vahnirvāyustataḥ proktau sānantau tricaturthakau | caturthe pañcamastadvanmantrānte vāyuvarṇakam || iti | atra nābhasamityanuṣajyate | tena pañcame tavarge yannābhasaṃ nakārarūpākṣaraṃ tat tṛtīyaṃ mantraṃ tṛtīyamakṣaramityarthaḥ | atra tṛtīyamiti praṇavaṃ vinā | sānantau ākārayuktau | tricaturthakau nakārarephau | caturthe ṭavarge yat pañcamamakṣaraṃ nakāramityarthaḥ | pañcame tavarge ṣaṣṭhe pavarge yannābhasamakṣaraṃ nakāramakārarūpaṃ krameṇoddharaṇīyam | tatra dvitīyo makāraḥ miśreṇa okāreṇa saṃyuktaḥ | praṇavo bījaṃ āyeti śaktiḥ | taduktaṃ mantratantraprakāśe---- jvalatprabhaḥ śruterādibīndumān viṣṇuravyayaḥ | bījamaṣṭākṣarasya syāttenā'ṣṭākṣaratā bhavet || atha pañcadaśādvarṇāt kevalaṃ vyajanīkṛtāt | uttaro mantraśeṣastu śaktirityasya kathyate || iti | sādhyanārāyaṇo nāmā'ntaryāmīti deśikāḥ | taduktaṃ mantratantraprakāśe---- antaryāmī ṛṣiḥ chando gāyatrī | iti | pratyarṇamṛṣyādi yathā---- gautamaśca bharadvājo viśvāmitra ṛṣistathā | jamadagnirvaśiṣṭhaśca kaśyapo'triśca kumbhajaḥ || gāyatryuṣṇiganuṣṭup ca bṛhatī paṅktireva ca | triṣṭubjagatyau ca virāṭ vasavo'ṣṭau ca devatā || iti || 2-3 || kruddholkāya hṛdākhyātaṃ maholkāya śiraḥ smṛtam | vīrolkāya śikhā proktā dyūlkāya kavacaṃ smṛtam || 4 || sahasrolkāyā'stramuktamaṅgakḷptiriyaṃ matā | pañcāṅgamantroddhāramāha kruddholkāyetyādi | caturthyantoddhāreṇa sarveṣāṃ svāhāntatā jātiḥ pūrvamuktā | uktaṃ ca mantratantraprakāśe---- ulkaiḥ kruddhamahāvīradyusahasreti pūrvakaiḥ | eṣāṃ vibhaktiyuktānāṃ bhavedante'gnivallabhā || iti || anyatrāpi----kruddholkādipadairvahnirjāyāntairjātisaṃyutaiḥ | iti | aṅgakḷptiriyaṃ matetyanena pūrvaṃ karanyāsaḥ sūcitaḥ | sa yathā---- kuryātkarayovīdhivat sṛṣṭyādinyāsamaṣṭamantrārṇaiḥ | dakṣiṇatarjanyādyā sṛṣṭiḥ syādvāmatarjanīṃ yāvat || tarjanyubhayādyeha sthitiḥ kaniṣṭhādvayāntikā kramataḥ | sṛṣṭevīparītaḥ syāt saṃhāro'yaṃ kare proktaḥ || aṣṭāṅgaṃ vinyasya sthitikramādaṅgapañcakaṃ nyaset || iti | tatra viśeṣo nārāyaṇīye---- kaniṣṭhādi tadantānāmaṅgulīnāṃ triparvasu | jyeṣṭhāgreṇa kramāttāraruddhānaṣṭākṣarān nyaset | iti || 4-5 || bhūyo varṇairmanoḥ ṣaḍbhiḥ ṣaḍaṅgāni samācaret || 5 || avaśiṣṭau punarvarṇau vinyaset kukṣipṛṣṭhayoḥ | baddhadik cakramantreṇa mantravarṇāṃstanau nyaset || 6 || pañcāṅgamuktvā'ṣṭāṅgamāha bhūya iti | tatra ṣaḍaṅgavadeva ṣaḍakṣarāṇi vinyasya ṇāṃ udarāya namaḥ yaṃ pṛṣṭhāya nama iti kukṣipṛṣṭhayornyaset | taduktam---- aṣṭākṣareṇa vyastena kuryāccā'ṣṭāṅgakaṃ sudhīḥ | sahṛcchiraḥ śikhāvarmanetrāsyodarapṛṣṭhake || iti | īśānaśivenāpyuktam---- asya syāddhṛdayaṃ tāraḥ śiro nārṇaḥ śikhā ca mo | nāvarṇaḥ kavacaṃ śa (cā) straṃ rāvarṇe nayanaṃ paraḥ || udaraṃ pṛṣṭhamantyau ca varṇau hi namasā yutau || iti | anyatrāpi----hṛdayaśiraḥ pūrvaśikhā kavacāstrākṣyudarapṛṣṭhasambhinnaiḥ | iti || idameva sāmpradāyikam | baddhadigiti choṭikāṃ vādayan | cakramantreṇeti agrima- paṭale vakṣyamāṇena endrīcakreṇa badhnāmi ityādinā | caturthapaṭale sāmānyāstramantreṇa digbandha uktaḥ | atra mantraviśeṣakathanāya punarvacanam | mantravarṇāṃstanau nyasedityanena sṛṣṭisthitisaṃhāranyāsaḥ sūcitaḥ | yadāhuḥ---- mūrddhanyakṣṇorāsye hṛdi nābhau guhyajānupādeṣu | sṛṣṭiriyaṃ nidīṣṭā nābhyādi hṛdantikā sthitistadvat || saṃhāraḥ pādādyo mūrddhāntaḥ kathita eṣa sṛṣṭyādiḥ || iti | mantratantraprakāśe tu---- nābhāvārabhyate yastu hṛdaye ca samāpyate | sthitinyāsaḥ sa vijñeyo dṛṣṭādṛṣṭaphalapradaḥ || iti | idameva sāmpradāyikam | tatraiva viśeṣaḥ---- vinyasedvarṇamekaikaṃ bindvantaṃ dhruvaveṣṭitam | tatrāṅgulībhirnyāsaḥ syācchirasyekaiva madhyamā || tarjanīmadhyamābhyāṃ tu cakṣuṣornyāsa iṣyate | aṅguṣṭhānāmikābhyāṃ tu mukhe nyāsaḥ prakīttītaḥ || hṛdaye jñānamudrā syādaṅguṣṭhaśca kaniṣṭhikā || nābhau prakīttītā guhye anaṅguṣṭhāḥ prakīttītāḥ | sarvā jānau ca pāde ca pañcāpi parikīttītāḥ || iti || 5-6 || ādhāre hṛdaye vaktre doḥpanmūleṣu nāsike | kaṇṭhe nābhau hṛdi kūrce pārśvapṛṣṭheṣu tatparam || 7 || mūrddhāsyanetraśravaṇaghrāṇeṣu tadanantaram | doḥ pādasandhyaṅguliṣu dhātuprāṇeṣu hṛtsthale || 8 || mūrddhekṣaṇāsyahṛtkukṣisorujaṅghāpadadvaye | ekaikaśo nyasedvarṇān gaṇḍāṃsorupadeṣu ca || 9 || cakraśaṅkhagadāmbhojaṃ padeṣvavahito nyaset | evaṃ pañcāṅgāṣṭāṅgākṣaranyāsānuktvā daśāvṛttimayaṃ vibhūtipañjaranyāsamāha ādhāreti | atra pratyekamakṣaraṃ praṇavapuṭitaṃ kṛtvā nyaset | mantratantraprakāśe tathokteḥ | pratyāvṛttisaṃpūrṇena vyāpakaṃ ca | tathāca padmapādācāryāḥ---- " mantrī mantravarṇeti nyāsa- mantrāṇāṃ praṇavapuṭitatvaṃ pratiparyāyaṃ vyāpakanyāsaścoktaḥ " iti | pūrvārddhenaikāvṛttiḥ | tatra kaḥ samāsaḥ | dvitīyārddhena dvitīyā | tṛtīyārddhena tṛtīyā | caturthārddhena turyādyaṣṭamāntaṃ pañca| tatra dakṣakarasandhicatuṣṭayāṅguṣṭhavarjaṃ caturaṅguliṣvekā | anye tu dakṣahastasandhitrayapañcāṅguliṣvityūcuḥ | evaṃ vāmakare dvitīyā | dakṣapāde tṛtīyā | vāmapāde caturthī | anye tu karadvayasandhiṣvekā | pādadvayasandhiṣvanyā | aṅguṣṭhadvayavarjakarāṅguliṣu tṛtīyā | evaṃ pādāṅguliṣu caturthītyāhuḥ | hṛdaya eva tvagādiṣu pañcamī | pañcamārddhena navamī | ślokena daśamī | tatra gaṇḍāṃsorucaraṇeṣu caturo varṇān vinyasya cakraśaṅkhagadāpadmaprasthāneṣu śiṣṭāṃścaturo varṇān tadāyudhamudrāsahitān vinyaset ityavahitapadena sūcitamiti sampradāyavidaḥ | tanmudrālakṣaṇaṃ tu---- vāmamuṣṭyantare'ṅguṣṭhe dakṣiṇe saralāṅgulīḥ | vāmāṅguṣṭhaḥ spṛśedagre yojitaḥ saralodaraḥ || anyonyābhimukhau hastau kṛtvā tu grathitāṅgulīḥ | aṅgulyau madhyame bhūyaḥ saṃlagne suprasārite || gadāmudreyamākhyātā bhuktimuktikarī tathā | iti || cakrapadmamudrālakṣaṇe prāgukte || 7-10 || aṣṭārṇe'ṣṭaprakṛtyātmā jñeyo'sau caturātmanām || 10 || saṃyogāt sūribhiḥ prokto viśiṣṭo dvādaśākṣaraḥ | mūttīpañjaraṃ vaktuṃ tadupodghātatvena dvādaśāṣṭākṣarayoraikyamāha aṣṭeti | aṣṭa prakṛtayaḥ prathamapaṭaloktāḥ | aṣṭaprakṛtaya ityanenā'ṣṭatattvanyāsaḥ sūcitaḥ | sa dvividhaḥ saṃhārasṛṣṭirūpaḥ | tatra saṃhāre mantraḥ anulomaḥ | sṛṣṭau mantra pratilomaḥ | tattvāni pṛthivyaptejovāyavākāśāhaṅkāramahatprakṛtirūpāṇi | sthānāni tu pādaliṅga hṛdayamukha- mūrddhahṛdayahṛdayāni sapta | sarvatanau caikam | sṛṣṭau tattvānulomyañca vijñeyam | tatra prayogaḥ | oṃ namaḥ parāya pṛthivyātmane namaḥ pādayoḥ, naṃ namaḥ parāya jalātmane namaḥ liṅga ityādi saṃhāre | tataḥ sṛṣṭau prayogaḥ | yaṃ namaḥ parāya prakṛtyātmane namaḥ sarvaśarīre | ṇāṃ namaḥ parāya mahadātmane namo hṛdītyādi | taduktam---- kṣitisalilānalapavanavyomāhaṅkṛtimahatprakṛtyākhyaiḥ| vyutkramagaditairetaiḥ kramagatamantrārṇasaṃyutairmantrī || caraṇāndhuhṛdayavakttrakahṛdayavyāpakeṣu vinyaset | saṃhāro'yaṃ gadito viparītā sṛṣṭirasya nidīṣṭā || iti || caturātmanāṃ turyektānām | anena bindunādaśaktiśāntarūpāṇām ātmādi- catuṣṭayānāṃ śarīre vyāpakatvena nyāsaḥ sūcitaḥ | prayogaśca----oṃ bindurūpātmane namaḥ, oṃ nādarūpāntarātmane namaḥ, oṃ śakti- rūpaparamātmane namaḥ, oṃ śāntirūpajñānātmane nama iti || 10-11 || atastanmantravarṇādyā dvādaśasvarasaṃyutāḥ || 11 || dvādaśādityasahitā mūrttīrdvādaśa vinyaset | keśavādyāḥ kramāddehe vakṣyamāṇavidhānataḥ || 12 || lalāṭe keśavaṃ dhātrā kukṣau nārāyaṇaṃ punaḥ | aryamṇā hṛdi mitreṇa mādhavaṃ kaṇṭhadeśataḥ || 13 || varuṇena ca govindaṃ punardakṣiṇapārśvake | aṃśunā viṣṇumaṃsasthaṃ bhagena madhusūdanam || 14 || gale vivasvatā yuktaṃ trivikramamanantaram | vāmapārśvasthamindreṇa vāmanākhyamathāṃsake || 15 || puṣṇā śrīdharanāmānaṃ gale parjanyasaṃyutam | hṛṣīkeśāhvayaṃ pṛṣṭhe padmanābhaṃ tataḥ param || 16 || tvaṣṭrā dāmodaraṃ paścādviṣṇunā kakudi nyaset | dvādaśārṇaṃ mahāmantraṃ tato mūdhnī pravinyaset || 17 || nyāsamevāha ata iti | tanmantravarṇādyāḥ dvādaśākṣaramantravarṇādyāḥ | dvādaśasvarāḥ napuṃsakacatuṣṭayavyatiriktāḥ taiḥ saṃyutāḥ | dvādaśādityasahitāḥ keśavādyā dvādaśa mūrttīḥ dehe vakṣyamāṇavidhānataḥ kramāt vinyasediti sambandhaḥ | tatra prayogaḥ----oṃṃ aṃ keśava- dhātṛbhyāṃ namaḥ lalāṭa ityādi | kecana dhātṛsahitāya keśavāya namaḥ iti | anye tu keśavāya dhātre namaḥ ityāhuḥ | kukṣāviti naikaṭyānnābhibhāgo lakṣyate | aryamṇeti | paścāttanena sambadhyate | kaṇṭhadeśata ityasyā'grimeṇa sambandhaḥ | aṃśunā viṣṇumiti paścāttanena sambadhyate | aṃsasthamiti dakṣiṇāṃsastham | gale grīvādakṣiṇabhāge | dakṣiṇapārśvata ityato dakṣiṇapadānuvṛtterubhayatra | athāṃsaka ityasyāgrimeṇa sambandhaḥ | tatrāṃsake vāmāṃsake | gale grīvāvāmabhāge | vāmapārśvasthamityato vāmapadānuvṛtterubhayatra | taduktaṃ dakṣiṇa- pārśvāṃsatadgale tathā vāmatraya iti | anyatrobhayatra galasthāne karṇamāhuḥ | hṛṣīkeśā- hvayamiti pūrrveṇa sambadhyate | tvaṣṭretyasyāpi pūrveṇā'nvayaḥ | kakudīti pṛṣṭhagatagrīvābhāge| taduktaṃ svāyambhuve nārasiṃhe---- keśavaṃ vinyasettārkṣyamūrddhadeśe'tha viṣṇunā | nābhau nārāyaṇaṃ devaṃ viṣṇuṃ tena samanvitam || mādhavaṃ hṛdi vinyasyet manmathena ca saṃyutam | manmathāntena saṃyuktaṃ gale govindasaṃjñakam || viṣṇuṃ bhūtasvareṇā'tha dakṣapārśve vināyakam | tadaṃśe mātṛbījena sūdanaṃ madhupūrvakam || bindunā śivayuktena dakṣakarṇe trivikramam | vāmanaṃ śrīdharaṃ caiva hṛṣīkeśamataḥ param || vāme caikāramokāramaukāraṃ bindunā saha | bindunā padmanābhaṃ ca pṛṣṭhadeśe tadaṅgayuk || antyaṃ kakudi dāmena dvādaśāṅgamiti smṛtam | dvādaśemāni bījāni nādabinduyutāni ca || ādityā dvādaśe proktā dvādaśākṣarasaṃyutāḥ | iti | anyatrāpi---- keśavādi yugaṣaṭkamūttībhirdhātṛpūrvamihirānnamo'ntagān | dvādaśākṣarabhavākṣaraiḥ svaraiḥ klībavarṇarahitaiḥ pṛthag nyaset || iti| keśavādi mūrttīnāṃ mantroddeśācca klībarahitatvaṃ gamyate | mahāmantramaṣṭākṣaram | taduktaṃ mantratantraprakāśe---- aṣṭākṣareṇa sahitaṃ vinyased dvādaśākṣaram || iti | " mantravinmūrghnītyaṣṭākṣareṇa sārddhamityarthaḥ " iti padmapādācāryāḥ || 11-17 || punaḥ kirīṭamantreṇa vyāpakaṃ vinyasettataḥ | brūyātkirīṭakeyūrahāraṃ makarakuṇḍalam || 18 || śaṅkhacakragadāmbhojahastaṃ pītāmbaraṃ dharam | śrīvatsāṅkitavakṣo'nte sthalaśabdamudīrayet || 19 || śrībhūmisahitasvātmajyotirdvayamudāhṛtam | paścāddīptikarāyeti sahasrādityatejase || 20 || namo'ntaḥ praṇavādyo'yaṃ kirīṭamanurīritaḥ | evaṃ nyāsaṃ tanau kṛtvā dhyāyennārāyaṇaṃ param || 21 || kirīṭamantramuddharati brūyāditi | hāramityādau śabdakarmaṇi dvitīyā | mantre tu sambudhyantāni sarvāṇi | kuṇḍalamiti kuṇḍalālaṅkṛteti mantrabhāgaḥ | tathāpi padmapādācāryāḥ---- " mantravin makarānte kuṇḍalamiti makarakuṇḍalālaṅkṛta iti padādhyāhāraḥ sūcitaḥ " iti | mantratantraprakāśe'pi---- tāraḥ kirīṭakeyūrahārānte makaraṃ padam | kuṇḍalālaṅkṛtetyante cakraśaṅkhagadāpadmam || iti || śrībhūmisahitasvātmajyotirdvayamiti svarūpam | na tu jyotiḥ padasya dviruktiḥ | tathā cācāryāḥ----śrībhūmisahitasvātmajyotirdvayapadaṃ vadet | iti || 18-21 || udyatkoṭidivākarābhamaniśaṃ śaṅkhaṃ gadāṃ paṅkajaṃ cakraṃ bibhratamindirāvasumatīsaṃśobhipārśvadvayam | koṭīrāṅgadahārakuṇḍaladharaṃ pītāmbaraṃ kaustubho- ddīptaṃ viśvadharaṃ svavakṣasi lasacchrīvatsacinhaṃ bhaje ||22|| āyudhadhyānaṃ tu dakṣādhovāmordhvadakṣordhvavāmādhaḥkrameṇa | taduktaṃ hayaśīrṣa pañcarātre---- paṅkajaṃ dakṣiṇe yasya pāñcajanyaṃ tathopari | vāmādhastu gadā yasya cakraṃ cordhve vyavasthitam || ādimūrttestu bhedo'yaṃ keśavena prakīrttyate | iti keśavalakṣaṇamuktvā---- adharottarabhāvena kṛtametattu yatra vai | nārāyaṇākhyā vijñeyā sthāpitā bhuktimuktidā || iti | mantratantraprakāśe'pi---- savyānyapāṇau prathame tu padmaṃ vibhrāṇamabjaṃ tadanantare ca | ādye gadā vāmakare'tha cakraṃ virājayantaṃ bhuvanāni bhāsā || iti| dhyānaviśeṣāśca tatraiva---- vāme vicintyā kamalāyatākṣī hemābhavarṇā kamalā ca devī | vibhūtikāmena suratnahārā premṇā sṛjantī nayane harau yā || tadā devaṃ suvarṇābhaṃ cintayedratnabhūṣitam | kṣetradhānyasuvarṇānāṃ prāptaye dharaṇīṃ smaret || devīṃ dūrvādalaśyāmāṃ dadhānāṃ śālimañjarīm | cintayed bhāratīṃ devīṃ vīṇāpustakadhāriṇīm || dakṣiṇe devadevasya pūrṇacandranibhānanām | kṣīrābdhiphenapuñjābhe vasānāṃ śvetavāsasī || bhāratyā sahitaṃ viṣṇuṃ dhyāyedevaṃ parātparam | vedavedārthasaṃvedī jāyate sarvavittamaḥ || iti | nārāyaṇīye tu---- praṇavadvayamadhyastho namo'ntaśca sabījakaḥ | nirbījo mokṣakṛn mantro yathoktapraṇavādikaḥ || iti | atra dhyānānantaraṃ śrīvatsakaustubhavanamālāyudhamudrāḥ pradarśayet | tallakṣaṇāni tu---- anyonyapṛṣṭhakarayormadhyamānāmikāṅgulī | aṅguṣṭhena tu baghnīyātkaniṣṭhāmūlasaṃśrite || tarjanyau kārayedeṣā mudrā śrīvatsasaṃjñikā | anāmāpṛṣṭhasaṃlagnā dakṣiṇasya kaniṣṭhikā || kaniṣṭhikānyā badhnīyādanāmādakṣatarjanīm | gṛhītvā dakṣiṇāṅguṣṭhamadhyamānāmikātrayam || ucchrayitvā tatra vāme tarjanīmadhyame nyaset | dakṣiṇe maṇibandhe ca vāmāṅguṣṭhaṃ tu yojayet || mudreyaṃ kaustubhasyoktā darśanīyā prayatnataḥ | spṛśetkaṇṭhādi pādāntaṃ tarjanyāṅguṣṭhaniṣṭhayā | karadvayena mālāvan mudreyaṃ vanamālikā || iti | āyudhamudrālakṣaṇaṃ tatra tatra pūrvamevoktam || 22 || vikāralakṣaṃ prajapenmanumenaṃ samāhitaḥ | taddaśāṃśaṃ sarasijairjuhuyānmadhurāplutaiḥ || 23 || pīṭhe sampūjayeddevaṃ vimalādisamanvite | vimalotkaṣīṇī jñānā kriyā yogā tataḥ param || 24 || prahvī satyā tatheśānā'nugrāhā navamī tathā | vikāralakṣaṃ ṣoḍaśalakṣam || 23-25 || namo bhagavate brūyādviṣṇave ca padaṃ vadet || 25 || sarvabhūtātmane vāsudevāyeti vadettataḥ | sarvātmasaṃyogapadādyogapadmapadaṃ punaḥ || 26 || pīṭhātmane hṛdanto'yaṃ mantrastārādirīritaḥ | dattvā'nenāsanaṃ mantrī mūttīṃ mūlena kalpayet || 27 || datvā'nenāsanaṃ mantrītyanenaitaduktam | ātmapūjāyāmāsanaṃ dattvā āsanādi gandhāntaṃ kṛtvā kirīṭamantreṇa puṣpāñjalipañcakaṃ dadyāditi | taduktamācāryaiḥ---- vidhivatkirīṭamantreṇa kuryāt puṣpāñjalimapi | iti || 25-27 || āvāhya pūjayeddevaṃ sugandhikusumādibhiḥ | aṅgānyabhyarcya mantrārṇān kesareṣu samarcayet || 28 || ādiśabdena dhūpadīpanaivedyāni | aṅgānīti kaṇīkāntaścaturthapaṭaloktaprakāreṇā- 'ṅgāni sampūjyā'grādikesareṣu kramādaṣṭāṅgabhūtān mantrārṇānarcayet | oṃ namaḥ naṃ nama ityādi prayogaḥ | " bījaiḥ pūjā syādvibhaktyā viyuktaiḥ " ityukteḥ | atrāṅgapūjāvat pūjā na kāryā | " aṣṭāṅgakaṃ sudhīriti nyāsa evā'ṣṭāṅgaviniyogaḥ na tu pūjāyāmiti viśeṣajña ityarthaḥ " iti padmapādācāryairuktatvāt | ata evātra mantrārṇānityuktaṃ nāṣṭāṅgamiti | mantrārṇadhyānamuktaṃ mahākapilapañcarātre---- oṃkāraṃ tu sadā dhyeyaṃ jyotirmālāsamākulam | nakāraṃ meghavarṇābhaṃ mokāraṃ cintayettataḥ || bhinnāñjanasamākāraṃ tṛtīyaṃ bījamuttamam | nākāraṃ śyāmavarṇābhaṃ saumyarūpaṃ suśobhanam || rākāraṃ jalavarṇābhaṃ samyak sandīptatejasam | dhūmravarṇaṃ sadā dhyeyaṃ yakāraṃ paramuttamam || anaupamyaguṇākāraṃ ṇākāraṃ ca vicintayet | yakāraṃ tu tato dhyeyaṃ padmarāgasamaprabham || iti || 28 || daleṣu vāsudevādyā mūrttīḥ śaktisamanvitāḥ | vāsudevaṃ saṅkarṣaṇaṃ pradyumnamaniruddhakam || 29 || himapīta tamālendranīlābhāḥ pītavāsasaḥ | śaṅkhaṃ cakragadāmbhojadharā ete caturbhujāḥ || 30 || śāntiṃ śriyaṃ sarasvatyā ratiṃ koṇadaleṣu tāḥ | śvetakāñcanagodugdhadūrvāvarṇāḥ subhūṣitāḥ || 31 || daleṣviti dalamadhyeṣu idaṃ sāmānyavacanam | agre koṇadaleṣu tā ityukteḥ mūrttīnāmagnyādicatudīgdalamadhye pūjeti jñeyam | āsāṃ dhyānaṃ mūlamantradevatāvat jñeyam | evamagrimamantre'pi | koṇadaleṣviti | āgneyādi koṇadalamadhye | " tathā vahnyādayaḥ koṇā vidik vācakayogataḥ " ityukteḥ || 29-31 || hetīnarceddalāgeraṣu śaṅkhaṃ cakraṃ gadāmbuje | kaustubhaṃ musalaṃ khaḍgaṃ vanamālāṃ yathākramam || 32 || raktācchapītakanakaśyāmakṛṣṇāsipāṇḍurān | bahiragre samabhyarcet garuḍaṃ kuṅkumaprabham || 33 || muktāmāṇikyasaṅkāśau dakṣiṇottarato nidhī | dhvajaṃ varuṇadigbhāge śyāmalaṃ pūjayettataḥ || 34 || aruṇaṃ vighnamāgneye śyāmamāryaṃ niśācare | śyāmāṃ durgāṃ vāyukoṇe senānyaṃ pītamīśvare || 35 || indrādīn pūjayetpaścād vajrādyāyudhasaṃyutān | iti saṃpūṃjayed viṣṇuṃ proktairāvaraṇaiḥ saha | dharmārthakāmān labdhvā'nte viṣṇoḥ sāyujyamāpnuyāt || 36 || hetīniti vakṣyamāṇānyāyudhāni | hetiśabdaḥ puṃligo'pyasti | yathākrama- mityuttaratra sambadhyate | bahiriti | aṣṭadalādbahiḥ caturasrānta ityarthaḥ | nidhī śaṅkhapadmau varuṇadigbhāge | devatāpṛṣṭhadeśe | nārāyaṇīye tu---- ādyāvṛtterbahistārkṣaṃ devasya purato'rcayet | iti | dharmārthakāmeti | arthe śrībījāditvaṃ jñeyam | taduktaṃ mantratantraprakāśe---- śrībījena yutaṃ mantraṃ tatkāmastanmanā japet | iti | kāmanāyāmapi viśeṣaḥ---- nārasiṃhamivātmānaṃ devaṃ dhyātvā'tibhairavam | mantreṇa sparśayecchastraṃ nā'vijitya nivarttate || nārasiṃhena bījena mantraṃ yojya tadā japet | śatamaṣṭottaraṃ japtvā vāmahastābhimantritāḥ || punaḥ punarapaḥ siñcet sarpadaṣṭo'pi jīvati | gāruḍena tadā yuktaṃ pañcārṇena tadā japet || nivīṣīkaraṇe dhyāyedviṣṇuṃ garuḍavāhanam | aśokaphalake yakṣīmālikhyā'śokasaṃhatau || aśokapuṣpairārādhya bhagavantaṃ tadagrataḥ | juhuyāttāni puṣpāṇi trisandhyaṃ saptarātrakam || pratyakṣā jāyate yakṣī varamiṣṭaṃ prayacchati | gāṇapatyasamāyuktaṃ japellakṣaṃ payovrataḥ || mahāgaṇapatiṃ devaṃ pratyakṣamiha paśyati | bhāratībījasaṃyuktaṃ ṣāṇmāsikajapācca tām || iti || tathā---- yo japetpraṇavaṃ pūrvaṃ mantre traivaṇīkaḥ pumān | yoṣitaśca tathā śūdrā japeyuḥ praṇavaṃ vinā || ādāvaṣṭākṣarasya syātpraṇavaḥ sārvakāmikaḥ | ādāvante yadā hyeṣa jñānavṛddhistadā bhavet || āditaḥ sahitāṃ kuryādantatastu na saṃhitām || iti | kalpoktaṃ yantramucyate----aṣṭapatraṃ ca ṣaṭkoṇaṃ ravisaṃkhyadalāmbujam | dantapatraṃ ca tadbāhye vṛttaṃ bhūmipuraṃ śubham || sasādhyaṃ kaṇīkāyāṃ tu likhedādyasvaraṃ sudhīḥ | aṣṭapatreṣu mūlārṇān patrāgre śrīkaraṃ likhet || ṣaṭkoṇe cakramantrārṇān sūryāre dvādaśārṇakam | dantapatre mantrarājaṃ vṛtte nṛharibījakam || ṣaṇmantrai ravisaṃyuktaṃ sākṣādviṣṇośca mandiram | āvāhya mantrairārādhya sūtrairbaddhā dṛḍhaṃ vahan || sarvadā tasya varddhante dhanārogyārthasampadaḥ | sāyujyaṃ sāṣṭī sālokyaṃ sārūpyaṃ vātha vāñchitam || iti || 32-36 || praṇavo hṛdbhagavate vāsudevāya kīttītaḥ | pradhāno vaiṣṇave tantre mantro'yaṃ dvādaśākṣaraḥ || 37 || ṛṣiḥ prajāpatiśchando gāyatrī parikīttītam | devatā'sya manoḥ proktā vāsudevo manīṣibhiḥ || 38 || tāreṇa hṛdayaṃ proktaṃ namasā śira īritam | caturvarṇaiḥ śikhā proktā pañcārṇaiḥ kavacaṃ matam | samastena bhavedastramaṅgakalpanamīritam || 39 || dvādaśākṣaravāsudevamantramāha praṇava iti | hṛnnamaḥ | atrāpi bhagavate parataḥ pūrvavat sandhiḥ | taduktaṃ mantratantraprakāśe---- antyau yau pañcame ṣaṣṭhe vaktavyau kramatastu tau | dvitīyo miśrasaṃyuktastasmādbhagavate padam || sānantaṃ vāruṇaṃ bījaṃ jīvaḥ syācchivasaṃyutaḥ | pañcamastho bhagī rāmo vā yānte dvādaśārṇakaḥ || strīśūdrayovītāro'yaṃ satāro'yaṃ dvijanmanām || iti | antyau pañcame varge antyo naḥ | ṣaṣṭhe varge anto maḥ | sa miśrasaṃyuktaḥ oyuktaḥ | vāruṇaṃ bījaṃ vaḥ | sānantaṃ āyutaṃ tena vā | jīvaḥ saḥ śivaḥ u tena yutaḥ | pañcamavargastasya rāmastṛtīyo daḥ sa bhagī ekārayutaḥ | spaṣṭamanyat | oṃ bījaṃ namaḥ śaktiḥ | taduktaṃ bījaṃ tāraḥ śaktirnama iti | aṅgakḷpti- rudīritetyanena dvādaśāṅgamapi karttavyamityuktam | tadyathā----oṃ hṛdayāya nama ityādi | pañcāṅganyāsasthāneṣu pañcāṅgavadeva vinyasya netrayornetrābhyāṃ vauṣaḍiti vinyasya te jaṭharāya nama ityādi ṣaṭsu sthāneṣu nyaset | taduktam---- hṛdādi netrajaṭharapṛṣṭhabāhūrujānuṣu | sapādeṣu manorarṇairnamontairdvādaśāṅgakam || iti || padmapādācāryāstu puruṣasatyācyutavāsudeva saṃkarṣaṇapradyumnāniruddhanārāyaṇabrahma- viṣṇunarasiṃhavārāhamūrttīnāṃ dvādaśāṅge yogamāhuḥ | anyatrāpi---- ādau puruṣaḥ satyācyutau punarvāsudevapūrvāḥ syuḥ | nārāyaṇayugbrahmā viṣṇunṛsiṃhau tathā varāhaśca || iti ||37-39 || mūdhnī bhāle dṛśorāsye gale dorhṛdayāmbuje | kukṣau nābhau dhvaje jānudvaye pādadvaye nyaset || 40 || mūrdhnīti | mūdhnī nyasenmantravarṇāniti śeṣaḥ | ayaṃ sṛṣṭinyāsaḥ | atra sthiti- saṃhārāvapi jñeyau | yadāhuḥ---- hṛdādikāntāvadhīmaṃ sthitinyāsaṃ pracakṣate | pādādārabhya śīrṣāntaṃ nyāsaṃ saṃhāramūcire || saṃhṛterdeṣasaṃhāraḥ sṛṣṭeśca sutapuṣṭayaḥ | sthitestu śāntivinyāsastasmāt kāryastridhā ca saḥ || iti | anyatra vyavasthā'pyuktā | yadāhuḥ---- sthitinyāso gṛhasthānāmuddiṣṭaḥ sarvasiddhidaḥ | prathamāśramiṇāṃ nyāsa utpattiḥ samudāhṛtaḥ || yatīnāṃ ca vanasthānāṃ saṃhāraḥ samudāhṛtaḥ | viraktasya gṛhasthasya saṃhāro'pi vidhīyate || sapatnīkavanasthānāṃ sthitinyāso vidhīyate | vidyāthīnāmathaiteṣāṃ sṛṣṭyanto'pi viśiṣyate || iti | atra sāmānyato nyasedityuktatvādeṣu dvādaśatattvānyapi nyaset | tadyathā---- oṃ namaḥ parāya jīvātmane namaḥ mūrdhnītyādi | tattvāni tu---- jīvaprāṇadhiyaścittaṃ hṛtpadmaṃ sūryamaṇḍalam | candramaṇḍalamagneśca maṇḍalaṃ svakalānvitam || vāsudevādayaśceti tattvāni dvādaśā'vadan || iti || 40 || viṣṇuṃ śāradacandrakoṭisadṛśaṃ śaṅkhaṃ rathāṅgaṃ gadā- mambhojaṃ dadhataṃ sitābjanilayaṃ kāntyā jaganmohanam | ābaddhāṅgadahārakuṇḍalamahāmauliṃ sphuratkaṅkaṇaṃ śrīvatsāṅkamudārakaustubhadharaṃ vande munīndraiḥ stutam || 41 || āyudhadhyānaṃ tūrdhvādidakṣayoścakrapadme | evaṃ vāmayorgadāśaṅkhau | taduktaṃ hayaśīrṣapañcarātre----vāsudevaṃ tu kurvīta caturbāhuṃ sureśvaram | dakṣiṇopari cakraṃ tu padmañcā'dhaḥ prakalpayet || vāmopari gadā kāryā śaṅkhañcā'dhaḥ suśobhanam | iti | atra dhyānānantaraṃ śrīvatsakaustubhavanamālāñjalimudrāḥ pradarśayet | " añjalyā'- ñjalimudrā syādvāsudevābhidhā ca sā " ityukteḥ | etā agrimamantre'pi darśanīyāḥ || 41|| varṇalakṣaṃ japenmantraṃ dīkṣito vijitendriyaḥ | tatsahasraṃ prajuhuyāttilairājyapariplutaiḥ || 42 || pīṭhe prāgīrite mūttīṃ mūlamantreṇa kalpayet | pūjayedvidhinā'nena vāsudevaṃ vidhānavit || 43 || varṇalakṣaṃ dvādaśalakṣam | dīkṣito vaiṣṇavamārgeṇetyarthaḥ | sā ca dīkṣā vaiṣṇava- tantrānnāradapañcarātrādito jñeyā | tatsahasraṃ dvādaśasahasram | vidhānavidityanenopacāroktā- gamaślokānāmatrā'vaśyakatvaṃ sūcitam || 42-43 || prathamāvṛtiraṅgaiḥ syāt vāsudevādibhiḥ parā | śāntyādiśaktisahitaiḥ parā dvādaśamūttībhiḥ || 44 || caturthī suranāthādyairvajrādyaiḥ pañcamī matā | evaṃ sampūjito viṣṇuḥ pradadyādiṣṭamātmanaḥ || 45 || pāyasena ghṛtāktena mantravarṇasahasrakam | juhuyānmanasaḥ śuddhyai samidbhaḥ kṣīrabhūruhām | tatsaṃkhyayā payo'ktābhiḥ sarvapāpavimuktaye || 46 || dvādaśamūttībhiriti keśavādyaiḥ | eṣāṃ dhyānaṃ mūladevatāvat || 44-46 || hṛllekhābījayugalaṃ ramābījayugaṃ punaḥ | lakṣmyānte vāsudevāya hṛdantaḥ praṇavādikaḥ || 47 || caturdaśākṣaro mantraḥ prokto'yaṃ surapādapaḥ | hṛdayaṃ śaktibījābhyāṃ ramābhyāṃ śira īritam || 48 || lakṣmyai proktā śikhā varma vāsudevāya kīttītam | namasā'straṃ samuddaṣṭaṃ sarvaṃ tārādi kalpayet || 49 || lakṣmīvāsudevamantramāha hṛllekheti | hṛllekhā bhuvaneśībījam | yathā hṛllekhā- śabdena bhuvaneśī ucyate tathā prāgeva daśītam | ramā śrībījam | lakṣmyante lakṣmīpadānte ityarthaḥ | hṛdanto namo'ntaḥ | oṃ hrī hrī śrī śrī lakṣmīvāsudevāya namaḥ | praṇavo bījaṃ māyā śaktiḥ || 47-49 || vidyuccandranibhaṃ vapuḥ kamalajāvaikuṇṭhayorekatāṃ prāptaṃ snehavaśena ratnavilasadbhūṣābharālaṅkṛtam | vidyā paṅkajadarpaṇaṃ maṇimayaṃ kumbhaṃ sarojaṃ gadā śaṅkhaṃ cakramamūni bibhradamitāṃ diśyācchirayaṃ vaḥ sadā || 50|| vidyuditi | ekatāmiti dehārdhavibhāgena | vidyādīni prathamānidīṣṭāni | paścādamūni bibhradityanvayaḥ | vāmeṣvādyacatuṣṭayamūrdhvādi dakṣeṣvantyacatuṣṭayamityā- yudhadhyānam || 50 || varṇalakṣaṃ japedenaṃ tatsahasraṃ saroruhaiḥ | homaṃ kuryādvikasitairmadhuratrayasaṃyutaiḥ | pūjā syādvaiṣṇave pīṭhe dvādaśākṣaravartmanā || 51 || pāyasena kṛto homo lakṣmīvaśyapradāyakaḥ | madhurāktaistilairhutvā sarvakāryāṇi sādhayet || 52 || varṇalakṣaṃ caturdaśalakṣam | tatsahasraṃ caturdaśasahasram | vikasitairiti | pūjāyāṃ kuḍmalānāmapi grahaṇādatra vikasitairiti viśeṣoktiḥ | svayaṃ vikasitasya tu niṣiddhatvādeva nivṛttiḥ || 51-52 || tāro hṛdviṣṇave paścāt ṅe'ntaḥ surapatirbhavet | mahābalāya ṭhadvandvaṃ manuraṣṭādaśākṣaraḥ || 53 || ṛṣirinduvīrāṭ chando devatā dadhivāmanaḥ | hṛdekena śiro dvābhyāṃ śikhā tribhirudīritā || 54 || kavacaṃ pañcabhiḥ proktaṃ netraṃ tāvadbharakṣaraiḥ | dvābhyāmastramiti proktaḥ prakāro'ṅgasya sūribhiḥ || 55 || dadhivāmanamantramāha tāra iti | hṛt namaḥpadam | atrāpi pūrvavadvisargeṇa saha sandhirjñeyaḥ | ṅe'ntaḥ surapatiḥ surapataye | ṭhadvandvaṃ svāhā | praṇava śrībījasampuṭaḥ iti kecit | praṇavo bījaṃ svāhā śaktiḥ tāvadbhiriti pañcabhiḥ | prakāro'ṅgasya sūribhirityanena sāmpradāyikāḥ anyathā ṣaḍaṅgamāhuriti sūcitam | tadyathā----praṇavā- dipañcabhiḥ padaiḥ pañcāṅgāni kṛtvā sarveṇa ṣaṣṭhamiti || 53-55 || mūdhnī bhāle dṛśoryugme karṇanāsauṣṭhatāluṣu | kaṇṭhe bāhudvaye pṛṣṭhe hṛdayodaranābhiṣu || 56 || guhyorujānuyugmeṣu jaṅghayoḥ pādayornyaset | aṣṭādaśa manorvarṇān paścāddevaṃ vicintayet || 57 || mūrdhnītyādiṣu sarvatra ekaikavarṇanyāsaḥ | karṇayugmauṣṭhatāluṣvityapapāṭhaḥ | karṇanāsauṣṭhatāluṣviti pāṭhaḥ | paścāditi pṛṣṭhe | mantratantraprakāśe tu---- mūdhnī dṛkśravaṇadvandve nāsāyāṃ mukhamadhyataḥ | kaṇṭhahṛdbāhuyugme ca nābhau pṛṣṭhe ca guhyake || jānvośca pādayorarṇān | iti sthānānyuktāni | paścādityanena padanyāso'pi sūcitaḥ | yadāhuḥ----bhrūmadhyagalahṛnnābhiliṅgādhāreṣu vinyaset | iti || 56-57 || muktāgauraṃ navamaṇilasadbhūṣaṇaṃ candrasaṃsthaṃ bhṛṅgākārairalakanikaraiḥ śobhi vaktrāravindam | hastābjābhyāṃ kanakakalaśaṃ śuddhatoyābhipūrṇaṃ dadhyannāḍhyaṃ kanakacaṣakaṃ dhārayantaṃ bhajāmaḥ || 58 || dhyānamāha mukteti || 58 || guṇalakṣaṃ japenmantraṃ taddaśāṃśaṃ ghṛtaplutaiḥ | pāyasānnaiḥ prajuhuyāddadhyannairvā yathāvidhi || 59 || candrāntaṃ kalpite pīṭhe prāgukte taṃ samarcayet | mūttīṃ mūlena saṅkalpyā vakṣyamāṇavidhānataḥ || 60 || ṣaḍaṅgāni samabhyarcya kesareṣu yathā purā | abhyarcya vāsudevādīn dhvajādīnarcayettataḥ || 61 || keśavādyā dalāgreṣu surendrādīnanantaram | vajrādīni gajānaṣṭau saptāvaraṇamīritam | vidhānametaddevasya kīttītaṃ surapūjitam || 62 || guṇalakṣaṃ trilakṣam | yathāvidhītyagre sambadhyate | candrāntamiti | ravivahnimaṇḍale sampūjya ante candramaṇḍalaṃ pūjayedityarthaḥ | atra candramaṇḍalāntā pūjā | tasya tadāsanatvāt | taduktaṃ mantratantraprakāśe---- dharmajñānamaye pīṭhe pūjayecandramaṇḍalam | iti | candramaṇḍalamantro'pyuddhṛtaḥ | viṣṇave saha somāya trailokyāpyāyanāya ca | svāhāntastārahṛtpūrve mantreṇaivā'rcayecca tat || iti || etadyathāvidhipadena sūcitam | prāgukte nārāyaṇāṣṭākṣarokte pīṭhe vakṣyamāṇa- vidhānataḥ taṃ samarcayediti sambandhaḥ | yathā pureti caturthektarītyā | vāsudevādīn saśaktikān pūrvavat | dhvajādīnityaṣṭau prasiddhadikkrameṇa | taduktam---- dhvajaśca vainateyaśca śaṅkhapadmau diśo gatāḥ | vighnāryakau tathā durgā viṣvaksenau vidiggatāḥ || iti | tatra granthakṛtā nārāyaṇāṣṭākṣare agradakṣiṇottarapaścimādipūjākathanārtham ete eva vainateyādyā upadiṣṭāḥ | keśavādyā dvādaśa dalāgreṣu aṣṭadalādbahirityarthaḥ | gajānityaṣṭa- moktān svasvadikṣu || 59-62 || pāyasājyena juhuyātsahasraṃ śriyamāpnuyāt | dhānyahomena dhānyāptiḥ śatapuṣpīsamudbhavaiḥ || 63 || bījaiḥ sahasrasaṃkhyāto homo bhayavināśanaḥ | dadhyodanena śuddhena hutvā mucyeta durgateḥ || 64 || smṛtvā traivikramaṃ rūpaṃ japenmantramananyadhīḥ | mukto bandhādbhavetsadyo nātra kāryā vicāraṇā || 65 || paṭṭe saṃpādya deveśaṃ bhittau vā pūjayet sudhīḥ | sugandhikusumairnityaṃ mahatīṃ śriyamāpnuyāt || 66 || śatapuṣpī kānyakubjabhāṣāyāṃ sauṃpha iti prasiddhā | durgateḥ dāridryāt || 63-66 || sasādhyatārojjvalakaṇīkābja- maṣṭākṣarairujjvalakeśarāḍhyam | mantrākṣaradvandvayutāṣṭapatraṃ śiṣṭārṇayugmollasitāntyapatram || 67 || dvādaśākṣarasaṃvītaṃ tadbahirmātṛkākṣaraiḥ | vidadhyādvaiṣṇavaṃ yantraṃ sarvasampatpradāyakam || 68 || yantramāha sasādhyeti | kaṇīkāyāṃ sādhyasādhakakarmasahitaṃ praṇavaṃ likhet | aṣṭākṣarairiti nārāyaṇāṣṭākṣaraiḥ | śiṣṭārṇetyanenā'ntyapatre varṇacatuṣṭayaṃ likhedityuktam | tadbahirmātṛkākṣarairveṣṭitaṃ vidadhyāditi sambandhaḥ | asya tantrāntaroktaṃ vidhānamabhidhīyate---- asya tailo muniśchando jagatyannaprado hariḥ | devatā praṇavādyaiśca padaiḥ sarveṇa cā'ṅgakam || karpūradhavalaṃ devaṃ niviṣṭaṃ sarasīruhe | suprasannaṃ sunetraṃ ca cārusmitamanoharam || daṇḍaṃ cā'mṛtakuṇḍaṃ ca śaraccandrasamaprabham | dadhibhaktaṃ sopadaṃśaṃ vasupātraṃ ca bibhratam || cintayejjagadīśānaṃ jagadāttīharaṃ harim | dīkṣāṃ prāpya śucirbhūtvā japed dvādaśalakṣakam || tadante juhuyādvidvān pāyasena daśāṃśakam | pūjā tu vaiṣṇave pīṭhe karttavyā sādhakottamaiḥ || likhetpadmaṃ saptadaśadalaṃ praṇavamālikhet | kaṇīkāyāṃ sasādhyaṃ taṃ svarairāveṣṭayet kramāt || catustriṃśatkesareṣu kādikṣāntān lavajītān | daleṣu mantravarṇāśca tārābhyāṃ veṣṭayedbahiḥ || śrī(sva)bījābhyāṃ tadbahiśca yantraṃ sarvaphalapradam | asmin yantre samāvāhya devamaṅgāni pūrvavat || iṣṭvā śaktīśca patreṣu lokeśāstrāṇi pūjayet | pūṣā sumanasā prītirjyetiḥ saumyā marīcikā || aṃśumālinyaṅgirā ca śaśinī candrikā tathā | amoghā karuṇā caiva chāyā sampūrṇamaṇḍalā || puṣṭistathā'mṛtā siddhiḥ śaktayaḥ samudīritāḥ | iti | atha brahmayāmaloktaṃ yantramucyate---- vṛttākāramatho kṛtvā candramaṇḍalamadhyataḥ | samyak ca vilikhettāraṃ sādhyanāmasamanvitam || vāruṇārṇān likhitvā ca sāgnimāyāsabindukam | dalaiśca saptadaśabhiḥ kṛtvā padmaṃ sakaṇīkam || nādivyomāntamantraṃ vai padmasyaiva daleṣu ca | kṛtvā yantraṃ mahābhāga samālabhya japenmanum || mahārakṣā samākhyātā dhāraṇācca śriyāvaham || iti | nāradakalpoktaṃ yantrāntaram---- dalaiḥ ṣoḍaśabhiryuktaṃ satāraṃ kaṇīkojjvalam | kalārūḍhadalaṃ bāhye padmamaṣṭadalaṃ likhet || teṣvaṣṭākṣaramālikhya tadagre vṛttamālikhet | aṣṭādaśadalaṃ bāhye teṣvapyaṣṭādaśākṣaram || ālikhyānte ca bhūgehamaṣṭaśūlasamanvitam | koṇeṣvakṣaramālikhya vahnyādiṣu yathākramam || śūlākṣirogagulmādigarbhasphoṭādikānapi | viṣādikānnaraḥ samyak mantrī yantreṇa nāśayed || iti || akṣaraṃ ṭhakāram | tantrāntaroktametadupāsakakarttavyamucyate---- nā'śnīyāttaṇḍulīśākaṃ tathā caudumbaraṃ phalam || śrāddhanāṃ navakaṃ caiva bhakṣayenna kadācana | padmapatre na bhuñjīta tathā cārkadaleṣvapi || tuṣakārpāsabījāni na spṛśecca kadācana | valmīkaṃ gomayaṃ vipracchāyāmapi na laṅghayet || devāgnigurupūjāṃ ca kuryādbhaktisamanvitaḥ | iti || 67-68 || udgiratpadamābhāṣya praṇavodgīthaśabdataḥ | sarvavāgīśvaretyante pravadedīśvaretyatha || 69 || sarvavedamayācintyapadānte sarvamuccaret | bodhayadvitayānto'yaṃ mantrastārādirīritaḥ || 70 || ṛṣirbrahmā'sya sandiṣṭaśchando'nuṣṭubudāhṛtam | devatā syāddhayagrīvo vāgaiśvaryaprado vibhuḥ | tāreṇa pādairmantrasya pañcā'ṅgāni prakalpayet || 71 || hayagrīvamantramāha udgiraditi | praṇavodgītheti svarūpam | sarvamuccarediti mantre'pi dvitīyāntameva | ślokarūpo mahāmantraḥ | ślokādau tāraḥ | mantrasthahalo bījāni svarāḥ śaktayaḥ | vāgaiśvaryaprada iti viniyogoktiḥ || 69-71 || śaracchaśāṅkaprabhamaśvavaktraṃ muktāmayairābharaṇairupetam | rathāṅgaṃ śaṅkāṅkitabāhuyugmaṃ jānudvayanyastakaraṃ bhajāmaḥ || 72 || dhyānamāha śaraditi | atra dhyānānantaramiyaṃ mudrā darśanīyā---- vāmahastatale dakṣā aṅgulīstāstvadhomukhīḥ | saṃropya madhyamāṃ tāsāmunnamyā'dho vikuñcayet || hayagrīvapriyā mudrā tanmūrtteranukāriṇī || iti || 72 || varṇalakṣaṃ japenmantraṃ kundapuṣpairmadhuplutaiḥ | daśāṃśaṃ vaiṣṇave vahnau juhuyānmantrasiddhaye || 73 || aṣṭākṣarodite pīṭhe hayagrīvaṃ prapūjayet | bījena mūttīṃ saṅkalpyā bījamuddhirayate yathā || 74 || varṇalakṣaṃ dvātriṃśallakṣaṃ vaiṣṇave vahnāviti | tatra vaiṣṇavapīṭhamabhyarcyetyarthaḥ || 73-74 || viyadbhṛgusthamarghīśabindumadbījamīritam | kesareṣu caturvedāṃścatudīkṣu samarcayet || 75 || hayagrīvabījamuddharati viyaditi | viyat haḥ | bhṛgusthaṃ sakārastham | arghīśaḥ ūkāraḥ binduśca tadvat | kalpāntare caturdaśasvarayuktamudāhṛtam | taduktaṃ śāṅkarakalpe---- śūnyaṃ śūnyasamāyuktaṃ jīvasyopari saṃsthitam | anugrahayutaṃ kṛtvā vāgīśaṃ sarvakāmadam || iti || kecidrudreṇa bhūṣitaṃ kṛtveti paṭhanti | etadvījādyo ṅe'nta hayagrīvaśabda- natyanto'ṣṭākṣaro mantraḥ | haṃ bījam | sau śaktiḥ | devīgāyatrī chandaḥ | anyadvakṣya- māṇaikākṣaravidhānavat sarvaṃ jñeyam | etāvapi svatantrau mantrau | vidyākāmena vākpuṭau japyau bālātārtīyasaṃpuṭau vā vaśyakāmena kāmarājasaṃpuṭau vā | haṃ bījaṃ saṃ śaktiḥ | tadṛṣyādikaṃ yathā---- brahmatriṣṭuphayagrīvā ṛṣyādyāḥ parikīttītāḥ | ṣaḍdīrghayuktamūlena ṣaḍaṅgavidhirīritaḥ || dhavalanalinaniṣṭhaṃ kṣīragauraṃ karāgrai- rjapavalayasaroje pustakābhīṣṭadāne | dadhatamamalavastrākalpajālābhirāmaṃ turagavadanaviṣṇuṃ naumi devārijiṣṇum || vedalakṣaṃ jāpitvā'nte taddaśāṃśaṃ hunedghṛtaiḥ | purokte prayajet pīṭhe gāyatyāravāhya pūjayet || ṅe'ntaṃ vāgīśvarapadaṃ vidmahe padamuccaret | hayagrīvaṃ ce ṅe'ntaṃ syāddhīmahīti tato vadet || tannohaṃsaḥpadānte ca pravadecca pracodayāt | prathamāvṛtiraṅgaiḥ syāt dvitīyā cāṣṭabhirhayaiḥ || prajñāhayastathā medhāhayaḥ smṛtihayastathā | vidyāhayaḥ śrīhayaśca vāgīśīhaya eva ca || vidyāvilāsasuhayo hayānto nādamardanaḥ | medhādibhistṛtīyā syāttāśca medhā sarasvatī || prajñā tṛtīyā vijayā pañcamī cā'parājitā | tuṣṭiḥ puṣṭiḥ saptamī syācchraddhā caivā'ṣṭamī matā || kalpāntare tu lakṣmyādyāstāśca lakṣmīḥ sarasvatī | ratiprītī kīttīkāntī tuṣṭiḥ puṣṭistathā'ṣṭamī || caturthī kumudādyaiste kumudaḥ kumudākṣakaḥ | puṇḍarīkaḥ sarvanetro vāmanaḥ śaṅkukarṇakaḥ || sumukhaḥ supratiṣṭhaḥ syāllokapālaistu pañcamī | tadāyudhaiśca ṣaṣṭhī syādevaṃ pūjā samīritā || iti || bījaṃ rephasamāyuktaṃ huṅkāradvayamadhyagam | yasya nāmnā japenmantraṃ mārayettaṃ na saṃśayaḥ || huṅkāradvayamadhyasthaṃ bījarājaṃ sureśvari | vidveṣayejjagat sarvaṃ māsaṃ japtvā na saṃśayaḥ || likhedrocanayā bhūrje mantraṃ bāhau vidhārayet | mahārakṣā bhavedeṣā sarvadoṣavināśinī || iti || śāṅkarakalpoktaṃ yantramucyate---- praṇavadvayasaṃyuktamakāradvayamadhyagam | vādināma likhedbīje bhūrjapatre haridrayā || patrāṣṭake hayagrīvāṣṭākṣaraṃ svarakesare | kādi kṣāntavṛtaṃ bāhye tadbahirbhūpuraṃ likhet || vākstambhanamidaṃ proktaṃ śarāvadvayasaṃpuṭe | veṣṭitaṃ pītasūtreṇa mūkatvaṃ kurute'cirāt || iti || 75 || vidikṣvaṅgasmṛtinyāyasarvaśāstrāṇi pūjayet | arcayet patramadhyeṣu vidhānenā'ṅgadevatāḥ || 76 || bāhye lokeśvarāṃsteṣāṃ vajrādyastrāṇi saṃyajet | evaṃ yo bhajate devaṃ sākṣādvāgīśvaro bhavet || 77 || bailvaiḥ phalaiḥ kṛto homaḥ śrīkaraḥ parigīyate | kundapuṣpāṇi juhuyādicchan vākśriyamavyayam || 78 || vidikṣviti | śikṣākalpavyākaraṇaniruktajyotiṣachandorūpebhyaḥ ṣaḍaṅgebhyo namaḥ smṛtibhyo namaḥ nyāyaśāstrebhyo namaḥ sarvaśāstrebhyo namaḥ ityādi prayogaḥ | vidhāneneti caturthektāgneyādisthāneṣu patramadhyeṣviti caturthektakesarāṅga pūjāpavādaḥ || 76-78 || manunā'nena sañjaptaṃ ghṛtaṃ brāhmīrasaiḥ sṛtam | kavitāmāvahetpuṃsāmanargalavijṛmbhaṇām || 79 || vacāmanena sañjaptāṃ bhakṣayet prātaranvaham | sarvavedāgamādīnāṃ vyākhyātā jāyate'cirāt | manorasya samo nāsti jñānaiśvaryaprado'paraḥ || 80 || manuneti | " akalko'pi bhavet sneho yaḥ sādhyaḥ kevale drave " ityuktatvāt | ghṛtāccaturguṇe brāhmīrase ghṛtaṃ pacet | ghṛtāvaśeṣamuttāryā'nena saṃjaptaṃ pibet ||79-80|| ananto'gnyāsanaḥ sendurbījaṃ rāmāya hṛnmanuḥ | ṣaḍakṣaro'yamādiṣṭo bhajatāṃ kāmado maṇiḥ || 81 || brahmā prokto muniśchando gāyatraṃ devatā manoḥ | deśikendraiḥ samākhyāto rāmo rākṣasamardanaḥ || 82 || dīrghabhājā svabījena kuryādaṅgāni ṣaṭ kramāt | brahmarandhre bhruvormadhye hṛnnābhyandhuṣu pādayoḥ | ṣaḍakṣarāṇi vinyasyenmantrasya manuvittamaḥ || 83 || rāmamantramāha ananta iti | ananta ākāraḥ agnyāsano rephāsanaḥ senduḥ sabinduḥ | bījamityanenaikākṣaro'pyayaṃ mantra iti sūcitam | taduktam---- vahnisthaṃ śayanaṃ viṣṇorardhacandravibhūṣitam | ekākṣaro manuḥ prokto mantrarājaḥ suradrumaḥ || iti | asyarṣyādikaṃ sarvaṃ vakṣyamāṇameva | etadartha uktaḥ skandayāmale nirvāṇakhaṇḍe---- repho'gnirahamevokto viṣṇuḥ somo ma ucyate | madhyagastvāvayorbrahmā ravirākāra ucyate || jyotīṃṣi kavalīkṛtya trīṇyākāśo vibhuḥ svayam | nādo'bhidhatte sanmātraṃ tvameva parameśvaram || iti | rāmāya hṛdityanenā'yaṃ pañcākṣaro'pi mantra ityuktam | yadāhuḥ---- sapratiṣṭhau ramau vāyurhṛt pañcārṇe manuḥ smṛtaḥ | viśvāmitro muniḥ proktaḥ paṅktiśchando'sya devatā || rāmabhadro bījaśaktī prathamārṇanatī kramāt | bhrūmadhye hṛdi nābhyandhupādayovīnyasen manum || ṣaḍaṅgaṃ pūrvavadyadvā pañcārṇairmanunā'strakam | madhye vanaṃ kalpatarormūle puṣpalatākulam || lakṣmaṇena praguṇitamakṣṇaḥ koṇena sāyakam | avekṣyamāṇaṃ jānakyā dhṛtavyajanayeśvaram || jaṭābhāralasacchīrṣaṃ śyāmaṃ munigaṇāvṛtam | lakṣmaṇena dhṛtacchatramathavā puṣpakopari || daśāsyamathanaṃ prāgvat sasugrīvavibhīṣaṇam | vijayārthī viśeṣeṇa varṇalakṣaṃ japenmanum || iti | manuriti | evaṃ militvā mantraḥ ṣaḍakṣara ityarthaḥ | kāmado maṇiścintāmaṇiri- tyanenāsya viniyogaṃ vadatā svabījaṃ vināpi bahuprakāraṃ ṣaḍvarṇatvaṃ bahuprakāraṃ ca saptavarṇatvaṃ sūcitam | taduktaṃ skandayāmale nirvāṇakhaṇḍe---- viśvarūpasya te nāma viśve śabdādi vācakāḥ | tathāpi mūlamantraste viśveṣāṃ bījamakṣayam || muktaye praṇavādyo'yaṃ ramādirapi bhuktaye | vāgbhavādistu vāksiddhyai māyādirakhileṣṭadaḥ || akhilo'yaṃ mahāśaktirmantracintāmaṇivībho | iti | anyatra---- svakāmaśaktivāglakṣmī tārādyaḥ pañcavarṇaḥ | ṣaḍakṣaraḥ ṣaḍvidhaḥ syāccaturvargaphalapradaḥ || pañcāśanmātṛkāmantravarṇapratyekapūrvakaḥ | lakṣmīvāgmanmathādiśca tārādiḥ syādanekadhā || śrīmāyāmanmathaikaika bījādyantagato manuḥ | caturvarṇaḥ sa eva syāt ṣaḍvarṇe vāñchitapradaḥ || svāhānto huṃphaḍanto vā natyanto vā bhavedayam | brahmā samohanaḥ śaktirdakṣiṇāmūttīreva ca || agastyaḥ śrīśivaḥ proktā munayo'tra kramādime | chando gāyatrasaṃjñaṃ ca śrīrāmaścaiva devatā || athavā kāmabījādevīśvāmitro munirmanoḥ | chando devyādi gāyatrī rāmabhadro'sya devatā || bījaśaktī yathāpūrvam | iti | rākṣasamardanaḥ iti viśeṣaṇaṃ vidheyam | rāṃ bījaṃ namaḥ śaktiḥ | taduktaṃ śaunakakalpe---- jānīyātprathamaṃ varṇaṃ bījaṃ śaktiṃ natiṃ tathā | iti | kecana āyeti śaktimāhuḥ | dīrghabhājā ṣaḍdīrghabhājā | svabījena mantrādyabījena| kramādityanena ṣaḍvarṇairvā ṣaḍaṅgamityuktam | yadāhuḥ---- bījaiḥ ṣaḍdīrghayuktairvā mantrārṇairvā ṣaḍaṅgakam | iti | andhu guhyam | manuvittama ityanenaitaduktaṃ bhavati | pañcākṣare pādanyāsaḥ | saptākṣare brahmarandhrabhrūmadhyakaṇṭhahṛnnābhiguhyapādeṣu nyāsaḥ | dvyakṣare brahmarandhrahṛdoḥ | tryakṣare guhyāntayoḥ | caturakṣare guhyapādāntayoriti || 81-83 || kālāmbhodharakāntikāntamaniśaṃ vīrāsanādhyāsitaṃ mudrāṃ jñānamayīṃ dadhānamaparaṃ hastāmbujaṃ jānuni | sītāṃ pārśvagatāṃ saroruhakarāṃ vidyunnibhāṃ rāghavaṃ paśyantīṃ mukuṭāṅgadādivividhākalpojjvalāṅgaṃ bhaje || 84 || dhyānamāha kāleti | vīrāsanamantye vakṣyati | jñānamudrālakṣaṇaṃ prāk | aparaṃ vāmam | rāghavaṃ paśyantīṃ pārśvagatāṃ sītāñca bhaje iti sambandhaḥ | asmin pāṭhe vakṣyamāṇasītāmantrasyāpi dhyānamuktaṃ bhavati | kvacitpaśyantamiti pāṭhaḥ | tadā sītāṃ paśyantaṃ rāghavaṃ bhaje iti sambandhaḥ | uktañca---- vāmāṅkārūḍhasītāmukhakamalamilallocanaṃ nīradābham | iti | ākalpo bhūṣā | atra dhyānānantaraṃ nārāyaṇāṣṭākṣaroktāṃ garuḍamudrāṃ ca darśayet || 84 || varṇalakṣaṃ japenmantraṃ daśāṃśaṃ kamalaiḥ śubhaiḥ | juhuyādacīte vahnau brāhmaṇān bhojayettataḥ || 85 || varṇalakṣaṃ ṣaṭlakṣam | acīte vahnāviti rāmapīṭhaṃ vahnāvāvāhyetyarthaḥ || 85 || pūjayedvaiṣṇave pīṭhe mūttīṃ mūlena kalpayet | śrīṃ sītāyai dviṭhāntena sītāṃ pārśvagatāṃ yajet || 86 || śrīṃ sītāyai svāhā iti | ayaṃ svatantro'pi mantraḥ | taduktam----sītāmantro'pi kathitaḥ svatantro'ṅgaparo'pi ca | iti | skandayāmale nirvāṇakhaṇḍe'pi---- brahmā gṛṇāti tvacchaktiṃ devīṃ vācaṃ tvadāptaye | viṣṇurdhyāyati tvāmeva suṣumṇāṃ pārameśvarīm || sītāmupāste vyomāntarīśvaro bindurūpiṇīm | sadāśivo nādamayīṃ khātītāmunmanīṃ śivaḥ || iti | asyarthyādikamagastisaṃhitoktaṃ yathā---- janako'sya ṛṣiśchando gāyatraṃ devatā manoḥ | sītā bhagavatī proktā śrībījaṃ śaktirantajau || dīrghasvarayujādyena ṣaḍaṅgāni prakalpayet | pūjayedvaiṣṇave pīṭhe dhyāyedrāghavasaṃyutām || suvarṇābhāmbujakarāṃ rāmālokanatatparām | varṇalakṣaṃ japenmantramiṣṭārthān sādhayettataḥ || iti || 86 || agre pārśvadvaye śārṅgaṃ śarānaṅgāni tadbahiḥ | hanūmantaṃ sasugrīvaṃ bharataṃ savibhīṣaṇam || 87 || lakṣmaṇāṅgadaśatrughnān jāmbuvantaṃ daleṣvimān | vācayantaṃ hanūmantamagrato dhṛtapustakam || 88 || yajedbharataśatrughnau pārśvayordhṛtacāmarau | dhṛtātapatraṃ hastābhyāṃ lakṣmaṇaṃ paścime yajet || 89 || sṛṣṭiṃ jayantaṃ vijayaṃ surāṣṭraṃ rāṣṭravarddhanam | akopaṃ dharmapālākhyaṃ sumantraṃ ca dalāgrataḥ || 90 || sarvābharaṇasampannān lokeśānarcayettataḥ | tadastrāṇi tato bāhye vajrādīni prapūjayet || 91 || evaṃ pūjādibhiḥ siddhe manau karmmāṇi sādhayet | jātīprasūnairjuhuyāccandanāmbhaḥsamukṣitaiḥ || 92 || rājavaśyāya kamalairdhanadhānyādisampade | nīlotpalānāṃ homena vaśayedakhilaṃ jagat || 93 || bilvaprasūnairjuhuyādindirāvāptaye naraḥ | dūrvāhomena dīrghāyurbhavenmantrī nirāmayaḥ || 94 || raktotpalahutānmantrī dhanamāpnoti vāñchitam | medhākāmena hotavyaṃ palāśakusumairnavaiḥ || 95 || tajjaptamambhaḥ prapibetkavirbhavati vatsarāt | tanmantritānnaṃ bhuñjīta mahadārogyamāpnuyāt || 96 || agre pārśvadvaya iti vyadhikaraṇe saptamyau | tenāgre purataḥ pārśvadvaye vāmadakṣiṇa- pārśvayoḥ śārṅga śarāniti sambandhaḥ | anenaitāvatparyantaṃ mukhyapūjetyuktam | uktañca---- vāmapārśve trikoṇasya śārṅgaṃ dakṣiṇake śarān | śaṃ śārṅgāya namo'stvevaṃ śaṃ śarebhyo namo'stviti || pūjānujñāṃ tato labdhvā raśmīnaṅgānyatho yajet | iti | pūjāyantraṃ tu tantrāntaroktaṃ yathā---- bhūgṛhāṣṭakapatrāntaḥ ṣaṭkoṇamatisundaram || iti | atraiva vakṣyamāṇaṃ dhāraṇayantraṃ vā | taduktamagastisaṃhitāyām---- ṣaṭkoṇādi dharaṇyantaṃ pūrvavadvilikhedatha | tasya madhye likhettāraṃ ṣaṭsu koṇeṣvapi kramāt || mūlamantrākṣarāṇyeva sandhiṣvaṅgaṃ ca mānmatham | māyāṃ gaṇḍeṣu kiñjalke svarāṇāṃ lekhanaṃ matam || patreṣu pūrvavan mālāmantro lekhyaḥ krameṇa hi | daśākṣareṇa saṃveṣṭya kādyāni vyañjanāni ca || digvidikṣu likhedbīje narasiṃhavarāhayoḥ | etadyantrāntaraṃ cātra sāṅgāvaraṇamarcayet || sauvarṇe rājate bhūrje likhitvā'rcanamārabhet | iti | aṅgāni tadbahiriti āgneyādi ṣaṭsu koṇeṣu || taduktam---- iṣṭvāṅgadevatāḥ ṣaṭkoṇeṣvagnikoṇādi | iti | anyatrāpi---- ṣaṭkoṇe prathamāvṛttiḥ syādaṅgairagnitaḥ kramāt | iti | paścime devapṛṣṭhabhāge | atra hanūmantamityādi prathamamuddiśya paścādvācayanta- mityādinā yatprādhānyena caturṇāṃ sadhyānaṃ pūjanamāha | tenaiṣāṃ caturṇāṃ mantrā api pradhānabhūtā ityapi sūcitam | yadagastisaṃhitāyām---- āñjaneyamanuṃ vakṣye bhuktimuktyekasādhanam | prakāśitaṃ śaṅkareṇa lokānāṃ hitakāmyayā || bhūtapretapiśācādiḍākinībrahmarākṣasāḥ | dṛṣṭvā'tha prapalāyante mantrānuṣṭhānatatparam || pradhānaścā'ṅgabhūto'yaṃ mantrarājo hyanuttamaḥ | pūrvaṃ namaḥ padañcoktvā tato bhagavate padam || āñjaneyapadaṃ ṅe'ntaṃ mahābalapadaṃ tathā | vahnijāyānta eva syān mantro hanūmataḥ paraḥ || sarvasiddhikaraḥ prokto mantraścā'ṣṭādaśākṣaraḥ | ṛṣirīśvara eva syādanuṣṭup chanda ucyate || hanūmān devatā prokto haṃ bījaṃ śaktirantajau | hanūmatprīṇanaṃ caiva phalamādyamudāhṛtam || namo bhagavate cāñjaneyāyā'ṅguṣṭhayornyaset | rudramūrttaya ityevaṃ tarjanībhyāmanantaram || vāyusutāyā'pi tathā madhyamābhyāmapi sphuṭam | agnigarbhāya ca tathā'nāmikābhyāṃ pravinyaset || rāmadūtāya ca punaḥ kaniṣṭhābhyāṃ vicakṣaṇaḥ | brahmāstravāraṇārthāya cā'stramantraḥ samīritaḥ || evaṃ ṣaḍaṅgaṃ ca mune kṛtvā dhyāyedananyadhīḥ | sphaṭikābhaṃ svarṇakāntiṃ dvibhujaṃ ca kṛtāñjalim || kuṇḍaladvayasaṃśobhimukhāmbhojaṃ muhurmuhuḥ | ayutaṃ tu puraścaryā rāmasyāgre śivasya vā || pūjāṃ tu vaiṣṇave pīṭhe śaive vā vidadhīta vai | āvṛtibhivīnā nityaṃ naktāśī vijitendriyaḥ || iti | rephapūrvaṃ samuddhṛtya bindulakṣmaṇasaṃyutam | ṅe'nto'yaṃ lakṣmaṇamanurnamasā ca samanvitaḥ || agastya ṛṣirasyā'tha gāyatraṃ chanda ucyate | lakṣmaṇo devatā prokto laṃ bījaṃ śaktirasya hi || namastu viniyogo hi puruṣārthacatuṣṭaye | dīrghabhājā svabījena ṣaḍaṅgāni prakalpayet || dvibhujaṃ svarṇaruciraṃ tanuṃ padmanibhekṣaṇam | dhanurbāṇakaraṃ rāmasevāsaṃsaktamānasam || pūjāpi vaiṣṇave pīṭhe sāṅgāvaraṇavajīte | saptalakṣaṃ puraścaryā tataḥ siddhastu sādhayet || bharatasyaivameva syācchatrughnasyā'pyayaṃ vidhiḥ | aṅgatvenoditā hyete prādhānyenāpi sammatāḥ || ādau vā'pyantato vāpi pūjāyāṃ rāghavasya tu | eteṣāmapi karttavyā pūjā bhuktiphalepsubhiḥ || prādhānyena pṛthaktvena aṅgatve rāmapīṭhake | lakṣmaṇastu sadā pūjyaḥ prādhānyenaiva nityaśaḥ || yathā rāmasya pūjā syāttathā tasyāpi nityaśaḥ || sāphalyaṃ rāmapūjāyā yadīcchenniyatabrataḥ || tena yatnena karttavyā lakṣmaṇasyāpi vistarāt | śrīrāmamantrabhedāstu bahavaḥ santi vai mune || tatsādhakaiḥ sadā kāryā saumitrerapi nityaśaḥ | aṣṭottarasahasraṃ vā śataṃ vā susamāhitaḥ || lakṣmaṇasya manurjapyo mumukṣubhiratandritam | ajaptvā lakṣmaṇamanuṃ rāmamantraṃ japanti ye || tajjaptasya phalaṃ naiva prayānti kuśalā api | arimitravidhiḥ ko'pi naiva kārye bhavediha || yo japellakṣmaṇamanuṃ nityamekāntamāsthitaḥ | mucyate sarvapāpebhyaḥ sa kāmānaśnute'khilān || prayogāyaiva mantro'yamupadiṣṭo hi śāṅgīṇā | sandhyāñcopāsya vidhivan mūlamantreṇa mantravit || trikālaṃ niyato bhūtvā kṛtanityavidhiḥ svayam | dīkṣāyuto yathānyāyaṃ gurvanujñāpuraḥsaram || mucyate sarvapāpebhyo yāti viṣṇoḥ paraṃ padam | ehikānanapekṣyaivaṃ niṣkāmo yo'rcayedvibhum || dīkṣāṃ prāpya vidhānena gurovīgatakalmaṣāt | ācārādiratāddāntād gṛhasthādvijitendriyāt || tadanujñānusāreṇa puraścaryā yathāvidhi | sa sarvān puṇyapāpaughān dagdhvā nirmalamānasaḥ || punarāvṛttirahitaṃ śāśvataṃ padamāpnuyāt | sakāmo vāñchitān labdhvā bhuktvā bhogān yathepsitān || jātismaraściraṃ bhūtvā yāti viṣṇoḥ paraṃ padam | yathā śrīrāmamantrāṇāṃ prayoktuḥ pāpasambhavaḥ || tathā no lakṣmaṇamanoḥ kintu yāti parāṃ gatim | kecin muktyarthameva syuḥ kecidaihikasādhanāḥ || bhuktimuktipradaścā'yameko vijñāyate param || iti || 87-96 || tāraṃ madhye vilikhatu manuṃ ṣaṭsu koṇeṣu sandhi- ṣvaṅgaṃ māyāṃ smaramapi likhetkoṇagaṇḍeṣu paścāt | kiñjalkeṣu svaragaṇamatho patramadhyeṣu mālā- mantrotthārṇān guhamukhamitānaṣṭame pañca varṇān || 97 || daśākṣareṇa saṃveṣṭya kādivarṇaiśca bhūpure | digvidikṣu likhedbīje narasiṃhavarāhayoḥ || 98 || dhāraṇayantramāha tāramiti | madhye kaṇīkāyāṃ sādhyasādhakakarmasahitaṃ praṇavaṃ likhet | manuṃ rāmaṣaḍakṣaram | sandhiṣu ṣaṭsandhiṣu | aṅgaṃ ṣaḍaṅgamantrāḥ | koṇagaṇḍeṣu koṇakapoleṣu | ekatra māyām aparatra kāmaṃ likhet | tato'ṣṭadalakesarasthāne ṣoḍaśasvarān likhet | mālāmantro vakṣyamāṇaḥ saptacatvāriṃśadakṣaraḥ | guhamukhamitān ṣaṭparimitān | daśākṣareṇa vakṣyamāṇena | kādivarṇaiḥ saṃveṣṭyeti sambandhaḥ | bhūpure digvidikṣu bīje likhediti sambandhaḥ | narasiṃhabījamagrimapaṭale vakṣyamāṇam | varāhabījaṃ vārāhamantre vakṣyamāṇam || 97-98 || namo bhagavate brūyāccaturthyā raghunandanam | rakṣoghnaviṣadāyā'nte madhurādi samīrayet || 99 || prasannavadanāyeti paścādamitatejase | bālāya paścādrāmāya viṣṇave tadanantaram | praṇavādi namo'nto'yaṃ mālāmanurudīritaḥ || 100 || mālāmantramāha nama iti | raghunandanāccacaturthī raghunandanāya | prasannavadanāya amitatejase ityatra na sandhiḥ | saptacatvāriṃśadakṣarāṇi yantre niyamitatvāt ayaṃ mālāmantro'pi svatantraḥ | tadṛṣyādikaṃ yathā---- muniḥ pitāmahaśchandaḥ sātyanuṣṭupa ca devatā | rājyābhiṣikto rāmaśca bījaśaktī tathā purā || tāravākkāmabījaiśca sampuṭaṃ prajapedamum | śirasyānanavṛtte ca bhrūmadhye'kṣidvaye'pi ca || śrotrayorghrāṇayoścaiva gaṇḍayoroṣṭhayorapi | dantayorāsyadeśe ca doḥpatsandhyagrakeṣu ca || kaṇṭhe stane hṛdi dvandve pārśvayoḥ pṛṣṭhadeśataḥ | jaṭhare nābhyadhiṣṭhāne guhye varṇān pravinyaset | saptarttusaptadaśaṣaḍrudrasaṃkhyaiḥ ṣaḍaṅgakam || udbhinnanīlaśakalāmalakāntimabja- cāpāsivāṇakaramambujapatranetram | pītāmbaraṃ smitasudhāmadhuraṃ murāriṃ sañcintayen mithilarājasutāsahāyam || japeddvādaśalakṣaṃ ca dhyātvaivaṃ vijitendriyaḥ | bailvaiḥ phalaiḥ prasūnaiśca patraistrimadhusaṃyutaiḥ || madhuratrayayuktena payo'nnena sitāmbujaiḥ | homaṃ daśāṃśataḥ kuryāttathā sarvatra tarpaṇam || prākprokte pūjayet pīṭhe mūrttāvāvāhya devatām | prathamāṅgāvṛtiḥ proktā dvitīyā lakṣmaṇādibhiḥ || nāradādyaistṛtīyā syāllakṣmyādyābhisturīyakā | catudīksthaiśca sṛṣṭyādyaiḥ pañcamī lokanāyakaiḥ || ṣaṣṭhī vajrādibhiḥ proktā saptamījyā prakīttītā | lakṣmaṇo bharataścaiva śatrughnaśca hanūmatā || sugrīvaḥ pañcamaḥ proktaḥ ṣaṣṭha ukto vibhīṣaṇaḥ | aṅgadaḥ saptamaḥ prokto nīlo'ṣṭama udāhṛtaḥ || nāradaśca vasiṣṭhaśca vāmadevastṛtīyakaḥ | jābālo gautamaścāpi bharadvājo'tha kaśyapaḥ || vālmīkiścāṣṭamaḥ prokto lakṣmīścāpi sarasvatī | ratiprītī kīttīkāntī tuṣṭipuṣṭī imāḥ kramāt || sṛṣṭirjayantavijayau siddhārthaḥ kāryasādhakaḥ | aśokaścaiva pūrvasyāṃ śrīvatsaśca gadā tathā || pāñcajanyaḥ kaustubhākhyo vanamālā ca dakṣiṇe | uttare cakrapadme ca śārṅgabāṇāśca khaḍgakām || paścime dharmagaruḍadharmapālasumantrakān || iti || 99-100 || jānakīvallabhāyā'tha bhavet pāvakavallabhā | humādireṣaḥ kathito rāmamantro daśākṣaraḥ || 101 || daśākṣaro'pi svatantro mantraḥ | tadṛṣyādikaṃ yathā---- daśākṣaro'yaṃ mantro'sya vasiṣṭhaḥ syādṛṣivīrāṭ | chandastu devatā rāmaḥ sītāpāṇiparigrahī || ādyaṃ bījaṃ dviṭhaḥ śaktiḥ kāmenāṅgāni pūrvavat | śirolalāṭabhrūmadhya tālukaṇṭheṣu hṛdyapi || nābhyandhujānupādeṣu daśārṇān vinyasenmanoḥ | ayodhyānagare citrasarvasauvarṇamaṇḍape || mandārapuṣpairābaddhavitāne toraṇāñcite | siṃhāsane samārūḍhaṃ puṣpakopari rāghavam || rakṣobhirharibhirmaulaidīvyayānagataiḥ śubhaiḥ | saṃstūyamānaṃ munibhiḥ prahvaiśca parisevitam || sītālaṅkṛtavāmāṅkaṃ lakṣaṇenopasevitam | śyāmaṃ prasannavadanaṃ sarvābharaṇabhūṣitam || dhyānānte ca japenmantraṃ varṇalakṣaṃ vicakṣaṇaḥ | daśāṃśaṃ juhuyādbailvaiḥ phalairmadhurasaṃyutaiḥ || iti || asya pūjā ṣaḍakṣaravadeva jñeyā || 101 || japādisādhitaṃ yantraṃ svarṇapaṭṭādikalpitam | bāhunā vidhṛtaṃ dadyādvijayaśrīparākramān || 102 || japādīti ādiśabdena pūjāsampātau | svarṇapaṭṭādikalpitamityādiśabdena rajata- tāmrabhūrjapatrāṇi | tattallekhyaviśeṣe kālaviśeṣo'pi | yadagastisaṃhitāyām---- yāvajjīvaṃ tu sauvarṇe raupye viṃśativāṣīkam | bhūrje dvādaśavarṣāṇi tadardhaṃ tāmrapatrake || evaṃ lekhyaviśeṣeṇa yantrasiddhiḥ pratiṣṭhitā || iti | idaṃ gaditaṃ vidhānaṃ rāmamantrasya rāma iti dvyakṣarasya mantrasya jñeyamiti śeṣaḥ | vahnirnārāyaṇenāḍhyo jaṭharaḥ kevalo'pi ca | dvyakṣaro mantrarājo'yaṃ bhuktimuktiphalapradaḥ || ekākṣaroktamṛṣyādi syādādyena ṣaḍaṅgakam | tāramāyāramānaṅgavāksvabījaistu ṣaḍvidhaḥ || dvyakṣaro mantrarājaḥ syāt sarvābhīṣṭaphalapradaḥ | dvyakṣaraścandrabhadrānto dvividhaścaturakṣaraḥ || ṛsyādi pūrvavat jñeyameteṣāṃ tu vicakṣaṇaiḥ || iti || 102 || gaditaṃ rāmamantrasya vidhānaṃ surapūjitam | tāraṃ namo bhagavate varāhapadamīrayet || 103 || rūpāya bhūrbhuvaḥsvaḥ syāt pataye tadanantaram | bhūpatittvaṃ me padānte dehyante ca dadāpaya || 104 || vahnijāyāvadhirmantraḥ syāt trayastriṃśadakṣaraḥ | bhārgavo munirākhyātaśchando'nuṣṭubudāhṛtam || 105 || devatādivārāho'sya mantrasya kathito budhaiḥ | ekadaṃṣṭrāya hṛdayaṃ vyomolkāya śiraḥ smṛtam || 106 || śikhā tejo'dhipataye viśvarūpāya varma ca | mahādaṃṣṭrāya śastraṃ syāt pañcāṅgamiti kalpayet || 107 || evaṃ mahākapilanāradahayaśīrṣapañcarātraskandayāmalavaiṣṇavatantraproktamantra catuṣṭaya- muktvā rāmamantrayantre narasiṃhavarāhayoruddiṣṭatvāt tatra narasiṃhe bahuvaktavyatvādādau vārāhamantramuddharati tāramiti | vahnijāyā svāhā | huṃ bījaṃ svāhā śaktiḥ | tatra mantrārthena viniyogoktiḥ || 103-107 || āpādaṃ jānudeśādvarakanakanibhaṃ nābhideśādadhastān muktābhāṃ kaṇṭhadeśāttaruṇaravinibhaṃ mastakānnīlabhāsam | īḍe hastairdadhānaṃ rathacaraṇadarau khaḍgakheṭau gadākhyāṃ śaktiṃ dānābhaye ca kṣiticaraṇalasaddaṃṣṭramādyaṃ varāham ||108|| dhyānamāha āpādamiti | rathacaraṇaṃ cakram | daraḥ śaṅkhaḥ | gadākhyāṃ gadām | kṣitiḥ pṛthivī tasyāścaraṇo mūlaṃ tatra lasantī daṃṣṭrā yasya tam | daṃṣṭrālagnabhūmimityarthaḥ | dakṣādyūrdhvayorādye tadadhodhasthayoranyonya ityāyudhadhyānam | atra dhyānānantaramidaṃ mudrādvayaṃ darśanīyam | tallakṣaṇaṃ yathā---- vāmahastamathottānaṃ kṛtvā devasya copari | nāmayediti saṃproktā mudrā vārāhasaṃjñitā || iti || dakṣahastaṃ cordhvamukhaṃ vāmahastamadhomukham | aṅgulyagranta saṃyuktaṃ mudrā vārāhasaṃjñitā || iti || 108 || lakṣamekaṃ japenmantraṃ madhurāktaiḥ saroruhaiḥ | juhuyāttaddaśāṃśena pīṭhe viṣṇoḥ prapūjayet || 109 || mūttīṃ mūlena saṅkalpyā vakṣyamāṇavidhānataḥ | pūrvādiṣu catudīkṣu hṛdādyaṅgāni pūjayet || 110 || astraṃ koṇeṣvadhaścordhvaṃ cakrādyastrāṇi tadbahiḥ | cakraṃ śaṅkhamasiṃ kheṭaṃ gadāṃ śaktiṃ varābhaye || 111 || saṃpūjya bāhye lokeśān bahirastrāṇi saṃyajet | dhyānāddevo dhanaṃ dadyājjapāt dadyādvasundharām | prayacchejjapapūjādyairdhanadhānyamahīśriyaḥ || 112 || viṣṇoḥ pīṭhe vakṣyamāṇavidhānataḥ pūjayedvarāhamiti śeṣaḥ | pūrvādīti caturthektāgneyādisthānāpavādaḥ | tadbahiriti patramadhyeṣu || 109-112 || ravau siṃhagate'ṣṭamyāṃ śuklapakṣe sitāṃ śilām | pañcagavyeṣu nikṣipya spṛṣṭvā tamayutaṃ japet || 113 || siṃheti meṣacāpayorapyupalakṣaṇam | uktañca nārāyaṇīye---- śuklāṣṭamyāṃ ravau meṣasiṃhacāpagate khanet | iti | sitāṃ śilāmiti | phalādhikām | daśapalamitāṃ bilvapātrādisthāmiti padmapādācāryāḥ || 113 || uttarābhimukho bhūtvā tāṃ śilāṃ nikhanedbhuvi | śatrucauramahābhūtaiḥ kṛtāṃ bādhāṃ praṇāśayet || 114 || nikhanediti | bhūbījasahitaṃ varāhamantraṃ japanniti jñeyam | taduktamācāryaiḥ---- udagvaktro mantrī manujaparataḥ sthāpayatu tām | iti || 114 || bhānūdaye bhaumavāre sādhyakṣetrātsamāharet | mṛttikāṃ sañjapanmantrī tāṃ punavībhajet tridhā || 115 || cūllyāmekāṃ samāropya pākapātre tathāparam | godugdhe paramāloḍya śodhitāṃstaṇḍulān kṣipet || 116 || saṃskṛte'gnau pacetsamyak caruṃ mantrī japanmanum | avatārya caruṃ paścādagnau devaṃ yathāvidhi || 117 || dhūpadīpādikairiṣṭvā punarājyaplutaṃ carum | juhuyādedhite vahnau yāvadaṣṭottaraṃ śatam || 118 || evaṃ saptāravāreṣu juhuyāt kṣetrasiddhaye | prātaḥkāle bhṛgorvāre mṛdaṃ sādhyamahītalāt || 119 || ādāya havirāpādya pūrvavajjuhuyāt sudhīḥ | virodho naśyati kṣetre saha caurādyupadravaiḥ || 120 || rājavṛkṣasamutthābhiḥ samidbharmanunā'munā | trisahasraṃ prajuhuyāttasya syuḥ sarvasampadaḥ || 121 || śālibhirjuhuyānmantrī nityamaṣṭottaraṃ śatam | samṛddhairdhānyasaṅghātaiḥ śobhate tasya mandiram || 122 || tāvadājyena juhuyāt maṇḍalāt svarṇamāpnuyāt | lājaiḥ kanyāmavāpnoti madhvaktairnijavāñchitam || 123 || madhuratrayasaṃyuktairjuhuyādutpalairnavaiḥ | mahatīṃ śriyamāpnoti maṇḍalātpūrvasaṃkhyayā || 124 || mantrītyanena bhūbījasāhityamuktamiti padmapādācāryāḥ | nikhananamabhijityeva | " kṣetramadhye'bhijitkāle " ityukteḥ | sādhyakṣetrājjighṛkṣitāt | sañjapanniti sarvatra sambadhyate | samā (saṃjapedityatra saṃpadena) bhūbījayoga uktaḥ | samyak saṃskṛte'gnau caruṃ pacediti sambandhaḥ | tatra samyagityanena aṣṭādaśasaṃskārādi mahāgaṇapati mantrahomānta- mityuktaṃ bhavati | mantrītyanena bhūbījayogaḥ | home'pi tadbījayogo jñeyaḥ | yathā vidhītyanenāgnau maṇḍūkādi puṣpāntaṃ samabhyarcyetyuktam | ādiśabdena naivedyagrahaṇam | punaranantaram | āro bhaumaḥ | havirāpādyeti caruṃ kṛtvā | pūrvavaddhavirāpādya pūrvavat juhuyādityanena bhaumavāraprayogoktakrameṇāṣṭottaraśatamityuktam| navairityanenānyatra paryuṣita- grahaṇamapi | atra tu na tathetyuktam | pūrvasaṃkhyayā trisahasramityādi || 115-124 || madhye bījaṃ satāraṃ dahanapurayuge cakravarṇān ṣaḍasre- ṣvālikhyā'ṅgāni sandhiṣvatha karaṇadalairambujaṃ kesareṣu | aṣṭārṇān patramadhye likhatu vasumitān mantravarṇāṃścaturthe śiṣṭaṃ patre purastādvasudalakamale kesarasthasvarāḍhye || 125 || mantrārṇān devasaṃkhyān dalamanu vilikhedantyamannye'tha bāhye kiñjalkaiḥ kādivarṇaivīkasitakamale ṣoḍaśāre yathāvat | mantrārṇān yugmaśastaccaramadalagataṃ śiṣṭavarṇaṃ likhitvā tārakṣmākolabījaistadanu parivṛtaṃ sādhyanāmārṇamadhyaiḥ ||126|| dabhītaiḥ sādhyanāmārṇairmantravarṇairvṛtaṃ bahiḥ | bhūbimbenā'sya koṇeṣu bhūbījaṃ sādhyasaṃyutam | aṣṭaśūleṣu vārāhaṃ bhūbījasahitaṃ likhet || 127 || yantramāha madhya iti | dahanapurayuge parasparavyatibhinne ṣaṭkoṇe madhye vyadhikaraṇe saptamyau | tatra satāraṃ sapraṇavaṃ sādhyasādhakanāmakarmasahitaṃ bījaṃ vakṣyamāṇaṃ vārāhaṃ likhet | atra tāraḥ cakramantrastha iti jñeyam | ṣaḍasreṣu ṣaṭkoṇeṣu | cakravarṇān vakṣyamāṇapraṇavavyatiriktacakramantrārṇān | aṅgāni sandhiṣu cakramantraṣaḍaṅgānīti sampra- dāyavidaḥ | randhreṣvaṅgamanūnapītyasya prapañcasārapadyasya vyākhyāne padmapādācāryaiḥ cakra- mantraṣaḍaṅgānīti vyākhyātam | karaṇadalaiścaturdalaiḥ | aṣṭārṇānnārāyaṇāṣṭārṇān | ekaikasmin kesare varṇadvayakrameṇa mantravarṇān vārāhamantrārṇān | vasumitānaṣṭamitān | caturthapatre nava varṇāḥ | yathāvaditi | atra patrādīti sarvatra sambadhyate | tāraḥ praṇavaḥ | kṣmā bhūbījaṃ mahāgaṇapatipaṭale uddhṛtam | kolabījaṃ vakṣyamāṇaṃ vārāhabījam | etaiḥ kiṃviśiṣṭaiḥ sādhyanāmno'kṣarāṇi madhye yeṣāṃ tairveṣṭayet | etena sādhyanāmākṣara- paripuṭitatvaṃ bījānāmuktaṃ bhavati | taduktamācāryaiḥ---- tāramahīkolārṇaiḥ praveṣṭayet sādhyaparipuṭitaiḥ | iti | mantravarṇairdabhītaiḥ sādhyanāmārṇaiḥ vṛtamiti sambandhaḥ | dabhītalakṣaṇaṃ trayoviṃśe vakṣyati | " tadbāhye manuvarṇaivīdabhītābhiśca sādhyapadalipibhiḥ " ityācāryekteḥ bahirbhū- bimbena vṛtamiti sambandhaḥ | aṣṭaśūleṣviti vaddhītāṣṭarekhāgrakṛteṣu | tatra madhyarekhāyā dakṣe vārāhaṃ vāme bhūbījaṃ likhediti sampradāyaḥ || 125-127 || sārghīśabindugaganaṃ bījaṃ vārāhamīritam | rocanāgurukarpūralākṣākuṅkumacandanaiḥ || 128 || gomayāmbhasi sampiṣṭailīkhedyantraṃ śubhe dine | lekhanyā hemamayā ca sarvakāmaprasiddhaye || 129 || svarṇapaṭṭe likhedyantraṃ rājyaśrīsamavāptaye | grāmasiddhayai ca rajate tāmrapaṭṭe dhanāptaye || 130 || bhūrjapatre nijeṣṭāptyai kṣaume bhūsiddhe likhet | japapūjādibhiḥ siddhaṃ yantraṃ kuryānnijepsitam || 131 || grāmapattanarāṣṭreṣu yantrametat susādhitam | nikhanecchubhavārādau sāṅgaṃ dikṣu samarcayet || 132 || kṣudrāpamṛtyucaurādi bhūtavyālamahābhayaiḥ | na śakyate paraṃ draṣṭuṃ taṃ deśaṃ devatābalāt || 133 || vārāhabījamuddharati sārghīśeti | gaganaṃ haḥ arghīśaḥ ūkāraḥ binduretadyutam | ayamapi svatantro mantraḥ | asyarṣyādikaṃ yathā | hayagrīva ṛṣiḥ proktaśchandastriṣṭup ca devatā | varāho dīrghayuktena ṣaḍaṅgāni ca kalpayet | dhyānapūjādikaṃ sarvamasya vārāhamantravat || iti | kalpāntare tu bhūrityuddhṛtam | taduktam---- nābhirvāmaśravāḥ sargī tasya bījamihocyate | iti | japapūjādibhirityādiśabdena sampātaḥ | taduktam---- mantraṃ sañjaptametadghṛtakṛtasampātapātaṃ karotīti | susādhitamiti japapūjāsampātaiḥ | śubhavārādāvityādiśabdena sthirarāśyādāviti jñeyam | sāṅgaṃ dikṣu samarcayet ityasya ayamabhiprāyaḥ | ātmānaṃ vārāharūpaṃ dhyātvā tatra yantre vārāhamāvāhya sampūjya pūjoktakrameṇa hṛdayādīni pūrvādi catudīkṣu sampūjya astraṃ dikṣu ūrdhvādhaśca pūjayediti | taduktam---- mantrī samāsthāya varāharūpaṃ sādhyapradeśe nikhanecca yantram | sthirākhyarāśāvabhivāhya kolamaṅgāni dikṣu kṣipatāṃ yathāvat || iti | paramatyartham | asyā'ṣṭākṣaro'pi mantraḥ prasaṅgena prakāśyate---- aṣṭākṣare mahāmantre śākhādiḥ prathamākṣaram | dvitīyaṃ vyāhṛtistasmādvārāhāya hṛdaṃ tataḥ || iti | asya brahmā ṛṣiḥ jagatī chandaḥ śrīvārāho devatā | bhaṃ bījam | oṃ śaktiḥ | dhyānam---- kṛṣṇāṅgaṃ tvatinīlavakttranalinaṃ padmasthitaṃ svāṅkaga- kṣauṇīśaktimudārabāhubhiratho śaṅkhaṃ gadāmambujam | cakraṃ bibhratamugrakāntimaniśaṃ devaṃ varāhaṃ bhaje bhūlakṣmīratikāntibhiḥ parivṛtaṃ carmāsisandīptibhiḥ || iti | śeṣaṃ samānam | asya yantradvayamucyate---- caturdale madhyabīje kesare'ṣṭākṣaraṃ manum | daleṣvagrasamastāśca samastā vyāhṛtīlīkhet || kesareṣu svarānaṣṭa patre nārāyaṇaṃ manum | dantasaṃkhyadale kādīn patreṣvānuṣṭubhaṃ manum || hakṣetināmnā paritastataḥ pāśāṅkuśāvṛtam | smaraṇāddhāraṇāttasya sarvamiṣṭaphalaṃ labhet || iti | tathā---- madhye bīje tathā'ṣṭāre tadīyāṣṭākṣaraṃ likhet | bahirdvyaṣṭārapadme tu mantrānuṣṭubhamālikhet || dvandvarūpeṇa taccakraṃ vārāhamiti viśrutam | yadyatkāmayate mantrī sarvametena sādhayet || iti | mantrastu---- parajāta mahārāva varāhāṅgā'vanerdhava | varddhate yo'nvahaṃ devaṃ vande'haṃ vālijādhavam || iti || 128-133 || hṛdayaṃ bhagavatyai syāddharaṇyai tadanantaram | dharaṇyante dharedvandve dviṭhānto'yaṃ dhruvādikaḥ || 134 || ekonaviṃśatyarṇāḍhyaṃ dharāhṛdayamīritam | varāho'sya muniḥ proktaśchando nivṛdudāhṛtam || 135 || devatā sarvabhūtānāṃ prakṛtirvasudhā matā | hṛdayaṃ tribhirākhyātaṃ catubhīḥ śira īritam || 136 || tribhiḥ śikhā samuddaṣṭā kavacaṃ pañcabhirmatam | dvābhyāṃ netraṃ samākhyātaṃ dvābhyāmastraṃ punarbhavet | mantravarṇaiḥ ṣaḍaṅgāni kuryādevaṃ vidhānavit || 137 || varāhamantraprasaṅgāt dharaṇīmantramāha hṛdayamiti | hṛdayaṃ namaḥpadam | atrāpi pūrvavadvisargeṇa saha sandhirjñeyaḥ | praṇavo bījaṃ svāhā śaktiḥ | vidhānavit ityanena śāktaṣaḍaṅgamudrābhirityuktam || 134-137 || śyāmāṃ vicitrāṃśukaratrabhūṣaṇāṃ padmāsanāṃ tuṅgapayodharānatām | indīvare dve navaśālimañjarīṃ śukaṃ dadhānāṃ vasudhāṃ bhajāmahe || 138 || lakṣamekaṃ japenmantrī dharāhṛdayamādarāt | sasapīṣā pāyasena juhuyāttaddaśāṃśataḥ || 139 || dakṣādyūrdhvayorādye tadadhasthayoranye ityāyudhadhyānam || 138-139 || tāṃ viṣṇoḥ pūjayetpīṭhe vakṣyamāṇavidhānataḥ | aṅgāni pūjayedādau bhūvahnijalamārutān || 140 || dikpatreṣu samabhyarcya koṇapatreṣu tatkalāḥ | āśāpālāḥ punaḥ pūjyā vajrādyastrasamanvitāḥ || 141 || evaṃ siddhamanurmantrī sādhayet svamanorathān | madhuratrayasaṃyuktairjuhuyādaruṇotpalaiḥ || 142 || sahasraṃ bhūsamṛddhiḥ syāttathā nīlotpalaiḥ śubhaiḥ | priyaṅgupuṣpairmadhvaktairdhanadhānyamahīśriyaḥ || 143 || mañjarīṃ śālisambhūtāṃ madhuratrayalolitām | juhuyātsādhite vahnau maṇḍalāt syāddharāpatiḥ || 144 || viṣṇoriti | glau vasundharāyogapīṭhāya nama iti pīṭhamantraḥ | anenaiva bījena mūttīkalpanaṃ jñeyam | dikpatreṣu agrapṛṣṭhadakṣottareṣu | koṇapatreṣu ityatrā''gneyādiṣu | tatkalāḥ iti nivṛttipratiṣṭhāvidyāśāntayaḥ | svamanorathā nityanena pṛthvīprāptau svabījayogaḥ | dhanadhānyalābhe śrīyogaḥ | kīrttau śaktiyogo'nyatra varāhabījayogo'pi sūcitaḥ || 140-144 || śukravāre dinamukhe gṛhītvā sādhyabhūmṛdam | tāmambhasi vinikṣipya śodhite'tra caruṃ pacet || 145 || payoghṛtābhyāṃ sahitaṃ juhuyāttaṃ hutāśane | ṣaṇmāsaṃ śukravāreṣu hutvaivaṃ prāpnuyānmahīm || 146 || dharāmevaṃ bhajanmantrī paśuratnadhanādibhiḥ | dharāyāḥ vallabhaḥ sa syānnātra kāryā vicāraṇā || 147 || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake pañcadaśaḥ paṭalaḥ samāptaḥ || 15 || bth " bi śukravāra iti | tāmambhasīti tṛtīyāṃśam | dugdhe vā | tatraikamaṃśaṃ cullyāmekaṃ pātre iti jñeyam || 145-147 || || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāṃ pañcadaśaḥ paṭalaḥ || 15 || bth " bi atha ṣoḍaśaḥ paṭalaḥ athā'bhidhāsye vidhivannārasiṃha mahāmanum | ugraṃ vīraṃ vadetpūrvaṃ mahāviṣṇumanantaram || 1 || jvalantaṃ padamābhāṣya sarvatomukhamīrayet | nṛsiṃhaṃ bhīṣaṇaṃ bhadraṃ mṛtyurmṛtyuṃ vadettataḥ | namāmyahamayaṃ prokto mantrarājaḥ suradrumaḥ || 2 || ṛṣirbrahmā samuddaṣṭaśchando'nuṣṭubudāhṛtam | devatā narasiṃho'sya surāsuranamaskṛtaḥ || 3 || nṛsiṃhamantrarājamuddharati ugramiti | mantre sarvāṇi dvitīyāntāni | ślokarūpo dvātriṃśadakṣaro mantraḥ | vaidikatvādasya praṇavāditvaṃ jñeyam | tāpanīye tathoktatvāt | sāmpradāyikāstu suradruma ityanena śaktibījapuṭitamenamāhuḥ | asya haṃ bījaṃ īṃ śaktiḥ | tathā ca tāpanīye---- oṃ devā ha vai prajāpatimabruvan ānuṣṭubhasya mantrarājasya nārasiṃhasya śaktiṃ bījaṃ no brūhi bhagava iti | sa hovāca prajāpatiḥ | māyā vā eṣā nārasiṃhī sarvamidaṃ sṛjati sarvamidaṃ rakṣati sarvamidaṃ saṃharati tasmān māyāmetāṃ śaktiṃ vidyāt | ya etāṃ māyāṃ śaktiṃ veda sa pāpmānaṃ tarati sa mṛtyuṃ jayati so'mṛtatvaṃ ca gacchati mahatīṃ śriyamaśnute mīmāṃsanti brahmavādinaḥ | hrasvā vā dīrghā vā luptā veti | yadi hrasvā bhavati sarvaṃ pāpmānaṃ tarati amṛtatvaṃ ca gacchati | yadi dīrghā bhavati mahatīṃ śriyamāpnoti amṛtatvaṃ ca gacchati | yadi plutā bhavati jñānavān bhavati amṛtatvaṃ ca gacchati | sarveṣāṃ vā etadbhūtānāmākāśaḥ parāyaṇam | sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni ākāśādeva jāyante ākāśādeva jātāni jīvanti | ākāśaṃ prayanti abhisaṃviśanti| tasmādākāśaṃ bījaṃ vidyāditi || 1-3 || catubhīrhṛdayaṃ varṇaiḥ śirastāvadbharīritam | śikhā'ṣṭābhiḥ samuddaṣṭā ṣaḍbhiḥ kavacamīritam || 4 || tāvadbharnayanaṃ proktamastraṃ syātkaraṇākṣaraiḥ | śirolalāṭanetreṣu mukhabāhvaṅghirasandhiṣu || 5 || sāgreṣu kukṣau hṛdaye gale pārśvadvaye punaḥ | aparāṅge kakudi ca nyasedvarṇān yathākramam || 6 || tāvadbhiriti catubhīḥ | tāvadbhiḥ ṣaḍbhiḥ | karaṇākṣarairiti catubhīḥ | sāmpradā- yikāstvanyathā ṣaḍaṅgamāhuḥ | tadyathā | hāmādyaiścatubhīḥ pādairarddhadvayasahitairānandātmane priyātmane jyotirātmane māyātmane jvālātmane jñānātmane kramādetadantaiḥ ṣaḍaṅgāni | tāpanīye tu pañcāṅgamevoktam---- tasya hi pañcāṅgāni bhavanti | catvāraḥ pādāḥ catvāryaṅgāni bhavanti | sapraṇavaṃ sarvaṃ pañcamaṃ bhavatīti | akṣaranyāsamāha śira iti | tatra praṇavayormadhye ekaikamakṣaraṃ sabindukamuccārya nyasanīyam | yattāpanīye---- omityetadakṣaramidaṃ sarvam | tasmāt pratyakṣaramubhayata oṅkāro bhavati | akṣarāṇāṃ nyāsamupadiśanti brahmavādinaḥ iti | aparāṅge pṛṣṭhe | kakudi aparagale | atha tantrāntarokto nṛsiṃhasānnidhyakārakaḥ sarvarakṣākaro daśavidhanyāsa ucyate | yadāhuḥ---- nṛsiṃhasānnidhyakaro nyāso daśavidhastviha | procyate tatra pūrve'yamaṅgulīnyāsa ucyate || karāṅguṣṭhādyaṅgulīṣu pṛthagādyantaparvaṇoḥ | sarvāṅgulau nyasecchiṣṭaṃ talayorakṣaradvayam || brahmarandhralalāṭabhrūmadhyadṛkṣu dṛśopyadhaḥ | kapole karṇamūle ca cibukordhvādharoṣṭhake || kaṇṭhorodakṣadorvāmadorhṛttanuṣu nābhike | dakṣānyadostale kaṭyāṃ meḍhrorverjānujaṅghayoḥ || gulphe pādakarāṅgulyoḥ sarvasandhiṣu romasu | raktāsthimajjāsu manorvarṇānnyasyedvicakṣaṇaḥ || dvyarṇān pade gulphajānukaṭinābhiṣu hṛtsthale | bāhvoḥ kaṇṭhe tu cibuke oṣṭhe gaṇḍe pravinyaset || karṇayorvadane nāsāpuṭe netre ca mūrdhani | padāni tu mukhe keśe cakṣuḥ śrotreṣu vinyaset || āsye ca hṛdaye nābhau kaṭijānupadeṣvapi | nāsādṛkkarṇanābhīhṛtkadoḥ patsu pravinyaset || caturvarṇān manoḥ pādān kakunnābhiṣu sarvataḥ | ardhadvayaṃ nyasenrmūdhni āhṛtpādāttadaṅgakam || ugrādyugrādīni nava padānīha namāmyaham | ityantānyāsyakaghrāṇadṛkkarṇeṣu ca pakṣmasu || hṛdi nābhau ca kaṭyādipādāntaṃ navasu nyaset | vīrā(tārā)dyānyapi tānyeva yathā pūrvaṃ pravinyaset || nṛsiṃhādyāni tānyeva pūrvavadvinyaset sudhīḥ || iti || 4-6 || māṇikyādrisamaprabhaṃ nijarucā saṃtrastarakṣogaṇaṃ jānunyastakarāmbujaṃ trinayanaṃ raktollasadbhūṣaṇam | bāhubhyāṃ dhṛtacakraśaṅkhamaniśaṃ daṃṣṭrāgravaktrollasa- jjvālājihvamudagrakeśanicayaṃ vande nṛsiṃhaṃ vibhum || 7 || dhyānamāha māṇikyeti | atra dhyānānantarametā mudrāḥ pradarśayet || jānumadhyagatau kṛtvā cibukoṣṭhau samāvubhau | hastau ca bhūmisaṃlagnau kampamānaḥ punaḥ punaḥ || mukhaṃ vijṛmbhitaṃ kṛtvā lelihānāṃ ca jihvikām | eṣā mudrā nārasiṃhī pradhāneti prakīttītā || vāmasyāṅguṣṭhato baddhā kaniṣṭhāmaṅgulītrayam | triśūlavat sammukhordhvaṃ kuryān mudrāṃ nṛsiṃhagām || aṅguṣṭhābhyāṃ ca karayostathākramya kaniṣṭhike | adhomukhābhiḥ śliṣṭābhiḥ śeṣābhirnṛharermatā || hastāvadhomukhau kṛtvā nābhideśe prasārya ca | tarjanībhyāṃ nayet skandhau proktaiṣā'ntrākhyamudrikā || hastāvūrdhvamukhau kṛtvā tale saṃyojya madhyame | anāmāyāṃ tu vāmāyāṃ dakṣiṇāṃ tu vinikṣipet || tarjanyau pṛṣṭhato lagne aṅguṣṭhau tarjanīśritau | vaktramudrā bhavedeṣā nṛhareḥ sannidhau matā || vaktramudrāṃ tathā kṛtvā tarjanībhyāṃ tu madhyame | pīḍayed daṃṣṭramudraiṣā sarvapāpapraṇāśinī || iti || etāḥ sarvanṛsiṃhamantrasādhāraṇya iti jñeyam || 7 || varṇalakṣaṃ japenmantraṃ tatsahasraṃ ghṛtaplutaiḥ | pāyasānnaiḥ prajuhuyādvidhivat pūjite'nale || 8 || evaṃ kṛte bhavenmantrī siddhamantraḥ pratāpavān | pūjā prāgīrite pīṭhe mūttīṃ mūlena kalpayet || 9 || pūjayedvidhivattasyāṃ daityaśatrumananyadhīḥ | aṅgānyādau samārādhya digdaleṣu yajet punaḥ || 10 || pakṣīndraṃ śaṅkaraṃ śeṣamabjayoniṃ yathākramam | śriyaṃ hriyaṃ dhṛtiṃ puṣṭimagnyādiṣu yajet punaḥ || 11 || lokapālāḥ samabhyarcyāstadastrāṇi tataḥ param | itthaṃ japādibhiḥ siddhe manau kāmyāni sādhayet || 12 || varṇalakṣamiti dvātriṃśallakṣam | tatsahasraṃ dvātriṃśatsahasram | vidhivaditi devatā- pīṭhaṃ tatrābhyarcyetyarthaḥ | prāgīrite iti nārāyaṇāṣṭākṣarokte | vidhivaditi vakṣyamāṇa- vidhānena | kiñca vidhivadityanena tāpanīyoktamantre daśāvaraṇāni pūjayedityuktam | samārādhyeti tūparyektarītyā || 8-12 || udyatkoṭiraviprabhaṃ narahariṃ koṭīrahārojjvalaṃ daṃṣṭrābhīmamukhaṃ lasannakhamukhairdīrghairanekairbhujaiḥ | nibhīnnāsuranāthamagniśaśabhṛtsūryātmanetratrayaṃ vidyutpuñjasaṭākalāpabhayadaṃ vahniṃ vamantaṃ bhaje || 13 || dhyānamāha udyaditi || 13 || saumye saumyaṃ smaretkārye krūre krūramimaṃ bhajet | śrīpuṣpairjuhuyānmantrī bilvakāṣṭhaidhite'nale || 14 || sahasraṃ śriyamāpnoti patrairvā bilvasambhavaiḥ | prasūnairvā phalaistadvaddūrvāhomādarogatām || 15 || mantrajaptāṃ vacāṃ śvetāṃ bhakṣayet prātaranvaham | vāksiddhiṃ labhate mantrī vācaspatirivāparaḥ || 16 || saumya iti | etadupāsanāviṣaye | saumyaṃ pūrvektadhyānam | krūre prayogaviṣaya ityarthaḥ | krūramanantaroktam | taduktamācāryaiḥ---- pratipattirasya coktā prasannatā krūratā viśeṣeṇa | dvividhā prasannayā syāt sādhanapūjā'nyayā prayogavidhiḥ || iti || śrīriti lakṣmīlatā | tadvaditi śriyamāpnotītyarthaḥ | arogatāmityatrāpnotī- tyanuṣajyate || 14-16 || salile devamabhyarcca gandhapuṣpādibhiḥ śubhaiḥ | dūrvābhistatra juhuyānnityamaṣṭottaraṃ śatam || 17 || upasargā vinaśyanti kṣudrabhūtajvarādibhiḥ | tatreti jale | upasargā upadravāḥ | taduktamācāryaiḥ---- dūrvātrikairaṣṭasahasrasaṃkhyairārādhya mantrī juhuyādathāpsu | śāntiṃ prayāntyeva tadopasargā āpo hi śāntā iti ca śrutiḥ syāt || utpāte sati mahati hyupadravāṇāṃ homo'yaṃ bhavati sa śāntido narāṇām | yadvānyannijamanasepsitaṃ ca kāmaṃ tatprāpnotyakhilanṛṇāṃ priyaśca bhūyāt || iti || 17-18 || duḥsvapne niśi sañjāte snātvā mantramamuṃ japet || 18 || anidro mantravit paścāt susvapnastasya jāyate | duḥsvapnānantaraṃ tadaiva | japedityaṣṭottaraśatam | susvapna iti | sa eva duḥsvapna evaṃ susvapnaphalado bhavati || 18-19 || vyāghracauramṛgādibhyo mahāraṇye bhayākule || 19 || rakṣenmanurayaṃ japto bhayeṣvanyeṣu mantriṇam | anena mantritaṃ bhasma viṣagrahamahāmayān || 20 || nāśayedacirādeva mantrasyā'sya prabhāvataḥ | ghore'bhicāre sonmāde mahotpāte mahābhaye || 21 || japenmantraṃ smareddevaṃ duḥkhānmukto bhavennaraḥ | siṃharūpaṃ mahābhīmaṃ nakhadaṃṣṭrātibhīṣaṇam || 22 || smṛtvā''tmānaṃ ripuṃ paścāddhyāyenmṛgaśiśuṃ purā | gṛhītvā galadeśe taṃ punadīkṣu kṣiped drutam | putramitrakalatrādyairuccāṭo jāyate ripoḥ || 23 || mṛgāḥ siṃhādyāḥ | viṣetyanena sarpādīnāṃ viṣam | grahā aṣṭādaśa | mahāmayā- nityanena jvarādayaḥ saṃgṛhītāḥ | yadāhuḥ---- mūṣikalūtāvṛścikabahupādādyutthitaṃ viṣaṃ śamayet | aṣṭottaraśatajāpān manurayamabhimantritaṃ ca bhasmādyam || saśiro'kṣikarṇahṛdgalakukṣirujājvaravisarpavamihikvāḥ | mantrauṣadhābhicārikakṛtān vikārānayaṃ manuḥ śamayet || iti || ripumityagrimeṇa sambadhyate | taṃ ripuṃ kṣipedityanvayaḥ | pureti pāṭhe ātmānaṃ purā smṛtvetyanvayaḥ | puraḥ iti pāṭhe ātmanaḥ agre ityarthaḥ || 19-23 || pūrvamṛtyupade sādhyanāma kṛtvā svayaṃ hariḥ | niśitairnakhadaṃṣṭrāgraiḥ khaṇḍyamānaṃ ripuṃ smaret || 24 || nityamaṣṭottaraśataṃ japenmantramatandritaḥ | jāyate maṇḍalādarvāk śatrurvaivasvatapriyaḥ || 25 || pūrvamṛtyupade iti | mantre mṛtyumṛtyumiti mṛtyupadadvayamasti | tatra pūrvamṛtyupadaṃ tyaktvā tatsthāne sādhyanāmaprayoga ityarthaḥ | svayaṃ haririti | ātmānaṃ nṛsiṃharūpaṃ dhyātvetyarthaḥ || 24-25 || yatnaṃ kurvīta vidhivacchatrusenānivāraṇe | bibhītakāṣṭhairjvalite pāvake ripumardanam || 26 || vicintya devaṃ nṛhariṃ sampūjya kusumādibhiḥ | samūlatūlairjuhuyāccharairdaśaśataṃ pṛthak | ripuṃ khādanniva japennibhīndanniva tān kṣipet || 27 || yatnaṃ kurvītetyādi anarthaḥ syān mahīpaterityantameka eva prayogaḥ | vidhivadyatna- mevāha bibhīteti | ripumardanamityanena krūradhyānaṃ karttavyamiti sūcitam | pṛthagiti pratyaham | ripuṃ khādanniva japedityasyāyamarthaḥ | homasamaye ripuṃ khādanniva nṛsiṃho'- hamityātmānaṃ dhyātvā japet mantramuccaret | tato'rīn bhindanniva nṛsiṃho'hamiti ātmānaṃ dhyātvā tān śarānagnau kṣipediti | taduktam---- khādannivoccaren manumarīṃśca bhindanniva kṣipet samidhaḥ | iti || 26-27 || hutvā saptadinaṃ mantrī senāmiṣṭāṃ mahīpateḥ | prasthāpayecchubhe lagne pararājyajayecchayā || 28 || hutvā mahīpateriṣṭāṃ senāṃ śubhe lagne prasthāpayediti sambandhaḥ || 28 || tasyāḥ purastānnṛhariṃ nighnantaṃ ripumaṇḍalam | smṛtvā prayogaṃ kurvīta yāvadāyāti sā punaḥ || 29 || vijitya nikhilāṃñchatrūn saha vīraśriyā sukham | āgatya vijayī rājā grāmakṣetradhanādibhiḥ || 30 || prīṇayenmantriṇaṃ samyagvibhavaiḥ prītamānasaḥ | mantrī yadi na santuṣyedanarthaḥ syānmahīpateḥ || 31 || smṛtvā prayogamiti | yāvadāyāti tāvajjapaṃ pūrvektadhyānaṃ ca kuryādityarthaḥ | taduktam----yāvajjitārireṣyati nṛpatistāvajjapet smaran devam | iti || tantrāntaroktā dhyānabhedā likhyante---- narasiṃhaṃ mahābhīmaṃ kālānalasamaprabham | antramālādharaṃ raudraṃ kaṇṭhahāreṇa śobhitam || nāgayajñopavītaṃ ca pañcānanasuśobhitam | candramauliṃ nīlakaṇṭhaṃ prativaktraṃ trinetrakam || bhujaiḥ parighasaṅkāśairdaśabhiścopaśobhitam | akṣasūtraṃ gadāṃ padmaṃ śaṅkhaṃ gokṣīrasannibham || dhanuśca muṣalaṃ caiva bibhrāṇaṃ cakramuttamam | khaḍgaṃ śūlaṃ ca bāṇaṃ ca nṛhariṃ rudrarūpiṇam || indragopābhanīlābhaṃ candrābhaṃ svarṇasannibham | pūrvādi cottaraṃ yāvadūrdhvāsyaṃ sarvavarṇakam || evamugraṃ hariṃ dhyāyet sarvavyādhivimuktaye | sarvamṛtyuharaṃ divyaṃ smaraṇāt sarvasiddhidam || dhyeyo yadā mahatkarma tadā ṣoḍaśahastavān | nṛsiṃhaḥ sarvalokeśaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ || dvau vidāraṇakarmāḍhyau dvau cāntroddharaṇāñcitau | cakraśaṅkhadharau dvau tu dvau ca bāṇadhanurdharau || khaḍgakheṭadharau dvau ca dvau gadāpadmadhāriṇau | pāśāṅkuśadharau dvau tu dvau ripormukuṭāpītau || iti ṣoḍaśadordaṇḍamaṇḍitaṃ nṛhariṃ vibhum | dhyāyennīradanīlābhamugrakarmaṇyananyadhīḥ || dhyeyo mahattame kāryeṃ daśadvāviṃśahastavān | nṛhariḥ sarvabhūtādyaḥ sarvasiddhikaraḥ prabhuḥ || dakṣiṇe cakrapadme ca paraśuṃ pāśameva ca | halaṃ ca muṣalaṃ caivamabhayaṃ cāṅkuśaṃ tathā || paṭṭiśaṃ bhindipālaṃ ca khaḍgamudgaratomarān | vāmabhāge karaiḥ śaṅkhaṃ kheṭaṃ pāśaṃ ca śūlakam || agniṃ ca varadaṃ śaktiṃ kuṇḍikāṃ ca tataḥ param | kārmukaṃ tarjanīmudrāṃ gadāṃ ḍamarusarpakau || dvābhyāṃ karābhyāṃ ca riporjānumastakapīḍanam | ūrdhvīkṛtābhyāṃ bāhubhyāmāntramālādharaṃ harim || adhaḥsthitābhyāṃ bāhubhyāṃ hiraṇyakavidāraṇam | priyaṅkaraṃ ca bhaktānāṃ daityānāṃ ca bhayaṅkaram || nṛsiṃhaṃ saṃsmareditthaṃ mahāmṛtyubhayāpaham | athocyate dhyānamanyan mukharogaharaṃ śubham || svarṇādyābhe suparṇe sthitamabhisumukhaṃ koṭipūrṇenduvarṇa vidyunmālāsaṭābhistriśikhamayadṛśaṃ pītavastrorubhūṣam | hastodyaccakraśaṅkhābhayavaramakhilakṣvelarogādimṛtyuṃ svairdhvānairdhvaṃsayantaṃ suranutamaniśaṃ saṃsmarecchrīnṛsiṃham || iti || 29-31 || bījaṃ sādhyasamanvitaṃ pravilikhenmadhye'ṣṭapatreṣvatho mantrārṇān śrutiśo vibhajya vilikhet lipyā bahirveṣṭayet | bāhye koṇagabījabaddha vasudhā gehadvayenāvṛtaṃ yantraṃ kṣudraviṣagrahāmayaripupradhvaṃsanaṃ śrīpadam || 32 || yantramāha bījamiti | bījaṃ vakṣyamāṇaṃ nārasiṃham | śrutiśaścatvāri catvāri | lipyā mātṛkayā | koṇagaṃ bījaṃ nṛsiṃhabījam | yantraṃ evaṃbhūtam | baddhaṃ vyatibhinnaṃ yadvasudhāgehadvayaṃ tena vṛtam || 32 || kṛtvā navapadātmānaṃ maṇḍalaṃ yantrasaṃyutam | asmin saṃsthāpayenmantrī kalaśānnava śobhanān || 33 || kaṣāyatoyasampūrṇān vastraratnādisaṃyutān | madhye sampūjayeddevaṃ nṛsiṃhaṃ śāntavigraham || 34 || tārkṣyādīn pūjayenmantrī pūrvādiṣu yathākramam | iti saṃsādhitaistoyairabhiṣiñcet priyaṃ naram || 35 || abhicāragrahonmādā vinaśyantyaribhiḥ saha | abhiṣiktastadā viprān bhojayeddevatādhiyā || 36 || yathāvat pūjayetpaścādbhaktyā gurumavañcayan | rājā vijayamāpnoti yuddheṣu vidhinā'munā || 37 || yantrasaṃyutamiti navanābhamadhyapadmakaṇīkāyām | asmin navanābhamaṇḍale | kaṣāyaḥ kṣīradrumatvacāṃ rasa eva toyam | vastraratnādītyādiśabdena hema | śāntavigrahamiti | māṇikyeti proktadhyānam | tārkṣyādīniti pūrvektapakṣīndrādīn | pūrvādiṣu agrādiṣu | devatādhiyā yathāvad guruṃ pūjayediti sambandhaḥ | yathāvadityanena pādyādyupacāroktiḥ || 33-37 || bījāṅkaṃ phaṇapañcakaṃ pravilikheccheṣasya bhoge puna- rdvātriṃśatpadasaṃyute parilikhenmantrākṣarāṇi kramāt | pucche nāma japādisādhitamidaṃ homena sampātitaṃ bhūtāpasmṛtiduḥkharogaśamanaṃ yantraṃ ripudhvaṃsanam || 38 || yantrāntaramāha bījāṅkamiti | pūrvāparāyatāḥ pañca rekhāḥ kuryāt | dakṣiṇodaggatā nava rekhāḥ kuryāt | prāgrekhāgreṣu pañcasu phaṇākāratā kāryā | paścimāgreṣu pañcasu pucchākāratā kāryā | tatra pratiphaṇamekaikaṃ bījaṃ likhet | japādītyādiśabdena prāṇapratiṣṭhāpūje | tantrāntarasthaṃ yantramucyate---- ṣoḍaśāraṃ mahācakraṃ likhed bhūrje prayatnataḥ | daleṣu mantravarṇāni yugmayugmakramāllikhet || trailokyamohanaṃ bījaṃ kaṇīkāyāṃ likhedbudhaḥ | śrībījena saṃveṣṭya kroṃkāreṇā'varudhya ca || vivāde kalahe nyāye tathā rājakule jayī | medhākarī vaśyakarī naranārīvaśaṅkarī || śikhāyāṃ dhārayedbāhau kaṇṭhe vā kaṭisūtrake | sarvatra subhago loke sarvatrā'pratimo bhavet || cintāmaṇirnāma rakṣā svayaṃ siṃhena nimītā | punaranyāṃ pravakṣyāmi rakṣāṃ trailokyamohinīm || yasyāḥ sandhāraṇādeva bhaveyuḥ sarvasampadaḥ | śvetabhūrje likhetpadmaṃ dvātriṃśatsiṃhasaṃyutam || madhye siṃheśvaraṃ bījaṃ likhet pūrvavadeva tu | śrībījena tu saṃveṣṭya valayatrayasaṃyutam || pāśāṅkuśaiśca saṃveṣṭya pūjayedyantramuttamam | trailokyamohanaṃ nāma sarvakāmārthasādhanam || cakrarājaṃ mahārājaṃ sarvacakreśvareśvaram | dhāraṇājjayamāpnoti satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ || iti || kṛṣṇaṃ rudraṃ mahāghoraṃ bhīmaṃ bhīṣaṇamujjvalam | karālaṃ vikarālaṃ ca daityāntaṃ madhusūdanam || raktākṣaṃ piṅgalākṣaṃ ca añjanaṃ dīptatejasam | sughoṇaṃ suhanuṃ caiva viśvākṣaṃ rākṣasāntakam || viśālaṃ dhūmrakeśaṃ ca hayagrīvaṃ ghanasvanam | meghanādaṃ meghavarṇaṃ kumbhakarṇaṃ kṛtāntakam || tīvratejamagnivarṇaṃ mahograṃ viśvabhūṣaṇam | vighnakramaṃ mahāsenaṃ siṃhā dvātriṃśadīritāḥ || iti || 38 || kṣakāro vahnimārūḍho manusvarasamanvitaḥ | bindunādalasanmūrdhā bījaṃ naraharermatam || 39 || nṛsiṃhabījamuddharati kṣakāra iti | vahnī rephaḥ manusvara au | ayamapi svatantro mantraḥ | asyarṣyādikaṃ yathā---- ṛṣiratriśca gāyatrī chandaḥ śrīnṛhariḥ prabhuḥ | devatā dīrghayugbījenaivā'ṅgaṃ parikalpayet || dhyānaṃ pūrvavadeva syādekalakṣaṃ japen manum | taddaśāṃśaṃ hunetsamyak ghṛtāktaiḥ pāyasaiḥ śubhaiḥ || arcā homādikaṃ sarvamasya pūrvavadācaret | mantrarājavadevā'sya prayogānapi sādhayet || hṛllekhāsampuṭaṃ kecit saṅgirante manuṃ tvamum || iti | tathā---- aṣṭāraṃ vilikhetpadmaṃ ślakṣṇaṃ (śuklaṃ) kaṇīkāyāṃ yutam || mūlamantraṃ likhettatra praṇavena samanvitam | ekākṣaraṃ nārasiṃhaṃ nābhyāṃ caiva sasādhakam || japedaṣṭasahasraṃ tu sūtreṇāveṣṭya tadbahiḥ | suvarṇena tu saṃveṣṭya raupyeṇāveṣṭayettataḥ || tāmreṇāveṣṭayet paścāllākṣayā ca prayatnataḥ | punarmantreṇa sammantrya hyagnimuttārayet priye || kaṇṭhe bhuje śikhāyāṃ vā dhārayedyantramuttamam | naranārīnarendrāśca sarve syurvaśagā bhuvi || duṣṭāstaṃ naiva bādhante piśācoragarākṣasāḥ | cakrarājaprasādena sarvatra jayamāpnuyāt || dvādaśāraṃ mahācakraṃ pūrvavadvilikhet sudhīḥ | mātrādvādaśasambhinnaṃ dale tallekhayedbudhaḥ || madhye mantraṃ śaktiyuktaṃ śrībījena tu veṣṭayet | kālāntakaṃ nāma cakraṃ surāsuravaśaṅkaram || cakramullekhayet bhūrje sarvaśatrunivāraṇam | yasya dhāraṇamātreṇa sarvatra vijayī bhavet || sa ślāghyo'tha bhavelloke yathā devo nṛkesarī || iti || 39 || bījaṃ namo bhagavate narasiṃhāya tatparam | syājjvālāmāline paścāddīptadaṃṣṭrāya tatparam || 40 || agninetrāya sarvādi rakṣoghnāya padaṃ vadet | sarvabhūtavināśāntaṃ nakāro dīrghavān marut || 41 || sarvajvaravināśānte nāyārṇau dahayugmakam | pacadvayaṃ rakṣayugmaṃ huṃ phaṭ svāhā dhuravādikaḥ || 42 || saptaṣaṣṭyakṣaraiḥ prokto jvālāmālī mahāmanuḥ | hṛt trayodaśabhiḥ proktaṃ śiro daśabhirīritam || 43 || śikhaikādaśabhiḥ proktā varmā'ṣṭādaśabhirmatam | varṇairdvādaśabhirnetramastraṃ syātkaraṇākṣaraiḥ | evamaṅgāni vinyasya cintayenmantradevatām || 44 || jvālānṛsiṃhamantramāha bījamiti | bījaṃ nārasiṃham | nakāro dīrghavān nā | marut yakāraḥ | brahmā ṛṣiḥ ati chandaḥ jvālāmālī nṛsiṃho devatā | kṣauṃ bījaṃ svāhā śaktiḥ | karaṇākṣaraiścaturakṣaraiḥ | nanu mantrasya saptaṣaṣṭyakṣaratvamuktam | hṛt trayodaśabhi- rityādinā'ṅgoktau aṣṭaṣaṣṭyakṣarāṇi labhyante iti pūrvāparavirodha iti cet satyam | tatrāṅgakaraṇe padavibhedenaiva aṅgakaraṇād daṃṣṭrāya tatraiva śiro'ṅgasya samāptiḥ | śikhā tu agninetrāyetyādyekādaśabhiḥ | mantre tu daṃṣṭrāyā'gnīti sandhireveti na doṣaḥ ||40-44|| ujjvalatpralayānalābhamayugmanetramanārataṃ bhāsuraṃ śikhinaḥ śikhābhirudagradaṃṣṭramukhāmbujam | rakṣasāṃ bhayadaṃ vikīrṇasaṭākalāpavibhīṣaṇaṃ śaṅkhacakrakṛpāṇakheṭakadhāriṇaṃ nṛhiraṃ bhaje || 45 || lakṣamekaṃ japenmantraṃ taddaśāṃśaṃ samāhitaḥ | kapilājyena juhuyāt samiddhe havyavāhane || 46 || prāgukte pūjayetpīṭhe devaṃ saṃproktavartmanā | kurvīta mantrarājoktān prayogānmanunā'munā | viśeṣāt kṣudrabhūtādināśano'yaṃ manuḥ smṛtaḥ || 47 || rakṣasāṃ bhayadamiti viniyogoktirjñeyā | saṭākalāpaṃ skandhakeśarasamūham | " saṭā jaṭākesarayoḥ " iti kośaḥ | vāmādyūrdhvādvāmādhastanaṃ yāvadāyudhadhyānam || 45-47 || pāśaḥ śaktirnarahariraṅkuśo varma phaṭ manuḥ | ṣaḍakṣaro narahareḥ kathitaḥ sarvakāmadaḥ || 48 || ṛṣirbrahmā samuddaṣṭaḥ paṅktiśchanda udāhṛtam | devatā narasiṃho'sya ṣaḍbījairaṅgakalpanā || 49 || lakṣmīnṛsiṃhamantramāha pāśa iti | pāśa āṃ | śaktirmāyābījam | narahari- rnṛsiṃhabījam | aṅkuśaḥkroṃ | varma hu | phaṭ svarūpam | kṣrauṃ bījaṃ māyā śaktiḥ | sarvakāmada ityanena viniyoga uktaḥ || 48-49 || kopādālolajihvaṃ vivṛtanijamukhaṃ somasūryāgninetraṃ pādādānābhi raktaprabhamupari sitaṃ bhinnadaityendragātram | cakraṃ śaṅkhaṃ sapāśāṅkuśakuliśagadādāraṇānyudvahantam bhīmaṃ tīkṣṇogradaṃṣṭraṃ maṇimayavividhākalpamīḍe nṛsiṃham || 50|| āyudhadhyānaṃ tu dakṣādyūrdhvayorādye tadadho'dhasthayoranyonye iti | evaṃ krameṇa caturthābhyāṃ dakṣavāmābhyāṃ dāraṇamudrā | tallakṣaṇaṃ tu---- mithaḥ saṃsṛṣṭasammukhyo'ṅgulayo ṛjvadho'grakāḥ | svasthānasaralāṅguṣṭhau mudreyaṃ dāraṇā matā || iti | īḍe stuve | īḍ stutāviti dhātuḥ || 50 || ṛtulakṣaṃ japedenaṃ ghṛtena juhuyāttataḥ | tatsahasraṃ samiddhe'gnau toṣayeddraviṇairgurum || 51 || arcāprāgīrite pīṭhe mūttīṃ mūlena kalpayet | aṅgāvṛterbahiścakraṃ śaṅkhaṃ pāśāṅkuśau punaḥ || 52 || vajraṃ kaumodakīṃ khaḍgakheṭau patreṣu pūjayet | indrādyānetadastrāṇi pūjayed bāhyataḥ sudhīḥ || 53 || ṛtulakṣaṃ ṣaḍlakṣam | tatsahasraṃ ṣaṭsahasram || 51-53 || evaṃ kṛtvā puraścayarṃ mantreṇā'nena mantravit | prayogān kalpanidīṣṭān kuryāt svasya parasya ca || 54 || evaṃ kṛtvā puraścaryāmiti | atra sarvamantrāṇāṃ sādhāraṇapuraścaraṇavidhānamucyate | tatra puraścaraṇaśabdārthe vāyavīyasaṃhitāyām---- sādhanaṃ mūlamantrasya puraścaraṇamucyate | purataścaraṇīyatvādviniyogākhyakarmaṇām || purato viniyogasya caraṇādvā tathoditam || iti | agastisaṃhitāyāmapi----atha vakṣye vidhānāni pauraścaraṇike vidhau | vinā na yena siddhaḥ syānmantro varṣaśatairapi || tat puraścaraṇaṃ nāma mantrasiddhyarthamātmanaḥ | yathoktaṃ niyamaṃ kṛtvā svakalpoktajapasya hi || karaṇaṃ dvijayāgāntaṃ proktaṃ deśikāsattamaiḥ || iti || mantratantraprakāśe'pi----dharmārthakāmamokṣeṣu śāstramārgeṇa yojanam | siddhamantrasya saṃprokto viniyogo vicakṣaṇaiḥ || puraścaraṇapūrve'sau viniyogo manormataḥ | phalāya mantrasevāya rājasevā yathā tathā || caraṇātpūrvamevā'sau puraścaraṇamucyate || iti || tathā---- sitaikavidhahemantaśālyannaṃ svīyasañcitam || aśūdrāvahataṃ padbhyāmanuttolya ca yaddhatam | dadhi kṣīraṃ ghṛtaṃ gavyaṃ ekṣavaṃ guḍavajītam || tilāścaiva sitā mudrāḥ kandaḥ kemukavajītaḥ | nārikelaphalaṃ caiva kadalaṃ lavalī tathā || āmramāmalakaṃ caiva panasaṃ ca harītakī | vratāntare praśastaṃ ca haviṣyaṃ manyate budhaḥ || avaiṣṇavamasatyaṃ ca yadaśastaṃ vratāntare | tyājyamevātra tatsarvaṃ yadīcchet siddhimātmanaḥ || kṣāraṃ ca lavaṇaṃ māṃsaṃ gṛñjanaṃ kāṃsyabhojanam | māṣāḍhakīmasūrāṃśca kodravāṃścaṇakānapi || tāmbūlaṃ ca dvibhuktaṃ ca duḥsaṃvāsaṃ (bhāṣaṃ) pramattatām | śrutismṛtiviruddhaṃ ca japaṃ rātrau ca varjayet || iti || tathā---- manaḥ saṃharaṇaṃ śaucaṃ maunaṃ mantrārthacintanam | avyagratvamanirvedo japasampattihetavaḥ || iti || tathā---- bhūśayā brahmacāritvaṃ maunaṃ caryānasūyitā | nityaṃ triṣavaṇasnānaṃ kṣudrakarmavivarjanam || nityapūjā nityadānaṃ devatāstutikīrttanam | naimittikārcanaṃ caiva viśvāso gurudevayoḥ || japaniṣṭhā dvādaśaite dharmāḥ syurmantrasiddhidāḥ | iti || tathā---- strīśūdrapatitavrātyanāstikocchiṣṭabhāṣaṇam | asatyabhāṣaṇaṃ jihmabhāṣaṇaṃ parivarjayet || satyairapi na bhāṣeta japahomārcanādiṣu | asadbhāṣaṇamatyarthaṃ varjayedanyapūjanam || vāṅmanaḥ karmabhirnityaṃ nispṛho patitādiṣu | varjayed gītavādyādiśravaṇaṃ nṛtyadarśanam || tāmbūlaṃ gandhalepaṃ ca puṣpadhāraṇameva ca | maithunaṃ tatkathālāpaṃ tadgoṣṭhīḥ parivarjayet || kauṭilyaṃ kṣauramabhyaṅgamaniveditabhojanam | asaṅkalpitakṛtyaṃ ca varjayen mardanādikam || tyajeduṣṇodakasnānaṃ sugandhāmalakādikam | śiro'ṅga pañcagavyena pāvayedbahirantaram || snāyācca pañcagavyena kevalāmalakena vā | śaktau triṣavaṇasnānamanyathā sakṛdācaret || iti || tathā---- apavitrakaro nagnaḥ śirasi prāvṛto'pi vā | pralapan vā japedyāvat tāvanniṣphalamucyate || sakṛduccarite śabde praṇavaṃ samudīrayet | prokte pāmaraśabde'pi prāṇāyāmaṃ sakṛccaret || bahupralāpe cāvaśyaṃ nyasyā'ṅgāni tato japet | kṣute'pyevaṃ tathā'spṛśyasthānānāṃ sparśane tathā || iti | vāyavīyasaṃhitāyāmapi---- uṣṇīṣī kañcukī nagno muktakeśo'ṅganāvṛtaḥ | apavitrakaro'śuddhaḥ pralapanna japet kvacit || asaṃvṛtau karau kṛtvā śirasā prāvṛto'pi vā | cintāvyākulacitto vā kruddho bhrāntaḥ kṣudhānvitaḥ || anāsanaḥ śayāno vā gacchannutthita eva vā | rathyāyāmaśivasthāne na japettimirāntare || upānadgūḍhapādo vā yānaśayyāgatastathā | prasārya na japet pādāvutkaṭāsana eva vā || patitānāmantyajānāṃ darśane bhāṣite śrute | kṣute'dhovāyugamane jṛmbhaṇe japamutsṛjet || prāptāvācamya caiteṣāṃ prāṇāyāmaṃ ṣaḍaṅgakam | kṛtvā samyag japeccheṣaṃ yadvā sūryādidarśanam || mārjāraṃ kukkuṭaṃ krauñcaṃ śvādaṃ gṛdhra kharaṃ kapim | dṛṣṭvā''camya caretkarma spṛṣṭvā snānaṃ vidhīyate || evamādīṃśca niyamān puraścaraṇakṛccaret || iti || krodhaṃ madaṃ kṣutaṃ trīṇi niṣṭhīvanavijṛmbhaṇe | darśanaṃ svasya nīcānāṃ varjayejjapakarmaṇi || ācāmet sambhave tveṣāṃ smaredvā māṃ tvayā saha | jyotīṃṣi ca prapaśyedvā kuryādvā prāṇasaṃyamam || iti || evamuktavidhānena vilambatvaritaṃ vinā | uktasaṃkhyājapaṃ kuryāt puraścaraṇasiddhaye || devatāgurumantrāṇāmaikyaṃ sambhāvayandhiyā | japedekamanāḥ prātaḥkālān madhyandināvadhi || japāṅgānāṃ daśāṃśena vidheyaḥ siddhimicchatā | yatsaṃkhyāyāṃ samārabdhaṃ tatkarttavyamaharniśam || yadi nyūnādhikaṃ kuryād vratabhraṣṭo bhavennaraḥ | prajapeduktasaṃkhyāyāścaturguṇajapaṃ kalau || iti || anyatrāpi---- kṛte japastu kalpoktastretāyāṃ dviguṇo japaḥ | dvāpare triguṇaḥ proktaścaturguṇajapaḥ kalau || iti || mantratantraprakāśe nārāyaṇāṣṭākṣare---- japennirantaraṃ vidvānaṣṭalakṣāṇyatandritaḥ | mantrasiddhiriyaṃ proktā yuge tvādye manīṣibhiḥ || dvitīye dviguṇā tasmāttattoye triguṇā tu sā | kalau caturguṇā proktā munibhirnāradādibhiḥ || iti || saṃkhyāpūrttau nijairdravyairjapasaṃkhyādaśāṃśataḥ | yathoktakuṇḍe juhuyādyathāvidhi samāhitaḥ || athavā pratyahaṃ japtvā juhuyāttaddaśāṃśataḥ | tato homadaśāṃśaṃ tu jale sampūjya devatām || tarpayāmīti mantrānte proktvā'dbhirmūdhni tarpayet | svābhiṣekāghamarṣau ca sūryārghyaṃ jalapānakam || praṇāmaṃ mantrataḥ kuryāt pūrvapūrvadaśāṃśataḥ | tadante mahatīṃ pūjāṃ kuryād brāhmaṇabhojanam || guruṃ santoṣayedevaṃ mantrāḥ sidhyanti mantriṇaḥ | itthaṃ puraścaraṇataḥ prasannā devatā bhavet || daśāṅgopāsanaṃ bhaktyā puraścaraṇamucyate | japo homastarpaṇaṃ ca pūjā brāhmaṇabhojanam || pūrvapūrvadaśāṃśena kuryātpañcāṅgasaṃyutam | yadyadaṅgaṃ vihīyeta tatsaṃkhyādviguṇo japaḥ || karttavyaścā'ṅgasiddhyarthaṃ tadaśaktena bhaktitaḥ | iti || mantratantraprakāśe'pi----asambhave tu homasya homāt syād dviguṇo japaḥ | iti || anyatrāpi---- homakarmaṇyaśaktānāṃ viprāṇāṃ dviguṇo japaḥ | itareṣāṃ tu varṇānāṃ triguṇādiḥ samīritaḥ || iti || ekamaṅgaṃ vihīyeta tato neṣṭamavāpnuyāt | aṅgahīnaṃ bhavedyadyattattanneṣṭārthasādhakam || sarvathā bhojayedviprān kṛtasāṅgatvasiddhaye | viprārādhanamātreṇa vyaṅgaṃ sāṅgaṃ bhavet sadā || nyūnātiriktakarmāṇi na phalanti manorathān | tānyeva pūrṇatāṃ yānti samastāni kṛtāni ca || ato yatnena viduṣo bhojayet sarvakarmasu | yāni yānyapi karmāṇi hīyante dvijabhojanaiḥ | nirarthakāni tāni syurbījānyūṣaragāṇi ca || iti || kulaprakāśatantre'pi---- saṃsāre duḥkhabhūyiṣṭhe yadīcchet siddhimātmanaḥ | pañcāṅgopāsanenaiva mantrajāpī sukhaṃ vrajet || pūjā traikālikī nityaṃ japastarpaṇameva ca | homo brāhmaṇabhuktiśca puraścaraṇamucyate || yadyadaṅgaṃ vihīyeta tatsaṃkhyādviguṇaṃ japam | kurvīta tricatuḥpañcasaṃkhyayā sādhakaḥ priye || kurvīta sāṅgasiddhyarthaṃ tadaśaktena bhaktitaḥ | ekamaṅgaṃ vihīyeta mantrānneṣṭamavāpnuyāt || annaiścatuvīdhairdevi padārthaiḥ ṣaḍrasānvitaiḥ | subhojiteṣu vipreṣu sarvaṃ hi saphalaṃ bhavet || samyaksiddhaikamantrasya pañcāṅgopāsanena hi | sarve mantrāśca sidhyanti tatprabhāvāt kuleśvari || iti || anyatra viśeṣaḥ---- aśaktānāṃ home nigamarasanāgendraguṇito japaḥ kāryaśceti dvijanṛpaviśāmāhurapare | sa homaścedeṣāṃ sama iha japo homarahito ya ukto varṇānāṃ sa khalu vihitastaccaladṛśām || yaṃ varṇamāśrito yaḥ śūdraḥ sa ca tannatabhruvāṃ vihitam | vidadhīta japaṃ vidhivacchraddhāvān bhaktibhāranamratanuḥ || iti || athavā'nyaprakāreṇa puraścaraṇamucyate | grahaṇe'rkasya cendorvā śuciḥ pūrvamupoṣitaḥ || nadyāṃ samudragāminyāṃ nābhimātre'mbhasi sthitaḥ | grahaṇādi tu mokṣāntaṃ japenmantraṃ samāhitaḥ || anantaraṃ taddaśāṃśakramāddhomādikaṃ caret | tadante mantrasiddhyarthaṃ guruṃ sampūjya toṣayet || tataśca mantrasiddhiḥ syād devatā ca prasīdati | athavā devatārūpaṃ guruṃ bhaktyā pratoṣayet || puraścaraṇahīno'pi mantraḥ siddhenna saṃśayaḥ | evaṃ sādhitamantrastu kāmyakarmāṇyathācaret || iti || anyatrāpi---- upadeśasya sāmarthyācchrīgurośca prasādataḥ | mantraprabhāvādbhaktyā ca mantrasiddhiḥ prajāyate || siddhamantrād gurorlabdhvā mantrasiddhiṃ ca bhāvayet | pūrvajanmakṛtābhyāsān mantraḥ śīghreṇa siddhidaḥ || iti || anyatra tu---- trikālaṃ gandhapuṣpādyairyā'rcyate devatā niśi | puraścaraṇakṛtyena vinaivā'sau prasīdati || iti || tathā vaiśampāyanasaṃhitāyām----puraścaraṇasampanno mantro hi phaladāyakaḥ | kiṃ homaiḥ kiṃ japaiścaiva kiṃ mantranyāsavistaraiḥ || rahasyānāṃ ca mantrāṇāṃ yadi na syāt puraskriyā | puraskriyā tu mantrāṇāṃ pradhānaṃ bījamucyate || vyādhigrasto yathā dehī sarvakarmasu na kṣamaḥ | puraścaraṇahīno'yaṃ tathā mantro'pi kīttītaḥ || yeṣāṃ jape ca home ca saṃkhyā noktā manīṣibhiḥ | teṣāmaṣṭasahasrāṇi saṃkhyoktā japahomayoḥ || yasmiṃśca nigadenaiva mantre saṃkhyā'bhidhīyate | tatra sarvatra mantrāṇāṃ saṃkhyāvṛddhiryugakramāt || kalpoktā ca kṛte saṃkhyā tretāyāṃ dviguṇā bhavet | dvāpare triguṇā proktā kalau saṃkhyā caturguṇā || anukte tu havirdravye tilājyaṃ havirucyate | śākaṃ mūlaṃ phalaṃ bhaikṣyaṃ haviṣyaṃ saktavo'thavā || athavā kṣīramātraṃ syāt puraścarttuśca vṛttaye | na seveta striyaṃ māṃsaṃ madhuṃ vā mantrasādhakaḥ || etāni sevamānasya na sidhyati puraskirayā | striyaṃ śūdraṃ na bhāṣeta puraścaraṇakṛnnaraḥ || japaṃ ca prātarārabhya kuryān madhyandināvadhi | asatyaṃ nābhibhāṣeta nendriyāṇi pralobhayet || nairantaryavidhiḥ prokto na dinaṃ vyatilaṅghayet | divasātikramāt puṃso mantrasiddhirbhaven na hi || śaktihīnaśca yo mantro na sidhyati kadācana | yāvatsaṃkhyaṃ japedahni pūrvasmiṃstāvadeva tu || dināntare'pi prajapedanyathā siddhirodhakṛt | śivasya sannidhāne tu sūryāgnyośca gurorapi || dīpasya jvalitasyāpi japakarma praśasyate | śayanaṃ kuśaśayyāyāṃ vinyasecchucivastradhṛk || tadvāsaḥ kṣālayen nityamanyathā vighnabhāgbhavet | snānaṃ triṣavaṇaṃ proktamaśaktyā dviḥ sakṛttu vā || asnātasya phalaṃ nāsti na cā'tarpayataḥ pitṛn | nā'pyatarpayato devān nā'satyamapi jalpataḥ || naikavāsā japen mantraṃ bahuvastrāvṛto'pi vā | viparyāsaṃ na kuryācca kadācidapi mohataḥ || uparyadho bahirvastre puraścaraṇakṛdbudhaḥ | viniyogavidhāne tu bhavedaniyamaḥ kvacit || puraścaraṇakāryeṣu varjayettaṃ prayatnataḥ | kṛtvā mantrajapaṃ mantrī puraskārāya saṃyataḥ || daśāṃśaṃ juhuyādagnau yathoktavidhinā budhaḥ | yadvā japacaturthāṃśaṃ svāhāntaṃ mantramuccaran || tato homadaśāṃśaṃ tu svāhāntaṃ tarpayejjalaiḥ | tarpaṇasya daśāṃśena namo'ntaṃ mantramuddharet || abhiṣiñcett svamūrddhānaṃ jalaiḥ kumbhākhyamudrayā | evaṃvidhavidhānena kṛtamantrapuraskriyaḥ || viniyogasamārabhyaṃ yathāyathamathācaret | iti | gopālamantre viśeṣastarpaṇe tatraivoktaḥ---- iha gopālamantrāṇāṃ tarpaṇaṃ homasaṃkhyayā | samaṃ jñeyaṃ tu sarveṣāmityāgamavido viduḥ || iti || anyatrāpi----tarpayettāvadanyeṣāṃ manūnāṃ hutasaṃkhyayā | tarpaṇaṃ vihitaṃ nityam | iti|| athārabdhapuraścaraṇamadhye sūtakādikaṃ cen nipatati tathāpi saṅkalpitasya puraścaraṇasya samāptireva karttavyā | tathā ca viṣṇuḥ---- vratayajñavivāheṣu śrāddhe home'rcane jape | prārabdhe sūtakaṃ na syādanārabdhe tu sūtakam || iti | sūtakamityubhayaṃ prārambhaśca tatraivoktaḥ---- prārambho varaṇaṃ yajñe saṅkalpo vratajāpayoḥ | nāndīmukhaṃ vivāhādau śrāddhe pākaparikriyā || iti || mantratantraprakāśe puraścaraṇe sarvaniyamānuktvā---- śaktaścetsarvamevaitadaśaktaḥ śaktito japet | na doṣo mānase jāpye sarvadeśe'pi sarvadā || japaniṣṭho dvijaḥ śreṣṭhaḥ sarvayajñaphalaṃ labhet | sarveṣāmeva yajñānāṃ japayajñaḥ praśasyate || ahiṃsayā hi bhūtānāṃ jāyate'sau mahāphalaḥ | yajñānāṃ japayajño'hamityāha bhagavān iriḥ || japenaiva tu saṃsidhyed brāhmaṇo nātra saṃśayaḥ | kuryādanyanna vā kuryān maitro brāhmaṇa ucyate || ityāhurmunayaḥ śāntā japasiddhā akiñcanāḥ | iti | padmanābhīye'pi---- yāvantaḥ karmayajñāḥ syuḥ pradīptāni tapāṃsi ca | sarve te japayajñasya kalāṃ nā'rhanti ṣoḍaśīm || japena devatā nityaṃ stūyamānā prasīdati | prasannā vipulān bhogān dadyān muktiṃ ca śāśvatīm || iti || bhṛgusaṃhitāyāmapi---- ye pākayajñāścatvāro vidhiyajñasamanvitāḥ | sarve te japayajñasya kalāṃ nā'rhanti ṣoḍaśīm ||iti || nārāyaṇīye tu---- japāśaktasya sarvataḥ | mūlamantrāddaśāṃśaṃ syādaṅgādīnāṃ japādikam | japāt saśaktirmantraḥ syātkāmadā mantradevatā || iti || japalakṣaṇamuktaṃ vāyavīyasaṃhitāyām---- japaḥ syādakṣarāvṛttiḥ sa uccopāṃśumānasaḥ | ya uccanīcasvaritaiḥ śabdaiḥ spaṣṭapadākṣaraiḥ || mantramuccārayedvācā japayajñaḥ sa vācikaḥ | śanairuccārayen mantramīṣadoṣṭhau pracālayet || kiñcicchravaṇayogyaḥ syādupāṃśuḥ sa japaḥ smṛtaḥ | dhiyā yadakṣaraśreṇīṃ varṇasvarapadātmikām || uccaredarthasaṃsmṛtyā sa ukto mānaso japaḥ | uccairjapo viśiṣṭiḥ syādyajñāderdaśabhirguṇaiḥ || upāṃśuḥ syācchataguṇaḥ sahasro mānasaḥ smṛtaḥ | iti | bhṛgusaṃhitāyāmapi---- vidhiyajñājjapayajño viśiṣṭo daśabhirgaṇaiḥ | upāṃśuḥ syācchataguṇaḥ sahasro mānasaḥ smṛtaḥ || iti | anyatra tu---- na kampayecchiro grīvāṃ jihvāmoṣṭhaṃ na cālayet | manasā cintitaṃ bījaṃ dantaghātaṃ na kārayet || iti || ācāryā api---- nātidrutaṃ nātivilambitaṃ ca | iti | mantratantraprakāśe tu viśeṣaḥ---- api cānyaṃ pravakṣyāmi mantrasiddhikaraṃ param | mantrasādhakayoraikyaṃ durlabhaṃ bhuvi mānavaiḥ || uktaṃ sāṅkarṣaṇe tantre śivenā'khilavedinā | ānandākhye pañcarātre śukrāya kavaye purā || saṃskṛtaṃ pūjitaṃ mantraṃ dattvā śiṣyāya deśikaḥ | kuryādatha tayoraikyaṃ śāstradṛṣṭena vartmanā || mantraṃ vidarbhayitvā tu nāmavarṇairyathākramam | ādyante sakalaṃ nāma tataḥ praṇavamālikhet || svarāḥ patreṣu saṃlekhyā dhyāyettānamṛtātmakān | bhūrje rocanagandhādyaiḥ padmamadhye suśobhane || mṛdā pavitrayā''veṣṭya tat punaḥ sikthakena ca | nikṣipenmadhure tat tu mṛṇmaye laghubhājane || kṣīrapūrṇe nave kumbhe tat kṣipellaghubhājanam | dhārayed deśikaḥ kumbhamagnikuṇḍasamīpataḥ || mantrasādhakayoraikyasiddhyarthaṃ juhuyāttataḥ | mūlamantreṇa mantrajñaḥ sahasraṃ śatameva vā || kumbhe sampātayeccaiva madhurāṇāṃ trayaṃ śubham | nidhāya nikṣipet kumbhaṃ śanaistaṃ mahadambhasi || mantrasādhakayoraikyaṃ bhavedeva phalapradam | etadyo na vijānāti nāsau deśika ucyate || rahasyaṃ kathitaṃ caitan na vadedyasya kasya cit | uttamāya tu śiṣyāya priyaputrāya vā vadet || iti || 54 || raktotpalaistrimadhvaktaiḥ sahasraṃ juhuyānnavaiḥ | nityaṃ māsādbhavediṣṭaṃ vatsarāddhanadhānyavān || 55 || raktaistrimadhuropetaiḥ padmairbhānusahasrakam | juhuyānmahatīṃ lakṣmīmāyurvaśyamavāpnuyāt || 56 || raktotpalai raktakuvalayaiḥ | navairaparyuṣitaiḥ | raktaiḥ padmaiḥ kokanadaiḥ ||55-56 || lājāṃstrimadhuropetān prātaḥkāleṣu juhvataḥ | kanyāsiddhirbhavetpakṣāt kanyāyāḥ sadvaro bhavet || 57 || dūrvāḥ payoghṛtābhyaktā daśottaraśataṃ sudhīḥ | anvahaṃ juhuyātsamyagdīrghamāyuravāpnuyāt || 58 || tasya rogāḥ praṇaśyanti kṛtyādrohādibhiḥ saha | sapañcagavyaṃ juhuyādapāmārgasya mañjarīm || 59 || nityaṃ sahasramānena saptāhaṃ vijitendriyaḥ | homo'yaṃ sarvathā bhūtakṛtyārogān praṇāśayet || 60 || satilairājyapāmārgahavirājyairyathākramam | dvisahasraṃ prajuhuyāt kṣudrarogagrahān jayet || 61 || payo'ktairamṛtākhaṇḍaistrisahasraṃ catudīnam | anena vihito homo grahajvaravināśanaḥ || 62 || nṛsiṃhaśaktibīje dve śūle tāragate likhet | tatra grahārttaṃ saṃsthāpya japenmantraṃ ṣaḍakṣaram | āviśya sadyastaṃ muñced grahaḥ krandan bhayākulaḥ || 63 || amṛtā guḍūcī | tāragate śūle iti praṇavasyādau yacchūlākāraṃ tatra | japenmantramiti taduparyupaveśitaṃ grahārtta spṛśannityarthaḥ || 57-63 || ālikhyā'gnipuradvayaṃ tadudare śaktiṃ sasādhyāṃ likhet ṣaṭkoṇeṣu ṣaḍakṣarāṇyatha manoḥ kiñjalkasaṃsthān svarān | patreṣvaṣṭasu mantrarājavihitān varṇān kramādvedaśaḥ kādyarṇaiḥ punarāvṛttaṃ kṣitipure koṇeṣu cintāmaṇim || 64 || nārasiṃhamidaṃ yantraṃ likhitaṃ bhūrjapatrake | vidhṛtaṃ śirasā śīrṣarogabhūtajvarān haret || 65 || bahunā'tra kimuktena mantrairetairudīritaiḥ | samo nāsti manuḥ kaścicchāpānugrahakārakaḥ || 66 || yantramāha ālikhyeti | agnipuradvayaṃ parasparavyatibhinnam | manoḥ ṣaḍakṣara nṛsiṃhamantrasya | cintāmaṇiṃ nārasiṃhamiti sāmānādhikaraṇyam | tena nṛsiṃhasyaikākṣaraṃ bhūrjapatrake likhitamidaṃ yantraṃ harediti sambandhaḥ | taduktaṃ nṛsiṃhakalpe---- ṣaṭkoṇabījena viśiṣṭakaṇīkaṃ śaktyarṇayukmūlacatuṣkalāṣṭakam | vṛtaṃ jananyā jagatīgṛhāsrake yantraṃ sacintāmaṇikaṃ vicintayet || āṃ hrī kṣrauṃ kroṃ ca hu phaṭ ca śaktimantraḥ kalāṣṭakam | acāṃ yugmāni cintārṇe nṛsiṃhaikākṣaro manuḥ || iti || 64-66 || tāro bhṛguvīyadbhūyastadādyaṃ vahnidīrghayuk | pāvakaḥ kavacāsrānto manuḥ saptākṣaraḥ smṛtaḥ || 67 || ahirbudhnyo muniḥ proktaśchando'nuṣṭubudāhṛtam | devatā munibhiḥ proktā cakrarūpo hariḥ svayam || 68 || ācakrāya hṛdākhyātaṃ vicakrāya śiraḥ smṛtam | sucakrāya śikhā proktā dhīcakrāya tanucchadam || 69 || sañcakrāya smṛtaṃ netraṃ jvālācakrāya tatparam | ṣaḍaṅgamantrāḥ pratyekaṃ dviṭhāntā jātisaṃyutāḥ || 70 || vārāhayantre sudarśanamantrasyoddiṣṭatvāttamāha tāra iti | tāraḥ praṇavaḥ | bhṛguḥ sa | viyat haḥ | tadādyaṃ saḥ | vahnī rephaḥ | dīrgha ākāraḥ tadyuk tena srā | pāvako rephaḥ | kavacaṃ ca hu | astraṃ phaṭ | saṃ bījam | hu śaktiḥ | tat paramastram | dviṭhāntāḥ svāhāntāḥ || 67-70 || endrīcakreṇa badhnāmi namaścakrāya ṭhadvayam | mantreṇā'nena kurvīta diśāṃ prāgādi bandhanam || 71 || prāgādidiśāmityanena endrīcakreṇa badhnāmītyasmin mantre endrīpadasthāne āgneyītyādīnāṃ padānāmūhaḥ kārya ityuktaṃ bhavati | evaṃ daśasvapi diśāsu | taduktam---- endrīṃ samārabhya diśastvadhastādantaṃ samuktvā kramaśo daśānām | cakreṇa badhnāmi namastathoktvā cakrāya śīrṣaṃ ca diśāṃ prabandhaḥ || iti || 71 || trailokyānte rakṣayugaṃ hu phaṭ svāhā dhruvādikaḥ | agniprākāramantro'yaṃ rakṣārthaṃ punarātmanaḥ || 72 || trailokyānta ityatra mantre trailokyapadaṃ dvitīyāntaṃ jñeyam | rakṣeti kriyā śravaṇāt | taduktam---- trailokyaṃ rakṣarakṣeti hu phaṭsvāheti coditaḥ | tārādiko'yaṃ mantraḥ syādagniprākārasaṃjñakaḥ || iti || 72 || prākāraṃ tena kurvīta mantreṇa manuvittamaḥ | sitaraktāñjanaprakhyaṃ tāraṃ mūrdhani vinyaset || 73 || anyānagninibhānvarṇān bhruvormadhye mukhe hṛdi | guhyajānupadadvandvasandhiṣu kramaśo nyaset || 74 || kurvīteti | manasā agniprākāraṃ cintayan ātmanaḥ pradakṣiṇaṃ paribhramadudakaṃ kṣipediti paramaguravaḥ | uktañca---- ātmanaḥ parito vahniprākāraṃ trāṇanāya ca | bhūtapretapiśācebhyo vidhāya tadanantaram || adbhiḥ puṣpākṣataiścaiva vahnibījāstramantritaiḥ | prakṣipet parito mantrī bhayavighnanivṛttaye || iti | siteti | akārokāramakārāṇāṃ krameṇa dhyānam | padadvandvasandhiṣu antyavarṇa- nyāsaḥ || 73-74 || kalpāntārkaprakāśaṃ tribhuvanamakhilaṃ tejasā pūrayantaṃ raktākṣaṃ piṅgakeśaṃ ripukulabhayadaṃ bhīmadaṃṣṭrāṭṭahāsam | cakraṃ śaṅkhaṃ gadābje pṛthutaramuṣalaṃ cāpapāśāṅkuśān svaiḥ bibhrāṇāṃ dobhīrādyaṃ manasi muraripuṃ bhāvayeccakrasaṃjñam || 75 || kalpānteti | cāpaṃ saśaraṃ jñeyam | taduktam---- dobhīścakradarau gadābjakuliśāṃścāstraṃ ca pāśaṅkuśau || iti | ataeva pūjāyāṃ saśaraṃ dhanuriti vakṣyati | āyudhadhyānaṃ dakṣādyūrdhvābhyāmādye tadadharādharābhyāmanya iti | atra dhyānānantaraṃ cakramudrāṃ pradarśayet || 75 || arkalakṣaṃ japenmantraṃ juhuyāttatsahasrakam | tilaiḥ sasarṣapaiḥ padmaibīlvairdugdhaudanaiḥ kramāt || 76 || viṣṇoḥ sampūjayetpīṭhe mūttīṃ mūlena kalpayet | aṅgāni pūrvamabhyarcya cakrādyastrāṇi tadbahiḥ || 77 || cakraṃ śaṅkhaṃ gadāṃ padmaṃ muṣalaṃ saśaraṃ dhanuḥ | pāśāṅkuśau dalāgreṣu lakṣmyādyāḥ pūjayettataḥ || 78 || lakṣmīṃ sarasvatīṃ paścādratiṃ prītiṃ tataḥ param | kīttīkāntī tuṣṭipuṣṭī sarvā etāḥ smṛtā dviśaḥ || 79 || pītaraktasitaśyāmā indrādyastrāṇi tadbahiḥ | iti siddhe manau proktaprayogān karttumarhati || 80 || ātmano vā parārthaṃ vā dṛṣṭādṛṣṭaphalapradān | dūrvāhomo vidhātavyo dīrghamāyurabhīpsatā || 81 || arkalakṣaṃ dvādaśalakṣam | kramāt tatsahasraṃ na tu pratyekam | tilairiti pratyekaṃ catuvīṃśatiśatāni | viṣṇoḥ pīṭhe nārāyaṇāṣṭākṣarokte | abhyarcyeti kesareṣviti śeṣaḥ | tadvahiriti patramadhye | saśaraṃ dhanurityekam | dalāgreṣviti uttareṇa sambadhyate | lakṣmyādyā ityuttarapaṭaloktabījādyāḥ | dviśa iti | ādye dve pīte | ratiprītī rakte | upāntye site | antye śyāme | prayogān karttumarhatītyanenaitaduktaṃ bhavati | oṃ sudarśanāya vidmahe cakra- rājāya dhīmahi tannaścakraḥ pracodayāt | asya prayogeṣu mūlamantradaśāṃśajapa iti | kecin mahācakrāya dhīmahīti paṭhanti | apekṣitārthadyotanikāyāṃ tu namaścakrāya vidmahe sahasra- jvālāya dhīmahi tanno nivāritaḥ pracodayāditi gāyatrī paṭhitā | pakṣatrayamapi sāmpra- dāyikameva | yathāgurūpadeśaṃ ca nirṇayaḥ | dīrghamāyuriti mṛtyuñjayāditvam || 76-81 || śrīkāmo juhuyātpadmaiḥ phullairājyapariplutaiḥ | medhākāmena hotavyaṃ prasūnairbrahmavṛkṣajaiḥ || 82 || dinatrayaṃ yo juhoti gulikāḥ purunimītāḥ | aṣṭottarasahasreṇa sa jayennikhilāpadaḥ || 83 || gavyenājyena gosiddhyai juhuyāddivasatrayam | udumbarasamiddhomaḥ putradāyī bhavennṛṇām || 84 || pralayāgnisamaṃ cakraṃ yasya mūrdhani cintayet | saptāhājjvaramūrcchārtte maṇḍalānmṛtimeti saḥ || 85 || śrīkāma iti śrībījāditvam | medhākāmeneti vāgbhavāditvaṃ jñeyam | juhotīti | tridinamiti | catudīnaṃ vā | " juhuyātridinaṃ guggulagulikāsahasrakaṃ cāṣṭakaṃ ca mantritamaḥ tridinaṃ catudīnaṃ vā " ityukteḥ | pururguggulaḥ | nikhilāpada iti | nṛsiṃhabījāditvam | mūrcchārnā bhavediti śeṣaḥ || 82-85 || akārādisvarāvītaṃ yāhiyāhipadāvṛtam | sakāraṃ cintayecchatrormūrdhanyuccāṭamāvahet || 86 || akārādīti | akārādīnāṃ vāyubījayogo jñeyaḥ | tena yaṃyāmityādi uccāṭamā- vahediti daśāhata iti jñeyam | taduktamācāryaiḥ----daśāhato'sau pratibādhyate ripuḥ | iti || 86 || anena vidhinā śatrurmaṇḍalānmṛtyubhāgbhavet | śaraccandranibhaṃ sārṇaṃ sudhādhārābhivaṣīṇam || 87 || smarenmūrdhani yasyā'sau sa jīvedvigatāmayaḥ | ātmānaṃ cakranābhisthaṃ dhyātvā mantramamuṃ japet || 88 || eko'pi raṇabhūmistho jayet pratyathīno bahūn | anena vidhinetyanena prayogāntaramapi tādṛśaṃ sūcitam | yadāhurācāryāḥ---- sāntaṃ vāyasavarṇaṃ śatroḥ śirasi smarecca saptāham | uccāṭayati kṣipraṃ mārayate vā dhiyo'sya naiśityāt || iti || śaraccandranibhamityanena sitaṃ vaṃ vāmityādivītamiti jñeyam | sārṇaṃ sakārākṣaraṃ japediti | saha namo srāra nārā hu phaṭ paṇeti pādatrayāntam oṃ iti catuḥ pādāntagītāmantrāditvaṃ jñeyam || 87-89 || apāmārgasya samidho juhuyādayutāvadhi || 89 || rakṣobhūtapiśācāripīḍā tasya na jāyate | nirguṇḍīsarjakanakaśvetakiṃśukasambhavaiḥ || 90 || samidvaraiḥ kṛto homaḥ kṣudrarogagrahāpahaḥ | apāmārgasya samidhaḥ sapīrmadhye śṛtaścaruḥ || 91 || sājyametāni juhuyādaṣṭottaraśataṃ pṛthak | sādhakāya punardadyāccaruṃ sampātasādhitam || 92 || abhicārakṛtā drohāstasya naśyanti sarvathā | apāmārgasya samidhaḥ pañcagavyapariplutāḥ || 93 || juhuyādayutaṃ mantrī diśāsu balimāharet | dadhyodanena manunā kṣudrarogādiśāntaye || 94 || apāmārgasyeti | phaṭsthāne vaṣaṭkāro jñeyaḥ | sarjaḥ śālaḥ | kanako dhattūraḥ | kṣudrāḥ stambhādyāḥ ṣaḍrogāḥ prasiddhāḥ | grahāḥ aṣṭādaśa mahāgrahāḥ saptavyantarāḥ | pṛthagiti pratyekam | caruṃ dadyāditi homacaruśeṣaṃ mantrajaptañca | sampātasādhitamiti pratidravyasampātasādhitam | hutvā saṃpātitaṃ śeṣaṃ tajjaptaṃ prāśayeścaroḥ | iti nārāyaṇīye ukteḥ | sarvathetyanena tadbhasmānulepaḥ | kṣudragrahāmayadhvaṃsi tadbhūtyā cānulepanam | iti tatraivokteḥ | manunā vakṣyamāṇa- balimantreṇa || 89-94 || kṣīravṛkṣasamitkṣīrahavirājyaiḥ pṛthak pṛthak | catuḥsahasraṃ hotavyaṃ śāntiḥ syātsarvatomukhī || 95 || kṣīreti saptadravyaiḥ | pṛthak pṛthagiti pratyekam || 95 || dakṣiṇottaragaṃ mantrī cakrayugmaṃ samālikhet | vedādi vilikhenmadhye mantravarṇān ṣaḍastriṣu || 96 || madhyaṃ pītaṃ koṇaṣaṭkaṃ raktaṃ śyāmalamantaram | nemiṃ śvetāṃ lasadvahniśikhābhirupaśobhitām || 97 || dakṣiṇottaragamityāramya na saṃśaya ityantamekaḥ prayogaḥ | cakrayugmamiti | ṣaḍāraṃ paridhinemisahitam | mantravarṇāniti sudarśanamantravarṇān | antaramiti ṣaḍārasandhayaḥ | nemimiti cakraparidhirekhām | vahniśikhābhiriti | agnijvālākāreva vakrarekhā kāryā ityarthaḥ | taduktam----viracitaśikhirekhākulam | iti || 96-97 || pāthīvaṃ maṇḍalaṃ bāhye kuryādevaṃ yathāvidhi | raktatoyena sampūrṇaṃ kumbhaṃ saumye pravinyaset || 98 || āvāhya pūjayettasmiṃścakrātmānaṃ janārdanam | dakṣiṇe maṇḍale kuryāddhomakarma vidhānavit || 99 || pāthīvamiti | kṛṣṇavarṇaṃ | taduktaṃ nārāyaṇīye---- bahiḥ kṛṣṇavarṇarekhā ca pāthīvī | iti | kuryādevaṃ yathāvidhītyanenaitat pañcamyādi pūrṇāntatithiṣu karttavyamiti sūcitam | taduktam----pūrṇāsu māṅgalya vivāhayātrāsapauṣṭikaśāntikarma kāryam | iti | tathā---- hastādi pañcanakṣatre revatyāśvinamuttaram | śraviṣṭā rohiṇī puṣyā śāntikarmasu pūjitam || iti || raktatoyeneti lākṣādirasena raktatoyaṃ kṛtvetyarthaḥ | saumye uttaradiksthacakra ityarthaḥ | tasminniti kumbhe | dakṣiṇe maṇḍale dakṣiṇadiksthacakre | vidhāna vidityanena sapadāṃ hasantikāṃ saṃsthāpya tatrāgniṃ pratiṣṭhāpya homakarma kuryāditi sūcitam || 98-99 || kramāt sapīrapāmārgaistandulaiḥ sarṣapaistilaiḥ | pāyasairgavyasapībhyāṃ ṣaḍviṃśatyadhikaṃ śatam || 100 || juhuyādedhite vahnau pratidravyaṃ vidhānavit | sampātayet kumbhatoye pūjite saumyamaṇḍale || 101 || prasthārdhaṃ caruṇā piṇḍaṃ kṛtvā tasminvinikṣipet | bāhye balipradānārthaṃ tadardhamavaśeṣayet || 102 || snātaṃ viśuddhavastrāḍhyai sādhyamānīya taṃ punaḥ | dakṣiṇe sthāpayenmantrī kumbhāgnibhyāmanantaram || 103 || apāmārgairapāmārgasamidbhiḥ | uktaṃ ca nārāyaṇīye " sājyāpāmārgasamidhau " iti | gavyaṃ pañcagavyam | " sakalairgavyaiḥ " ityukteḥ | pratidravyamityaṣṭottarasahasraṃ militvā bhavati| taduktaṃ nārāyaṇīye " sahasrāṣṭakasaṃkhyayā " iti | ghṛtasya vāradvayamuktiḥ kramārthā | vidhānavit saṃpātayedityanenāṣṭadravyahome'pi saṃpāta iti sūcitam | pratidravyamiti kākākṣigolakanyāyenobhayatra sambadhyate | taduktam---- hutvā taddhutaśiṣṭamatra vidhivat kṣiptvā pratidravyakam | iti | nārāyaṇīyepi---- hutaśeṣaṃ kṣipet kumbhe pratidravyaṃ vidhānavit | iti | vidhānavidityanena samidhādi home āhutyante kalaśe hastamātrasparśā eva saṃpātā iti sūcitam | pūjite saumyamaṇḍale iti vyadhikaraṇe saptamyau | tasminniti kumbhamukhe | vinikṣipediti vaṣaḍantamūlānvitasudarśanagāyatryā sā pūrvektā'nusandheyā | tadardhaśeṣaṃ homārthakṛtapāyasārdham | dakṣiṇa iti cakre | tatratyāṃ hasantīmanyatra saṃsthāpyetyarthaḥ | mantrītyanena saha namo iti srāra nārā iti hu phaḍiti pādatrayāntena omiti caturthapādāntena gītāmantreṇa viśiṣṭaṃ sādhyasya sakalīkaraṇaṃ sūcitam || 100-103 || nīrājya tau nayedbāhye grāmādaṣṭamarāśike | sthāpayettau yathāpūrvaṃ saparistaraṇau kramāt || 104 || nīrājyeti | nīrājanaṃ gītāmantreṇa | ekadaiva kumbhāgnibhyāṃ nīrājanaṃ yat tat puruṣāntarasāhāyeneti jñeyam | tāviti kumbhāgnī aṣṭamarāśike sthāpayediti | rāśisthānānyuktāni kādimate---- prācyāṃ meṣavṛṣau vahnau mithunaṃ dakṣiṇe tathā | kulīrasiṃhamatha tannairṛtyāṃ kanyakā sthitā || tulākīṭau paścimato dhanurvāyau tu saṃsthitam | nakrakumbhāvuttarato mīnamaiśe tu saṃsthitam || iti || etadrāśisthānaṃ jñātvā sādhyasya yo'ṣṭamarāśistatra sthāpayedityarthaḥ | yathāpūrvamiti | taddakṣiṇabhāge'gniṃ sthāpayet | taduktam---- agnyādikamapi sarvaṃ kṣipedatha ghaṭasya paścime bhāge | iti || 104 || hutvā vahnau yathāpūrvaṃ śiṣṭānnena baliṃ haret | manunā vakṣyamāṇena daśadikṣu yathāvidhi || 105 || yathāpūrvamityaṣṭabhirdravyaiḥ uktapramāṇena ca | śiṣṭānneneti hutaśiṣṭānnena | taduktaṃ nārāyaṇīye----dadyādanena mantreṇa hutaśeṣāndhasā balim | iti | ācāryā api----hutaśeṣānnena balim | iti | yathāvidhīti | lokapālabalirapi sūcitaḥ || 105 || sahṛdviṣṇugaṇebhyo'nte sarvaśāntikare punaḥ | bhyo baliṃ pratigṛhṇantu śāntaye hṛdayaṃ tataḥ || 106 || brāhmaṇān bhojayet samyaṅmadhurottaramādarāt | gurave dakṣiṇāṃ dadyādvastrabhūṣaṇasaṃyutām || 107 || hanyādayaṃ vidhiḥ puṃsāṃ kṛtyārogagrahajvarān | rakṣaḥ piśācamāryādikleśān śīghraṃ na saṃśayaḥ || 108 || balimantramāha sahṛditi | hṛnnamaḥ padam | hṛdayaṃ namaḥ padam etadanto mantraḥ | asya praṇavaśaktyāditvaṃ jñeyam | mārī kṛtyāviśeṣaḥ | ādiśabdenetyādikāpadādi || 106-108 || vidhāya pañjaraṃ mantrī phalakaiḥ kṣīraśākhinām | pañcagavyena saṃpūrya tasmin sādhyaṃ niveśayet || 109 || dhautavastraṃ viśuddhāṅgaṃ spṛṣṭvā samyagjapenmanum | pūrvādidikṣu saṃsthāpya vahniṃ brāhmaṇasattamaiḥ || 110 || kārayetpūrvasandiṣṭairdravyairhemaṃ vidhānavit | toṣayeddakṣiṇābhistān yajamānaḥ svaśaktitaḥ || 111 || guruṃ ca dhanadhānyādyairnatvā samprīṇayettadā | sarvarogaharaḥ proktaḥ kṛtyādrohādināśanaḥ || 112 || apamṛtyuharaḥ puṃsāṃ vidhireṣaḥ prakīttītaḥ | pañcagavyaiḥ kaṣāyairvā kṣīrabhūruhasambhavaiḥ || 113 || pūritaiḥ kalaśairjaptaiḥ kṛtasampātasaṃyutaiḥ | abhiṣiñced grahāviṣṭamabhicārāturaṃ naram || 114 || sustho bhavati śīghreṇa vidhānenā'munā naraḥ | bhānuvāre'bhiṣekasya vidhānena susādhitaiḥ || 115 || salilaiḥ srāpayennārīṃ sukhaprasavakāṅkṣiṇīm | saptavārābhiṣekeṇa sarve naśyantyupadravāḥ || 116 || kṣīraśākhināmiti palāśasyā'pyupalakṣaṇam | taduktaṃ nārāyaṇīye---- phalakaiḥ kalpite pātre palāśakṣīraśākhinām | iti | ācāryāśca----pālāśairvā stanajadrumajairvā pañjare kṛte phalakaiḥ | iti || anena kṣīradrumeṣvapi vikalpo jñeyaḥ | samyak japediti catudīkṣu kriyamāṇahoma- samāptiparyantamityuktam | pūrvasandiṣṭaiḥ ghṛtādibhiraṣṭadravyaiḥ | vidhānavidityanena pratidravyaṃ ṣaḍviṃśatyadhikaśataṃ homa ityuktam | pañcagavyaiḥ pūritairiti vyadhikaraṇe tṛtīye | kalaśairiti navamiḥ | sampātena homākṣepaḥ | homo'pi pūrvektāṣṭadravyaiḥ pūrvektasaṃkhyaḥ | amunā vidhānena naraḥ śīghreṇa sustho bhavatīti sambandhaḥ | tadvidhānaprakāro yathā | pūrvektaṃ navanābhaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā pūrvavat kalaśānnava saṃsthāpya uktadravyairāpūrya madhye mantroktadevatāṃ saṃpūjya parito'ṣṭakalaśeṣu āyudhāṣṭakaṃ saṃpūjya kāryānurūpaṃ homaṃ kṛtvā tatsampātayuktairghaṭairabhiṣiñcediti | pañcakalaśapakṣe pañcābjaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā dikṣu cakra- gadāmuśalapāśā arcanīyāḥ | śeṣaṃ pūrvavat | abhiṣekasya vidhāneneti | ekakalaśa- sthāpanaprakāreṇa uktarūpeṇa cetyarthaḥ | susādhitairityanena pūrvavaddhomaḥ sampātaśca | saptasu vāreṣu bhānuvāreṣu yo'bhiṣekastena || 109-116 || pañcagavye śṛtaṃ sapīrmantritaṃ manunā'munā | gabhīṇīnāṃ grahārttānāṃ sevitaṃ tacchubhāvaham || 117 || pañcagavya iti | " akalko'pi bhavet sneho yaḥ sādhyaḥ kevale drave " iti paribhāṣaṇāt kalkaṃ vinaiva tadghṛtaṃ sādhyam | tatra pañcaprabhṛti yatra syurdravyāṇi snehasaṃvidhau | tatra kṣīrasamānyāhuḥ | ityukteḥ | ghṛtasamānyeva pañcagavyāni dattvā ghṛtaṃ pacet | kṣīradadhyāranālaiḥ vacanāt prāptamapi jalaṃ na deyam | gomūtrasya sattvāditi || 117 || uccasthānagate śukre manunā sādhusādhitā | trilohīmudrikā hanyāt kṣudrabhūtagrahān jvarān || 118 || śukre uccasthānagate mīnagate | sādhusādhiteti ṣaṣṭhoktarītyā || 118 || tadvarṇasaṃkhyayā sūtre granthīn kṛtvā japādibhiḥ | sādhitaṃ kalpayeddhaste kaṇṭhe vā duḥkhaśāntaye || 119 || tadvarṇasaṃkhyayā mantravarṇasaṃkhyayā | idamubhayatra sambadhyate | tena sapta sūtrāṇi kṛtvā tatra sapta granthayo deyāḥ | asya prayogasya viśeṣo nārāyaṇīye---- huned gavyāktāpāmārgasamidājyaṃ caruṃ ghṛtam | paristīrṇasitātāmrasūtrasandhisthitān ghaṭān || kṣīravṛkṣakvāthapūrṇān homakāle'bhimantrayet | tatsaṃkhyapātaiḥ snāpayet gavyaśeṣapuraḥsaram || kalpayettasya hastādau tat sūtraṃ granthitaṃ japāt | iti | japādibhirityādiśabdena pūjāsampātau haste karṇe ceti | pumān dakṣiṇe strī vāma iti jñeyam || 119 || pañcagavyaṃ japet spṛṣṭvā mantraṃ daśaśatāvadhi | nyastaṃ tat padmapatrādau patre vā brahmavṛkṣaje || 120 || phale bilvasya vā mantrī gṛhe svasya parasya ca | nikhanet sarvarakṣā syādvardhate sarvasampadaḥ || 121 || palāśakṣīravṛkṣāṇāṃ tvaco malayajaṃ purum | kuṅkumaṃ yāminīṃ kuṣṭhaṃ bilvāpāmārgasarṣapān || 122 || tiladūrvāyavān devīṃ tulasīyugalaṃ kuśam | lakṣmīṃ gorocanāṃ padmaṃ vacāṃ gomayasaṃyutām || 123 || viṣṇukrāntāmarkayutāṃ japanmantraṃ vinikṣipet | pañcagavyena sampūrṇe pātre tat saṃskṛte'nale || 124 || saṃsthāpya kvāthayet samyagyāvadbhasma bhaviṣyati | tadādāya japed bhūyaḥ prayutaṃ devatā dhiyā || 125 || lipetsarvāṅgametena kiñcicchirasi nikṣipet | kṛtyādrohagrahonmādavyādhiduḥkhanivāraṇam || 126 || sarvaśatrupraśamanaṃ sarvapāpaharaṃ param | śubhadaṃ vaśyadaṃ puṃsāṃ samastāpannivāraṇam || 127 || gabhīṇībālarugṇānāṃ viśeṣeṇa praśasyate | asmātparatarā rakṣā nāsti loke prakīttītā || 128 || padmapatrādāvityādiśabdena brahmapatrādipātra ityādi | mantrī naraḥ svasya parasya vā gṛhe nikhanediti sambandhaḥ | puruṃ guggulam | yāminī haridrā | kuṣṭhaṃ kūḍam | bilveti bilvapañcāṅgam | devī sahadevī | padmeti | padmapañcāṅgam | padmadalādika- mityasya vyākhyāne apekṣitārthadyotanikāyāṃ vilvapañcāṅgaṃ padmapañcāṅgamityuktam | arketi arkatvak | taditi pātram | samyak kvāthayediti | mantraṃ japannityuktam | prayutamiti daśalakṣam | kvacidayutamiti pāṭhaḥ || 120-128 || mustā śuṇṭhī niśā vahnirelā yaṣṭirvacā vṛṣā | pāṭhā viḍaṅgaṃ mañjiṣṭhā drākṣā dārvī sarohiṇī || 129 || phalatrayaṃ ca taiḥ kalkaiḥ pañcagavyeṣu sapīṣām | prasthaṃ pacedyathānyāyaṃ mantreṇā'nena sādhitam || 130 || kāntidaṃ sutadaṃ strīṇāṃ bhūtapretabhayāpaham | garbharakṣākaraṃ śuddhaṃ pañcagavyaghṛtaṃ viduḥ || 131 || musteti | mustā mocchya (muthā) | niśā haridrā | vahniścitrakaḥ | yaṣṭiḥ yaṣṭimadhu | vṛṣā āḍharūṣaḥ | vāsaka iti yāvat | dārvī dāruharidrā | rohiṇī kaṭakī | phalatrayaṃ haritakībibhītakāmalakāni | yathānyāyaṃ vaidyakaśāstroktaprakāreṇa | tatra sapīḥpramāṇamuktameva | kalkaśca snehapādikamityuktatvāt kuḍavamātraṃ kalko grāhyaḥ | pañcaprabhṛtīti vacanāt pratyekaṃ pañcagavyāni snehasamāni | ājyāvaśeṣamuttārya śītalaṃ kṛtvā'nena mantrena sādhitaṃ saṃjaptam || 129-131 || ṭāntān sapta likhenmadhye ṣaṭsu koṇeṣu teṣvatha | mantravarṇān likhedetaccakramāpannivāraṇam || 132 || yantramāha ṭāntāniti | madhyādiṣaṭkoṇeṣu sapta ṭhakārān vilikhya teṣu ṭhakāreṣu krameṇa mantrākṣarāṇi likhet | madhye sādhyasādhakakarmalikhanaṃ ca jñeyam | āpaditi śvāsajvarau | " cakraṃ śvāsajvarāpaham " iti nārāyaṇīya ukteḥ || 132 || ṣaṭkoṇamadhye vilikhet sasādhyaṃ tāraṃ ṣaḍastriṣvavaśiṣṭavarṇān | aṅgāni tatsandhiṣu yantrametat karoti rakṣāṃ vidhivat prajaptam || 133 || yantrāntaramāha ṣaḍiti | ṣaḍasriṣvityagnyādi | vidhivadityanenā'ṣṭottarasahasraṃ japa uktaḥ | rakṣāṃ karoti tatra sthāpitamiti śeṣaḥ | taduktam---- madhye tāraṃ tadanu ca manuṃ varṇaśaḥ koṇaṣaṭke bāhye cā'ṅgaṃ likhatu kanake tāmrake vā'tha raupye | pāṣāṇe vā vidhivadabhijapyā'tha saṃsthāpitaṃ tat cakraṃ coragraharipubhayadhvaṃsi rakṣākaraṃ ca || iti || 133 || tāraṃ likhet ṭhāntagataṃ sasādhyaṃ koṇeṣu śiṣṭaṃ manuvarṇaṣaṭkam | aṅgāni sandhiṣvatha ṣoḍaśāraṃ saṣoḍaśārṇaṃ vasudhāpurastham || 134 || japitvā kṛtasampātaṃ gabhīṇīnāṃ hitaṃ puram | abhicāragrahonmādān yantrametadvināśayet || 135 || yantrāntaramāha tāramiti | ṭhāntagatamiti tāraviśeṣaṇam | ṣoḍaśāramiti | ṣoḍaśāṅke same vṛtte pañcame pañcame likhet | rekhā aṅke ṣoḍaśādyaṃ ṣoḍaśāramidaṃ matam || iti ṣoḍaśāralekhanaprakāraḥ | ṣoḍaśārṇaṃ vakṣyamāṇaṣoḍaśākṣaraṃ cakramantram | anyeṣāṃ ṣoḍaśākṣaraśabdena ṣoḍaśadalaṃ tadupari ca vṛttaṃ tadupari pāthīvamaṇḍalam | mantraśca | oṃ namo bhagavate vāsudevāya hu phaṭ svāhā | taduktaṃ nārāyaṇīye----sāṃkhyādindorbahiḥ koṇaṣaṭke mantrākṣarān likhet | sandhiṣvaṅgādvahirvṛttātpatraṣoḍaśake manum | punarvṛttaṃ ca bhūgehe likhedetadyathāvidhi || iti | kvacit ṣoḍaśārṇaṃ tatsaṃkhyapatre iti pāṭhaḥ | japitvetyato hutveti śeṣaḥ || 134-135 || madhye tāraṃ sasādhyaṃ manumatha vilikhet ṣaṭsu koṇeṣu sandhi- ṣvaṅgānyante kalānāṃ yugayugavilasat keśarāṣṭārṇapatram | kiñjalkān kādivarṇaidvīvasudalalasatṣoḍaśārṇaṃ svanāmnā hakṣābhyāṃ triḥpravītaṃ likhatu parivṛtaṃ tat tripāśāṅkuśābhyām ||136|| yantrāntaramāha madhye iti | manuṃ tāravyatiriktacakramantram | ante ṣaṭkoṇabāhye | kalānāṃ svarāṇām | aṣṭārṇe nārāyaṇāṣṭākṣaraḥ | dvivasudalaṃ ṣoḍaśadalam | svanāmnā sādhyanāmnā saha hakṣābhyāṃ triḥpravītaṃ hakṣayormadhye sādhyanāmetyarthaḥ | tat tripāśāṅkuśābhyāmityāvṛttitrayam | yastu triḥpravītamityāvṛttitrayaṃ kathamāvṛttitraya- mityapekṣāyāṃ svanāmnā hakṣābhyāmekā dvitīyā pāśena tṛtīyā'ṅkuśena | dvitīyaṃ triḥpadaṃ sattvarajastamorūpatayā āvṛttidhyānamiti vyākhyānāt | sa namasya eva | kecana tāra pāśāṅkuśābhyāmiti pāṭhaṃ paṭhitvā yojayanti | triḥpravītaṃ tatraikā hakṣābhyāṃ svanāmnā aparā tāreṇa tṛtīyā pāśāṅkuśābhyāmiti | ayameva pakṣaḥ sāmpradāyikaḥ | kecana dvitīyatriśabdasyaiva akārokāramakārātmakatvāt praṇava evārtha iti vyācakṣate | dvivacanamāvṛttyapekṣayā | taduktam---- trivītaṃ vyomāntyārṇaṃ svanāmnā viracitaguṇapāśāṅkuśaṃ cakrayantram | iti | etadvyākhyāne padmapādācāryāḥ | guṇaḥ praṇavaḥ | kevalahakṣābhyāmāvṛttitrayam | aparāyāmāvṛttau tāramuktvā sādhyanāmno'kṣaradvayamuccārya punaḥ pāśamuccārya sādhya- nāmno'kṣaradvayamuccārya punaraṅkuśabījamuccārya punaḥ sādhyanāmno'kṣaradvayamuccārayet | evaṃ rūpairvarṇairveṣṭayedityāhuḥ | pāśāṅkuśaveṣṭitamityasya vyākhyāne apekṣitārthadyota- nikāyāṃ pāśena trivāraṃ aṅkuśenāpi trivāramityuktam || 136 || tāraṃ namo bhagavate mahāsudarśanāya ca | varmāstrāntaścakramantraḥ ṣoḍaśākṣara īritaḥ || 137 || ṣoḍaśākṣaraṃ mantramuddharati tāramiti | ayamapi svatantro mantraḥ | asyarṣyādi sarvaṃ pūrvamantroktam | athāsya tantrāntarasthaṃ yantramucyate---- ṣaṭkoṇaṃ cakramālikhya tasyāreṣu sudarśanam | aṣṭāraṃ paṅkajaṃ bāhye daleṣvaṣṭākṣaraṃ param || tadbāhye dvādaśāraṃ syāllikhecca dvādaśākṣaram | ṣoḍaśāraṃ tataḥ padmaṃ mūlamantraṃ samālikhet || kāmabījena parito veṣṭayedyantramuttamam | mahāsudarśanaṃ bāhye vilikheddeśikottamaḥ || tāraṃ namo bhagavate mahāsudarśanāya ca | mahācakrāya ca mahājvālaṅe dīptarūpaṅe || sarvato rakṣayugmaṃ ca mahāvalasaṅe dviṭhaḥ | madhye sādhyaṃ samālikhya praṇavasyodare mune || sarvasiddhipradaṃ yantramiti devo'bravīt svayam | iti || 137 || cakramantramidaṃ proktaṃ sarvabhītinivāraṇam | kṣudrāpamṛtyuśamanaṃ rājñāṃ vijayavardhanam || 138 || rekhā vilikhyā'ṣṭa śirāṃsi tāsā- mābadhya bāhye śrutiśaḥ krameṇa | sthānehṛṣīkeśamanuṃ vibhajya pādān likhet koṣṭhacatuṣṭayasthān || 139 || aṣṭākṣarārṇaiḥ pravidabhītāṃstān koṣṭhadvaye cakramanuṃ yathāvat | madhyasthakoṣṭhe vilikhetsasādhyaṃ syātsaptakoṣṭhāhvayayantrametat || 140 || sthāne hṛṣīkeśa tava prakīrtyā jagat prahṛṣyatyanurajyate ca | rakṣāṃsi bhītāni diśo dravanti sarve namasyanti ca siddhasaṅghāḥ || 141 || saptakoṣṭhayantramāha rekhā iti | pūrvāparāyatā rekhā likhet | tāsāṃ śirāṃsi bāhye krameṇa śrutiśa ābadhyeti sambandhaḥ | prathamādirekhāgraṃ svaturyāgreṇa melayet | tena harītakīvadbhavatīti kecit | padmapādācāryaprabhṛtibhiḥ śrutiśastriśa iti vyākhyātam | teṣāṃ mate prathamādirekhāgraṃ svasvatṛtīyādirekhāgreṇa saha melayedityarthaḥ| anye tu pūjyapādā evaṃ vyācakṣate | prathamarekhāgraṃ svaturyarekhāgreṇābadhya punastṛtīyarekhāgrāt ṣaṣṭharekhā- gramābadhya punaḥ pañcamarekhāgrādaṣṭamarekhāgraṃ bandhayet | evaṃ dvitīyāpārśve'pi | tadā dvitīyarekhā saptamī ca kevalaṃ madhye'vaśiṣyate | tato dvitīyarekhāyāḥ pūrvāgra- mārabhyottarato nītvā tatpaścimāgreṇa bandhayet | evaṃ saptamarekhāpūrvāgramārabhya dakṣiṇato nītvā tatpaścimāgreṇa bandhayet | evaṃ bāhye ityuktiśca sārthakā bhavati | evaṃ madhyakoṣṭha- trayamekarekhābaddhaṃ ca bhavatīti | evametadyantralikhanaṃ svagurusampradāyānusāreṇa boddhavya- miti saṃkṣepaḥ | aṣṭākṣara pravidabhītān pādān koṣṭhacatuṣṭayasthān prathamadvitīyaṣaṣṭha- saptamasthān likhet | vidabhītalakṣaṇaṃ trayoviṃśe vakṣyate | koṣṭhadvaye tṛtīyapañcamarūpe | yathāvaditi sasādhyam | madhyasthakoṣṭhe caturthakoṣṭhe | sasādhyaṃ cakramanumityanuṣajyate | taduktamācāryaiḥ----koṣṭhatrayalikhitasādhya sudarśanaṃ ca | iti || 139-141 || dhāritaṃ saptakoṣṭhaṃ tat trāyate mahato bhayāt | duḥsvapnadurnimittādiśamanaṃ kīttītaṃ budhaiḥ || 142 || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake ṣoḍaśaḥ paṭalaḥ samāptaḥ || 16 || bth " bi dhāritamiti | dhāraṇaprakāra ukta ācāryaiḥ---- bhūrje vā kṣaumapaṭṭe tanumasṛṇatare karpaṭe vā'sya yantraṃ mantrī samyag likhitvā punarapi gulikīkṛtya lākṣābhivītam | kṛtvā bhasmādihomapravihitaghṛtasampātapātāttaśakti japtaṃ samyak prabadhyātpratiśamamupayāntyeva sarve vikārāḥ || iti || tanmantramityarthaḥ | napuṃsakaliṅge'pi mantraśabdasya bahuṣu sthaleṣu prayogāt | tenāyamarthaḥ | gītāmantravidabhītaḥ sāṣṭākṣaraścakramantro'pi japta etatphalada iti | taduktamācāryaiḥ----sthāne hṛṣīkeśavidabhītaṃ ca sāṣṭākṣaraṃ cāpyabhijaptametat | rakṣāṃ grahādeḥ satataṃ vidhatte yantraṃ sukḷptaṃ ca manutrayeṇa || iti || sthāne hṛṣīkeśeti mantrasya catubhīścaraṇaiḥ sarveṇa pañcāṅgaṃ kṛtvā agnirmūrdhā cakṣuṣī candrasūryau diśaḥ śrotre vāgvittiśca vedāḥ | vāyuḥ prāṇo hṛdayaṃ viśvamasya padbhyāṃ pṛthivī hyeṣa sarvabhūtāntarātmā || iti dhyātvā kaṇīkāyāṃ devaṃ patreṣvaṅgāni tadvahirlekapālānarcayet | daśalakṣajapaḥ puraścaraṇam | daśāṃśaṃ ghṛtena homaḥ | sarvapāpakṣayasarvaśāntisarvagrahanivāraṇa sarvarakṣoghnamiti phalam || 142 || || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāṃ ṣoḍaśaḥ paṭalaḥ || 16 || bth " bi atha saptadaśaḥ paṭalaḥ atha vakṣye jaganmūlaṃ mantraṃ śrīpuruṣottamam | gopitaṃ vaiṣṇave tantre bhuktimuktiphalapradam || 1 || vaiṣṇavatantragopitatvādante smaraṇārūḍhatvāt puruṣottamādimantrān vaktumupakramate atheti | uktaṃ ca mantratantraprakāśe---- puruṣottamasaṃjñasya viṣṇorbhedacatuṣṭayam | trailokyamohanasteṣāṃ prathamaḥ prakṛtirmataḥ || śrīkaraśca hṛṣīkeśaḥ kṛṣṇaścātra caturthakaḥ | śrīdharo vā caturthaḥ syātpradyumno veti kecana || iti || mantradevatayorabhedena puruṣottamamityuktiḥ | atirahasyatvād gopitam | ata evā''cāryaiḥ guptapaṭale uddhāraḥ kṛtaḥ | bhuktimuktītyanena viniyoga uktaḥ || 1 || tāramāraramābījaṃ natyante puruṣottamam | punarapratirūpānte tato lakṣmīnivāsa ca || 2 || sakalānte jagatpūrvaṃ kṣobhaṇetipadaṃ punaḥ | sarvastrīhṛdayopetaṃ vidāraṇapadaṃ punaḥ || 3 || tataḥ paraṃ tribhuvanamadonmādakaraṃ tataḥ | surāsurānte manujasundarījanaśabdataḥ || 4 || manāṃsi tāpayadvandvaṃ dīpayadvitayaṃ punaḥ | śoṣayadvitayaṃ bhūyo mārayadvitayaṃ punaḥ || 5 || stambhayadvitayaṃ paścānmohayadvitayaṃ punaḥ | drāvayadvitayaṃ paścādākarṣayayugaṃ tataḥ || 6 || samastaparamopetasubhagena ca saṃyutam | sarvasaubhāgyaśabdānte karetipadasaṃyutam || 7 || sarvakāmapradapadamamukaṃ hanayugmakam | cakreṇa gadayā paścāt khaḍgena tadanantaram || 8 || sarvabāṇaibhīndayugaṃ pāśenetipadaṃ tataḥ | kaṭṭadvayānte'ṅkuśena tāḍayadvitayaṃ punaḥ || 9 || kuruśabdadvayamatho kiṃ tiṣṭhasi padaṃ punaḥ | tāvadyāvatpadasyā'nte samīhitamanantaram || 10 || tato me siddhamābhāṣya bhavatyante savarma phaṭ | namo'nto'yaṃ manuḥ prokto dviśatākṣarasaṃyutaḥ || 11 || jaiminirmunirākhyātaśchando'syā'mitamīritam | samastajagatāmādirdevatā puruṣottamaḥ || 12 || mantramuddharati tāreti | tāro devīpraṇavaḥ | oṅkārasya sāmānyena sarvamantrādi- tvenokteḥ atrāpi tathā sampradāyādvā praṇavāditvam | yadvā tāraśca tāraścetyekaśeṣe tārau paścādramādipadaiḥ saha samāsaḥ | tatra prathamatārapadena praṇavaḥ dvitīyatārapadena devīpraṇavaḥ | idaṃ vyākhyānaṃ padmapādācāryāṇāṃ sammatam | māraḥ kāmabījam | ramā śrībījam | natirnamaḥpadam | sarvastrīhṛdayeti svarūpam | atra kvāpi na sandhiḥ | dvitīyāntāni sarvāṇi ābhāṣyetyasya karmāṇi mantre tu sambuddhayaḥ | samīhitaṃ siddhamiti ca mantre'pi dvitīyāntam | dviśatākṣara ityuktistu amuketi sādhyanāmaparamityetatketi kecana | anye tu amukapadasthāne duritādipada prakṣepād dviśatākṣarasaṃyuta ityukteḥ | adhikākṣaratvamapi na doṣāyetyūcuḥ | kecidevamāhuḥ---- śaktiśrīmārībhiḥ puṭitaḥ smaraṇācca lokamohanakṛt | iti | praṇavo bījaṃ hu śaktiḥ || 2-12 || puruṣottamaśabdānte vadet tribhuvanaṃ tataḥ | madonmādakarānte hu hṛdayaṃ sakalaṃ tataḥ || 13 || jagatkṣobhaṇaśabdānte lakṣmīdayita hu śiraḥ| manmathottamasaṃyuktamaṅgaje kāmadāyini || 14 || hu śikhā paramopeta subhagākṣarasaṃyutam | sarvasaubhāgyakara hu kavacaṃ parikīttītam || 15 || tataḥ surāsuropetamanujānvitasundarī | tataḥ parastād hṛdayavidāraṇapadaṃ vadet || 16 || sarvapraharaṇadhara sarvakāmika tatparam | hanadvayaṃ ca hṛdayaṃ bandhanāni tataḥ param || 17 || ākarṣayapadadvandvaṃ mahābala humasrakam | tribhuvaneśvarapadaṃ tataḥ sarvajanāntataḥ || 18 || manāṃsi hanayugmānte dārayadvitayaṃ ca me | vaśamānaya hu netraṃ tārādyāḥ phaṭ namo'ntikāḥ | ṣaḍaṅgamantrāḥ sandiṣṭā netrāntāstantravedibhiḥ || 19 || ṣaḍaṅgamantrānuddharati puruṣottameti | śikhāmantre aṅgaje ityasya pūrveṇa saha sandhiḥ | taduktam---- manmathavarṇānuktvā tadanu vadeduttamāṅgajevarṇān | iti | astramantre hṛdayetidvayamapi svarūpam | tārādyā iti | uktā netrāntāḥ ṣaḍaṅgamantrāḥ| tārādyāḥ praṇavādyāḥ phaṭ namo'ntikāḥ sandiṣṭā iti sambandhaḥ | tantravedibhirityanenai- taduktaṃ bhavati | yadāhuḥ---- karayorvyāpakaṃ mantraṃ nyasyā'ṅgānyaṅgulīṣu talayośca | nyasya bāṇānanaṅgasahitān vyāpakamantraṃ tato nyasedvapuṣi || mātṛkayā vinyaset pratyarṇaṃ mārabījasaṃpuṭayā | nyasecca māramālāmantrārṇān mātṛkāvadaṅgāni (dānābhi) || catvāriṃśadvarṇān pañcodarasuhṛdgalāsyanāsāsu | saṃkhyāpayecca dehe trīnarṇān sakṛt sakṛt samastena || klīṃmātṛkārṇapūrvā mūrttīrnyasyeca kāmaratipūrvāḥ | iti | pīṭhamantrāt pūrvaṃ garuḍamudrayā garuḍamantraṃ hṛdi nyaset | yadāhuḥ---- īritarītyā dehe pīṭhanyāsāntikaṃ vidhāya hṛdi | garuḍasya mudrayā tanmantraṃ nyasya nyaset tu pīṭhamanum || iti || 13-19 || trailokyamohanārṇānte hṛṣīkeśapadaṃ punaḥ | paścādapratirūpādi manmathānantaraṃ vadet || 20 || sarvādi strīpadaṃ paścāddhṛdayākarṣaṇaṃ tataḥ | āgacchā''gaccha mantro'yaṃ tārādyo namasā'nvitaḥ || 21 || anena manunā kṛtvā vyāpakaṃ nyasya bāhuṣu | aṣṭāyudhāni mudrābhirmantraiḥ sārdhaṃ vicintayet || 22 || vyāpakamantre apratirūpetyasya pūrveṇa saha sandhirnā'nyasyeti | bāhuṣu tattan mudrābhiḥ tattanmantraiḥ sārdhamaṣṭāyudhāni vinyasya cintayet devamiti śeṣaḥ | aṣṭāyudhāni dhyānoktāni | nyāsakramo'pi tatraiva vakṣyate | mudrālakṣaṇāni tu | pūrvektā pāśamudrā jñeyā | athaveyaṃ pāśamudrā | yadāhuḥ---- tarjanyaṅguṣṭhakau kṛtvā saktāgrau kuñcitāḥ parāḥ | pāśamudrā samākhyātā | iti | vāmasya madhyamāgraṃ tu tarjanyagre niyojayet | anāmikāṃ kaniṣṭhāṃ ca tasyāṅguṣṭhena pīḍayet || darśayeddakṣiṇaskandhe dhanurmadreyamīritā || iti | athaveyaṃ dhanurmadrā jñeyā | yadāhuḥ---- bāhumūlaṃ spṛśettena bāhvagreṇaiva sādhakaḥ | dhanurmudrā yaśaḥ kīttībalavīryavivadhīnī || iti || kaniṣṭhānāmike baddhā svāṅguṣṭhenaiva vāmataḥ | śiṣṭāṅgulī tu prasṛte saṃśrilaṣṭe khaḍgamudrikā || iti || śaṅkhamuśalacakragadāṅkuśamudrā mayā pūrvamuktāḥ | etadanantaraṃ dehe śrīvatsa- kaustubhavanamālā yathāsthānaṃ svamantramudrābhirnyaset | taduktam---- atha bhūṣaṇāni vidvān vinyasennijatanau yathāsthānam | iti | eteṣāṃ mudrāḥ prāguktāḥ | mantrāstu vakṣyante || 20-22 || kṣīrāmbhonidhimadhyasthaṃ nirantarasuradrumam | udyadarkendukiraṇadūrīkṛtatamobharam || 23 || kālameghasamālokanṛtyad bahīkadambakam | utphullakusumāmodaprahṛṣyadbhṛṅgasaṅkulam || 24 || kūjatkokilasaṅghena vācālitadigantaram | nānākusumasaurabhyavāhigandhavahānvitam || 25 || kalpavallīnikuñjeṣu krīḍatsiddhakadambakam | devagandharvakanyābhirgāyantībhiralaṅkṛtam || 26 || anekadīghīkāyuktamudyānaṃ mahadadbhutam | tasya madhye maṇimaye maṇḍape toraṇānvite || 27 || ṛtubhiḥ ṣaḍbhiraniśaṃ sevitasya mahīyasaḥ | suradrumasya mūlasthe mahāsiṃhāsane śubhe || 28 || raktāravindamadhyasthagaruḍopari saṃsthitam | dhyāyedvallabhayā sārdhaṃ jagannāthaṃ jaganmayam || 29 || kṣīretyanena pṛthivyanantaraṃ kṣīrasamudraratnadvīpādbhutodyānamaṇimaṇḍapakalpataru- mahāsiṃhāsanagaruḍān pīṭhanyāsādau yojayedityuktam ||23-29 | devaṃ śrīpuruṣottamaṃ kamalayā svāṅkasthayā paṅkajaṃ bibhratyā parirabdhamambujarucā tasyāṃ nibaddhekṣaṇam | dhyāyeccetasi śaṅkhapāśamuśalāṃścāpeṣukhaḍgān gadāṃ hastairaṅkuśamudvahantamaruṇaṃ smerāravindānanam || 30 || dhyānamāha devamiti | ambujaruceti pītavarṇayā | tatra kamalā dvibhujā | vāme padmaṃ dakṣeṇāliṅganam | taduktam---- sābjavāmakarāṃ pītāṃ śliṣyantīṃ pāṇinā patim || iti | anyatrāpi-vāmakarasthāmbujayā prataptakanakābhayā'tisundaryā | iti | āyudhadhyānaṃ tu vāmeṣu ūrdhvādi bādhaśaṅkhadhanurgadāḥ dakṣeṣu ūrdhvādi aṅkuśa- muśalakhaḍgacakrāṇi | taduktaṃ mantratantraprakāśe---- dakṣiṇādhaḥkare cakraṃ cintayedarkabhāsvaram | khaḍgaṃ tathoparitane muśalaṃ ca taduttare || savyordhvadakṣiṇe haste cintayedrucirāṅkuśam | vāmordhve cintayet pāśaṃ tadadhaḥ śaṅkhameva ca | saśaraṃ ca dhanurvāme gadāṃ dhyāyedadhaḥkare || iti | pūrvektāyudhanyāso dehe'nena krameṇa jñeyaḥ | atra dhyānānantarametā mudrā darśanīyāḥ| yadāhuḥ---- śrīvatsakaustubhau vanamālākhyā ca mārabījena | ūrdhvāṅguṣṭhau muṣṭī niyojitau mastake mithaḥ śliṣṭau || trailokyamohanākhyā mudrā tāṃ mūghnī yojayettadanu | iti || 30 || evaṃ dhyātvā śriyaḥ kāntaṃ manuṃ lakṣacatuṣṭayam | japedvaśī vidhāyā'tha kuṇḍamardhendusannibham || 31 || juhuyādvaiṣṇave vahnau padmairjātisamudbhavaiḥ | puṣpairyavaiḥ kramātpaścād brāhmaṇānapi bhojayet || 32 || vaśītyenenācāryektā pūrvameva sūcitā | yadāhuḥ---- dhyātvā lakṣārdhasaṃkhyaṃ japatu manumimaṃ prāptamantrābhiṣeko dravyairebhiśca juhvadbhavati manuvarasyā'dhikārī kriyāsu || śataṃ dadhighṛtaṃ payaḥ pṛthagathā'yutaṃ sājyahaviṣā śṛtena payasā hunedravimitaṃ tathā sākṣatatilaiḥ | tathā daśadaśonmitaṃ trimadhubhirvaraiścārttavaphalaiḥ palāśasamidhāṃ śataṃ samabhitoṣayet svaguruvaram || iti || juhuyāditi | daśāṃśamiti śeṣaḥ | taduktaṃ " daśāṃśaṃ vaiṣṇave vahnau " iti | kramāt paścādityanena tarpaṇādyuktam || 31-32 || arcayiṣyan jagannāthaṃ gāyatryā pariśodhayet | ātmānaṃ yāgavastūni yāgabhūmiṃ ca deśikaḥ || 33 || deśika ityanena kāmādyayetyuktam || 33 || trailokyamohanāyeti vidmahe padamīrayet | smarāya dhīmahi paścāttanno viṣṇuḥ pracodayāt || 34 || gāyatryeṣā samākhyātā vaiṣṇavī sarvasiddhidā | prākprokte vaiṣṇave pīṭhe kalpayedāsanaṃ tataḥ || 35 || pakṣirājāya ṭhadvandvamasya mantraḥ prakīttītaḥ | sarvasiddhideti svātantreyaṇa japet | tadṛṣyādikaṃ yathā---- saṃkarṣaṇo muniśchando gāyatraṃ puruṣottamaḥ | devatā mūdhnī bhālākṣidoḥpatsandhyagrakeṣu ca || akṣarāṇi pravinyasya ṣaḍaṅgāni samācaret | pañcabhiśca tribhiścaiva pañcabhiśca tribhiḥ punaḥ || catubhīśca catubhīśca kuryādaṅgāni varṇakaiḥ | dviśatākṣaravaccā'syāḥ pūjādyanyat samīritam || iti || prākprokte pañcadaśokte pīṭhe | anena vimalādyāḥ śaktīḥ pūjayedityarthaḥ | pūjāyantraṃ tu mantratantraprakāśoktam | yathā---- likhedaṣṭadalaṃ padmaṃ candanena sugandhinā | yugadvāraṃ suśobhāḍhyaṃ kāmaṃ tanmadhyato likhet || iti | asyetyāsanasya || 34-36 || saṅkalpitāyāṃ mūlena mūrttau devamananyadhīḥ || 36 || āvāhya manunā vidvān vyāpakena samarcayet | bhṛgurlāntayutaḥ sendurbījaṃ devyāḥ prakīttītam || 37 || avadhānaṃ vinā āvāhanameva karttumaśakyamityananyadhīrityuktiḥ | āvāhyeti | vyāpakena manunā devamāvāhya kaṇīkāyāṃ samarcayediti sambandhaḥ | vyāpakeneti pūrvektenaiva vyāpakamantreṇa | vidvāniti | ṣoḍaśopacārā vyāpakamantreṇaivetyuktam | taduktam----āvāhanavisargānteṣūkto'yaṃ pūrvasūribhiḥ | iti | devībījamuddharati bhṛguriti | bhṛguḥ saḥ | lāntayuto vayuk | senduḥ sabinduḥ | idaṃ devyā bījam | anenā'ṅgapūjāyāḥ pūrvam aṅkasthāyā devyāḥ pūjāṃ kuryāditi śeṣaḥ | taduktam---- dakṣetarorau kamalāmatheṣṭvā samarcayedāvaraṇāni bhūyaḥ | iti | anyatrāpi---- vāmorau saṃsthitāmiṣṭvā śriyamaṅgāni pūjayet | iti | atra bhūṣaṇāni pūjayitvā'ṅgāni pūjayet | taduktaṃ nārāyaṇīye---- śrīvatsakaustubhau vidvān stanasyopari vakṣasi | vanamālāṃ gale cānyat pītavastrādi pūjayet || iti || 36-37 || kaṇīkāyāṃ yajedādau vidhānenā'ṅgadevatāḥ | daleṣu pūjayet paścāllakṣmyādyā dhṛtacāmarāḥ || 38 || muktāhāralasaccārupayodharabharānatāḥ | javākusumasaṅkāśā madavibhramamantharāḥ || 39 || hrasvatrayalkaubasarga rahitasvaraśobhitam | devībījaṃ kramādāsāṃ mantramāhurmanīṣiṇaḥ || 40 || vidhāneneti | kesareṣvagrādicatudīkṣu varmāntāni sampūjya vidikṣu astraṃ purato netramityarthaḥ | taduktaṃ mantratantraprakāśe---- pūrvādi dikṣu cā'bhyarceddhṛdādyaṅgacatuṣṭayam | kīṇeṣvastraṃ prapūjyā'tha purato netramarcayet || iti || anyatrāpi---- aṅgāni varmāvadhikāni dikṣu vidikṣu cāstraṃ purataśca netram | iti | daleṣu dalamūleṣu | lakṣmyādyā iti pūrvamantroktāḥ | sarge visargaḥ | ebhiraṣṭhabhī rahitāḥ svarāḥ | ā ī ū e e o au aṃ etadyuktaṃ devībījamāsāṃ mantramāhuriti sambandhaḥ || 38-40 || dalāgreṣu yajecchaṅkhaṃ śārṅgaṃ cakramasiṃ gadām | aṅkuśaṃ muśalaṃ pāśametānyastrāṇi śāṅgīṇaḥ || 41 || svamudrābhiḥ svamanubhiḥ kathyante manavaḥ kramāt | ādyo jalacarāyā'nte ṭhadvayaṃ manurīritaḥ || 42 || śārṅgāya saśarāyā'nte svāhānto'nantaro manuḥ | sudarśanamahācakrarājā'nte syāddahadvayam || 43 || sarvaduṣṭabhayaṃ paścāt kuru chindidvayaṃ pṛthak | vidārayapadadvayaṃ paramantrān grasa grasa || 44 || bhakṣayatrāsayadvandvāṃ pratyekaṃ varma phaṭ dvayam | cakrāya nama ityeṣa tṛtīyo mantra īritaḥ || 45 || svamudrābhiriti | dalāgreṣu śāṅgīṇa etānyastrāṇi svamudrābhiḥ saha svamanu- bhiryajediti sambandhaḥ | tatra mudrālakṣaṇaṃ mayoktaṃ prāk | ādyaḥ śaṅkhamantraḥ | jalacarāyeti mahājalacarāyeti jñeyam | ante ṭhadvayamiti ca kavacāstrayoḥ pūrvamuccāraṇaṃ sūcitam | manurīrita ityanena pāñcajanyāya nama ityasyānte prayogaḥ sūcitaḥ | ācāryaiḥ prathamaṃ cakramantroddhāre mahāsudarśanāyeti hu phaṭ svāhetyantaḥ sudarśanāya nama ityuddhṛtam | tadanantaraṃ śaṅkhādimantrā uddhṛtāḥ | tatra padmapādācāryairvyākhyātaṃ śaṅkhādimantreṣvapi mahā- śabdaḥ ante ca pāñcajanyāya nama ityādi prayoktavyam iti | mantratantraprakāśe apekṣitārthadyotanikāyāmapi evameva mantrā uddhṛtāḥ | mūlakāreṇāpi cakramantre cakrāya nama iti | kaumodakīmantre ca kaumodakīpara iti vadatā spaṣṭamevoktam | tenāyaṃ mantraḥ oṃ mahājalacarāya hu phaṭ svāhā pāñcajanyāya namaḥ (1) | ante mahāśabdānte śārṅgāya saśarāya | svāhānta ityanena hu phaṭ svāhānta ityuktam | anyathā svāhetyeva vadet | taduktam----dhanuṣaḥ śārṅgāyā'tha saśarāya hu phaṭ yugmako mantraḥ | iti | ācāryairapi " hu phaṭ svāhā muśalasya " ityuddhṛtya " śārṅgāya saśarāya ca " ityuktam | tatra cakāreṇa hu phaṭa svāhetyasya samuccaya iti | evaṃ tadagrimayorapi khaḍgāṅkuśayoḥ taṭṭīkākārairvyākhyātam | manurityanena śārṅgāya nama ityuktam | anantaraḥ śārṅgamantraḥ | mantrastu mahāśārṅgāya saśarāya hu phaṭ svāhā śārṅgāya namaḥ (2) | sudarśaneti | pṛthagiti | kurukuru chindichindīti | pratyekamiti | bhakṣaya bhakṣaya trāsaya trāsayeti anayormadhye bhūtānītyapi jñeyam | taduktamācāryaiḥ----bhakṣayadvayabhūtāni trāsayadvayavarmaphaṭ | iti | anyatrāpi----bhūtāni trāsayadvayam | hu phaḍiti dvayaṃ | ṭhadvayaṃ svāhetyarthaḥ | cakrāyeti sudarśanāyeti jñeyam | taduktam---- svāhā sudarśanāyetyatha natiriti cakramantra upadiṣṭaḥ | iti | tṛtīya iti cakramantraḥ | mantro yathā | sudarśana mahācakrarāja daha daha sarvaduṣṭabhayaṃ kuru kuru chindi chindi vidāraya vidāraya paramantrān grasa grasa bhakṣaya bhakṣaya bhūtāni trāsaya trāsaya hu phaṭ svāhā sudarśanāya namaḥ (3) || 45 || khaḍgatīkṣṇapadānte syācchindayugmaṃ humādi ca | caturthe'yaṃ manuḥ proktaḥ kaumodaki mahābale || 46 || sarvāsurāntakipadaṃ prasīdayugavarmaphaṭ | svāhānto'yaṃ manuḥ proktaḥ sadbhaḥ kaumodakīparaḥ || 47 || khaḍgeti | mahākhaḍgeti jñeyam | chindikaṭṭayugaṃ pṛthagityapapāṭaḥ | bahugranthavirodhāt| apekṣitapadānuddhārācca | taduktamācāryaiḥ----khaḍgatīkṣṇānte chindayuk khaḍgamantrakaḥ | iti | " khaḍgatīkṣṇachindayugaṃ hu phaḍādyayaṃ mantraḥ " iti apekṣitārthadyotanikāyāṃ mantra- tantraprakāśe'pi etādṛśasyoddhṛtatvāt | tenāyaṃ pāṭhaḥ chindayugmaṃ humādi ceti | ādiśabdāt phaṭ svāheti ca | khaḍgāya nama iti | caturthaḥ khaḍgamantraḥ | mantro yathā | mahākhaḍga tīkṣṇa chinda chinda hu phaṭ svāhā khaḍgāya namaḥ (4) | kaumodakīti mahākaumodakīparaḥ | kaumodakyai nama ityantaḥ | mantrastu | mahākaumodaki mahābale sarvāsurāntaki prasīda prasīda hu phaṭ svāhā kaumodakyai namaḥ (5) || 47 || aṅkuśānte kaṭṭayugaṃ ṣaṣṭho'yaṃ manurīritaḥ | saṃvarttakānte muśala pothayadvitayaṃ punaḥ || 48 || hu phaṭ dviṭhānto mantro'yaṃ saptamaḥ parikīttītaḥ | pāśairbandhadvayaṃ paścādākarṣaya padadvayam || 49 || vahnijāyāvadhiḥ sadbharaṣṭamo mantra īritaḥ | lokeśān pūjayet paścādvajrādyairāyudhaiḥ saha || 50 || aṅkuśeti mahāṅkuśeti | ayamiti hu phaṭ svāhā samudāyaḥ | taduktam " aṅkuśakaṭṭayugopari humādi " iti | manurityaṅkuśāya nama iti | ṣaṣṭha ityaṅkuśasya| mantrastu | mahāṅkuśa kaṭṭa kaṭṭa hu phaṭ svāhā aṅkuśāya namaḥ (6) | muśaleti mahāmuśala | mantra iti muśalāya nama iti | saptama iti muśalasya | mantrastuṃ saṃvarttaka mahāmuśala pothaya hu phaṭ svāhā muśalāya namaḥ (7) | pāśeti mahāpāśa | vahnijāyāvadhiriti hu phaṭ svāhānta ityarthaḥ | taduktam----mahāpāśapadopari bandhadvayaṃ tathā karṣayadvayaṃ hu phaṭ svāhā | iti | pāśamantra iti | pāśāya nama iti | aṣṭama iti pāśasya | mantrastu | mahāpāśa bandha bandha ākarṣaya ākarṣaya hu phaṭ svāhā pāśāya namaḥ (8) | anyatraiṣāṃ praṇavakāmāditvamuktam | āyudhamantrāḥ kramato vakṣyante | tāramāra- bījādyā iti | eṣāṃ pūjāyāṃ viśeṣaḥ | yadāhurācāryāḥ---- daracakragadāmuśalāḥ pūrvādyāśāsu cātha koṇeṣu | vahnyādiṣu śārṅgakhaḍgāṅkuśapāśāḥ | iti || āyudhānāṃ varṇā uktā mantratantraprakāśe'pi---- cakraṃ bhāskarasaṅkāśaṃ khaḍgamākāśasannibham | muśalaṃ śyāmalaṃ jñeyamaṅkuśaḥ kṛṣṇavarṇakaḥ || pītaṃ pāśaṃ vijānīyācchaṅkhaṃ candraprabhaṃ smaret | dhanuḥ syādvemapiṅgābhaṃ gadā pāvakasannibhā || iti || paścādityanena śrīvatsakaustubhavanamālā api svasvasthāne svamudrāsvamantraiḥ pūjanīyā ityuktam | apekṣitārthadyotanikāmantratantraprakāśādiṣu uktatvāt | kecana pradhānapūjāyāmeva pūjayanti | tathoktaṃ mayā prāk | tatra mudrālakṣaṇāni mayoktāni prāk | mantrāstu | oṃ mahāśrīvatsāya hu phaṭ svāhā śrīvatsāya namaḥ | oṃṃ mahāmṛtasambhavāya hu phaṭ svāhā kaustubhāya namaḥ | oṃ mahāvanamāle hu phaṭh svāhā vanamālāyai namaḥ || 48-50 || itthamabhyarcayannityaṃ yathāvat puruṣottamam | prāpnoti mahatīṃ lakṣmīṃ saubhāgyamatulaṃ yaśaḥ | āyurārogyamaiśvaryaṃ mano'bhīṣṭāni vindati || 51 || yathāvaditi | pūrvektaprakāreṇa || 51 || hayārikusumairdevamarcayitvā yathāvidhi | śaśiprasūnairjuhuyādaṣṭottarasahasrakam || 52 || māsamātreṇa vaśagāstasya syuḥ sakalā nṛpāḥ | hutvā bilvaphalaiḥ pakvaiḥ śriyaṃ vindedaninditām || 53 || praphullairaruṇāmbhojaistāmeva labhate punaḥ | hutvā jyotiṣmatītailaṃ sahasraṃ vasusaṃkhyakam || 54 || subhago jāyate samyak sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ | vidhānenā'munā mantrī mahārogāt pramucyate || 55 || aśvatthasamidhāṃ homaḥ parāhṛtadhanapradaḥ | ājyāktadūrvāhomena mucyate mahato bhayāt || 56 || yasya nāmayutaṃ mantraṃ japedayutasaṃkhyayā | sa bhaveddāsavat tasya nātra kāryā vicāraṇā || 57 || bahunā kimihoktena manunā sādhakottamaḥ | sādhayetsakalān kāmān sākṣādviṣṇurivāparaḥ || 58 || hayāriḥ karavīraḥ| yathāvidhītyagnau pīṭhapūjāpūrvakamityarthaḥ| śaśiprasūnaiḥ kumudaiḥ| vasusaṃkhyakaṃ sahasram aṣṭasahasram | yasya nāmayutamiti amukapadasthāne || 52-58 || uttiṣṭhapadamābhāṣya śrī krodhīśahutāśanau | vahnijāyāvadhirmantro vasvakṣarasamanvitaḥ || 59 || śrīkaramantramāha uttiṣṭheti | śrī svarūpam | krodhīśaḥ kaḥ | hutāśo rephaḥ | vasvakṣaraḥ aṣṭākṣaraḥ | kecana śrībījapūrvakam apare tārapūrvakamenamāhuḥ | taduktam---- kecicchrībījādyaṃ kecittārādyamenamicchanti | iti | praṇavamāraśrībījaiḥ sampuṭa iti padmapādācāryāḥ | ataeva samanvita ityuktiḥ || 59 || ṛṣirasya bhavedvāmaḥ paṅktiśchanda udāhṛtam | śrīkarākhyo hariḥ prokto devatā'sya manīṣibhiḥ || 60 || hṛdayaṃ bhīṣayadvandvaṃ trāsayadvitayaṃ śiraḥ | śikhā pramardayayugaṃ varma pradhvaṃsayadvayam || 61 || astraṃ rakṣayugaṃ sarve humantāḥ samudīritāḥ | rmūdhni netradvaye kaṇṭhe hṛdayodarayoḥ punaḥ || 62 || ūrujāṅghapadadvandve mantravarṇān pravinyaset | mukhe nyased brāhmaṇo'sya mukhamāsīdimaṃ manum || 63 || bāhū rājanyaḥ kṛto'yaṃ nyastavyo bāhuyugmake | ūrū tadasya yadvaiśya imamūrudvaye nyaset || 64 || pādadvaye nyasenmantraṃ padbhyāṃ śūdro ajāyata | cakraṃ śaṅkhaṃ gadāṃ padmaṃ hastāgreṣvatha vinyaset || 65 || itthaṃ nyāsaṃ tanau kṛtvā devaṃ pūrvektamaṇḍape | raktapadmāsanasthasya garuḍasyopari sthitam || 66 || vāmo vāmadeva ityarthaḥ | tadūktam " ṛṣirasya vāmadevaḥ " iti | oṃ bījaṃ svāhā śaktiḥ | taduktam---- viṣṇuḥ sabindurudito bījaṃ śaktiḥ śiro'sya vijñeyam | iti | manīṣibhirhumantāḥ samudīritā iti sambandhaḥ | manīṣibhirityanena pañcāṅgāntara- maṣṭāṅgaṃ karttavyamityuktam | yadāhuḥ---- aṣṭāṅgāni ca kuryān mantrārṇairuditavartmanā kramataḥ | hṛdayaśiraḥ pūrvaśikhākavacāstrākṣyudarapṛṣṭhasaṃbhinneḥ || iti || mūrdhnīti | ayaṃ sṛṣṭinyāsaḥ | yadāhuḥ---- sṛṣṭiriyaṃ nidīṣṭā tundādihṛdantikā sthitistadvat | pādādyo mūrdhāntaḥ kathita eṣa sṛṣṭyādiḥ || iti || vinyasediti svasvamantraiḥ svasvamudrābhiḥ || 60-66 || kāñcanādrisamaprabhaṃ kamalānanaṃ kamalekṣaṇaṃ cakraśaṅkhagadāsarojadharaṃ manoharadarśanam | kaustubhāṅkitavakṣasaṃ mukuṭāṅgadādivibhūṣaṇaṃ tārkṣyavāhanamacyutaṃ hṛdi bhāvayāmi jagatpatim || 67 || nyāsasthānamāyudhadhyānena jñeyam | āyudhadhyānaṃ tu dakṣādyūrdhvayorādye tadadhastha- yoranye | atra dhyānānantaraṃ śrīvatsakaustubhavanamālāmudrāḥ pradarśayet || 67 || aṣṭalakṣaṃ japenmantrī mantramenaṃ daśāṃśataḥ | bilvakṣīradrumotthābhiḥ samidbhararuṇāmbujaiḥ || 68 || payo'nnaiḥ sapīṣā hutvā guruṃ santoṣayeddhanaiḥ | mūrttau mūlena kḷptāyāṃ pūjayed devamanvaham || 69 || aṅgānyādau kesareṣu dikpatreṣu samarcayet | śriyaṃ ratiṃ dhṛtiṃ kāntiṃ līlāpaṅkajadhāriṇīḥ || 70 || pītāruṇāśyāmanīlā vidikpatreṣu pūjayet | vāsudevādikāḥ mūrttīḥ pārśvayornidhiyugmakam || 71 || kṣīradrumeti aśvatthodumbaraplakṣavaṭāḥ | tenāṣṭabhirdravyaiḥ pratyekamayutarītyā daśāṃśasiddhiḥ | mūlena kḷptāyāmiti | pūrvekte vaiṣṇave pīṭhe iti śeṣaḥ | aṅgāni samārādhyeti śeṣaḥ | samārādhyeti kesareṣviti śeṣaḥ | anye kaṇīkāyāṃ pūjayanti | pārśvayorityaṣṭadalabāhye || 68-71 || viṣvaksenaṃ yajedīśe lokapālānanantaram | evaṃ sampūjayed devaṃ sādhayediṣṭamātmanaḥ || 72 || dūrvācarubhyāṃ sājyābhyāṃ juhuyādayutaṃ budhaḥ | sampātitaṃ caruṃ paścātsādhyo bhuñjīta sādhitam || 73 || brāhmaṇān bhojayet samyaṅmadhurairhemavāsare | toṣayed gurumarthena vastrairdhānyaivībhūṣaṇaiḥ || 74 || jitvā'pamṛtyurogādīn dīrghamāyuḥ sa vindati | ājyasiktaiḥ sarasijairjuhuyādayutatrayam || 75 || nivaset kamalā tasmin na tyajet tatsutānapi | bilvavṛkṣasamiddhomāt sākṣaddhanapatirbhavet || 76 || pūgapuṣpasamāyuktaistandulairmadhurokṣitaiḥ | juhuyādacirādeva sampadāṃ jāyate nidhiḥ || 77 || viṣvaksenaṃ yajediti | atra viṣvakonamudrā pradarśanīyā | yadāhuḥ---- nāsikāgrasamīpasthāṃ kṛtvā vāmasya tarjanīm | daṇḍavaddakṣiṇe kuryāddakṣiṇasya pradeśinīm || viṣvaksenasya mudreyaṃ tatpūjāyāṃ pradarśayet || iti | īśa iti padmabāhye | anye agre pūjayanti | etadantaṃ dvitīyāvaraṇam | anantaramiti vajrādīn | carumiti homaśeṣam | susādhitamiti japādinā || 72-77 || ājyena juhuyāllakṣaṃ parān jayati pāthīvaḥ | abjasūtraṃ bhuje baddhaṃ manunā'nena sādhitam || 78 || rogāpamṛtyuduḥkhāni nāśayennā'tra saṃśayaḥ | jalāñjalibhirātmānamabhiṣiñcet dine dine || 79 || snānakāleṣu sa bhavet saubhāgyaśrīsamṛddhimān | abjasūtramiti mantravarṇasaṃkhyānyabjasūtrāṇyānīya mantreṇā'ṣṭau granthayo deyāḥ | taduktaphaladam || 78-80 || ūrdhvabāhudvayo mantrī paśyannādityamaṇḍalam || 80 || sahasramānaṃ prajapennityaṃ niśitadhīrmanum | sarve manorathāstasya siddheyurnā'tra saṃśayaḥ || 81 || niśitadhīrityanena tatra devatāṃ dhyāyannityuktam | gautamakalpoktaṃ yantramucyate---- tāraṃ sasādhyamaṣṭāre koṇe mūlākṣarāṇi tu | pratyekaṃ śaktyastripuñjikoṇāgreṣu ṣaḍaṅgakam || bahiraṣṭadale padme likhedaṣṭākṣaraṃ manum | pañcāṅgairveṣṭayedbāhye dvādaśākṣarasaṃyutam || padmaṃ dvādaśapatraṃ tu vṛttāt ṣaṭkoṇakaṃ bahiḥ | koṇeṣvanaṅgabījaṃ tu bahiraṣṭadalāmbujam || kesareṣu kalāḥ patre dvandvaśaḥ śrīkaraṃ manum | tāraḥ śrīkarakṛṣṇau ca ṅentau gopīkucāntataḥ || bhūṣaṇāyeti mantro'yaṃ tatpāśāṅkuśaveṣṭitam | saṃvītaṃ ca sadaṇḍena vyomnaitadyantramuttamam || bhūtapretapiśācāśca yakṣagandharvarākṣasāḥ | layaṃ yānti tathā sarve kevalaṃ yantradhāraṇāt || saṃsādhitaṃ mahāyantramapasmāraharaṃ param | sādhyanāmāṅkitaṃ yantraṃ dhārayitvā vaśaṅkaram || yadyatkāmayate vatsa tat prāpnoti samāhitaḥ || iti || 80-81 || kṛṣṇāya padamābhāṣya govindāya tataḥ param | gopījanapadasyā'nte vallabhāya dviṭhāvadhiḥ || 82 || kāmabījādirākhyāto manuraṣṭādaśākṣaraḥ | nārado'sya muniḥ prokto gāyatraṃ chanda ucyate || 83 || devatā kathitaḥ kṛṣṇaḥ sarvakāmaphalapradaḥ | catuḥkaraṇavedābdhinetrasaṃkhyākṣaraiḥ kramāt | pañcāṅgāni manoḥ kuryānmantravijjātisaṃyutaiḥ || 84 || gopālamantramāha kṛṣṇāyeti | dviṭheti svāhā | klīṃ bījaṃ svāhā śaktiḥ | taduktam---- vakṣye mantrasyā'sya bījaṃ saśakti cakro śakro vāmanetrapradīptaḥ | sapradyumno bījametatpradiṣṭaṃ mantraḥ prādyumno jaganmohano'yam || haṃso medo vaktravṛttābhyupetaḥ potrīnetrādyanvito'sau yugārṇā | proktā śaktiḥ sarvagīrvāṇavṛndairvandyasyāgnervallabhā kāmadeyam || iti || karaṇeti catvāri || 82-84 || smared vṛndāvane ramye mohayantaṃ manoramam | govindaṃ puṇḍarīkākṣaṃ gopakanyāḥ sahasraśaḥ || 85 || ātmano vadanāmbhojapreṣitākṣimadhuvratāḥ | pīḍitāḥ kāmabāṇena ciramāśleṣaṇotsukāḥ || 86 || muktāhāralasatpītatuṅgastanabharānatāḥ | srastadhammillavasanā madaskhalitabhāṣaṇāḥ || 87 || dantapaṅktiprabhodbhāsi spandamānādharāñcitāḥ | vilobhayantīvīvidhaivībhramairbhāvagabhītaiḥ || 88 || gopakanyā mohayantamiti sambandhaḥ | ātmano jagadātmanaḥ | tāsāṃ cātmarūpasya kṛṣṇasyetyarthaḥ | spandamānāḥ sasphuraṇā ye adharāḥ tairañcitāḥ puṣpitāḥ || 85-88 || phullendīvarakāntiminduvadanaṃ barhāvataṃsapriyaṃ śrīvatsāṅkamudārakaustubhadharaṃ pītāmbaraṃ sundaram | gopīnāṃ nayanotpalācītatanuṃ gopāla(gogopa)saṅghāvṛtaṃ govindaṃ kalaveṇuvādanaparaṃ divyāṅgabhūṣaṃ bhaje || 89 || phulleti | indīvaraṃ nīlotpalam | barhāvataṃsaṃ mayūrapicchakarṇābharaṇam | kala- veṇuvādanaparam | anena dvibhujaṃ dhyānamuktam | atra dhyānāntaraṃ veṇuśrīvatsakaustubhavana- mālābilvamudrāḥ pradarśayet | tatra veṇubilvamudrālakṣaṇaṃ yathā---- oṣṭhe vāmakarāṅguṣṭho lagnastasya kaniṣṭhikā | dakṣiṇāṅguṣṭhasaṃsaktā tatkaniṣṭhā prasāritā || tarjanīmadhyamānāmāḥ kiñcit saṅkucya cālitāḥ | veṇumudreha kathitā suguptā preyasī hareḥ || ucyate'cyutamudrāṇāṃ bhadrā bilvaphalākṛtiḥ || aṅguṣṭhaṃ vāmamuddaṇḍitamitarakarāṅguṣṭhakenā'tha baddhā tasyā'graṃ pīḍayitvā'ṅgulibhirapi ca tā vāmahastāṅgulībhiḥ | baddhā gāḍhaṃ hṛdi sthāpayatu vimaladhīrvyāharan mārabījaṃ bilvākhyā mudrikaiṣā sphuṭamiha gaditā gopanīyā vidhijñaiḥ || mano vāṇī dehairyadiha ca purā vāpi vihitaṃ tvamatyā matyā vā tadakhilamasau duṣkṛtacayam | imāṃ mudrāṃ jānan kṣapayati narastaṃ suragaṇā namantyasyā'dhīnā bhavati satataṃ sarvajanatā || iti || 89 || mantramenaṃ yathānyāyamayutadvitayaṃ japet | juhuyādaruṇāmbhojaistaddaśāṃśaṃ samāhitaḥ || 90 || yathānyāyamityanenaitaduktaṃ bhavati | yadāhuḥ---- adreḥ śṛṅge nadyāstaṭe bilvamūle toye hṛddaghne gokule viṣṇugehe | aśvatthādhastādambudheścāpi tīre sthāneṣveteṣvāsīna ekaikaśastu || prajapedayutacatuṣkaṃ daśākṣaraṃ manuvaraṃ pṛthak kramaśaḥ | aṣṭādaśākṣaraṃ cedayutadvayamityudīritā saṃkhyā || śākaṃ mūlaṃ phalaṃ gostanabhavadadhinī bhaikṣyamannaṃ ca saktum | daugdhānnaṃ cetyādadānaḥ kṣitidharaśikharādau kramāt sthānabhede || ekaṃ caiṣāmaśaktau gaditamiha mayā pūrvasevāvidhānam | nirvṛtte'smin punaśca prajapatu vidhivat siddhaye sādhakeśaḥ || daśalakṣamakṣayaphalapradaṃ manuṃ pratijapya śikṣitamatirdaśākṣaram | suṣirayugalavarṇaṃ cenmanuṃ pañcalakṣam | iti || taddaśāṃśaṃ pañcalakṣadaśāṃśam | samāhita ityanenaitaduktaṃ bhavati | yadāhuḥ---- amalamatiralābhe pāyasairambujānāṃ sasitaghṛtasusiktairārabheddhomakarma | iti || 90 || vaiṣṇave pūjayet pīṭhe yathāvat devakīsutam | aṅgāvaraṇamārādhya patreṣu prayajet priyāḥ || 91 || kālindī nāgnajityākhyā mitravindā tataḥ param | cāruhāsinyatha parā rohiṇī jāmbavatyatha || 92 || rukmiṇī satyabhāmeti kathitāścārubhūṣaṇāḥ | pītāmbaradharāḥ saumyāḥ karāmbujadhṛtāmbujāḥ || 93 || erāvatādīnabhyarcyet gajānaṣṭau tato bahiḥ | lokapālān yajenmantrī vajrādyastrāṇi tadbahiḥ || 94 || iti sampūjayet devaṃ govindaṃ jagatāṃ patim | kurvīta kalpanidīṣṭān prayogānnijavāñchitān || 95 || lakṣmīprasūnairjuhuyācchirayācchirayamicchannaninditām | sājyenā'nnena juhuyādājyānnasya samṛddhaye || 96 || vaiṣṇava iti nārāyaṇāṣṭākṣarokte | yathāvadityanenaitaduktaṃ bhavati | dāmādi- vajrāstrāntaiḥ saptabhirāvaraṇairdevamarcayet | granthoktāṅgādivajrāstrāntaṃ pañcāvaraṇaṃ vā | aṅgalokapālatadastrāṇītyāvaraṇatrayaṃ vā | kṛṣṇāṣṭakenaikāvaraṇaṃ veti | taduktam---- kathitamāvṛtisaptakamacyutārcanavidhāviti sarvasukhāvaham | prayajatādathavā'ṅgapurandarāśanimukhaistritayāvaraṇaṃ tvidam || śrīkṛṣṇo vāsudevaśca nārāyaṇasamāhvayaḥ | devakīnandano yaduśreṣṭho vārṣṇeya ityapi || asurākrāntaśabdānte bhārahārīti saptamaḥ | dharmasaṃsthāpakaścā'ṣṭau caturthyantāḥ kramādime || ebhirevā'thavā pūjā karttavyā kaṃsavairiṇaḥ || iti | ete catvāro'pi pakṣā mukhyā eva | kalpabhedādbhedaḥ | ārādhyeti kesareṣviti | erāvatādīnaṣṭamoktān || 91-96 || āraṇyaiḥ kusumaivīprān jātibhiḥ pṛthivīpatīn | prasūnairasitairvaiśyān śūdrānnīlotpalairnavaiḥ || 97 || vaśayellavaṇaiḥ sarvān paṅkajairvanitājanān | gośālāsu kṛto homaḥ pāyasena sasapīṣā || 98 || gavāṃ śāntiṃ karotyāśu govindo gokulapriyaḥ| śiśuveśadharaṃ devaṃ kiṅkiṇīdāmaśobhitam || 99 || smṛtvā pratarpayenmantrī dugdhabudhyā śubhairjalaiḥ | dhanadhānyāṃśukādīni prītastasmai dadāti saḥ || 100 || piṇḍaṃ mūlena vītaṃ dahanapurayuge koṇarājadrasārṇe kuryāt padmaṃ daśārṇasphuritadaśadalaṃ kāmabījena vītam | padmaṃ kiñjalkasaṃsthaṃ svaravikṛtidalaṃ prollasatṣoḍaśārṇaṃ kiñjalkaṃ vyañjanāḍhyaṃ vikṛtiyugadaleṣvapītānuṣṭubarṇam ||101|| pāśāṅkuśābhyāmāvītaṃ kṣauṇīpurayugasriṣu | aṣṭākṣareṇa lasitaṃ yantraṃ govindadaivatam | dhamārthakāmaphaladaṃ sarvarakṣākaraṃ smṛtam || 102 || yantramāha piṇḍamiti | vakṣyamāṇaṃ piṇḍabījam | parasparavyatibhinne dahanapurayuge ṣaṭkoṇe | rasārṇaṃ ṣaḍarṇam | ṣaḍarṇadaśārṇaṣoḍaśārṇānuṣṭubaṣṭārṇān vakṣyati | vikṛtidalaṃ ṣoḍaśadalam | vikṛtiyugadalaṃ dvātriṃśaddalam | atrobhayatra kesarasthāneṣu ekaikārṇalekhaḥ | pāśāṅkuśābhyāmityekāvṛtiḥ || 101-102 || pañcāntako dharerastho manubinduvibhūṣitaḥ | piṇḍabījamidaṃ proktaṃ sarvasiddhikaraṃ param || 103 || piṇḍabījamāha pañcāntaka iti | pañcāntako gaḥ dharā laḥ iro yaḥ tatsaṃsthaḥ glyaḥ | manurau binduśca etadyuktastena glyauṃ | sarvasiddhikaraṃ paramityanenā'sya svātantraṃya namo'ntatvena tryakṣaratvam | praṇavamāyāditvena vā tryakṣaratvamuktam | asyarṣyādikamucyate----munirnārada ākhyātaśchando gāyatramīritam | devatā bālakṛṣṇo'ṅgaṃ ṣaḍdīrghākrāntabījataḥ || avyāt vyākośanīlāmbujaruciraruṇāmbhojanetro'mbujastho bālo jaṅghākaṭīrasthalakalitaraṇatkiṅkiṇīko mukundaḥ | dorbhyāṃ haiyaṅgavīnaṃ dadhadativimalaṃ pāyasaṃ viśvavandyo gogopīgopavīto rurunakhavilasatkaṇṭhabhūṣaściraṃ vaḥ || japellakṣaṃ manuvaraṃ pāyasairayutaṃ hunet | pūjā tu vaiṣṇave pīṭhe aṅgadikpālavajrakaiḥ || iti || yadṛṣirnāradaḥ prokto jagatī chanda īritam | śrīkṛṣṇo devatā bījaṃ glauṃ ya śaktiḥ prakīttītā || ṣaḍaṅgaṃ mūlamantreṇa kuryāt devaṃ vicintayet | kadambamūle tiṣṭhantaṃ devadevaṃ janārdanam || indīvaradalaśyāmaṃ pūrṇacandranibhānanam | devagandharvayakṣaughakinnaroragasevitam || mohanaṃ gopagopīnāṃ vallabhaṃ devakīsutam | mayūrapicchasaṃyuktaṃ vanamālāvibhūṣitam || pūrṇacandranibhaṃ kāntaṃ vṛndāvananivāsinam | veṇuṃ gāyantamamalaṃ sarvabhūtamanoharam || lelihyamānaṃ vatsaiśca mṛgaiḥ siṃhaistathā dvijaiḥ | sarvābharaṇasaṃyuktaṃ sarvābharaṇaśobhitam || kaustubhodbhāsitoraskaṃ dāmapicchasamāvṛtam | aprameyamacintyaṃ ca gopālaṃ śiśurūpiṇam || dhyāyettaṃ devadeveśaṃ sarvalokaikanāyakam | aṅgaiśca vāsudevādyairukmiṇyādyaistṛtīyakam || kumudendrāyudhaiścāpi ṣaḍāvaraṇamīritam | japo'yutacatuṣkaḥ syāddaśāṃśaṃ juhuyāttataḥ || pāyasena sitāktena tarpayettāvadeva tu | mantrasiddhasya loko'yaṃ sadyo vaśyo bhaviṣyati || iti || 103 || smaraḥ kṛṣṇāya ṭhadvandvaṃ ṣaḍarṇe manurīritaḥ || 104 || ṣaḍarṇamāha smara iti | smaraḥ kāmabījam | manurīrita ityanenā'yamapi svatantro mantra ityuktam | asya munyādi prajāntaṃ aṣṭādaśārṇavatṃ ṣaḍlakṣaṃ japaḥ | daśāṃśaṃ homo'ṣṭādaśārṇektadravyeṇeti jñeyam | pañcāṅgāni tu---- ṅesvāhāntaiścakrapadaiḥ pañcāṅgānyāvisusthitaiḥ | trailokyarakṣaṇayutairasurāntakasaṃyutaiḥ | iti || 104 || gopījanānte pravaded vallabhāyā'gnisundarī | ayaṃ daśākṣaro mantro dṛṣṭādṛṣṭaphalapradaḥ || 105 || daśārṇamāha gopīti | agnisundarī svāhā | dṛṣṭādṛṣṭaphalaprada ityanenā'sya svātantryamuktam | asya sarvaṃ ṣaḍakṣaravat jñeyam || 105 || praṇavaṃ hṛdayaṃ kṛṣṇaṃ ṅe'ntamuktvā tataḥ param | tādṛśaṃ devakīputraṃ huphaṭsvāhāsamanvitam || 106 || ṣoḍaśākṣaramantro'yaṃ govindasya samīritaḥ | ṣoḍaśārṇamāha praṇavamiti | hṛdayaṃ namaḥ padam | ṅe'ntaṃ kṛṣṇaṃ kṛṣṇāya | tādṛśañca ṅe'ntaṃ tena devakīputrāyeti | govindasyetyanenā'yamapi svatantro mantra ityuktam | asya sarvaṃ daśākṣaravat jñeyam || 106-107 || piṇḍaṃ ratipaterbījaṃ namo bhagavate tataḥ || 107 || nandaputrāya bālādivapuṣe śyāmalāya ca | gopījanapadasyā'nte vallabhāya dviṭhāvadhiḥ || 108 || anuṣṭubmantra ākhyāto gopālasya jagatpateḥ | anaṅgaḥ kṛṣṇagovindau ṅe'ntāvaṣṭākṣaro manuḥ || 109 || dvātriṃśadarṇamāha piṇḍamiti | pūrvektaṃ piṇḍabījam | ratipaterbījaṃ kāmabījam | gopālasya jagatpaterityanenā'yamapi svatantro mantra ityuktam | asyarṣyādikaṃ yathā---- amuṣya nārada ṛṣiśchando'nuṣṭup samīritam | devatā harirākhyāta ācakrādyairathā'ṅgakam || dakṣiṇe ratnacaṣakaṃ vāme sauvarṇavetrakam | kare dadhānaṃ devībhyāmāśliṣṭaṃ cintayeddharim || japellakṣaṃ manuvaraṃ pāyasairayutaṃ hunet | pūjā tu vaiṣṇave pīṭhe hyaṅgadikpālavajrakaiḥ || evaṃ siddhamanurmantrī trailokyaiśvaryabhāgbhavet || iti | aṣṭārṇamāha anaṅgeti | anaṅgaḥ kāmabījam | ṅe'ntau kṛṣṇagovindau kṛṣṇāya govindāya| ayamapi svatantro mantraḥ | asya munyādi sarvaṃ pūrvektaṣaḍakṣaravat jñeyam ||107-109|| prākpratyagdakṣiṇodagvidhivadabhilikhet spaṣṭarekhācatuṣkaṃ koṇodyacchūlayuktaṃ valayayugayutaṃ madhyapūrvaṃ tadantam | ślokasyā'rṇān parastādvasupadavivareṣvaṣṭavarṇān likhitvā tadbāhye dvādaśārṇaistadanu parivṛtaṃ devakīputrayantram ||110|| kāmaliṅgayantramāha prāgiti | prākpratyagrekhādvayaṃ dakṣiṇodagrekhādvayaṃ likhet | evamubhayaṃ militvā rekhācatuṣkaṃ bhavati | idameva vidhivatpadenoktam | koṇodya- cchūlayuktam | madhyakoṣṭhakoṇebhyo bahiḥ karṇasūtracatuṣṭayaṃ dadyāt tena śūlākāratā bhavatyeva | valayayugayutam | tatraikaṃ vṛttaṃ rekhāgraspaśī dvitīyaṃ madhyakoṣṭhe tadvṛttāntarāle | madhyapūrvamiti | madhyakoṣṭamārabhya lekhanārambhaḥ | tadantam | madhyakoṣṭha eva samāpti- rityarthaḥ | tatrā'kṣaralekhanakramaḥ | prāksaṃsthatayā madhyādi koṣṭhatraye ādyavarṇatraya- mālikhya āgneyāṃ vṛttadvayāntarāle koṇarekhāmabhitaḥ koṣṭhadvaye devetyakṣaraṃ likhet | tato dakṣiṇe ūrdhvādi koṣṭhadvaye deve ityakṣaradvayaṃ likhet | takārastu madhyakoṣṭhastha eva vācanīyaḥ | tato madhyakoṣṭhāddakṣiṇasthamevākṣaradvayaṃ saṃvācya nairṛtyakoṇe madhyarekho- bhayataḥ koṣṭhadvaye varetyakṣaradvayaṃ likhet | paścime tu dakṣiṇavadeva | tato vāyavyakoṇe madhyarekhobhayataḥ koṣṭhadvaye ruṭetyakṣaradvayaṃ likhet | tataḥ uttare tu dakṣiṇavadeva | īśakoṇe madhyarekhobhayataḥ koṣṭhadvaye devetyakṣaradvayaṃ likhet | tataḥ prācyāṃ likhitānya- kṣarāṇi ūrdhvato vācayet | evaṃ ślokamantrākṣaralekhanakramaḥ | parastāditi madhya- koṣṭhādbahiḥ prathamavṛttāntaḥ ekaikasmin koṇe karṇasūtrobhayataḥ koṣṭhadvandvamava- śiṣyate | tatra prādakṣiṇyakrameṇa īśānādi pūrvektamaṣṭavarṇaṃ likhet | tadanu tadanantaram | tadbāhye dvitīyavṛttabāhye | dvādaśārṇaiḥ pañcadaśoktavāsudevamantrārṇaiḥ parivṛtam | śūlotpannadvādaśasu koṣṭheṣu dvādaśavarṇalikhanenārthāt vṛttaṃ bhavati iti vṛttamityuktiḥ | evaṃbhūtaṃ yantramuktaphaladam | eṣa sāmpradāyikaḥ pakṣaḥ | kecana prāgaparāyatāścatasraḥ udagdakṣiṇāyatāścatasro rekhāḥ kuryāt | evaṃ navakoṣṭhāni saṃpadyante | tatra madhyakoṣṭhe valayayugayutaṃ kāryamityāhuḥ | te madhyapūrvaṃ tadantamityasya vyākhyānaṃ praṣṭavyā bhavanti | bhūrjapatrādāvityādiśabdena tāmrarajata- kāñcanādīnāṃ grahaṇam | tattallekhyaviśeṣeṇa kālaviśeṣo'pi pūrvekto'nusandheyaḥ | yathāvidhīti vidhirdaśītaḥ | evaṃ likhanaprastāve || 110-113 || taṃ sukīdevadeve taṃ taṃ deve varato ratam | taṃ rato ruṭato khyātaṃ taṃ khyātaṃ devakīsutam || 111 || likhitaṃ bhūrjapatrādau yantrametadyathāvidhi | vidhṛtaṃ bāhunā nityaṃ sarvakāmaphalapradam || 112 || palāśavṛkṣaphalake likhitaṃ sādhusādhitam | gosthāne nikhanedetad gavāṃ vṛddhirbhavet sadā || 113 || ślokaṃ catuḥṣaṣṭipadeṣu bhūrje śivādi daityādi likhet krameṇa | tat sarvatobhadramiti prasiddhaṃ yantraṃ yaśaḥ śrīvijayapradāyi || 114 || phalake khādire kḷptaṃ gavāṃ goṣṭhe niveśitam | rakṣākṛccauramārighnaṃ savatsānāṃ gavāṃ hitam || 115 || kṣīragopayagorakṣīrakṣamākṣakṣamākṣara | gomānogaganomāgopakṣagakṣakṣagakṣapa || 116 || yantrāntaramāha ślokamiti | ślokaṃ vakṣyamāṇam | catuḥṣaṣṭipadeṣviti | sarvataḥ saśūleṣviti jñeyam | taduktamapekṣitārthadyotanikāyām---- catuḥṣaṣṭipadopetaṃ śūlamālāvibhūṣitam | iti | śivādi īśānādi | daityādi nairṛtyādi | koṣṭhotpādanasādhyādi lekhanaprakāro daśame madukto'nusandheya | etāvapi dvau siddhamantrau | ābhyāṃ krameṇa ārttabālagorakṣāṃ kuryāt || 114-116 || brahmā bhūmyāṃ samāsīnaḥ śāntibindusamanvitaḥ | bījaṃ manobhuvaḥ proktaṃ jagattritayamohanam || 117 || ekākṣaraṃ kāmamantramāha brahmeti | brahmā kaḥ | bhūmirlaḥ | etadāsīnaḥ | śāntirī bindustena klīṃ | kakāro bījam īkāraḥ śaktiḥ | taduktaṃ dakṣiṇāmūttīsaṃhitāyāṃ " katurye bījaśaktike " iti | jagatritayamohanamityanena hakārasakārāditvaṃ sūcitam | kevalahakārāditvaṃ mahāvaśyadam | kevalasakārāditvaṃ dīrghāyuṣṭvadamiti | taduktaṃ---- haṃsārūḍho madanastrailokyakṣobhako bhavedāśu | hayuto rañjanakṛt syājjīvena yutastathā''yuṣe śastaḥ || iti || 117 || ṛṣiḥ sammohanaḥ prokto gāyatraṃ chanda īritam | sarvasammohanaḥ sākṣāddevatā makaradhvajaḥ || 118 || " sarvasammohanakṛṣṇa etayoḥ syāddevatā " ityukteḥ sākṣādityanena kevalaḥ kṛṣṇo'pi | tatra sammohanakṛṣṇadevatāpakṣe aṣṭabhujadhyānam | yadāhuḥ---- viśvaprāṇasyodyatpradyotanasadyuteḥ suparṇasya | āsīnamunnatāṃse vaidrumamaṅgāṅgamaṅgajonmathitam || cakradarāṅkuśapāśān sumanobāṇekṣucāpamuśalagadāḥ | dadhataṃ svadobhīraruṇāyatavipulavighūṇītākṣiyuganalinam || svātmābhedatayetthaṃ dhyātvaikākṣaramathā'ṣṭavarṇaṃ vā | prajapeddinakaralakṣaṃ trimadhurasiktaiśca kiṃśukaprasavaiḥ || juhuyāttaraṇisahasraṃ vimalaiḥ salilaiśca tarpayettāvat | iti | evamaṣṭabhujo vā dhyeyaḥ | taduktaṃ mantratantraprakāśe---- nityamaṣṭabhujaṃ dhyāyedaruṇaṃ puruṣottamam | ramayā''liṅgitaṃ vāme lokatritayamohanam || cakraṃ khaḍgaṃ ca muśalaṃ dakṣe bibhrāṇamaṅkuśam | vāme pāśaṃ tathā śaṅkhaṃ saśaraṃ cāpameva ca || kaumodakī ca bibhrāṇaṃ sarvabhūṣaṇabhūṣitam | daśalakṣajapādeṣa siddhamantraḥ prajāyate || iti || asya mantradvayasya pūjādikaṃ sarvaṃ puruṣottamamantravadeva | yadāhuḥ---- prāyaḥ puruṣottamavidhirevamato'nyattato'vagatavyam | iti | kevalakṛṣṇadevatāpakṣe tu aṣṭādaśākṣarokta mārgeṇa dhyānapūjādikaṃ sarvamasya vijñeyam | viśeṣāntaraṃ ca----etadeva ramābījapuṭitaṃ cākhilārthadam | lakṣmīnārāyaṇau hemamaṇḍape cintayecchubhau || tadeva māyāpuṭitaṃ vidyāvaśyaṃ prayacchati | svabhāvādvaśyadaṃ tvetad dhanadaṃ bhogadaṃ tathā || yadyasmātkāmayedvidyāṃ dvijendo mantratattvavit | bhāratyā sahitaṃ viṣṇuṃ tatra dhyāyecchaśiprabham || gadyapadyaistathā śāstraiḥ pūrayantī jagatrayam | dhyātavyā tu tadā dakṣe viṣṇorvāṇī subhūṣaṇā | iti || tāreṇa veṣṭitaṃ kāmaṃ prajapeddharmamokṣayoḥ | siddhaye śrīhariṃ dhyāyet śvetaṃ munigaṇāvṛtam || iti || anyatra tu---- kamalāsanastho nakulī vāmanetrārdhacandravān | iti | anena kāmabījānantaraṃ bhuvaneśībījamityuktamṃ | dhyānaṃ ca---- nābhimadhye samudbhūtāṃ bhrūmadhye ca viniḥsṛtām | praṇavāṃbujamadhyasthāṃ muktālaṅkārabhūṣitām | lekhanīṃ pustakaṃ haste dhārayantīṃ samabhyaset || iti | tatraiva viśeṣaḥ---- lipibhinno manurjapto lokakṣobhakaro bhavet | iti | anyatrāpi---- varapāśāṅkuśadharāṃ madyapūrṇakapālabhṛt | nityāṃ dhyātvā japet kāmabījamiṣṭārthasiddhaye || iti | anyatrāpi---- sakṛjjaptena bījena brahmahatyāṃ vyapohati | dvijaptena tathā brahmacatubhīritarairapi || sarvayajñaphalaṃ cāpi trijaptena tu labhyate | caturjaptena tṛpyante sarvadevagaṇāstathā || pañcajaptena devendraṃ ṣaḍjaptena tathā pitṛn | saptajaptena yogondrān sarvān prīṇāti sādhakaḥ || aṣṭajaptena prīṇāti svayameva pitāmahaḥ | navajaptena vai viṣṇurdaśajaptena śaṅkaraḥ || kāraṇaṃ yatpradhānākhyaṃ prakṛtiḥ saguṇātmakam | prīṇāti sādhakendrastu nāmaikādaśābhirmune || tathā dvādaśajaptena sarvagaṃ puruṣaṃ hitam | mokṣaṃ ca sādhakendrāṇāṃ nityaṃ japtaṃ prayacchati || vidhānena gṛhītaṃ syānmokṣadaṃ bhavato mune | anyathā bhogadaṃ vatsa strīṇāmākarṣaṇe mune || yathā yathā hi japati vyāptiṃ gatvā tu sādhakaḥ | tathā tathā hi sidhyanti siddhavidyādharastriyaḥ || iti || 118 || bījena dīrghayuktena ṣaḍaṅgavidhirīritaḥ || 119 || dīrghayuktena ṣaḍdīrghayuktena | etadanantaraṃ bhālāsyakaṇṭhahṛnmūlādhāreṣu pañcavāṇān vinyaset | agre pūjāyāmāvṛtitvenoktaiḥ | taduktamācāryaiḥ---- " nyastaśarabījadehaḥ " iti || 119 || javāruṇaṃ ratnavibhūṣaṇāḍhyaṃ mīnadhvajaṃ cārukṛtāṅgarāgam | karāmbujairaṅkuśamikṣucāpaṃ puṣpāstrapāśau dadhataṃ bhajāmi ||120|| āyudhadhyānaṃ vāmordhvāddakṣordhvaṃ yāvat | atra dhyānānantaramete mudre darśanīye | hastau tu saṃpuṭau kṛtvā prasṛtāṅgulikau tathā | tarjanyau madhyamāpṛṣṭhe aṅguṣṭhau madhyamānvitau || kāmamudreyamākhyātā sarvasattvapriyaṅkarī | mūrdhanyaguṣṭhamuṣṭī dve mudrā trailokyamohinī || iti || 120 || lakṣatrayaṃ japenmantraṃ madhuratrayasaṃyutaiḥ | puṣpaiḥ kiṃśukajaiḥ phullairjuhuyāttaddaśāṃśataḥ || 121 || vakṣyamāṇe yajet pīṭhe vidhinā makaradhvajam | mohinī kṣobhiṇī trāsā stambhinyākaṣīṇī punaḥ || 122 || drāviṇyunmādinīklinnākledinyaḥ pīṭhaśaktayaḥ | bījādyamāsanaṃ dattvā mūttīṃ mūlena kalpayet || 123 || vakṣyamāṇe pīṭhe vidhinā vakṣyamāṇena yajediti | maṇḍūkādiparatattvāntaṃ saṃpūjya vakṣyamāṇāḥ pīṭhaśaktīḥ pūjayedityarthaḥ | bījādyamiti | klīṃ kāmayogapīṭhāya nama iti āsanaṃ pūjayedityarthaḥ || 121-123 || asyāṃ samyagyajed devaṃ vakṣyamāṇena vartmanā | iṣṭvāṅgāvaraṇaṃ pūrvaṃ madhye dikṣu yajeccharān || 124 || drāmādyaṃ śoṣaṇaṃ pūrvaṃ drīmādyaṃ mohanaṃ tataḥ | saṃdīpanākhyaṃ klīmādyaṃ blūmādyaṃ tāpanaṃ tataḥ || 125 || sargāntabhṛguṇā bhūyo mādanaṃ pañcamaṃ tataḥ | praṇāmabāṇahastābjā dhyeyāstā bāṇadevatāḥ || 126 || vakṣyamāṇenetyuktaṃ vartmā''ha iṣṭveti | kaṇīkāyāmiti śeṣaḥ | taduktam---- " iṣṭvā kaṇīkāyāmaṅgāni " iti | madhya iti pañcamam | " dikṣu śarān madhye ca pañcamaṃ punaḥ " ityukteḥ | drāmityādau anusvāre ācāryāṇāṃ ṅakāravyavahāra iti jñeyam | sargāntabhṛguriti saḥ | praṇāmeti | ekahaste praṇāmaḥ aparahaste bāṇaḥ ||124-126 || sampūjyāstatra madhyeṣu śaktayo'ṣṭau yathākramam | anaṅgarūpā''dyā'naṅgamadanā'naṅgamanmathā || 127 || anaṅgakusumā paścādanaṅgamadanāturā | anaṅgaśiśirā'naṅgamekhalā'naṅgadīpikā || 128 || līlākamaladhāriṇyaḥ smeravaktrāḥ suśobhitāḥ | bahiḥ ṣoḍaśapatreṣu pūjyāḥ ṣoḍaśaśaktayaḥ || 129 || yuvativīpralambhā'nyā jyotsnā subhrūrmadadravā | suratā vāruṇī lolā kāntiḥ saudāminī punaḥ || 130 || kāmacchatrā candrarekhā śuklī syānmadanā punaḥ | jyotirmāyāvatī tāḥ syuḥ kahlāravilasatkarāḥ || 131|| smeravaktrā yuvatayo madavibhramamantharāḥ | dalāgreṣu punaḥ pūjyāḥ smarasya paricārakāḥ || 132 || śokamohau vilāso'nyo vibhramo madanāturaḥ | apatrapo yuvā kāmī dhṛ(cū)tapuṣpo ratipriyaḥ || 133 || grīṣmastapānta ūrje'nyo hemantaḥ śiśiro madaḥ | ikṣukārmukapuṣpeṣudharā raktāḥ subhūṣitāḥ || 134 || aparāṅganiṣaṅgāḍhyā vanitāsaktamānasāḥ | ratipriyānaṣṭadikṣu yajedaṣṭau viśiṣṭadhīḥ || 135 || parabhṛtsārasau paścācchukamedhāhvayau punaḥ | apāṅgabhrūvilāsau dvau hāvabhāvau prakīttītāḥ || 136 || yathākramamityanena kāmabījāditvam | yuvatyādīnāṃ sarvāsāṃ māyābījāditvaṃ jñeyam | yadāhuḥ---- hṛllekhayā svanāmnā ca śaktyādīnāṃ samarcanam | iti || viśiṣṭadhīrityanena sarvatra sambadhyamānenedameva sūcitam | yuvatayastaruṇya ityarthaḥ || 127-136 || caturastasya koṇeṣu pūjyāstatparicārikāḥ | mādhavī mālatī paścāddhariṇākṣī madotkaṭā || 137 || sitacāmaradhāriṇyaḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ | bāhye lokeśvarān paścāttadastrāṇyarcayet kramāt || 138 || itthaṃ yo bhajate devaṃ sugandhikusumādibhiḥ | sa bhavellabdhasaubhāgyo lakṣmyā jitadhaneśvaraḥ || 139 || aśokapuṣpairdadhyaktairjuhuyāddavasatrayam | aṣṭottarasahasraṃ yo sa bhavejjagatāṃ priyaḥ || 140 || gavyenājyena juhuyānmantreṇā'ṣṭottaraṃ śatam | sādhakendraḥ sasampātamacīte havyavāhane || 141 || sampātājyena vanitā bhojayedātmanaḥ patim | anayā yadyadādiṣṭaṃ tattat sa kurute sadā || 142 || kanyārthī juhuyāllājairdadhyaktairmaṇḍalāntare | kanyāmiṣṭāmavāpnoti sā'pi satpatiprāpnuyāt || 143 || acīte havyavāhane juhuyāditi sambandhaḥ | sasampātamiti | pātrāntare sampātaṃ kurvan | sādhakendra ityanena sampātasyā'ṣṭottaraśatavāraṃ japa uktaḥ || 141 || sampātājyasya viniyogamāha sampāteti | maṇḍalāntare kanyāmāpnotīti sambandhaḥ | tena ekonapañcāśaddinaṃ homa uktaḥ || 142-143 || kāmollāsitamadhyamaṅgavilasat ṣaṭkoṇametdabahi- rgāyatrīguṇavarṇavadvasudalaṃ mālāmanorakṣaraiḥ | ṣaṭsaṃkhyaiḥ sahitāṣṭapatrasahitaṃ kṣauṇīpureṇāvṛtaṃ koṇanyastamanobhavena kathitaṃ yantraṃ jaganmohanam || 144 || yantramāha kāmeti | ṣaṭkoṇamadhye kāmabījāntaḥ sādhyasādhakakarmanāma likhanīyam | kāmaṣaḍaṅgānyāgneyādiṣaṭkoṇeṣu likhet | taduktam---- ṣaḍaṅgānyagnikoṇādikoṇeṣveva kramāllikhet | iti | etadbahiraṣṭadalamadhye vakṣyamāṇagāyatryarṇāṃ striśastriśo likhitvā mālāmano- rvakṣyamāṇasya ṣaṭ ṣaḍakṣarāṇi dalāgreṣu likhet | mūle vasudalāṣṭapatraśabdau tatraikatra dala- madhyamanyatra dalāgramiti jñeyam | koṇanyastamanobhavena kṣauṇīpureṇāvṛtamiti sambandhaḥ | taduktamācāryaiḥ----ālikhyātkaṇīkāyāmanalapurayuge mārabījaṃ sasādhyaṃ tadrandhreṣvaṅgaṣaṭkaṃ bahirapi guṇaśo māragāyatrivarṇān | mālāmantraṃ dalāgreṣvapi guhamukhaśaḥ pāthīvāsriṣvanaṅgam || iti || 144 || kāmadevāyaśabdānte vidmahe ṅe'ntamīrayet | puṣpabāṇaṃ dhīmahi syāt tanno'naṅgaḥ pracodayāt || 145 || kāmagāyatrīmuddharati kāmadevāyeti | ṅe'ntaṃ puṣpabāṇaṃ puṣpabāṇāya || 145 || namo'nte kāmadevāya vadet sarvajanaṃ tataḥ | priyāya sarvavarṇānte janasammohanāya ca || 146 || jvaladvayaṃ prajvalārṇān vadet sarvajanasya ca | hṛdayaṃ mama śabdānte vaśaṃ kuruyugaṃ śiraḥ | mālāmanurayaṃ sāṣṭacatvāriṃśadbharakṣaraiḥ || 147 || mālāmantramāha namo'nte iti | sarva iti yadvarṇadvayaṃ tadante | hṛdayamiti svarūpam | śiraḥ svāhā | ayaṃ svatantro mantraḥ | asyarṣyādikaṃ yathā---- nārado jagatī kāmo munyādyāḥ parikīttītāḥ | saptasaptanavamunidaśāṣṭārṇaiḥ ṣaḍaṅgakam || yadvā'mṛtodbhavaścaiva paro makaraketanaḥ | saṅkalpajanmānyaścā'kṣatarūpekṣudhanurdharau || puṣpabāṇaśca kāmādyairṅesvāhāntaiḥ ṣaḍaṅgakam | bāṇān bhālāsyagalahṛdādhāreṣu pravinyaset || śeṣamanyattu pūjādikāmabījavadīritam | japādau mārabījādyo jagatrayavaśīkaraḥ || vilipya gandhapaṅkena likhedaṣṭadalāmbujam | kaṇīkāyāṃ likhedvahnipuṭitaṃ maṇḍaladvayam || tasya madhye likhetkāmaṃ sādhyākhyākarmasaṃyutam | sādhyākhyāpuṭitaiḥ kāmaistaṃ kāmaṃ veṣṭayed budhaḥ || śriyaṃ ca ṣaṭsu koṇeṣu endranirṛtivāyuṣu | ālikhecca tathā māyāṃ vahnivāruṇaśūliṣu || akṣaraiḥ kāmagāyatryā veṣṭayet kesare sudhīḥ | māramālāmanorvarṇairdaleṣvaṣṭasu mantravit || likhed guhānanasaṃkhyairmātṛkāṃ tu vilekhayet | bhūbimbaṃ ca likhedbāhye śrīmāye digvidikṣvapi || yantramevaṃ samālikhya jātarūpamaye paṭe | rājate tāmrapaṭṭe vā bhūrje kṣaumamaye'pi vā || sūkṣmatantumaye vāpi pratiṣṭhāpya samīraṇam | hutvā sahasramājyena yantrasampātapūrvakam || arcayitvā'yutaṃ japtvā dhārayettadanuttamam | trailokyaiśvaryamāpnoti devairapi supūjitam || ākarṣaṇaṃ surastrīṇāṃ nāgalokanivāsinām | piśācayakṣarakṣāṃsi gandharvāpsarakinnarāḥ || duṣṭasattvāśca ye sattvāḥ prasarpantyeva dūrataḥ | yantrarājamimaṃ dṛṣṭvā vidravantyatimohitāḥ || bahunā kimihoktena sarvalokasukhāvaham | strīṇāmākarṣakaṃ sadyo rājño vaśyakaraṃ bhuvi || yogasiddhikaraṃ puṃsāṃ bhavasāgaratārakam | bhuktimuktipradaṃ puṃsāmiti proktaṃ svayambhuvā ||iti ||146-147|| sādhyākhyāpuṭitaiḥ smaraiḥ parivṛtaṃ kāmaṃ likhenmadhyataḥ paścāttāravikārapakṣakaparānnāsāghījhiṇṭīśaghān | śūlāḍhyāṣṭadaleṣu sādhu vilikhettāmbūlapatrodare yantraṃ yāṃ niśi khādayet kṛtajapaṃ vaśyā bhavettasya sā || 148 || kathitaṃ puṣpabāṇasya sāṅgopāṅgasamarcanam | saubhāgyakāntivibhavadāraputrasamṛddhidam || 149 || yantrāntaramāha sādhyeti | madhyataḥ aṣṭadalakaṇīkāyām sādhyasādhakakarmanāma- puṭitaiḥ smaraiḥ kāmabījaiḥ parivṛtaṃ kāmaṃ sādhyasādhakakarmasahitaṃ likhet | aṣṭasu daleṣu likhanīyamāha tāra iti | tāreṇa tritvasaṃkhyātena ikāraḥ | anye praṇavamāhustadasat | padmapādācāryādibahugranthavirodhāt | vikāro'ntyaḥ svaraḥ | pakṣo dvitīyaḥ svara iti | kecana sāmpradāyikāstu pañcadaśa svaramāhuḥ | padmapādācāryasya sammateḥ | ko vāyustena yaḥ sa paro yasya tena makāraḥ | taduktaṃ gautamena mantravyākaraṇe---- brahmaṇo vācakaḥ kaḥ syāt kaśabdo mūrdhavācakaḥ | sūryasya vācakaḥ kaḥ syāt kaśabdo vāyuvācakaḥ || iti || andhe kaparaḥ kha ityāhustadasat | padmapādācāryagranthavirodhāt | nāsāśabdena taduccāraṇīyaḥ anunāsikaḥ | tanmadhye'pi prathamātikrame kāraṇābhāvāt ṅakāraḥ | kecana nāsā akāra ityūcustadasat | tadgranthādivirodhādeva | aghīrarghīśaḥ ū | jhiṃṭīśa e | gha iti svarūpam | kvacit jhiṇṭīśakāniti pāṭhaḥ | sa prāmādikaḥ | taduktamācāryaiḥ----tārratvikpakṣajāṣṭādaśasamidṛtugaṇḍāntagāntākṣarāḍhyam | iti | etadvyākhyāne padmapādācāryairvyākhyātam | tāra iḥ | ṛtvik aḥ | pakṣaḥ aṃ | jāṣṭhādaśo maḥ | samit ṅaḥ ṛtuḥ ūḥ | gaṇḍāntaḥ e | gānto gha iti | śūlāḍhyeti dalāgreṣu śūlāni kuryāt || 148-149 || ādāya vedāḥ sakalāḥ samudrān nihatya śaṅkhāsuramatyudagram | dattāḥ purā yena pitāmahāya viṣṇuṃ tamādyaṃ bhaja matsyarūpam ||150|| evaṃ saprapañcaṃ viṣṇumantrānnirūpya śiṣyacetasi dṛḍhabhakterutpādanāya daśāvatāra krameṇa viṣṇuṃ stauti ādāyetyādinā | yena śaṅkhāsuraṃ nihatya samudrādādāya tenetyarthāt pitāmahāya brahmaṇe sakalā vedā dattā ityanvayaḥ | vedāniti pāṭhe te ityarthaḥ || 150 || divyāmṛtārthaṃ mathite mahābdhau devāsurābhyāṃ vāsukimandarābhyām | bhūmermahāvegavighūṇītāyā- staṃ kūrmamādhāragataṃ smarāmi || 151 || bhūmerādhāragatamiti sambandhaḥ || 151 || samudrakāñcī sariduttarīyā vasundharā merukirīṭabhārā | daṃṣṭrāgrato yena samuddhṛtā bhūstamādikolaṃ śaraṇaṃ prapadye ||152|| bhaktāttībhaṅgakṣamayā dhiyā yaḥ stambhāntarālādudito nṛsiṃhaḥ| ripuṃ surāṇāṃ niśitairnakhāgrai vīdārayantaṃ na ca vismarāmi ||153|| yenaivaṃbhūtā bhūrdaṃṣṭrāgrato daṃṣṭrāgreṇa uddhateti sambandhaḥ || 152-153 || catuḥ samudrābharaṇā dharitrī nyāsāya nā'laṃ caraṇasya yasya | ekasya nā'nyasya padaṃ surāṇāṃ trivikramaṃ sarvagataṃ smarāmi || 154 || anyasya dvitīyasya caraṇasya nyāsāya surāṇāṃ padaṃ nālamiti sambandhaḥ ||154|| triḥsaptavāraṃ nṛpatīn nihatya yastarpaṇaṃ raktamayaṃ pitṛbhyaḥ | cakāra dordaṇḍabalena samyak tamādiśūraṃ praṇamāmi bhaktyā || 155 || kule raghūṇāṃ samavāpya janma vidhāya setuṃ jaladherjalāntaḥ | laṅkeśvaraṃ yaḥ śamayāñcakāra sītāpatiṃ taṃ praṇamāmi bhaktyā || 156 || halena sarvānasurān vikṛṣya cakāra cūrṇaṃ muśalaprahāraiḥ | yaḥ kṛṣṇamāsādya balaṃ balīyān bhaktyā bhaje taṃ balabhadrarāmam || 157 || cūrṇaṃ cūrṇībhūtān cakāretyanvayaḥ | yaḥ kṛṣṇaṃ balaṃ sahāyamāsādya ||155-157|| purā purāṇāmasurān vijetuṃ sambhāvayan cīvaracinhaveśam | cakāra yaḥ śāstramamoghakalpaṃ taṃ mūlabhūtaṃ praṇato'smi buddham || 158 || kalpāvasāne nikhilaiḥ khuraiḥ svaiḥ saṅghaṭṭayāmāsa nimeṣamātrāt | yastejasā nirdahatīti bhīmo viśvātmakaṃ taṃ turagaṃ bhajāmaḥ || 159 || śaṅkha sucakraṃ sugadāṃ sarojaṃ dobhīrdadhānaṃ garuḍādhirūḍham | śrīvatsacinhaṃ jagadādimūlaṃ tamālanīlaṃ hṛdi viṣṇumīḍe || 160 || cīvaracihnaveśaṃ sambhāvayan dhārayannityanvayaḥ || 158-160 || kṣīrāmbudhau śeṣaviśeṣatalpe śayānamantaḥ smitaśobhivaktram | utphullanetrāmbujamambujābhamādyaṃ śrutīnāmasakṛt smarāmi ||161|| prīṇayedanayā stutyā jagannāthaṃ jaganmayam | dharmārthakāmamokṣāṇāmāptaye puruṣottamam || 162 || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake saptadaśaḥ paṭalaḥ samāptaḥ || 17 || bth " bi śeṣa eva viśeṣaḥ asādhāraṇāt || 161-162 || || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāṃ saptadaśaḥ paṭalaḥ || 17 || bth " bi athāṣṭādaśaḥ paṭalaḥ atha vakṣye maheśasya mantrān sarvasamṛddhidān | yaiḥ pūrvamṛṣayaḥ prāptāḥ śivasāyujyamañjasā || 1 || kramaprāptān śaivamantrānāha atheti | sarvasamṛddhidān yairityādinā ca tattadadhi- kāriṇaṃ prati viniyoga uktaḥ || 1 || hṛdayaṃ vaparaṃ sākṣi lānto'nantānvito marut | pañcākṣaro manuḥ proktastārādyo'yaṃ ṣaḍakṣaraḥ || 2 || vāmadevo muniśchandaḥ paṅktirīśo'sya devatā | ṣaḍbhirvarṇaiḥ ṣaḍaṅgāni kuryānmantrasya deśikaḥ || 3 || mantravarṇādikā nyasyet pañcamūrttīryathākramam | tarjanīmadhyayorantyānāmikāṅguṣṭhake punaḥ || 4 || mantramuddharati hṛdayamiti | hṛdayaṃ namaḥpadam | vaparaṃ śaḥ sākṣi ikārayuk tena śi | lānto vaḥ ananta ā tadanvitastena vā | marut yaḥ | ṣaḍakṣara ityanena vāgbhavādirityuktam | ādyaṃ bījam umeti śaktiḥ | kecitpraṇavādanantaraṃ prāsādabīja- prakṣepāt saptākṣaramiti vadanti | tantrāntare---- ādyante sampuṭīkṛtya haṃsavāgīśvaraṃ manum | śivamantraṃ japeddhīmān sadyaḥ pratyayameṣyati || sampuṭaṃ śivamantrasya japen māsammatandritaḥ | ekākī yatacittātmā vaśyamarthaṃ sa vindati || iti || atra vāgīśvaraśabdena vāgbhavaṃ kevalaṃ repharahitaṃ tārttīyaṃ ceti paramaguravaḥ | ṣaḍbhiriti ṣaḍaṅgamantroddhāramātramuktam | nyāsamagre vakṣyatīti na punaruktiḥ | deśiko yathākramamiti | pratyakṣaramādau praṇava ityuktam | antyā kaniṣṭhā || 2-4 || tāḥ syustatpuruṣāghorasadyovāmeśasaṃjñakāḥ | vaktrahṛtpādaguhyeṣu nijamūrdhani tāḥ punaḥ || 5 || prāgyāmyavāruṇodīcyamadhyavaktreṣu pañcasu | mantrāṅgāni nyaset paścājjātiyuktāni ṣaṭ kramāt || 6 || tā mūrttayaḥ | sadyaḥ sadyojātaḥ | vāmo vāmadevaḥ | īśa īśānaḥ | tāḥ purnirmūrdhanītyanteṣu sthāneṣu nyasediti paścāttanena sambandhaḥ | caturthīnamo'ntāśca mūrttaya iti sampradāyavidaḥ | mūrdhanīti kākākṣigolakanyāyena ubhayatra sambadhyate | tāḥ punanaja- mūrdhani pañcasu vaktreṣu nyasediti paścāttanena sambandhaḥ | taduktamācāryaiḥ---- vaktrahṛtpādaguhyākhyāmūrdhasvapi ca nāmabhiḥ | prāgyāmyavāruṇodīcyavaktreṣvapi ca mūrdhani || iti || mantrāṅgānīti | tatra prayogaḥ----oṃ hṛt naṃ śira ityādi | sampradāyavidastu | oṃ oṃ sarvajñadhāmne hṛt | oṃ naṃ tṛptidhāmne śiraḥ | oṃ maḥ anādibodhadhāmne śikhā | oṃ śiṃ aluptaśaktidhāmne varma | oṃ vāṃ svatantraśaktidhāmne netram | oṃ yaṃ anantaśaktidhāmne astram | evaṃ ṣaḍaṅgamicchanti | taduktaṃ vāyavīyasaṃhitāyām---- tathaiva tu ṣaḍaṅgāni punarasyopapādayet | sarvajñatāṃ tathā tṛpṃtiṃ bodhaṃ cādyantavajītam || aluptaśaktiṃ svātantryamanantāṃ śaktimeva ca || iti | kvacittu varmanetrayorvyatyayaḥ | taduktam---- sarvajñatā tṛptiranādibodhaḥ svatantratā nityamaluptaśaktiḥ | anantaśaktiśca vibhovīdhijñāḥ prāhuḥ ṣaḍaṅgāni maheśvarasya || iti || yathāgurusampradāyamūhanīyam || 5-6 || kurvīta golakanyāsaṃ rakṣāyai tadanantaram | hṛdi vaktreṃ'sayo'rveḥ kaṇṭhe nābhau dvipārśvayoḥ || 7 || pṛṣṭhe hṛdi tato mūdhnī vadane netrayornasoḥ | doḥpatsandhiṣu sāgreṣu vinyasettadanantaram || 8 || śirovadanahṛtkukṣisorupādadvaye punaḥ | hṛdi vaktrāmbuje ṭaṅke mṛgābhayavareṣvatha || 9 || vaktrāṃsahṛtsapādorujaṭhareṣu kramān nyaset | mūlamantrasya ṣaḍvarṇān yathāvaddeśikottamaḥ || 10 || mūdhnī bhālodarāṃseṣu hṛdaye tāḥ punarnyaset | paścādanena mantreṇa kurvīta vyāpakaṃ sudhīḥ || 11 || namo'stu sthāṇurūpāya jyotilīṅgāmṛtātmane | caturmūttīvapucchāyābhāsitāṅgāya śambhave | evaṃ nyastaśarīro'sau cintayetpārvatīpatim || 12 || daśāvṛtimayaṃ golakanyāsamāha kurvīteti | tadanantaraṃ tattvanyāsānantaramityarthaḥ | tattvanyāso yathā---- vakṣyate'tho śaivatattvanyāsaḥ prasādataḥ param | pañcākṣarī parāyeti tattvanāmātmane namaḥ || āvṛttyā śivapañcākṣaryarṇayuktaṃ pṛthak saha | dvitīyādi kṣādivarṇairāntairādyaṃ dhruvādikaiḥ (kam) || śivaḥ śaktiḥ sadāpūrvaḥ śiva īśvara eva ca | śuddhavidyā ca māyā ca kālaśca niyatiḥ kalā || smṛtoparāgaḥ puruṣaḥ prakṛtirbuddhyahaṅkṛtī | mana etān hṛdi nyasyet śrotrādiṣu sthale tathā | vāgādyapyathaśabdādi mūrdhāsyorau gude pade || ākāśādīnnyasedeṣu vakṣyamāṇaṃ ca pañcakam | sadāśivādyā ākāśādyādhipatyantakāḥ saṅeḥ || śāntyatītākalādyantā nivṛttyādyāḥ svabījataḥ | nyaset pādādiśīrṣānte mūrdhādicaraṇāntike || śāntyātmeśānamūrdhā ca ṅeyutaśca sadāśivaḥ | satyātmā tatpuruṣavaktro ṅesaṃyuta īśvaraḥ || nādātmā'ghorahṛdayo ṅeyutaśca maheśvaraḥ | bindvātmā'tho vāmadevaguhyo viṣṇuśca ṅeyutaḥ || bījātmā ca sadyojātapādo brahmā ca ṅeyutaḥ | īśānādyānūrdhvavaktrādyān sadāśivapūrvakān || ūrdhvādipañcavaktreṣu ṅentānakṣarapūrvakān || iti | svabījata iti | hlāṃ hlī hrū hyai hau | īśānādyān īśānatatpuruṣāghoravāma sadyān | ūrdhvavaktrādyān ūrdhvapūrvadakṣottarapaścimān | prayogastu----oṃ hoṃ namaḥ śivāya parāya śivātmane namaḥ | naṃ kṣaṃ hauṃ namaḥ śivāya parāya śaktyātpane namaḥ | maṃ laṃ hauṃ namaḥ śivāya parāya sadāśivātmane nama ityādi | prathamacaraṇenaikā''vṛtiḥ | kaṇṭhādihṛdantaṃ dvitīyā | mūrdhādināsikāntaṃ tṛtīyā | tato'rdhenāvṛticatuṣṭayam | anyatra sarvatra doḥpatsandhayaścatvāra eva gṛhītāḥ | atrā'ṅgulimadhyasandhimapi gṛhītvā pañca sandhayaḥ | ṣaṣṭhamagramiti | ekaikasminnekaikāvṛtiḥ | sāgramityatrā'ṅgulīnāmantyasandhiyogāt agratvamapi jñeyam | atra sarvatra kecana pañcākṣaranyāsamāhuḥ | tanmate mūlamantrasya ṣaḍvarṇānityanena | anyatrāpi " hṛnmukhāṃsoruyugmeṣu ṣaḍvarṇān kramaśo nyaset " ityanena ca virodhaḥ syāt | tatparihārāya pratyarṇamādau praṇavamāhuḥ | evamapi aṣṭamanavamadaśameṣu pṛthak ṣaṭsthāna- nirdeśo vṛthā syāt | anyatrāpi daśamāvṛtau " mukhāṃsahṛdayeṣu trīn parān pādorukukṣiṣu " iti anena virodhāt tadasaṅgatam | kaścittu doḥ sandhidvayaṃ tṛtīyamagram evaṃ dordvandva ekā padadvandva ekā ityaṣṭau nyāsānevāha | sabhrānta eva | yataḥ sarvatra golakanyāse granthāntare ca daśāvṛtīnāmevoktatvāt | sandhiśabdārthasya saṅkoce kāraṇābhāvā ca | tato'rdhenā'ṣṭamī | punarardhena navamī | tatra ṭaṅkādiṣu tattan mudrayā nyāso vidheya iti sāmpradāyikāḥ | ṭaṅkaḥ paraśuḥ | mudrālakṣaṇāni tu---- kare karaṃ tu karayostiryak saṃyojya cā'ṅgulīḥ | saṃhatāḥ prasṛtāḥ kuryān mudreyaṃ paraśormatā || militvā'nāmikāṅguṣṭhamadhyamāgrāṇi yojayet | śiṣṭāṅgulyucchirate kuryān mṛgamudreyamīritā || iti || ūrdhvīkṛto vāmahastaḥ prasṛto'bhayamudrikā | adhomukho dakṣahastaḥ prasṛto varamudrikā || iti || ardhena daśamī | yathāvaditi | deśikottamaḥ tā mūrttīryathāvat punarnyasediti sambandhaḥ | yathāvadityanena praṇavādi mantravarṇā ityuktam | deśikottama ityanena tattadaṅgulyeti jñeyam | idaṃ pūrvanyāsayorapyūhyam | aṃseti aṃsadvayam || 7-12 || dhyāyennityaṃ maheśaṃ rajatagirinibhaṃ cārucandrāvataṃsaṃ ratnākalpojjvalāṅgaṃ paraśumṛgavarābhītihastaṃ prasannam | padmāsīnaṃ samantāt stutamamaragaṇairvyāghrakṛttiṃ vasānaṃ viśvādyaṃ viśvarūpaṃ nikhilabhayaharaṃ pañcavaktraṃ trinetram || 13 || dhyāyediti | padmāsīnamiti śvetapadmaṃ cintanīyam | āyudhadhyānaṃ dakṣādyūrdhvayorādye tadadhastanayorantye | anenaiva krameṇa svaśarīre pūrvekto nyāsaḥ | atra dhyānānantaraṃ padmaliṅgamudre darśanīye | āyudhamudrāśca | taduktaṃ prayogasāre----darśayitvā yataḥ padmaliṅgamudre tadagrataḥ | iti | tatra padmamudrālakṣaṇamuktaṃ prāk | liṅgamudrālakṣaṇaṃ tu---- ucchirataṃ dakṣiṇāṅguṣṭhaṃ vāmāṅguṣṭhena bandhayet | vāmāṅgulīrdakṣiṇābhiraṅgulībhiśca veṣṭayet | liṅgamudreyamākhyātā śivasānnidhyakāriṇī || iti || iyaṃ sarvaśaivamantrasādhāraṇīti jñeyam || 13 || tattvalakṣaṃ japenmantraṃ dīkṣitaḥ śaivavartmanā | tāvatsaṃkhyāsahasrāṇi juhuyāt pāyasaiḥ śubhaiḥ | tataḥ siddho bhavenmantraḥ sādhakābhīṣṭasiddhidaḥ || 14 || śaivavartmanā dīkṣitaḥ kṛtadīkṣaḥ | sā ca śaivatantrāt kāmikādito jñeyā | tattva- lakṣaṃ catuvīṃśatilakṣaṃ mantraṃ japedityanvayaḥ | uktañca----akṣaralakṣacatuṣkaṃ japyāt | iti | tāvatsaṃkhyāsahasrāṇi catuvīṃśatisahasrāṇi | atra dravyaprokṣaṇe mūlamantro hu phaḍanto jñeyaḥ | taduktaṃ nārāyaṇīyaprayogasārayoḥ---- varmāstrāntena mūlena samprokṣyaivaṃ prakalpitam | iti || 14 || devaṃ sampūjayetpīṭhe vāmādinavaśaktike | vāmā jyeṣṭhā tato raudrī kālī kalapadādikā || 15 || vikāriṇyāhvayā proktā balādyā vikariṇyatha | balapramathanī paścātsarvabhūtadamanyatha || 16 || manonmanīti saṃproktāḥ śaivapīṭhasya śaktayaḥ | namo bhagavate paścātsakalādi vadet punaḥ || 17 || guṇātmaśaktiyuktāya tato'nantāya tatparam | yogapīṭhātmane bhūyo namastārādiko manuḥ || 18 || devamiti | vāmādinavaśaktike pīṭhe devaṃ pūjayediti sambandhaḥ | tatra maṇḍūkādi paratattvāntaṃ pīṭhaṃ sampūjya nava śaktīḥ pūjayedityarthaḥ | kalapadādikā iti agrimāyā viśeṣaṇamṃ | āsāṃ dhyānamuktaṃ prayogasāra nārāyaṇīyayoḥ---- śvetā raktāsitā pītā śyāmā'ruṇā sitā'sitā | śoṇā ca tāḥ smarecchaktīḥ pīṭharūpā yathākramam || iti || 15-18 || amunā manunā dadyādāsanaṃ girijāpateḥ | mūttīṃ mūlena saṅkalpyā tatrā''vāhya yajecchivam || 19 || girijāpaterityanenaitaduktam | ātmayāge āsanaṃ sampūjya svāgatādigandhāntaṃ dattvā namo'stu sthāṇubhūtāyeti mantreṇa pañca puṣpāñjalīrdadyāditi | taduktamācāryaiḥ---- kuryādanena mantreṇa nijadehe samāhitaḥ | mantrī puṣpāñjaliṃ samyak triśaḥ pañcaśa eva ca || iti || 19 || kaṇīkāyāṃ yajenmūrttīrīśamīśānadiggatam | śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ dikṣu tatpuruṣādikāḥ || 20 || pītāñjanaśvetaraktāḥ pradhānasadṛśāyudhāḥ | caturvaktrasamāyuktā yathāvat saṃprapūjayet || 21 || kaṇīkāyāṃ dikṣu " tatpuruṣādikā mūrttīścatasro yathāvat saṃpūjayedityanvayaḥ | yathāvadityanena praṇavādi mantravarṇādyā ityuktam | īśānadiggataṃ śuddhasphaṭikasaṅkāśa- mīśaṃ pañcamaṃ yajedityanvayaḥ || 20-21 || koṇeṣvarcyāḥ nivṛttyādyāstejorūpāḥ kalāḥ kramāt | aṅgāni kesarasthāni vidyeśān patragān yajet || 22 || koṇeṣu āgneyādiṣu | dvitīyoktā nivṛttyādyāścatasraḥ | tejorūpā iti dhyānam | prathamapaṭaloktā pañcīkṛtabhūtabījādyā iti jñeyam | śāntyatītāmapi īśe yajediti kramādityanenoktamityanye || 22 || anantaṃ sūkṣmanāmānaṃ śivottamamanantaram | ekanetramekarudraṃ trinetraṃ tadanantaram || 23 || paścācchrīkaṇṭhanāmānaṃ śikhaṇḍinamanantaram | raktapītasitāraktakṛṣṇaraktāñjanāsitān || 24 || kirīṭāpītabālendūn padmasthān bhūṣaṇānvitān | trinetrān śūlavajrāstracāpahastān manoharān || 25 || uttarādi yajetpaścādumāṃ caṇḍeśvaraṃ punaḥ | tato nandimahākālau gaṇeśavṛṣabhau punaḥ || 26 || atha bhṛṅgarīṭiṃ skandametān padmāsanasthitān | svarṇatoyāruṇaśyāmamuktendusitapāṭalān || 27 || indrādayastataḥ pūjyā vajrādyāyudhasaṃyutāḥ | itthaṃ saṃpūjayeddevaṃ sahasraṃ nityaśo japet || 28 || sarvapāpavinirmuktaḥ prāpnuyādvāñchitāṃ śriyam | dvisahasraṃ japedrogān mucyate nātra saṃśayaḥ || 29 || trisahasraṃ japenmantraṃ dīrghamāyuravāpnuyāt | sahasravṛddhyā prajapan sarvān kāmānavāpnuyāt || 30 || ājyānvitaistilaiḥ śuddhairjuhuyāllakṣamādarāt | utpātajanitān kleśānnāśayennā'tra saṃśayaḥ | śatalakṣaṃ japetsākṣācchivo bhavati mānavaḥ || 31 || vidyeśānevāha anantamiti | astraṃ bāṇaḥ | paścādetānuttarādi yajediti sambandhaḥ| śatalakṣamiti koṭim | tantrāntarādidaṃ yantraṃ likhyate---- rekhāṣaṭkaṃ nyasedūrdhvaṃ tathā tiryakpramāṇakam | agrāgrasaṃhatākāraṃ ṛjvagraṃ ca sarekhakam || vasupatrasvarābjaṃ ca mātṛkārṇasamanvitam | caturasraṃ dvidhā kṛtvā yantraṃ pañcākṣarākhyakam || pañcākṣarīṃ nyasenmadhye dvādaśārṇamataḥ param | vidyeśvarāṃstathā nyasya dvādaśārkamataḥ param || bṛhatsauraṃ tato nyasya kalāśaktīstataḥ param | gāyatrīmaṣṭamātṛśca svarāṃścaiva tataḥ param || mātṛkā lokapālāṃśca yantraṃ pañcākṣarākhyakam || iti | hṛdayaṃ ṅeṇabhagavannādityaśca saṅe saha || ādyaṃ ca kiraṇaṃ sadyota māneṅe ca ṭhadvayam | ayaṃ mahāsauraḥ kalāśaktīramṛtādyāḥ | tatpuruṣāyeti gāyatrī | mātṛkā kakārādyā sāntā | śaivāgamoktaṃ yantrāntaramucyate---- ṣaṭkoṇāntaḥ sādhyayuktaṃ prāsādaṃ mūlamasriṣu | sandhiṣvaṅgāni tadbāhye padmaṃ pañcadalaṃ tviha || īśānādyāḥ pañcamūrttīrṅehṛdantā likhettataḥ | aṣṭapatraṃ mātṛkāṣṭavargayuktaṃ likhedbahiḥ || saṃveṣṭyā'nuṣṭubhā yantraṃ japahomādisādhitam | ārogyāyuḥsutaiśvaryacaturvargaphalapradam || iti || 23-31 || ṣaḍakṣaraḥ śaktiruddhaḥ kathito'ṣṭākṣaro manuḥ | ṛṣiśchandaḥ purā prokto devatā syādumāpatiḥ || 32 || mantrāntaramāha ṣaḍiti | ruddhaḥ sampuṭitaḥ | praṇavo bījaṃ māyā śaktiḥ | purā prokta iti | vāmadeva ṛṣiḥ paṅktiśchandaḥ || 32 || aṅgāni pūrvamuktāni somamīśaṃ vicintayet || 33 || aṅgānīti | tatra ṣaḍdīrghayuktabījādyaiḥ ṣaḍarṇaiḥ ṣaḍaṅgavidhiriti sampradāyavidaḥ | prayogastu hrāṃ oṃ hṛt | hro naṃ śiraḥ | hrūṃ maḥ śikhā | hraiṃ śiṃ varma | hrauṃ vā netram | hraḥ yaṃ astram | somamityumayā sahitam || 33 || bandhūkābhaṃ trinetraṃ śaśiśakaladharaṃ smeravaktraṃ vahantaṃ hastaiḥ śūlaṃ kapālaṃ varadamabhayadaṃ cāruhāsaṃ namāmi | vāmorustambhagāyāḥ karatalavilasaccāruraktotpalāyā hastenā''śliṣṭadehaṃ maṇimayavilasadbhūṣaṇāyāḥ priyāyāḥ ||34|| āyudhadhyānaṃ dakṣādyūrdhvayorādye tadadhastanayorantye | karataleti vāme | taduktam---- vāmorupīṭhagatayā nijavāmahastanyastāruṇotpalayujā parirabdhadeham | iti | hasteneti dakṣiṇena || 34 || manulakṣaṃ japenmantraṃ tatsahasraṃ yathāvidhi | juhuyānmadhurāsiktairāragvadhasamidvaraiḥ || 35 || prākprokte pūjayet pīṭhe gandhapuṣpairumāpatim | aṅgāvṛtīrbahiḥ pūjyā hṛllekhādyā yathā purā || 36 || manulakṣaṃ caturdaśalakṣam | tatsahasraṃ caturdaśasahasram | yathāvidhīti tāntrikāgni- mukhavidhānenetyarthaḥ | yathā pureti navamapaṭaloktasvasvabījādyā ityuktam | vidhānataḥ pūjyā iti sambandhaḥ || 35-36 || madhyaprāgdakṣiṇodīcyapaścimeṣu vidhānataḥ | hṛllekhā gaganā raktā caturthī tu karālikā | mahocchuṣmā kramādetāḥ pañcabhūtasamaprabhāḥ || 37 || pāśāṅkuśavarābhītidhāriṇyo'mitabhūṣaṇāḥ | yajet pūrvādipatreṣu vṛṣabhādyānanukramāt || 38 || vidhānamevāha madhyeti | madhyaṃ kaṇīkāmadhyam | paścimeṣu digbhāgeṣviti śeṣaḥ | pañcabhūteti pṛthivyādi || 37-38 || himālayābhaṃ vṛṣabhaṃ tīkṣṇaśṛṅgaṃ trilocanam | sarvābharaṇasandīptaṃ sākṣācchandaḥsvarūpiṇam || 39 || kapālaśūlavilasatkaraṃ kālaghanaprabham | kṣetrapālaṃ trinayanaṃ digambaramathā'rcayet || 40 || śūlaṭaṅkākṣavalayaṃ kamaṇḍalulasatkaram | raktākāraṃ trinayanaṃ caṇḍeśamatha pūjayet || 41 || cakraśaṅkhābhayābhīṣṭakarāṃ marakataprabhām | durgāṃ prapūjayet saumyāṃ trinetrāṃ cārubhūṣaṇām || 42 || kalpaśākhāṃ ratnaghaṇṭāṃ dadhānaṃ dvādaśekṣaṇam | bālārkābhaṃ śiśuṃ kāntaṃ ṣaṇmukhaṃ pūjayet tataḥ || 43 || nandinaṃ pūjayetsaumyaṃ raktabhūṣaṇamaṇḍitam | paraśveṇavarābhītidhāriṇaṃ śyāmavigraham || 44 || pāśāṅkuśavarābhīṣṭadhāriṇaṃ kuṅkumaprabham | vighnanāyakamabhyarceccandrārdhakṛtaśekharam || 45 || śyāmaṃ raktotpalakaraṃ vāmāṅkanyastatatkaram | trinetraṃ raktavastrāḍhyaṃ senāpatimathā'rcayet || 46 || dhyānapūrvakamanukramamevāha himālayeti | pratiślokamekaikadhyānasamāptiḥ | eṇo mṛgaḥ | ayudhadhyānakramastu tattatprakaraṇe'nusandheyaḥ | tata iti patrāgreṣu || 39-46 || tato'ṣṭamātaraḥ pūjyā brāhmyādyāḥ proktalakṣaṇāḥ | indrādikān lokapālān svasvadikṣu samarcayet || 47 || vajrādīni tadastrāṇi tadbahiḥ kramaśo'rcayet | evaṃ yo bhajate mantrī deveśaṃ tamumāpatim | sa bhavet sarvalokānāṃ priyaḥ saubhāgyasampadām || 48 || proktalakṣaṇā yathoktasvarūpāḥ || 47-48 || sāntaḥ sadyāntasaṃyukto bindubhūṣitamastakaḥ | prāsādākhyo manuḥ prokto bhajatāṃ sarvasiddhidaḥ || 49 || vāmadevo muniśchandaḥ paṅktirdevaḥ sadāśivaḥ | ṣaḍdīrghayuktabījena ṣaḍaṅgavidhirīritaḥ || 50 || īśānādīrnyasen mūrttīraṅguṣṭhādiṣu deśikaḥ | īśānākhyaṃ tatpuruṣamaghoraṃ tadanantaram | vāmadevāhvayaṃ sadya āsāṃ bījaṃ kramādviduḥ || 51 || prāsādamantramāha sānta iti | sānto haḥ sadyānta au tena hau | asya nāmavyutpatti- ruktā''cāryaiḥ----prasādanatvān manaso yathāvat prāsādasaṃjñā'sya manoḥ pradiṣṭā | iti | hṛllekhāsampuṭam iti kecit | hakāro bījam aumiti śaktiḥ | taduktam---- sānto'nugrahasaṃyukto bindubhūṣitamastakaḥ | prāsādākhyo manuḥ prokto bījaṃ haṃ śaktirauṃ smṛtā || iti || sarvasiddhida ityanena viniyogoktiḥ | bījeneti mūlamantreṇa | vāmadeva ityardhaṃ paṭhitvā ṣaḍdīrghetyardhaṃ paṭhanīyam | lekhakadoṣavaśāt vyatyayaḥ || 49-51 || okārādyaiḥ pañcahrasvaivīlomāt saṃyutaṃ viyat | tattadaṅgulibhirbhūyastattadbījādikā nyaset || 52 || śirovadanahṛdguhyapādadeśe tathā kramāt | ūrdhvaprāgdakṣiṇodīcyapaścimeṣu mukheṣu tāḥ || 53 || okārādyairiti | o e u i a etai| tattaditi | yasyāṃ yasyāṃ yo yo nyastastayā tayā | tena samuṣṭyaṅguṣṭhena śirasi | sāṅguṣṭhatarjanyā vadane | sāṅguṣṭha- madhyamā hṛdi | sāṅguṣṭhānāmayā guhye | sāṅguṣṭhakaniṣṭhikayā pādayoḥ | evaṃ pañcasvapi mukheṣviti sāmpradāyikāḥ | tatheti | ūrdhvamukhādīnāṃ samuccayaḥ | tā iti mūrttīḥ | tattadbījādikāḥ tattadaṅgulībhirnyasediti sambandhaḥ || 52-53 || tataḥ pravinyasedvidvānaṣṭatriṃśatkalāstanau | īśānādyā ṛcaḥ samyagaṅgulīṣu yathākramam || 54 || aṅguṣṭhādikaniṣṭhāntaṃ nyaseddeśikasattamaḥ | mūrdhāsyahṛdayāmbhojaguhyapādeṣu tāḥ punaḥ || 55 || aṣṭatriṃśatkalānyāsaṃ vaktumārabhate tata iti | ayaṃ nyāso granthakṛtā yadyapi prāsādamantrāṅgatvenoktaḥ tathāpīdaṃ pañcaṛgvidhānaṃ svatantraṃ sarvaśaivamantrasādhāraṇaṃ ceti jñeyam | ācāryaiḥ svatantratayaivoktam | aṅgāni prakalpayediti vadatā tenāpi sūcitameva svātantryam | tāni ṣaḍaṅgāni pañcarcānāmeva na tu prāsāda mantrasya | taduktam---- vakṣyāmi śaivāgamasāramaṣṭatriṃśatkalānyāsavidhiṃ yathāvat | sapañcabhirbrahmabhirīśapūrvaiḥ sarṣyādikaiḥ sāṅgaviśeṣakaiśca || iti || atastantrāntaroktamṛṣyādi likhyate | īśo'nuṣṭupbhūrikśeṣāstatpuruṣasaṃjñe gāyatryāpaḥ | punaragnyanuṣṭubāpo vāmakṛtibhagāharahastvanuṣṭupbhagayuk || iti || nyāsakramamevāha īśānādyā iti | tā ṛco yathā---- 1. īśānaḥ sarvavidyānāmīśvaraḥ | sarvabhūtānāṃ brahmādhipatirbrahmaṇo'dhipatirbrahmā śivo me astu sadāśivom || 2. tatpuruṣāya vidmahe mahādevāya dhīmahi tanno rudraḥ pracodayāt | 3. aghorebhyo'tha ghorebhyo ghoraghoratarebhyaḥ sarvataḥ sarvaśarvebhyo namaste astu rudrarūpebhyaḥ || 4. vāmadevāya namo jyeṣṭhāya namaḥ śreṣṭhāya namo rudrāya namaḥ kālāya namaḥ kalavikaraṇāya namo balavikaraṇāya namo balāya namo balapramathanāya namaḥ sarvabhūtadamanāya namo manonmanāya namaḥ || 5. sadyojātaṃ prapadyāmi sadyojātāya vai namaḥ bhave'bhave nātibhave bhaja (va) sva māṃ bhavodbhavāya namaḥ || samyagityanenaitaduktaṃ bhavati| etāstaittirīyaśākhāyāṃ nārāyaṇīyopaniṣadi drāviḍa- pāṭhānusārā jñeyāḥ | āndhrāstvanyathā paṭhantīti | tatpāṭho nātrā'bhipreta iti | deśikāmattama ityanena aṅguṣṭhābhyāṃ nama ityādi yoga uktaḥ || 54-55 || vaktreṣūrdhvādi vinyasedbhūyo'ṅgāni prakalpayet | tārapañcakamuccārya sarvajñāya hṛdīritam || 56 || amṛtatejomālinitṛptāyeti padaṃ punaḥ | tadante brahma śirase śiroṅga jvalitaṃ tataḥ || 57 || śikhiśikhāya parato'nādibodhāya tacchikhā | vajriṇe vajrahastāya svatantrāya tanucchadam || 58 || sauṃ vauṃ haumiti saṃbhāṣya purato luptaśaktaye | netramuktaṃ ślīṃ paśuṃ hu phaḍante'nantaśaktaye | astramuktaṣaḍaṅgāni kuryāddeśikasattamaḥ || 59 || aṅgāni prakalpayedityuktam | tānyevāha tāreti | tārapañcakamiti dvādaśe mūttīkalpanāyāmuktam | śiroṅgaṃ śira ityarthaḥ | jvalitamityagrimeṇa sambadhyate | tanucchadaṃ kavacam | evamuktāni ṣaḍaṅgāni deśikasattamaḥ kuryāditi sambandhaḥ | atra deśikasattama ityanenaitaduktaṃ bhavati | śiro'ṅge tṛptāyetyasya pūrve nityapada prayogaḥ | astre ślīmityasyā'nantaraṃ śaktibījaprayoga iti || 56-59 || pūrvadakṣiṇapāścātyasaumyamadhyeṣu pañcasu | vaktreṣu pañca vinyasyedīśānasya kalāḥ kramāt || 60 || īśānaḥ sarvavidyānāṃ śaśinī prathamā kalā | īśvaraḥ sarvabhūtānāmaṅgadā tadanantaram || 61 || brahmādhipatiśabdānte brahmaṇo'dhipatiḥ punaḥ | brahmeṣṭadā tṛtīyā syācchivo me'stu tataḥ parā || 62 || marīcī kathitā tantre caturthī ca sadāśivom | aṃśumālinyatha parā praṇavādyā namo'nvitāḥ || 63 || īśamantrakalānyāsakramamāha pūrveti | iṣṭadeti kalānām | sadāśivomityagrimeṇa sambadhyate | parā pañcamī | praṇavādyā iti | praṇavaśaktiprāsādādyā ityarthaḥ | padma- pādācāryāḥ pañcākṣarīyogamapyāhuḥ | namo'nvitā iti | pañcāpi caturthyantā ityapi | caturthyantāḥ kalāḥ sarvā iti vakṣyamāṇatvāt | tena oṃ hrī hauṃ namaḥ śivāya | īśānaḥ sarvavidyānāṃ śaśinyai nama ityādi prayogaḥ || 60-63 || pūrvapaścimayāmyodagvaktreṣu tadanantaram | catasro vinyasen mantrī puruṣasya kalāḥ kramāt || 64 || ādyā tatpuruṣāyeti vidmahe śāntirīritā | mahādevāya śabdānte dhīmahi syāt tataḥ param || 65 || vidyā dvitīyā kathitā tanno rudraḥ padaṃ tataḥ | pratiṣṭhā kathitā paścāt tṛtīyā syāt pracodayāt | nivṛttistatparā sarvāḥ praṇavādyā namo'nvitāḥ || 66 || puruṣasya tatpuruṣasya | pracodayādityagrimeṇa sambadhyate | tatparā caturthī | sarvā iti caturthyantā ityapi || 64-66 || hṛdgrīvāṃsadvaye nābhau kukṣau pucche ca vakṣasi | aghorasya kalā nyasyedaṣṭau mantrī yathāvidhi || 67 || aghorebhyastathā pūrvamarīritā prathamā kalā | atha ghoremya ityante mohā syāttadanantaram || 68 || ghorānte syāt kṣamā paścāt tṛtīyā parikīttītā | ghoratarebhyo nidrā syāt sarvataḥ sarvatatparā || 69 || vyādhistu pañcamī proktā śarvebhyastadanantaram | mṛtyurnigaditā ṣaṣṭhī namaste astu tatparam || 70 || kṣudhā syātsaptamī rudrarūpebhyaḥ kathitā tṛṣā | aṣṭamī kathitā etā dhruvādyā namasā'nvitāḥ || 71 || yathāvidhīti | vakṣyamāṇo'ṅgulībhirnyāsaḥ sūcitaḥ | atha ghorebhya etāvānṛgaṃśaḥ | etā iti | caturthyantā ityapi || 67-71 || guhyamuṣkoruyugmeṣu jānujaṅghāyuge sphicoḥ | kaṭyāṃ pārśvadvaye vāmakalā nyasyet trayodaśa || 72 || prathamā vāmadevāya namo'nte syādvajrā1 kalā | syājjyeṣṭhāya namo rakṣā dvitīyā parikīttītā || 73 || syādrudrāya namaḥ paścāt tṛtīyā ratirīritā | kālāya nama ityante pālinī parikīttītā || 74 || kalakāmā pañcamī syāttato vikaraṇāya ca | namaḥ saṃyamanī ṣaṣṭhī kathitā tadanantaram || 75 || balakriyā samādiṣṭā balavikaraṇāya ca | namo vṛddhiraṣṭamī syādbalānte ca sthirā kalā || 76 || paścāt pramathanāyā'nte namo rātrirudīritā | sarvabhūtadamanāya namo'nte bhrāmaṇī kalā || 77 || namo'nte mohinī proktā mantrajñairdvādaśī kalā | unmanāya namaḥ paścājjarā proktā trayodaśī | praṇavādyāścaturthyantā namo'ntāstāḥ prakītītāḥ || 78 || muṣko'ṇḍakośaḥ | vāmakalā vāmadevakalāḥ | kalakāmetyatra kaleti ṛgaṃśakāmeti kalā | vikaraṇāya nama iti ṛgaṃśaḥ | baleti ṛgaṃśaḥ | kriyeti kalā | atrāpi vikaraṇāya nama iti ṛgaṃśaḥ || 72-78 || pādadostalanāsāsu mūdhnī bāhuyuge nyaset | sadyojātodbhavāḥ samyagaṣṭau mantrī kalāḥ kramāt || 79 || sadyojātaṃ prapadyāmi siddhiḥ syātprathamā kalā | sadyojātāya vai bhūyo namaḥ syādvṛddhirīritā || 80 || bhave dyutistṛtīyā syādabhave tadanantaram | lakṣmīścaturthī kathitā tato nātibhave padam || 81 || medhā syāt pañcamī proktā kalā bhūyo bhaja (va)sva mām | prajñā samīritā ṣaṣṭhī bhavānte syāt prabhā kalā | udbhavāya namaḥ paścāt svadhā syādaṣṭamī kalā || 82 || praṇavādyāścaturthyantāḥ kalāḥ sarvā namo'nvitāḥ | aṣṭatriṃśatkalāḥ proktāḥ pañcabrahmapadāntikāḥ || 83 || iti vinyastadeho'sau bhavedgaṅgāgharaḥ svayam | tataḥ samāhito bhūtvā dhyāyeddevaṃ sadāśivam || 84 || bhūya iti pādapūraṇe | bhava iti ṛgaṃśaḥ | pañcabrahmapadāni pañcānāṃ ṛcāṃ padāni | atra pañcānāmṛcāṃ padāni kalāsahitāni krameṇa uktvā'ṅguṣṭhādyaṅgulibhivīnyaset | tena prathamaṛkkalāḥ sāṅguṣṭhamuṣṭinā dvitīyaṛkkalāstarjanyaṅguṣṭhābhyāṃ tṛtīyaṛkkalā madhyamāṅguṣṭhābhyāṃ caturthaṛkkalā anāmāṅguṣṭhābhyāṃ pañcamaṛkkalāḥ kaniṣṭhāṅguṣṭhā- bhyāmiti | taduktam----iti viśadadhīvīnyasedaṅgulībhiḥ | iti | anyatrāpi---- kaniṣṭhādyaṅgulībhistu nyaset sadyādikāḥ kramāt | sāṅguṣṭhābhistatheśānaṃ samuṣṭyaṅguṣṭhakena tu || iti || asya svatantratvāt dhyānāvaraṇapūjādi vaktavyam | tatra dhyānaṃ prāsādāvaraṇa- pūjāvasare granthakṛduktaṃ jñeyam | āvaraṇapūjā tu ācāryektā yathā---- nyaisyaivaṃ pañcabhirbrahmabhiratha śivamārādhayedṛgbhi- rābhirmadhyaprāgyābhyasaumyāparadiśi punaraṅgairanantādibhiśca | anyomādyaidīśāpaiḥ punarapi kuliśādyairyajedevamuktaṃ pāñcabrāhmaṃvidhānaṃ sakalasukhayaśobhuktimuktipradañca || iti || 79-84 || muktāpīta-payodamauktikajavāvarṇermukhaiḥ pañcabhiḥ tryakṣairañcitamīśamindumukuṭaṃ pūrṇendukoṭiprabham | śūlaṃ ṭaṅkakṛpāṇavajradahanānnāgendraghaṇṭāṅkuśān pāśaṃ bhītiharaṃ dadhānamamitākalpojjvalaṃ cintayet || 85 || evaṃ dhyātvā japenmantraṃ pañcalakṣaṃ madhuplutaiḥ | prasūnaiḥ karavīrotthairjuhuyāttaddaśāṃśakam || 86 || mukteti | muktāvarṇamūrdhvamukhaṃ pītavarṇaṃ pūrvamukhaṃ nīlavarṇaṃ dakṣiṇamukhaṃ muktāvarṇaṃ paścimamukhaṃ vidrumavarṇamuttaramukham | payo dadātīti vyutpattyā nīlamegha eva vivakṣitaḥ | taduktaṃ vāyavīyasaṃhitāyām---- asya pūrvamukhaṃ saumyaṃ bālārkasadṛśaprabham | trilocanāravindāḍhyaṃ bālendukṛtaśekharam || dakṣiṇaṃ nīlajīmūtasamānaṃ candrabhūṣitam | vakrabhrūkuṭilaṃ ghoraṃ raktavṛttatrilocanam || uttaraṃ vidrumaprakhyaṃ nīlālakavibhūṣitam | savilāsaṃ trinayanaṃ candrābharaṇaśekharam || paścimaṃ pūrṇacandrābhaṃ locanatritayojjvalam | candrarekhādharaṃ saumyaṃ mandasmitamanoharam || pañcamaṃ sphaṭikaprakhyaṃ candrarekhāsamujjvalam | atīvasaumyamutphullalocanatritayojjvalam || iti || indumukuṭamiti prativaktraṃ jñeyam | ṭaṅkaḥ paraśuḥ | nāgeśaḥ sarpeśaḥ | bhītiharam abhayam | āyudhadhyānaṃ tu ūrdhvādi dakṣe śūlādyagnyantāni vāme antyāni | taduktaṃ vāyavīyasaṃhitāyām---- dakṣiṇe śūlaparaśuvajrakhaḍgānalojjvalam | savye ca nāgeśābhītighaṇṭāpāśāṅkuśojjvalam || iti || anyatra ūrdhvadakṣavāmayorādyam evamāntamiti krameṇoktam----śūlāhī ṭaṅkaghaṇṭā- sisṛṇikuliśapāśāgnyabhītīrdadhānaṃ dobhīḥ | iti | anyatra vyatyayo'pyuktaḥ | yadāhuḥ---- bhujaṅgaghaṇṭābhayadāṅkuśāṃśca pāśaṃ bhujairdakṣiṇato dadhānam | tathā triśūlaṃ paraśuṃ ca khaḍgaṃ vajraṃ ca vahniṃ kramaśo paraiśca || iti | anyatra ekavaktraṃ caturbhujaṃ ca dhyānamuktam | athavaikavaktram | dobhīścatubhīryutamindumauliṃ dhṛtākṣamālātriśikhaṃ kramāt tam | yajet sakhaṭvāṅgakapālahastam | iti | anyatra tu---- devaṃ namāmi śirasā paraśutriśūla | vidyākapālaparighamaṇḍitabāhukhaṇḍam || iti || 85-86 || pūrvekte prayajetpīṭhe mūttīṃ mūlena kalpayet | āvāhya pūjayettasyāṃ mūrttyādyāvaraṇaiḥ saha || 87 || śaktiṃ ḍamarukābhītivarān sandadhataṃ karaiḥ | īśānaṃ trīkṣaṇaṃ śubhramaiśānyāṃ diśi pūjayet || 88 || paraśveṇavarābhītirdadhānaṃ vidyudujjvalam | caturmukhaṃ tatpuruṣaṃ trinetraṃ pūrvato'rcayet || 89 || akṣasrajaṃ mṛgapāśau sṛṇiṃ ḍamarukaṃ tataḥ | khaṭvāṅgaṃ niśitaṃ śūlaṃ kapālaṃ bibhrataṃ karaiḥ || 90 || añjanābhaṃ caturvaktraṃ bhīmadaṃṣṭraṃ bhayāvaham | aghoraṃ trīkṣaṇaṃ yāmye pūjayenmantravittamaḥ || 91 || kuṅkumābhaṃ caturvaktraṃ vāmadevaṃ trilocanam | varābhayākṣavalayakuṭhāraṃ dadhataṃ karaiḥ || 92 || vilāsinaṃ smeravaktraṃ saumye samyak samarcayet | karpūrendunibhaṃ saumyaṃ sadyojātaṃ trilocanam || 93 || hariṇākṣaguṇābhītivarahastaṃ caturmukham | bālenduśekharollāsi mukuṭaṃ paścime yajet || 94 || mūrttīti | ādiśabdenā'ṅgāvṛtiruktā | mūrttyāvaraṇaṃ ca aṅgāvaraṇaṃ ca āvaraṇāni anantomendravajrādīni ca taiḥ mūrttyādyāvaraṇairityekaśeṣeṇa samāsaḥ kāryaḥ | tena mūttī- pañcakanivṛttyādipañcakena prathamāvaraṇaṃ sampūjya dvitīyāṅgaistṛtīyā vidyeśvarādibhirityarthaḥ| taduktaṃ prayogasāre---- " mūrtyaṅgāvaraṇopetam " iti | anyatrāpi mūttīpūjāmuktvā uktam---- āgneyeśānanairṛtyavāyupatreṣvatho paraḥ | saṃpūjyā'ṅgāni coktāni dikṣvastramapi pūjayet || svanāmakalitairmantrairanantaṃ sūkṣmameva ca | ityādinā | vāyavīyasaṃhitāyāmapi----pūjayetparameśvaram | brahmabhiśca ṣaḍaṅgaiśca | iti | padma- pādācāryairapi mūrttyāvaraṇādbahiraṅgāvaraṇaṃ draṣṭavyamityuktam | tena yat kecana mūrttyāvaraṇāt pūrvam aṅgāvaraṇaṃ vadanti tadayuktam | nārāyaṇīye'pi----mūrttyāṅgāni yajedyathāvidhi | iti | pūrvata ityādi diggrahaṇaṃ nyakkṛtā prasiddhadiśāmeva kṛtamiti jñeyam | mantravittamaḥ samyak samarcayedityaneneśādīnāṃ nyāsoktabījāditvena pūjaye- dityuktaṃ bhavati || 87-94 || nivṛttyādyāstataḥ koṇe tejorūpāḥ kalāḥ kramāt | kesareṣu ṣaḍaṅgāni pūrvavat pūjayet sudhīḥ || 95 || vidyeśvarānanantādyān patreṣu parito yajet | umādikāstato bāhye śakrādyānāyudhaiḥ saha || 96 || iti sampūjya deveśaṃ bhaktyā paramayā yutaḥ | prīṇayennṛtyagītādyaiḥ stotrairmantrī manoharaiḥ || 97 || tejorūpā iti | eṣāṃ śarīrādyākārābhāve kāraṇamuktamācāryaiḥ---- bhūtānāṃ śaktitvādvyāptatvājjagati vā nivṛttyādyāḥ | tejorūpāḥ karapadavarṇavihīnā manīṣibhiḥ proktāḥ || iti || tantrāntare ākāro'pyuktaḥ | vajrākṣamālāmabhayamambujaṃ bibhratī karaiḥ | hemābhā cārusarvāṅgā nivṛttiḥ sitabhūṣaṇā || śvetākalpā'kṣamālābjapāśābhayakarā sitā | sarvābharaṇasandīptā pratiṣṭhā'timanoharā || śaktyakṣamālābjābhītihastā guñjāruṇojjvalā | kapardendustrikamukhī dhyeyā vidyā kalā tridṛk || caturvaktrabhujā kṛṣṇā nīlavastrā kapadīnī | dhvajākṣamālābjābhītihastā śāntikalā tridṛk || sphaṭikābhā pañcavaktrā vedākṣasragvarābhayān | dadhatī sakapardenduḥ śāntyatītā'cchabhūṣaṇā || iti | kalā ityanena prathamapaṭaloktāpañcīkṛtabhūtabījādyā ityuktam | kramādityane- naitaduktam | āgneyādiṣu nivṛttyādi catuṣkaṃ saṃpūjya īśasthāne śāntyatītāṃ pūrvameva pūjayediti | anye tu īśānaśāntyatīte madhye pūjayedityāhuḥ | prapañcasārasammatametat | pūrvamūrdhvaprāgityuktvā paścāt pūrvektadikṣu mūrttīrityukteḥ | anye tvevaṃ tayoḥ pūjāmāhuḥ | umādikā iti pūrvavaduttarādi yajet | asya tantrāntarasthaṃ yantradvayamucyate---- ṣaṭkoṇamaṇḍalaṃ bāhye rocanācandanāktayā | dūrvayā vilikhenmantrī prāsādaṃ nāmasaṃyutam || bahiḥ ṣaṭsu ca koṇeṣu praṇavādyaṃ ṣaḍakṣaram | trayastriṃśaddalaṃ bāhye tristriṃśadvarṇamālikhet || īśānavarṇaṣaṭkaṃ ca tatpuruṣaṃ tu saptakam | aghoravarṇaṣaṭkaṃ ca vāmadevasya saptakam || sadyojātaṃ tathā sapta namo'ntaṃ varṇamālikhet | mṛtyuñjayena saṃveṣṭya dhārayedyantramuttamam || iti | ṣaṭkoṇāntaḥ sādhyayuktaṃ prāsādaṃ mūlamasriṣu | sandhiṣvaṅgāni tadvāhye padmaṃ pañcadalaṃ tviha || īśānādyāḥ pañcamūrttīrṅekṛdantā likhettataḥ | aṣṭapatraṃ mātṛkāṣṭavargayuktaṃ likhedvahiḥ || saṃveṣṭyā'nuṣṭubhā yantraṃ japahomādisādhitam | ārogyāyuḥ sutaiśvarya caturvargaphalapradam || iti || 95-97 || tāro māyā viyad bindumanusvarasamanvitam | pañcākṣarasamāyukto vasuvarṇe manurmataḥ || 98 || aṣṭākṣaraṃ prāsādamantramāha tāra iti | tāraḥ praṇavaḥ | māyā śaktibījam | viyat haḥ bindumanusvarau auṃ tadyuk tena hauṃ | pañcākṣara iti śaivapañcākṣaraḥ | vasuvarṇe'ṣṭākṣaraḥṃ pūrvekte ṛṣichandasī | umāpatirdevatā || 98 || pañcākṣaroktavat kuryādaṅganyāsādikaṃ budhaḥ || 99 || pañcākṣaroktavaditi | māyāṣaḍdīrghādyabījaṣaḍakṣaraiḥ ṣaḍaṅgamiti saṃpradāyavidaḥ | ādiśabdena mūttīpañcakanyāsaḥ || 99 || vande sindūravarṇaṃ maṇimukuṭalasaccārucandrāvataṃsaṃ bhālodyannetramīśaṃ smitamukhakamalaṃ divyabhūṣāṅgarāgam | vāmorunyastapāṇeraruṇakuvalayaṃ sandadhatyāḥ priyāyā vṛttottuṅgastanāgre nihitakaratalaṃ vedaṭaṅkeṣṭahastam ||100|| aṣṭalakṣaṃ japedenaṃ manuṃ manuvidāṃ varaḥ | tatsahasraṃ prajuhuyāt pāyasānnairghṛtaplutaiḥ || 101 || prākpīṭhe mūlamantreṇa mūttīṃ saṅkalpyā pūjayet | aṅgairāvaraṇaṃ pūrvamanantādyairanantaram || 102 || umādibhiḥ samuddaṣṭaṃ tṛtīyaṃ lokanāyakaiḥ | caturthaṃ pañcamaṃ teṣāmāyudhaiḥ parikīttītam || 103 || evaṃ pratidinaṃ devaṃ pūjayetsādhakottamaḥ | putramitrādisahitāṃ śriyaṃ prāpya pramodate || 104 || vande iti | vedaḥ pustakaṃ ṭaṅkaḥ paraśuḥ | vāmorunyastapāṇeriti dakṣapāṇeḥ | aruṇakuvalayamiti | vāmapāṇau | nihitakaratalamiti | vāmādhastanam | taduktam---- vāmāṅkanyastavāmetarakarakamalāyāstathā vāmabāhu nyastaraktotpalāyāḥ stanavidhṛtalasadvāmabāhuḥ priyāyāḥ | iti | ūrdhvavāme iṣṭaṃ varamityarthaḥ | vedaṭaṅke dakṣasthe | umādibhiriti pūrvektaiḥ || 100-104 || tāraṃ sthirā sakarṇenduḥ bhṛguḥ sargavibhūṣitaḥ | tryakṣarātmā nigadito manurmṛtyuñjayādikaḥ || 105 || ṛṣiḥ kaholo devyādigāyatrī chanda īritam | mṛtyuñjayo mahādevo devatā'sya samīritaḥ || 106 || evaṃ pañcaktraśivasya mantrānabhidhāya ūrdhvavaktrapradhānaṃ mṛtyuñjayamantramāha tāra- miti | tāraṃ praṇavam | sthirā jaḥ | karṇe vāmakarṇaḥ ū | athavā karṇaśabdena ṣaṭsaṃkhyā tena ū indubīnduḥ tena jūṃ | bhṛguḥ sakāraḥ sarge visargaḥ tadyuktaḥ | dvandvāvayavasampāte pūrvasyādau parigrahaḥ | iti yadyapi sāmānyaparibhāṣā tathāpyatra viśeṣavacanāttadvādhaḥ pūrvavyākhyāne | taduktaṃ prayogasāre---- vedādiḥ kāṣṭamaḥ ṣaṣṭhasvarārdhendvanvitaśca saḥ | svaraścaturthe bindvantau jalau (jasau) bindvanvitaḥ śaśī || pañcākṣarasya mantrasya bījānyuktāni yatnataḥ | tasyāditaḥ kramādbījaistryakṣaraḥ procyate tribhiḥ || bījenā'ntyena tasyaiva syādekākṣara īritaḥ | ete mṛtyuñjayā mantrāḥ kramātproktāḥ phalottarāḥ || iti | nārāyaṇīye'pi---- saśivaṃ vāmadormadhyaṃ bindumatsakalo bhṛguḥ | iti | taṭṭīkāyāṃ saśivaṃ ṣaṣṭhasvarayuktam | śivaśabdena ṣaṣṭhasvaro'tra vivakṣitaḥ ityuktam | praṇavo bījaṃ sa iti śaktiḥ | jūṃ bījamiti padmapādācāryāḥ || 105-106 || bhṛguṇā dīrghayuktena ṣaḍaṅgāni samācaret || 107 || bhṛguṇā sakāreṇa | dīrghayuktena ṣaḍdīrghayuktena samācarediti | nābhihṛdbhrūmadhye'- pyakṣaranyāsānantaramityarthaḥ || 107 || candrārkāgnivilocanaṃ smitamukhaṃ padmadvayāntaḥ sthitaṃ mudrāpāśamṛgākṣasūtravilasatpāṇiṃ himāṃśuprabham | koṭīrendugalatsudhāplutatanuṃ hārādibhūṣojjvalaṃ kāntyā viśvavimohanaṃ paśupatiṃ mṛtyuñjayaṃ bhāvayet || 108|| padmadvayāntaḥ sthitamiti | ekamūrdhvamukhaṃ taduparyupaviṣṭaṃ dvitīyamadhomukhaṃ śirasi | mudrā jñānamudrā | dakṣordhvāt dakṣādhastanaṃ yāvadāyudhadhyānam || 108 || guṇalakṣaṃ japenmantraṃ taddaśāṃśaṃ viśāladhīḥ | juhuyādamṛtākhaṇḍaiḥ śuddhadugdhājyalolitaiḥ || 109 || śaive saṃpūjayetpīṭhe mūttīṃ mūlena kalpayet | aṅgāvaraṇamārādhya paścāllokeśvarān yajet || 110 || tadastrāṇi tato bāhye pūjayet sādhakottamaḥ | japapūjādibhiḥ siddhe mantre'smin manunā kramāt || 111 || kuryāt prayogān kalpoktānabhīṣṭaphalasiddhaye | dugdhayuktaiḥ sudhākhaṇḍairmantrī māsaṃ sahasrakam || 112 || ārādhite'gnau juhuyādvidhivadvijitendriyaḥ | santuṣṭaḥ śaṅkarastena sudhāplāvitavigrahaḥ || 113 || āyurārogyasampattiyaśaḥ putrān vivardhayet | sudhāvaṭau tilo dūrvā payaḥ sapīḥ payohaviḥ || 114 || ityuktaiḥ saptabhirdravyairjuhuyātsaptavāsaram | kramāddaśāṃśato nityamaṣṭottaramatandritaḥ || 115 || saptādhikān dvijānnityaṃ bhojayenmadhurānvitam | vikārānuguṇaṃ mantrī vardhayeddhomavāsarān || 116 || guṇalakṣaṃ trilakṣam | viśāladhīrityanena śaivaṃ pīṭhamabhyarcyetyuktam | amṛtā guḍūcī | śuddheti vastrādinā gālitaiḥ | sudhā guḍūcī | mantrīti | ekākṣarabījādi- tvamuktam | māsaṃ juhuyāditi sambandhaḥ | sahasrakamiti pratyekam | vidhivadārādhita ityagnau śaivaṃ pīṭhaṃ sampūjyetyarthaḥ | payohaviriti pāyasam | vikāramiti | rogānusārā- ccaturdaśaikaviṃśetyādi dinavṛddhiḥ || 109-116 || hotṛbhyo dakṣiṇāṃ dadyādaruṇā gāḥ payasvinīḥ | guruṃ saṃprīṇayetpaścāddhanādyairdevatādhiyā || 117 || anena vidhinā sādhyaḥ kṛtyādrohajvarādibhiḥ | vimuktaḥ suciraṃ jīveccharadāṃ śatamañjasā || 118 || abhicāre jvare tīvre ghoronmāde śirogade | asādhyarogakṣveḍādau mahādāhe mahābhaye || 119 || homo'yaṃ śāntidaḥ proktaḥ sarvasampat pradāyakaḥ | dravyairetaiḥ prajuhuyāt trijanmasu yathāvidhi || 120 || bhojayenmadhurairbhejyairbrāhmaṇān vedapāragān | dīrghamāyuravāpnoti vāñchitāṃ vindati śriyam || 121 || dravyairetairiti | pūrvektaiḥ saptabhiḥ | trijanmasviti prathamadaśamaekonaviṃśati- saṃkhyeṣu nakṣatreṣu | yathāvidhīti | pūrvektaprakāreṇa || 119-121 || ekādaśāhutīrnittyaṃ dūrvābhirjuhuyād budhaḥ | apamṛtyujideṣaḥ syādāyurārogyavardhanaḥ || 122 || trijanmasu sudhāvallīkāśmarībakulodbhavaiḥ | samidvaraiḥ kṛto homaḥ sarvamṛtyugadāpahaḥ || 123 || siddhānnaivīhito homo mahājvaravināśanaḥ | apāmārgasamiddhomaḥ sarvāmayaviṣūdanaḥ || 124 || praṇavaracitanālaṃ mantramadhyārṇapatraṃ bhṛguvilasitamadhyaṃ padmayugmaṃ tadantaḥ | kṛtavasatimumeśaṃ varṇaniryatsudhārdraṃ kalayatu hṛdi nityaṃ sarvaduḥkhapraśāntyai || 125 || praṇaveti | mantramadhyārṇe jūṃ sa cāṣṭāvṛttyā aṣṭasu patreṣu | bhṛguvilasiteti | savisargasakāreṇa | padmayugmaṃ kalayatu tadantaḥ kṛtavasatimumeśaṃ kalayatviti sambandhaḥ | evaṃ padmadvayasampuṭamadhye umeśaṃ dhyāyet | varṇaḥ kaṇīkāsthaḥ sakāraḥ tasmānniryatī yā sudhā tayā ārdram || 125 || yantrāḍhye kamale saumye kalaśaṃ proktavartmanā | navaratnasamāyuktaṃ dukūlābhyāmalaṅkṛtam || 126 || āpūrya salilaiḥ śuddhaistasmin devaṃ prapūjayet | upacāraiḥ ṣoḍaśabhivīdhānena vidhānavit | abhiṣiñcet priyaṃ sādhyaṃ vinītaṃ dattadakṣiṇam || 127 || ādhivyādhimahārogakṛtyādrohanivāraṇaḥ | abhiṣeko'yamākhyātaḥ kīttīlakṣmījayapradaḥ || 128 || abhiṣekamāha yantreti | yantrāḍhya iti vakṣyamāṇayantrayukte | kamala iti bhadra- kamaṇḍalasthale | saumyaṃ manoharam | proktavartmaneti | ṣaṣṭhapaṭaloktarītyā | vidhānavidvidhānenetyanenaitaduktam | turyektāgamaślokairupacāreṣu tattaddravyaviśeṣastatta- nmudrābhiriti || 126-128 || madhye sādhyākṣarāḍhyaṃ dhruvamabhivilikhenmadhyagaṃ digdalasthaṃ koṇeṣvantyaṃ manostatkṣitibhuvanamatho dikṣu candrānvidikṣu | ṭāntaṃ yantraṃ taduktaṃ sakalabhayaharaṃ kṣveḍabhūtāpamṛtyu- vyādhivyāmohaduḥkhapraśamanamuditaṃ śrīpradaṃ kīttīdāyi || 129 || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake aṣṭādaśaḥ paṭalaḥ samāptaḥ || 18 || bth " bi yantramāha madhya iti | madhye kaṇīkāyām | madhyagaṃ jūṃkāram | antyaṃ saḥ | candraṃ ṭhakāram | taduktam---- khaḍgīśalāṅgalibhyāṃ tu digvidikṣvaṅkitaṃ bahiḥ | bhūpuraṃ viniveśyā'smin kalaśaṃ samalaṅkṛtam || iti || 129 || || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāmaṣṭādaśaḥ paṭalaḥ || 18 || bth " bi bth " bi athaikonaviṃśaḥ paṭalaḥ atha vakṣye mantraratnaṃ samastapuruṣārthadam | avāpuryena japtena divyaṃ jñānaṃ munīśvarāḥ || 1 || evamūrdhvavaktrapradhānamantranirūpaṇānantaraṃ dakṣiṇavaktrapradhānaṃ saumya (śaiva) mantramāha | atheti | samastapuruṣārthadamityanena viniyoga uktaḥ || 1 || dakṣiṇāmūrttaye pūrvaṃ tubhyaṃ padamanantaram | vaṭamūlapadasyā'nte padaṃ paścānnivāsine || 2 || dhyānaikaniratāṅgāya paścād brūyānnamaḥ padam | rudrāya śambhave tāraśaktiruddho'yamīritaḥ || 3 || ṣaṭtriṃśadakṣaro mantraḥ sarvakāmaphalapradaḥ | muniḥ śukaḥ samuddaṣṭaśchando'nuṣṭupsamīritam || 4 || dakṣiṇāmūttīnāmā'sya devatā śambhurīritaḥ | ṣaḍbhirvarṇairhṛdākhyātaṃ dvābhyāṃ śira udīritam || 5 || śikhā'ṣṭabhiḥ samuddaṣṭā vasvarṇaiḥ kavacaṃ matam | pañcabhirnetramākhyātaṃ tribhirastramudāhṛtam || 6 || ṣaḍete tāraśaktyādyā hrāṅādyantāḥ sajātayaḥ | aṅgamantrāḥ samuddaṣṭā yathāvaddeśikottamaiḥ || 7 || mantramuddharati dakṣiṇeti | ślokarūpo mantraḥ | tāraśaktiruddho'yamityubhābhyāṃ ruddhaḥ puṭitaḥ tenānte vyutkramaḥ | praṇavo bījaṃ māyā śaktiḥ | hrāṅādīti makāre ṅakāraḥ | prayogastu----oṃ hrī dakṣiṇāmūrttaye hrāṃ hṛdayāya namaḥ oṃ hrī śirase svāhā ityādi | yathāvaddeśikottamairityanena śaivaṣaḍaṅgamudrābhiḥ saha karttavyatoktā || 2-7 || mūdhnī bhāle dṛśoḥ śrotre gaṇḍayugme'tha nāsike | āsye doḥ sandhiṣu galestanahṛnnābhimaṇḍale || 8 || kaṭyāṃ guhye punaḥ pādasandhiṣvarṇānnyaset kramāt | vyāpakaṃ tāraśaktibhyāṃ kuryāddehe tataḥ param || 9 || mūrdhnītyādi catustriṃśatsthāneṣu catustriṃśadvarṇān vinyasya śiṣṭābhyāṃ vyāpakaṃ kuryādityarthaḥ | taduktam----evaṃ praṇavahṛllekhāpūrvākṣaranyāsādikaṃ kṛtvā | iti | ācāryā api----punardvābhyāṃ mantravidvyāpakaṃ nyaset | iti | kecit tu nasostanayo- rekaikamakṣaraṃ nyasanīyamiti dvāviṃśadakṣaranyāsamevāhuḥ | eṣa eva sāṃpradāyikaḥ pakṣaḥ | taduktamācāryaiḥ---- kālikaśrutidṛggaṇḍadvayanāsāsyake daśa | ityādinā | pūrvalikhitācāryapadyavyākhyāne padmapādācāryairdvābhyāṃ mantravidityanena ādyanta- praṇavaśaktyorekatvaṃ jānannityartha iti vyākhyātam | vyāpakaṃ tāraśaktibhyāmiti vadatā mūlakāreṇāpi sūcitameva | tena oṃ hrī daṃ nama ityādi prayogaḥ | " kṛtasaṃdīkṣo mantrī " ityanena nyāsamantrādau praṇavaśaktiyoga ukta ityādi padmapādācāryāḥ || 8-9 || hemācalataṭe ramye siddhakinnarasevite | vividhadrumaśākhābhiḥ sarvato vāritātape || 10 || supuṣpitairlatājālairāśliṣṭakusumadrumaiḥ | śilāvivaranirgacchannirjharānilasevite || 11 || gāyadbhṛṅgāṅganāsaṅghe nṛtyadbahīkadambake | kūjatkokilasaṅghena mukharīkṛtadiṅmukhe || 12 || parasparavinirmuktamātsaryamṛgasevite | ādyaiḥ śukādyairmunibhirajasraṃ samupasthite || 13 || purandaramukhairdevaiḥ sevāyātaivīlokitam | vaṭavṛkṣaṃ mahocchrāyaṃ padmarāgaphalojjvalam || 14 || gārutmatamayaiḥ patrairniviḍairupaśobhitam | navaratnamayākalpairlambamānairalaṅkṛtam || 15 || jalajaiḥ sthalajaiḥ puṣpairāmodibhiralaṅkṛtam | śṛṇvadbhirvedaśāstrāṇi śukavṛndairniṣevitam || 16 || saṃsāratāmavicchedakuśalacchāyamadbhutam | vicintya tasya mūlasthe ratnasiṃhāsane śubhe || 17 || āsīnamamitākalpaṃ śaraccandranibhānanam | stūyamānaṃ munigaṇaidīvyajñānābhilāṣibhiḥ | saṃsmarejjagatāmādyaṃ dakṣiṇāmūttīmavyayam || 18 || dhyānamāha hemeti | hemācalataṭe vaṭavṛkṣaṃ sañcintyeti sambadhaḥ | lambamānairiti vaṭaprarohaiḥ | lībaṇī iti gauḍabhāṣāyām | anenaitaduktaṃ bhavati | maṇimaṇḍapā- nantaraṃ hemācalataṭe vaṭavṛkṣaṃ tadadho ratnasiṃhāsanamiti pīṭhanyāse viśeṣaḥ śeṣaṃ samānamiti || 10-18 || kailāsādrinibhaṃ śaśāṅkaśakalasphūrjajjaṭāmaṇḍitaṃ nasālokanatatparaṃ trinayanayanaṃ vīrāsanādhyāsitam | mudrāṭaṅkakuraṅgajānuvilasatpāṇiṃ prasannānanaṃ kakṣābaddhabhujaṅgamaṃ munivṛtaṃ vande maheśaṃ param || 19 || dhyānamāha kailāseti | vīrāsanamantyapaṭale vakṣyati | mudrā jñānamudrā | taduktamācāryaiḥ----mudrāṃ bhadrārthadātrīm | iti | ṭaṅkaḥ paraśuḥ | dakṣayorādye vāmayoranye āyudhe || 19 || ayutadvayasaṃyuktaṃ guṇalakṣaṃ japenmanum | taddaśāṃśaṃ tilaiḥ śuddhairjuhuyāt kṣīrasaṃyutaiḥ || 20 || pañcākṣarodite pīṭhe vidhānena prapūjayet | upacārai samutpannaiḥ pādyādyaiḥ parameśvaram || 21 || evaṃ kṛtapuraścaryaḥ siddhamantro bhavet sudhīḥ | bhikṣāhāro japenmāsaṃ manumenaṃ jitendriyaḥ || 22 || nityaṃ sahasramaṣṭārdhaṃ paraṃ vindati vāṅmayam | trivāraṃ japtametena manunā salilaṃ pibet || 23 || nityaśo dakṣiṇāmūttīṃ dhyāyan sādhakasattamaḥ | śāstravyākhyānasāmarthyaṃ labhate vatsarāntare || 24 || guṇalakṣaṃ trilakṣam | samutpannaiḥ samuktaiḥ samutpāditairiti vārthaḥ | tenokta- prakāreṇaivopacārān kuryāt na jalādinetyuktaṃ bhavati || 20-24 || brāhmīsaindhavasiddhārthavacākuṣṭhakaṇotpalaiḥ | sugandhisaṃyutaiḥ kalkaiḥ śṛtaṃ brāhmīrase ghṛtam || 25 || siddhārthe gaurasarṣapaḥ | kaṇā pippalī | utpalaṃ mustā | sugandhiśabdena tvakpatrailākesarāṇi | taduktaṃ vaidyakanighaṇṭau---- tvakpatrailākesarāṇi cāturjātaṃ sugandhikam || iti | eteṣāṃ kalkena brāhmīrase ghṛtapākaḥ | tatra---- snehaḥ sidhyati śuddhāmbuni kvāthasvarasaiḥ kramāt | kalkasya yojayedaṃśaṃ caturthaṃ ṣaṣṭhamaṣṭamam || iti viśeṣaparibhāṣāvacanāt palamitena kalkena ṣaṭpalaṃ ghṛtaṃ pacet | pañcaprabhṛti yatra syurdravyāṇi snehasaṃvidhau | tatra snehasamānyāhurarvāk ca syāccaturguṇam || ityuktatvāt catuvīṃśatipalāni brāhmīrasaḥ | ghṛtāvaśeṣamuttāritamuktaphaladam | śṛtaṃ pakvam || 25 || manunā'nena sañjaptamayutaṃ sādhusādhitam | nipītaṃ kavitākāntirakṣāyuḥśrīdhṛtipradam || 26 || sādhu sādhitamiti | ayamarthaḥ | ghṛte uktaprakāreṇa devatāpīṭhamabhyarcya tatra sāvaraṇaṃ devamiṣṭvā bahiragniṃ pratiṣṭhāpya tatrāpi brāhmīrasena devapīṭhamabhyarcya hutvā tatsampātājyenā''plutaṃ kuryāditi | nipītamiti | śucinā prātariti śeṣaḥ | tantrāntaroktaṃ yantramucyate---- atha medhākaraṃ jñānavāksiddhikavitākaram | vakṣye'haṃ dakṣiṇāmūttīyantraṃ sarvārthasādhakam || dantapatradalopetaṃ paṅkajaṃ bhūrjacarmaṇi | dūrvāgraiḥ paśupittāḍhyailīkhecca kaṇīkodare || sādhyākhyāṃ pravilikhyā'tha patreṣvānuṣṭubhaṃ likhet ! | tadbahiḥ pṛthivīgehaṃ tatkoṇe nakulīśvaram || tasminnāvāhya saṃpūjya devaṃ santarpya dhārayet | tasya hastagataṃ sadyo brahmajñānādikaṃ bhavet || iti || 26 || praṇavo hṛdayaṃ paścāttato bhagavate padam | ṅeyutaṃ dakṣiṇamūttīṃ mahyaṃ medhāmudīrayet || 27 || prayaccha ṭhadvayānto'yaṃ dvāviṃśatyakṣaro manuḥ | muniścaturmukhaśchando gāyatrī devatā manoḥ || 28 || dakṣiṇāmūttīrākhyāto vedavyākhyānatatparaḥ | tāraruddhaiḥ svarairdīrghaiḥ ṣaḍbhiraṅgāni kalpayet || 29 || mantrāntaramāha praṇava iti | hṛdayaṃ namaḥpadam | atrāpi pūrvavadvisargeṇa sandhiḥ | ṅeyuto dakṣiṇāmūttīḥ dakṣiṇāmūrttaye | mahyaṃ medhāmityatra hasamedhāmityeke | prajñāmedhāmityanye | kecana medhāpadasthāne prajñāśabdamāhuḥ | idaṃ tu svasvagurusampradāyā- nusāreṇa boddhavyam | praṇavānto nādo bījaṃ svāhā śaktiḥ | nāradīye tu śaktirahasyeha vāgbhava ityuktam | tāraruddhairiti praṇavasaṃpuṭitaiḥ | ṣaḍbhirdīrghaiḥ svaraiḥ | ā ī ū e au aḥ ebhirityarthaḥ || 27-29 || athavā manusambhūtaiḥ padairvā kalpayet kramāt | pūrvektavaṭamūlasthaṃ cintayenmantranāyakam || 30 || athaveti | atra praṇavādyairnamo'ntaiḥ ṣaḍbhiḥ padaiḥ ṣaḍaṅgamiti paramaguravaḥ | akṣaranyāsastu nāradīye---- śirolalāṭahṛdayanāsāgaṇḍaradadvaye | jihvānogre gale bāhvorhṛnnābhyandhugudoruṣu | jānujaṅghāpāṣṇīpāde sarvasandhiṣu cāntimam || iti | vaṭamūlasthamityatra viśeṣaḥ | vyākhyāpīṭhe samāsīnamākrāntāpasmṛtiṃ pade | iti || 30 || sphaṭikarajatavarṇaṃ mauktikīmakṣamālā- mamṛta kalaśavidyājñānamudrāḥ karāgraiḥ | dadhatamuragakakṣaṃ candracūḍaṃ trinetraṃ vidhṛtavividhabhūṣaṃ dakṣiṇāmūttīmīḍe || 31 || uragakakṣaṃ vilambabaddhasarpam | dakṣordhvāt dakṣādhastanaṃ yāvat āyudhadhyānam | taduktam----dakṣiṇe cā'kṣamālāṃ ca jñānamudrāṃ ca pāvanīm | vāme pustaka- māpūrṇapīyūṣakalaśaṃ tathā || iti || 31 || lakṣamekaṃ japenmantraṃ brahmacārivrate sthitaḥ | juhuyāt saghṛtaiḥ padmairdaśāṃśaṃ saṃskṛte'nale || 32 || pūrvedite yajetpīṭhe vakṣyamāṇena vartmanā | aṅgānabhyarcayedbāhye patreṣvaṣṭasu pūjayet || 33 || sarasvatīṃ vācayantīṃ pustakaṃ sasmitānanām | brahmāṇaṃ sanakaṃ paścāt sanandanamataḥparam || 34 || sanatkumāra nāmānaṃ śukaṃ vyāsaṃ gaṇeśvaram | siddhagandharvayogīndravidyādharagaṇān bahiḥ || 35 || bāhye lokeśvarānarcedvajrādyāyudhasaṃyutān | itthaṃ pūjādibhiḥ siddhe mantre'smin sādhakottamaḥ || 36 || vallabho jāyate vācāṃ vācaspatirivā'paraḥ | mantreṇā'nena sañjaptaivīśuddhaiḥ salilaiḥ sudhīḥ || 37 || abhiṣiñcet svaśirasi śriyamārogyamāpnuyāt | kaṇṭhamātre jale sthitvā japenmantraṃ sahasrakam | pratyahaṃ maṇḍalādarvāk kavīnāmagraṇīrbhavet || 38 || bahiriti caturasrāntadīkṣu || 35 || gauryā pārśvasthayā sārddhaṃ śrīkāmī cintayan vibhum | ayutaṃ prajapenmantraṃ bhūyasīṃ śriyamāpnuyāt || 39 || gauryeti | taddhyānaṃ yathā---- eśyaryakāmī deveśaṃ devyā sārdhaṃ yajet sudhīḥ | udayārkasamaprakhyāṃ bandhūkasadṛśaprabhām || āpīnatuṅgakaṭhinakucadvayavirājitām | dvinetrāṃ dvibhujāṃ padmahastāṃ ca janamohinīm || devasya vāmapārśvasthāṃ sañcintyā''rādhayennaraḥ | tadā mantre viśeṣo'sti medhāsthāne śriyaṃ nyaset | iti || śrīkāmī ityatra śrīpuṭitatvaṃ jñeyam || 39 || bhuñjānaḥ prayato mantrī gomūtre śṛtamodanam | bhikṣānnamathavā mantramayutadvitayaṃ japet | aśrutān vedaśāstrādīn vyācaṣṭe nātra saṃśayaḥ || 40 || bhuñjāna ityatra prayoge dhyānaviśeṣo yathā---- vāmapāṇigatadyotajjātavedasapustakam | vyākhyāmudrākṣamālābhyāṃ virājitakaradvayam || iti || bhikṣānnamathaveti bhuñjāna iti sambandhaḥ | aśrutānityatra bālāpuṭitatvaṃ jñeyam || 40 || siddhagandharvamunibhiryegīndrairapi sevitau | jñānavāgathīnāṃ prītyai kathitau mantranāyakau || 41 || siddhetyanena vaśyādiprayogā api sūcitāḥ | taduktam---- vaśyakāmo mahādevaṃ raktavarṇaṃ vicintayet | vāmorusaṃsthitāṃ devīṃ cintayen madavihvalām | prajāsṛṣṭinimittaṃ ca cintayantau smarecchivau || iti || kalpoktaṃ yantraṃ likhyate---- bhūrje rocanayā daśārasahitaṃ padmaṃ likhetkaṇīkā- madhye tāralipau sasādhakanarābhikhyaṃ manuṃ dvandvaśaḥ | patreṣvantyadale'pi mantralipibhiḥ saṃveṣṭayedbāhyataḥ sampūjyā'tha japena tasya phalitaṃ karṇena sarvajñatām || yātyetena ca sādhayedanudinaṃ stambhādikaṃ vaśyakṛdya- dyadvāñchitamanyadatra sudhiyaḥ kāmānihā'mutra ca | iti || 41 || lohito'gnyāsanaḥ sadyo bindumān prathamaṃ tataḥ | dvitīyaṃ vahnibījasthā dīrghā śāntīndubhūṣitaḥ || 42 || tṛtīyaṃ lāṅgalī sargī mantro bījatrayānvitaḥ | nīlakaṇṭhātmakaḥ prokto viṣadvayaharaḥ paraḥ || 43 || haradvayaṃ vahnijāyā hṛdayaṃ parikīttītam | kapadīne ṭhayugalaṃ śiromantra udāhṛtaḥ || 44 || nīlakaṇṭhāya ṭhadvandvaṃ śikhāmantra udāhṛtaḥ | kālakūṭapadasyā'nte viṣabhakṣaṇaṅeyutam || 45 || hu phaṭ kavacamādiṣṭaṃ vidvadbharnīlakaṇṭhine | svāhāntamastrametāni pañcāṅgāni manovīduḥ || 46 || mūdhnī kaṇṭhe hṛdambhoje kramādbījatrayaṃ nyaset | tataḥ samāhito bhūtvā nīlakaṇṭhaṃ vicintayet || 47 || nīlakaṇṭhamantramāha lohita iti | lohitaḥ paḥ agnī rephaḥ tadāsanaḥ tena pra | sadya o binduśca tena proṃ | dīrghā nakāraḥ vahnibījaṃ rephaḥ tatsthā tena nra | śāntirī indubīnduḥ tadyuktā tena nrīṃ | lāṅgalī ṭhakāraḥ | sarge visargaḥ tadyuktaḥ | aruṇā ṛṣiḥ triṣṭp chandaḥ | ādyaṃ bījam antyaḥ śaktiḥ | viṣadvayaṃ sthāvarajaṅgamam | taddharametaditi viniyoga uktaḥ | ṅeyutamiti caturthyekavacanāntam || 42-47 || bālārkāyutatejasaṃ dhṛtajaṭājūṭendu khaṇḍojjvalaṃ nāgendraiḥ kṛtabhūṣaṇaṃ japavaṭīṃ śūlaṃ kapālaṃ karaiḥ | khaṭvāṅgaṃ dadhataṃ trinetravilasatpañcānanaṃ sundaraṃ vyāghratvakparidhānamabjanilayaṃ śrīnīlakaṇṭhaṃ bhaje || 48 || lakṣatrayaṃ japenmantraṃ taddaśāṃśaṃ sasapīṣā | haviṣā juhuyāt samyak saṃskṛte havyavāhane || 49 || śaive pīṭhe yajedenaṃ mṛtyuñjayavidhānataḥ | evaṃ pūjādibhiḥ siddhe manau mantrī viṣadvayam || 50 || nāśayedacirādeva nīlakaṇṭha ivā'paraḥ | manunā'nena sañjaptaiḥ kumbhasthaiḥ salilaiḥ śubhaiḥ || 51 || abhiṣiñcedviṣākrāntaṃ sa viṣānmucyate dhruvam | spṛṣṭvā japedviṣākrāntaṃ tatkṣaṇaṃ nivīṣo bhavet || 52 || bījābhyāṃ prathamāntābhyāṃ pārśvayovīṣamāharet | madhyena madhyagaṃ sarvaṃ manunā'nena saṃharet || 53 || bahunā kimihoktena mantreṇā'nena mantravit | kālakūṭaviṣaṃ sākṣād bhuktaṃ syātparamāmṛtam || 54 || dhyānamāha bāleti | āyudhadhyānaṃ pūrvavat || 48-54 || agniḥ saṃvarttakādityarānilauṣaṣṭhabindumat | cintāmaṇiriti khyātaṃ bījaṃ sarvasamṛddhidam || 55 || kāśyapo munirākhyātaśchando'nuṣṭubudāhṛtam | arddhanārīśvaraḥ prokto devatā jagatāṃ patiḥ || 56 || rephādivyañjanaiḥ ṣaḍbhiḥ kuryādaṅgāni ṣaṭ kramāt || 57 || dakṣiṇavaktrapradhānamantrānantaraṃ uttaravaktrapradhānaṃ cintāmaṇimantramāha agniriti | agnī rephaḥ saṃvartaḥ kṣaḥ ādityo maḥ raḥ svarūpam | anilo yaḥ au svarūpam ṣaṣṭha ū binduḥ etadyuktaṃ bījam | atra svaradvayoccāraṇamapi gurūpadeśato jñeyam | repho bījam | ūkāraḥ śaktiḥ | sarvasamṛddhidamityanena pauṣṭike sakārādiḥ śubhraḥ | ākarṣaṇa- vaśyayoryathoddhṛto yathādhyānaṃ ca | kṣobhe hakārādī raktaḥ haṃsādirapi yathokta uccāṭane yakārādirdhūmraḥ | stambhane lakārādiḥ pītaḥ mokṣārthe hādiḥ repharahito vāsitaḥ || iti sūcayatā viniyogaḥ uktaḥ | eṣāṃ saṃyoga ūrdhvāgnisthānekātpūrvamityukteḥ | jagatāṃ patirityanenomeśo'pi devatetyuktam | yadāhurācāryāḥ---- chando'nuṣṭup devatomeśaḥ | yāntaiḥ ṣaḍbhirvarṇairaṅgaṃ vā devatā'rdhanārīśaḥ | iti | rephādīti | kaṣayoge kṣa iti kṣakārasya vyañjanadvayam | evaṃ rephādi yāntaiḥ ṣaḍbhiḥ sabindukaiḥ ṣaḍaṅgānīti sampradāyavidaḥ || 55-57 || nīlapravālaruciraṃ vilasattrinetraṃ pāśāruṇotpalakapālatriśūlahastam | ardhāmbikeśamaniśaṃ pravibhaktabhūṣaṃ bālendubaddhamukuṭaṃ praṇamāmi rūpam || 58 || ardhanārīśvarapakṣe dhyānamāha nīleti | ardhāmbikeśaṃ maheśārdhaṃ nīlaṃ pārvatyardhaṃ pravālaruk | pāśotpale devyardhahastāgre | anye maheśārdhahastaje | pravibhaktabhūṣamiti | maheśāṃśe sarpādyalaṅkṛtaṃ pārvatyaṃśe ratnatāṭaṅkādyalaṅkṛtamiti | umeśapakṣe dhyānamācāryektaṃ yathā---- ahiśaśadharagaṅgābaddhatuṅgāptamauli- stridaśagaṇanatāṅghirastrīkṣaṇaḥ strīvilāsaḥ | bhujagaparaśuśūlān khaḍgavahnī kapālaṃ śaramapi dhanurīśo bibhradavyācciraṃ vaḥ || idaṃ dhyānaṃ prayogaviṣaye | puraścaraṇanityajapādau tu ardhanārīśvaradhyānameva | yadāhurācāryāḥ---- hāvabhāvalalitārdhanārikaṃ bhīṣaṇārdhamathavā maheśvaram | pāśasotpalakapālaśūlinaṃ cintayejjapavidhau vibhūtaye || iti || 58|| ekalakṣaṃ japedbījamitthaṃ mantrī vicintayet | ayutaṃ madhunā siktairjuhuyāttilataṇḍulaiḥ || 59 || śaivodite yajetpīṭhe prāgaṅgaiḥ ṣaḍbhirīritaiḥ | vṛṣādyairmātṛbhiḥ paścāllokapālaistadāyudhaiḥ || 60 || evamabhyarcayed devamardhanārīśvaraṃ param | tejaḥ kānti yaśo lakṣmīvācāṃ bhavati vallabhaḥ || 61 || prāsādādyaṃ japenmantramayutaṃ rogaśāntaye | svarāvṛtamidaṃ bījaṃ vigalatparamāmṛtam || 62 || candrabimbasthitaṃ mūdhnī dhyātaṃ kṣveḍagadāpaham | pratilomātsvarāvītaṃ bījaṃ vahnigṛhe sthitam || 63 || rephādivyañjanollāsi ṣaṭkoṇābhivṛtaṃ bahiḥ | bhūtārttasya smṛtaṃ mūdhnī bhūtamāśu vināśayet || 64 || yajetpīṭhe | umeśamityarthaḥ | paramardhanārīśvaram evamabhyarcayedityanvayaḥ | evamupadeśamārgeṇetyarthaḥ | tatra śaivaṃ pīṭhaṃ sampūjyārddhanārīśvaramāvāhyā'bhyarcyā'ṅgaiḥ prathamāvaraṇaṃ, rādyaṣṭavarṇaidvītīyaṃ, mātṛbhiḥ tṛtīyaṃ, tadanu lokapālairvajrādyaiśca | taduktamācāryaiḥ---- ārabhyādijvalanamatha diksaṃsthairaṣṭabhirmanorvarṇaiḥ | ārādhayecca mātṛbhiriti saṃproktaḥ prayogavidhiraparaḥ || iti || candrabimbasthitaṃ ṭhakārasthaṃ rmūdhni dhyātaṃ viṣārttasyeti śeṣaḥ | vahnigṛha iti | ūrdhvāgre trikoṇe | rephādīti rakaṣamarayāni || 59-64 || bījaṃ candragataṃ vītaṃ svaraiḥ ṣoḍaśabhiḥ kramāt | galatparasudhāpūraṃ netre dhyātaṃ rujaṃ haret || 65 || evameva smṛtaṃ bījaṃ kukṣau śūlādirogahṛt | candragataṃ ṭhakāragam | evameveti ṭhakāragaṃ svarāvṛtaṃ galatparasudhārūpamiti || 65-66 || sphoṭe viṣajvare dāhe mohe śīrṣagade bhrame || 66 || bījametattathā dhyātaṃ tattatkleśān vināśayet | kuṅkumābhamidaṃ bījaṃ trikoṇagatamujjvalam || 67 || yasya mūdhnī smarenmantrī sa vaśyo jāyate'cirāt | ūrdhvarephasthasādhyākhyaṃ bījaṃ vahnigṛhe sthitam || 68 || vahnigehadvayenā'gniyuktakoṇena saṃvṛtam | pratilomasvarāvītaṃ cullīsthāne niveśitam || 69 || vaśīkarotyāmaraṇādacireṇaiva dāsavat | madhuratrayayuktena śālipiṣṭena puttalīm || 70 || kṛtvā pratiṣṭhitaprāṇāṃ vibhajya juhuyādvaśī | trivāsaramanenaiva sādhyastasya vaśībhavet || 71 || tatheti | ṭhakāragaṃ svarāvṛtaṃ galatparasudhāpūramiti | dhyātaṃ vināśayediti | tattat- sthāne | agnī rephaḥ | bhūrjapatrādau yantraṃ kṛtvā cullyāṃ nikhanedityarthaḥ || 67-70 || puttalīmiti | dvādaśāṅgulām | pratiṣṭhitaprāṇāmiti | trayoviṃśe vakṣyamāṇa prakāreṇa || 70-71 || makāragatasādhyākhyamanalasthagadāhvayam | candragaṃ caturasreṇa ṭāntakoṇena veṣṭitam || 72 || bījaṃ tāmbūlapatrasthaṃ prajaptaṃ manunā'munā | bhakṣitaṃ nāśayetsamyak śirorogaṃ na saṃśayaḥ || 73 || makāra iti mantrasthe | analastheti ūrdhvarephagataroganāmayuktam | " viṣa- pāvakodyat " ityasya vyākhyāne viṣasambandhirepha iti padmapādācāryairvyākhyātam | candragaṃ ṭhakārastham | ṭāntakoṇena caturasreṇa veṣṭitaṃ bījamiti sambandhaḥ || 72-73 || likhitvā bandhujīvena trikoṇaṃ bījagabhītam | atra vahniṃ samādhāya samyagārādhya devatām || 74 || juhuyāt kṛtasampātaṃ sapīṣā'ṣṭottaraṃ śatam | sampātājyena saṃsiktā trilohakṛtamudrikā | vidhṛtā bhūtavetālakṛtyārogavināśinī || 75 || bandhujīvapuṣparasena | anyatra bandhujīvapadena javāpuṣpaṃ paṭhyate | uktañca---- " japātrikoṇage vahnau " iti | prapañcasāraṭīkākāreṇa vijñānacandrikākṛtā vyākhyātam ---- " bandhujīvaṃ bandhūkaṃ japā vā " iti | trilohakṛteti | ṣaṣṭhoktarītyā | padmapādācāryai- rmantrākṣarasaṃkhyaṃ lohatrayaṃ grāhyamityuktam || 74-75 || ūrdhvavahnirahitaṃ manumenaṃ vahnigehayugale parilekhya | agnimasriṣu mahīpuravītaṃ yantrametaduditaṃ grahavairi || 76 || agniṃ raṃ | asriṣu ṣaṭsu koṇeṣu || 76 || agnibījalasatkoṇatrikoṇalikhite dhruve | śarāve kapilājyābjasūtradīpaṃ pravinyaset || 77 || ghaṭenainaṃ pidhāyā'sya pṛṣṭhe yantramidaṃ likhet | bhūtārttamatra saṃsthāpya cintāmaṇimanuṃ japet | tamāviśya kṣaṇān muñced grahaḥ krūro'pi sarvathā || 78 || likhite iti | raktarajaseti jñeyam | uktañca nārāyaṇīye---- tāre bījāṅkakoṇāgnigehasthe rajasā'pīte || iti | apekṣitārthadyotanikāyāṃ vyākhyātaṃ raktena rajasā'gnigehaṃ saṃśliṣya tat- koṇeṣvagnibījaṃ likhitvā tanmadhye praṇavaṃ likhediti | enaṃ śarāvam | asya ghaṭasya | idamityuktam | likhediti japayā | atreti | likhitayantrapṛṣṭhe | japediti | grastaṃ saṃspṛśyeti śeṣaḥ | muñcediti | mantrābhiṣekeṇa | taduktaṃ nārāyaṇīye---- tat pidhāya ghaṭenā'nyat svayantre japayā kṛte | ghaṭapṛṣṭhagate grastaṃ nyasya cintāmaṇiṃ japet || grahāveśavināśārthaṃ grastaṃ tenā'bhiṣecayet || iti | sveti cintāmaṇiyantre | teneti cintāmaṇimantreṇeti laghuṭīkāyāṃ vyākhyātam || 77-78 || kṛśānubhavanadvaye manumimaṃ likhitvā punastadasriṣu halo likhetsvarayugaṃ tataḥ sandhiṣu | dhruveṇa pariveṣṭitaṃ dharaṇigehamadhyasthitaṃ manorathaphalapradaṃ bhavati yantrametannṛṇām || 79 || tadasriṣu tatkoṇeṣu | halo vyañjanāni bījasthāni rakaṣamarayāḥ | svarayugaṃ bījasthaṃ au ū | dhruveṇa praṇavena ekāvṛttiḥ | dharaṇigehāsriṣu nṛsiṃhabījalikhitaṃ jñeyam || 79 || ṣaṭkoṇāntastrikoṇe likhatu manumimaṃ sādhyanāmākṣarāḍhyaṃ ṣaṭkoṇeṣvaṅgamantrān vasudalavivareṣṭa mantrākṣarāṇi | vītaṃ bāhye kalābhistadanu parivṛtaṃ kādibhiryādibhi- stat kṣauṇībimbena yuktaṃ nṛharimanuyutaṃ yantramāpadgrahaghnam || 80|| aṣṭamantrākṣarāṇīti | ṣaṭ halaḥ dvau svarau ekaikavarṇarītyā | kalābhiḥ ṣoḍaśa svaraiḥ | kādibhiryādibhirityanena mātṛkayā āvṛttitrayamuktam | nṛharimanviti | nṛsiṃhabījaṃ bhūgṛhakoṇeṣu | taduktam---- " kugehāsrake nārasiṃham " iti || 80 || asminyantre pratiṣṭhāpya kalaśaṃ proktavartmanā | kṛto'bhiṣekaḥ syāt kṛtyābhūtadrohādiśāntidaḥ || 81 || proktavartmaneti | ṣaṣṭhoktarītyā || 81 || svarāvṛtamamuṃ manuṃ likhatu ṭāntamadhye tataḥ ṣaḍasriṣu hutāśanaṃ tadanu kādivaṇairvṛtam | dharāpurayugena tannṛharibījayuktāsriṇā praveṣṭitamudāhṛtaṃ duritarogakṛtyāpaham || 82 || ṭāntamadhye ṭhakāramadhye | ṣaḍasriṣu ṣaṭkoṇeṣu | hutāśanaṃ repham || 82 || kṣakāro māgnipavanavāmakarṇārdhacandravān | uktaṃ tumburubījaṃ tu yena sidhyanti sādhakāḥ || 83 || tumburubījamāha kṣakāra iti | kṣakāraḥ ma svarūpam | agnī rephaḥ pavano yaḥ vāmakarṇa ūkāraḥ ardhacandro binduḥ tadyuktaḥ | bījaśaktī pūrvavat || 83 || ṣaḍdīrghabhājā bījena ṣaḍaṅgāni prakalpayet | kṣakārarahitaṃ bījaṃ kramājjabhasahānvitam || 84 || catvāri devībījāni devyo jñeyā imāḥ kramāt | jayākhyā vijayā paścādajitā cā'parājitā || 85 || ṣaḍdīrgheti ṣaḍaṅgamantroddhāraḥ | nyāsaṃ tvagre vakṣyati | jabhasaha iti svarūpam | etāni krameṇa kṣakārasthāne yojitāni catvāri devībījāni | taduktaṃ prayogasāre---- bījaṃ jabhasahopetaṃ kṣetrasthāne yathākramāt || iti | nārāyaṇīye'pi---- mūlaṃ jabhasahopetaṃ devībījānyamandiram | iti || apekṣitārthadyotanikāyāmeva bījānyuddhṛtāni | jvalastu lekhakadoṣavaśāt kvacit dṛśyate || 84-85 || bījamaṅguliṣu nyasya karayorvyāpakaṃ tataḥ | kaniṣṭhādiṣu vinyasyet ṣaḍaṅgāni talāvadhi || 86 || bījamiti mūlabījam | karayorvyāpakamiti | hastatalayoratropari ca mūla- bījeneti śeṣaḥ | taduktaṃ nārāyaṇīye---- nyasyā'ṅguliṣu mūlaṃ taddhastayorvyāpakaṃ nyaset | iti | aṅguṣṭhādiṣvaṅgulīṣu nyasedbījamityanenaiva karanyāsasya prāptatvāt | kani- ṣṭhādiṣviti | viśeṣavidhānārthaṃ punaruktiḥ || 86 || devaṃ devīḥ svabījādi kaniṣṭhādiṣu vinyaset | pādān mūrdhāvadhi nyasyen muṣṭinā'vayaveṣu tat || 87 || talābhyāṃ vyāpakaṃ kuryān mūrdhādicaraṇāvadhi | ṣaḍaṅgāni tato nyasyedyathāsthānaṃ viśāladhīḥ || 88 || devaṃ devīryathāpūrvaṃ mūrdhāsyahṛdayāmbuje | nābhau guhye kramān nyasyet paścāddevaṃ vicintayet || 89 || svabījādīti | devasya mūlaṃ devīnāṃ tūktāni catvāri jabhasahānvitamūlam | muṣṭinā dakṣiṇena | avayaveṣu pādajānuguhyanābhihṛdayakaṇṭhamukhaśiraḥsu | evamapekṣitārtha- dyotanikākāroktatalamūlam | uktañca nārāyaṇīye---- muṣṭinā'vayaveṣu ca pādādi nyasya mūrdhādi hastābhyāṃ vyāpakaṃ nyaset | iti | vyāpakaṃ kuryāditi | mūleneti śeṣaḥ | viśāladhīrityanena śaivamudrābhiḥ sahetyuktam | yathāpūrvamiti | svasvabījādi || 87-89 || raktābhaminduśakalābharaṇaṃ trinetraṃ khaṭvāṅgapāśasṛṇiśubhrakapālahastam | vedānanaṃ cipiṭanāsamanarghabhūṣaṃ raktāṅgarāga kusumāṃśukamīśamīḍe || 90 || lakṣamānaṃ japenmantraṃ juhuyātsapīṣā'nvitam | vakṣyamāṇe yajetpīṭhe devamāvaraṇaiḥ saha || 91 || dhyānamāha raktābhamiti | sṛṇiraṅkuśaḥ | dakṣādhastādvāmādhaḥparyantamāyudhadhyānam || 90-91 || napuṃsakasvaraivīdvān svarādyantadvayena ca | dharmādikānadharmādyān pādān gātrāṇi vinyaset || 92 || svadehe pīṭhakalpanamāha napuṃsaketi | anulomavilomagairiti lekhaka doṣavaśāt prāmādikaḥ | svarādyantadvayena ceti pāṭhaḥ | taduktaṃ nārāyaṇīye---- nāsādibhiḥ svarādyantaiścatubhīśca kramād budhaḥ | iti | prayogasāre'pi---- klībairābhyāmamobhyāṃ ca kramāddharmādipūjanam | iti | evaṃ ṣoḍaśāpi svarā upayuktā bhavanti | apekṣitārthadyotanikākāreṇa evameva prayogo likhitaḥ | tena klībādyān dharmādīn | aā aṃaḥ etadādyānadharmādīn | vinyasediti caturthektasthāneṣu || 92 || ikāreṇa nyasetpaścāttanurūpān guṇānatha | śāntyā tatparavarṇena māyāvidyāmaye kramāt || 93 || adhaūrdhvacchade nyasyedarghīśena tato'mbujam | sandhyakṣarairyajenmantrī śaktīrvāmādikāḥ kramāt || 94 || guṇāniti | sattvādīn trivarṇān | śāntyā īkāreṇa | tatparavarṇena ukāreṇa | arghīśena ūkāreṇa | sandhyakṣarairiti | e e o au ebhiḥ | eṣāṃ yathā sandhisambhavatvaṃ tathā dvitīyapaṭale pratipāditam || 93-94 || vāmāṃ jyeṣṭhāṃ tathā raudrīmicchāṃ jvālāsvarūpiṇīḥ | evaṃ prakalpite pīṭhe mūttīṃ mūlena kalpayet || 95 || āvāhya pūjayeddevaṃ tasyāmāvaraṇaiḥ saha | aṅgāvṛterbahirdevīdīkpatreṣu samarcayet || 96 || jayādyāḥ svasvabījena raktā raktānulepanāḥ | aruṇāṃśukapuṣpāḍhyāstāmbūlāpūritānanāḥ || 97 || vallakīvādanaparā madamanmathapīḍitāḥ | jvālāsvarūpiṇīriti pīṭhaśaktidhyānam | taduktaṃ nārāyaṇīye---- jvaladanalaśikhābhā bhāsvarāḥ śaktayaḥ syuḥ | iti | mūlabījamuccārya tumburuyogapīṭhāya nama iti pīṭhamantro'pi sūcitaḥ | evaṃ prakalpite pīṭhe ityanena evamiti yena prakāreṇa dehe pīṭhaṃ prakalpitaṃ tenaiva krameṇa maṇḍale'pi pīṭhe parikalpita ityarthaḥ | tasyāmiti | mūrttau || 95-98 || īśādikoṇeṣvabhyarced dūtīrbījādikāḥ kramāt || 98 || durbhagāṃ subhagāṃ bhūyaḥ karālīṃ mohinīmimāḥ | baddhāñjalipuṭāḥ kiñcidānamravadanāmbujāḥ || 99 || devīsadṛśabhūṣāḍhyā dūtīmantrān viduḥ kramāt | caturaḥ śādikān varṇānardhendukṛtaśekharān || 100 || īśādikoṇeṣviti | īśakoṇamārabhyāpradakṣiṇam āgneyaparyantamityarthaḥ | bījādikāḥ vakṣyamāṇabījādikāḥ | devyo jayādyāstatsadṛśabhūṣaṇāḥ | taduktaṃ nārāyaṇīye---- tādṛgrūpāśca dūtyo racitakarapuṭāḥ kiñcidānamravaktrāḥ | śarvādyagnyantasaṃsthāḥ | iti | śādikāniti | śaṣasahān | arddhendubīnduḥ | taduktaṃ prayogasāre---- ūṣmāṇo binduśekharā dūtīnāmiti tadbījam | iti | nārāyaṇīye'pi----bījāni dūtīnāmūṣmāṇo binduśekharāḥ | iti || 98-101 || lokapālān yajed bāhye vajrādyāyudhasaṃyutān | evaṃ yo bhajate bhaktyā devamuktena vartmanā | na tasya durlabhaṃ kiñcit triṣu lokeṣu vidyate || 101 || vāyuvahnipurāntasthaṃ bījaṃ smṛtvā japet sudhīḥ | jvarabhūtamahārogā naśyanti tena tatkṣaṇāt || 102 || vāyviti | prathamapaṭaloktavāyumaṇḍalaṃ tatrāgnipuraṃ tadantaśca bījamityarthaḥ | smṛtvā mūrdhnīti śeṣaḥ || 102 || kruddhasya hṛdaye dhyātvā japed bījamananyadhīḥ | sa vaśyo jāyate śīghraṃ mantrasyā'sya prabhāvataḥ || 103 || hṛdroge kāmalāroge viṣṭambhe śvāsakāsayoḥ | etajjaptaṃ jalaṃ prātaḥ pibettadrogaśāntaye || 104 || vaśyo jāyata ityatra kāmabījāditvam | rogaśāntaye ityatra nṛsiṃha- bījāditvam || 103-104 || kṛtvā navapadātmānaṃ maṇḍalaṃ tatra śobhanān | kalaśān sthāpayenmantrī nava pūrvektalakṣaṇān || 105 || madhye devaṃ yajetsamyak devīḥ pūrvektakumbhagāḥ | iṣṭvā koṇasthitā dūtīrabhiṣiñcet pativratām || 106 || nārī sā labhate putraṃ bandhyā'pi kimutā'parā | bhūtakṛtyāgrahadrohaśāntidaḥ sampadāvahaḥ || 107 || abhiṣeko'yamākhyāto rājñāṃ vijayavarddhanaḥ || 108 || navapadānvitaṃ navanābhaṃ tṛtīyoktam | pūrvekteti | ṣaṣṭhoktam | koṇasthitā īśādi| labhate putramityatra māyābījāditvam | vijayavarddhana durgābījāditvaṃ jñeyam || 105-108 || antarbījaṃ svaragaṇalasatkesaraṃ tasya bāhya devīdūtīmanuyutadalaṃ digvidikṣu krameṇa | kādyairvarṇairvṛtamatha bahirbhūmigehena vītaṃ yantraṃ proktaṃ sakalasukhadaṃ rogakṛtyāgrahaghnam || 109|| yantramāha antariti | aṣṭadalaṃ kamalaṃ kṛtvā tatkaṇīkāyāṃ mūlamālikhya digdaleṣu devībījāni vidikṣu dūtībījāni krameṇeti pūrvavallikhet || 109 || praṇavo hṛdayaṃ paścāt ṅe'ntaṃ paśupatiṃ punaḥ | tāro namo bhūtapadaṃ tato'dhipataye dhruvam || 110 || namo rudrāya yugalaṃ khaḍgarāvaṇaśabdataḥ | viharadvitayaṃ paścātsaranṛtyayugaṃ pṛthak || 111 || śmaśānabhasmācītānte śarīrāya tataḥ param | ghaṇṭākapālamālādidharāyeti padaṃ punaḥ || 112 || vyāghracarmapadasyā'nte paridhānāya tatparam | śaśāṅkakṛtaśabdānte śekharāya tataḥ param || 113 || kṛṣṇasarpapadaṃ paścāttato yajñopavītine | calayugmaṃ valguyugamanivarttakapāline || 114 || hanayugmaṃ tato bhūtān trāsayadvitayaṃ punaḥ | bhūyo maṇḍalamadhye syāt kaṭayugmaṃ tataḥ param || 115 || rudrāṅkuśena śamaya praveśayayugaṃ tataḥ | āveśayayugaṃ paścāccaṇḍāsipadamīrayet || 116 || dharādhipatirudro'tha jñāpayetyagnisundarī | khaḍgarāvaṇamantro'yaṃ saptatyūrdhvaśatākṣaraḥ || 117 || bhūtādhipataye svāhā pūjāmantro'yamīritaḥ | sadyādipañcahrasvāḍhyakāntabījādikān nyaset || 118 || khaḍgarāvaṇamantramāha | praṇava iti | ṅe'ntaṃ paśupatiṃ paśupataye | tāraḥ praṇavaḥ | tataḥ adhipataye | atra prāktanena saha sandhiḥ | dhruvaṃ praṇavam | pṛthagiti sarasara nṛtyanṛtya | rudro iti svarūpam | athā'nantaramagnisundarī svāhā | anyatra kutrāpi na sandhiḥ | praṇavo bījaṃ svāhā śaktiḥ | kāntaḥ khaḥ || 110-118 || īśānādyāḥ pañcamūrttīrdehe vaktreṣu ca kramāt | ṣaḍdīrghabinduyuktena kāntenā'ṅgakriyā matā || 119 || īśānādyā iti pūrvapaṭaloktāḥ | deha iti śirovadanahṛdguhyapādeṣu | vaktreṣviti | ūrdhvādipañcasu | kānteneti | khakāreṇa || 119 || ghaṇṭākapālasṛṇimuṇḍakṛpāṇakheṭa- khaṭvāṅgaśūlaḍamarūnabhayaṃ dadhānam | raktāṅgaminduśakalābharaṇaṃ trinetraṃ pañcānanābjamaruṇāṃ śukamīśamīḍe || 120 || ayutadvitayaṃ mantraṃ japitvā taddaśāṃśataḥ | pāyasena ghṛtāktena juhuyāttasya siddhaye || 121 || āyudhadhyānaṃ dakṣādyūrdhvayorādye tadadhastanayorantye evamantam || 120-121 || pañcākṣarodite pīṭhe pūjayet khaḍgarāvaṇam | bījena mūttīkḷptiḥ syāt tat kāntaṃ manubindumat ||122|| aṅgāni dalamūleṣu dūtīḥ patreṣu saṃyajet | culukuṇḍāṃ praskhalinīṃ tṛtīyāṃ kṛṣṇapiṅgalām || 123 || phalgunīṃ ṭiriṭillīṃ ca pañcamīṃ mantramālikām | saptamīṃ śaṅkhinī paścāccandrāṅkitajaṭāmimāḥ || 124 || pūrvapatrādi savyena khaḍgarāvaṇavallabhāḥ | endrīṃ kaumārikīṃ brāhmīṃ vārāhīṃ vaiṣṇavīṃ punaḥ || 125 || vaināyakīṃ ca cāmuṇḍāṃ māheśīṃ dikṣu pūjayet | dvārapālān yajeddakṣu dvau dvau prāgādi deśikaḥ || 126 || raudrapiṅgalanāmānau dvau śmaśānavibhīṣaṇau | dṛḍhakarṇaṃ bhṛṅgirīṭimudīcyāmarcayet punaḥ || 127 || āmardakamahākālau koṇapālān yajet punaḥ | kumbhakarṇamaśokākhyaṃ bhallāṭaṃ jātahārakam || 128 || indrādikān lokapālān sāyudhān pūjayet tataḥ | dhūpadīpādibhirdevaṃ prīṇayitvā maheśvaram || 129 || pañcākṣarodite śaivapañcākṣarapīṭhe pūjā | bījeneti | anantaraṃ vakṣyamāṇena | taditi bījam | manuḥ auḥ | dūtīriti | vakṣyamāṇāḥ | candrāṅkitajaṭāmityaṣṭamīm | savyenetyaprādakṣiṇyataḥ | udīcyāmityuttareṇa sambadhyate | koṇapālāniti | āgneyādi | keśareṣvaṅgapūjā || 122-129 || pañcakrūrāndhasā bāhye tato bhūtabaliṃ haret | evaṃ pūjādibhiḥ siddhe mantre mantravidāṃ varaḥ || 130 || nāśayetsakalān bhūtān kṛtyāgrahamahābhayān | ādeśaṃ tasya kurvanti bhūtā bhītā mahātmanaḥ || 131 || bahunā kimihoktena mantreṇā'nena bhūtale | sadṛśo nāsti mantro'nyo bhūtanigrahasādhane || 132 || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake ūnaviṃśaḥ paṭalaḥ samāptaḥ || 19 || bth " bi pañcakrūrāndhaseti | annadadhisaktuharidrālājatilarūpeṇa | taduktamācāryaiḥ---- lājatilanaktarajodadhisaktvannāni bhūtakrūrākhyam | iti || 130-132 || || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāmekonaviṃśatiḥ paṭalaḥ || 19 || bth " bi atha viṃśaḥ paṭalaḥ athā'bhidhāsye vidhivadaghorāstramanuttamam | yasya saṃsmaraṇādeva sarve naśyantyupadravāḥ || 1 || māyā sphuradvayaṃ bhūyaḥ prasphuradvitayaṃ tataḥ | ghoraghorataretyante tanurūpapadaṃ punaḥ || 2 || caṭayugmaṃ tadante syāt pracaṭadvitayaṃ tataḥ | kahayugmaṃ vamadvandvaṃ tato bandhayugaṃ punaḥ || 3 || ghātayadvitayaṃ varma phaḍantaḥ samudāhṛtaḥ | ekapañcāśadarṇe'yamaghorāstramahāmanuḥ || 4 || aghoro'sya muniḥ proktaśchandastriṣṭubudāhṛtam | aghorarudraḥ sandiṣṭo devatā mantravittamaiḥ || 5 || hṛdayaṃ pañcabhiḥ proktaṃ śiraḥ ṣaḍbhirudāhṛtam | śikhā daśabhirākhyātā tāvadbhaḥ kavacaṃ matam || 6 || vasuvarṇaiḥ smṛtaṃ netraṃ māsārṇairastramīritam | mūrdhanetrāsyakaṇṭheṣu hṛnnābhyandhūruṣu kramāt || 7 || jānujaṅghāpadadvandve rudrabhinnākṣarairnyaset | pañcabhiśca punaḥ ṣaḍbhirdvābhyāmaṣṭabhirakṣaraiḥ || 8 || caturvarṇaiḥ ṣaḍarṇaiśca karaṇaiḥ karaṇaiḥ punaḥ | catubhīḥ ṣaḍbhirakṣibhyāṃ varṇabhedo'yamīritaḥ || 9 || mantramuddharati māyeti | māyā śaktibījam | tanurūpeti svarūpam | varma huṃ | mahāmanurityanena kāmanāviśeṣe tattaddhojāntatvamuktam | yadāhuḥ---- humantaḥ stambhane mantraḥ kromākṛṣṭau samāpane | vaṣaḍantaḥ saṃvanane namo'nto viṣanāśane || grahacauraripudhvaṃse huṃ kromanto vidhīyate | śaktyantaścā'khileṣṭāptyai kṣaumanto māraṇe bhavet || phaḍanto bhūtasaṃhāre mantro'yaṃ kalpapādapaḥ || iti | īśvarakalpe tu prasphuradvayabandhadvayavajītaḥ ekacatvāriṃśadakṣara uddhṛtaḥ| mantrastha- halo bījāni | svarāḥ śaktayaḥ | huṃ bījaṃ hroṃ śaktiriti padmapādācāryāḥ | mantravitta- mairityuttaratra sambadhyate | tenā'ṅgamantreṣu ekādaśabhāgeṣvapi pratyekaṃ praṇavamāyā- bījayogaḥ sūcitaḥ| padmapādācāryasammateḥ | tāvadbhirdaśabhiḥ | vasuvarṇairaṣṭārṇaiḥ | māsā- rṇairdvādaśabhiḥ | kvacidantyārṇairiti pāṭhaḥ | tadā avaśiṣṭākṣarairityarthaḥ | rudrabhinneti ekādaśadhā bhinnaiḥ | tameva bhedamāha | pañcābhiriti | karaṇaiḥ catubhīḥ || 1-9 || sajalaghanasamābhaṃ bhīmadaṃṣṭraṃ trinetraṃ bhujagadharamaghoraṃ raktavastrāṅgarāgam | paraśuḍamarukhaḍgān kheṭakaṃ bāṇacāpau triśikhinarakapāle bibhrataṃ bhāvayāmi || 10 || dhyānamāha sajaleti | dakṣairbhujaiḥ paraśukhaḍgabāṇaśūlāni vāmairanyānyevamāyudha- dhyānam || 10 || abhicāre grahadhvaṃse kṛṣṇavarṇe bhavedvibhuḥ | vaśye kusumbhasaṅkāśo muktau candrasamaprabhaḥ || 11 || grahadhvaṃse grahavaikṛte | yadāhuḥ---- " kṛṣṇo'bhicāragrahavaikṛte ca " iti | abhicāra ityādyupalakṣaṇam | tena kāmanāviśeṣe dhyānaviśeṣā api jñeyāḥ | yadāhuḥ---- sahasrābdhiravaṃ hastairdhanuḥ pañcaśatairapi | sandhāyākṛṣya ca śarān vimuñcāntamanāratam || dhāvantaṃ ripusenāyāṃ vamadvidyudghanopamam | jvalatpiṅgordhvakeśaṃ ca gajacarmāvaguṇṭhitam || dhyāyennāśāya sainyānāmarātīnāṃ mahāsvanam | tripādahastanayanaṃ nīlāñjanacayopamam || śūlāsiśūcīhastaṃ ca ghoradaṃṣṭrāṭṭahāsinam | ghorāpasmṛtināśāya grahaśāntyai vicintayet || dhāvantaṃ vairiṇaṃ paścādatyugraṃ sadhanuḥśaram | dhyāyeduccāṭanāyā'reḥ sa tu deśāntaraṃ vrajet || khaḍgaṃ kheṭaṃ tathā ghaṇṭāṃ vetālaṃ śūlameva ca | kapālaṃ cāpi bibhrāṇaṃ piṅgordhvakacabhīṣaṇam || bhūtapretādināśāya dhyāyedbhīmāṭṭahāsinam | sītābjaśītāṃśupuṭamindukāntenduvarcasam || āśāmbaraṃ vyāghranakhapramukhairbālabhūṣaṇaiḥ | alaṅkṛtāṅgaṃ dvibhujaṃ trivarṣārdhakarūpiṇam || kamrāṅgaṃ sumukhaṃ saumyaṃ nīlakuñcitakuntalam | smarannevamaghoraṃ yaḥ sa mṛtyuvijayī bhavet || taptajāmbūnadanibhaṃ śūlakhaḍgavarābhayam | raktāravindavasatiṃ smarannuccaiḥ śriyaṃ labhet || iti || 11 || lakṣamekaṃ japenmantraṃ ghṛtasiktaistilaiḥ śubhaiḥ | taddaśāṃśaṃ prajuhuyānmantrī mantrasya siddhaye || 12 || śubhairityanenā'vakaraṃ dūrīkṛtya prakṣālya śoṣitairityuktam || 12 || śaive saṃpūjayetpīṭhe ṣaṭkoṇāntasthapaṅkaje | aṅgapūjāṃ kesareṣu kṛtvā patreṣu tatparam || 13 || paraśuṃ ḍamaruṃ khaḍgaṃ kheṭaṃ bāṇaṃ ca kārmukam | śūlaṃ kapālaṃ prayajedaṣṭāstrāṇyasya deśikaḥ || 14 || dalāgreṣu tataḥ pūjyā brāhmyādyāḥ proktalakṣaṇāḥ | lokeśān pūjayetpaścādāyudhaiḥ svaiḥ samanvitān || 15 || sampūjayeddevamiti śeṣaḥ | ṣaṭkoṇeti | aṣṭadalaṃ padmaṃ kṛtvā tadupari ṣaṭkoṇaṃ vidhāya caturasraṃ caturdvāraṃ kuryāt | proktalakṣaṇāḥ ṣaṣṭhapaṭaloktasvarūpāḥ || 13-15|| iti pūjādibhiḥ siddhe mantreṇā'nena sādhakaḥ | iṣṭān prayogān kurvīta sidhyante nātra saṃśayaḥ || 16 || kramāt sapīrapāmārgatilasarṣapapāyasaiḥ | sājyaiḥ sahasraṃ pratyekaṃ yāminyāṃ juhuyāt sudhīḥ || 17 || homo'yaṃ nāśayet sadyo bhūtakṛtyādyupadravān | sitakiṃśukanirguṇḍīhemāpāmārgasambhavaiḥ || 18 || samidvaraiḥ kṛto homaḥ pūrvavadbhūtaśāntidaḥ | apāmārgāragvadhayoḥ pañcagavyasamukṣitāḥ || 19 || samidho juhuyāt kṛṣṇapañcamyāṃ niśi saṃyataḥ | pṛthak sahasrahomena bhūtānāṃ nigraho bhavet || 20 || kramāt sapīrapāmārgapañcagavyahavirghṛtaiḥ | hutvā sahasraṃ pratyekaṃ pātre sampātayet sudhīḥ | sampātasapīṣā sādhyaṃ bhojayed bhūtaśāntaye || 21 || apāmārgeti apāmārgasamidhaḥ | sājyairiti | ṣaṣṭhaṃ dravyamājyamityarthaḥ | hema dhattūraḥ | pūrvavaditi | yāminyāṃ pratyekaṃ sahasram | pañcagavyahaviriti | pañcagavyasiddha- pāyasamityarthaḥ | taduktaṃ kriyākālaguṇottare tantre---- pañcagavyodbhavaṃ śuddhaṃ caruṃ tadvat ghṛtaṃ navam | iti | hutvā niśīti jñeyam || 16-21 || madhye śaktiṃ sasādhyāṃ svaragaṇasahitāṃ kesareṣvaṣṭavargān patrāntarmantravarṇān likhatu guṇamitānagradeśeṣu tadvat | varmāstrollāsikoṇe dahanapurayuge kalpite bhūpurasthe yantre'smin prāgvidhānāt kṛtakalaśavidhiḥ sarvaduḥkhāpahārī ||22|| yantramāha----madhya iti | sādhyeti | sādhakādīnāmupalakṣaṇam | athavā sādhyate yattat sādhyaṃ tatsahitam | tenā'mukasyā'mukaṃ vaśaṃ kuru kuru | ayamarthaḥ sādhyaśabdasaṃgṛhīto bhavati | aṣṭadalaṃ padmaṃ kṛtvā tatkaṇīkāyāṃ sādhyasādhakakarma- sahitaṃ śaktibījaṃ svarāvītamālikhet | taduktam---- hṛllekhāsthitasādhyākṣaravilasatkaṇīkaṃ kalāvītam | iti | aṣṭavargāniti | kacaṭatapayaśalān | guṇamitān triśaḥ | mantravarṇān sphurādyān caṭacaṭāntān | agradeśeṣu patrāgreṣu | tadvaditi triśaḥ | mantravarṇān pracaṭādyān ghātayāntān | tadbāhye parasparavyatibhinnaṃ trikoṇadvayaṃ kṛtvā tatkoṇeṣu varmāstre likhet | prāgvidhānāditi ṣaṣṭhoktarītyā | taduktam---- mantrākṣaratrayodyaddalamadhyadalāgrakaṃ ca tadbāhye | vahnipuṭāsrisamāśritakavacāstram || iti || kecittu varmāstrollāsikoṇe dahanapurayuge madhye śaktimiti viprakṛṣṭānvayena'ṣṭadala kaṇīkāyāṃ ṣaṭkoṇamāhuḥ | tadasambaddham | likhitācārya- vacanavirodhāt || 22 || khaṭkoṇe śaktirantaḥ sphurayugalavṛtā prasphuradvandvakoṇe śiṣṭairmantrasya varṇaiḥ rasakaraṇacatuḥṣaṭcaturvedavedaiḥ| ṣaḍbhiḥ kḷptāṣṭapatraṃ dahanapurayugenāvṛtaṃ varmaphaḍbhyāṃ rājatkoṇena vītaṃ dharaṇipurayugaṃ yantramāghorametat || 23 || kṣudracauragrahavyālabhūtāpasmāranāśanam | yantrametat samākhyātaṃ sarvasampatpradāyakam || 24 || yantrāntaramāha ṣaḍiti | ekākṣarakrameṇa prasphuradvandvakoṇe ṣaṭkoṇe antarmadhye sphurayugalavṛtā yathāvat sādhyasādhakakarmasahitā śaktirlekhyā | śiṣṭairiti | ghorādyai- rghātayāntaiḥ | dahanapurayugenāvṛtamiti | bāhye | sarvasiddhipradāyakamityanenaitaduktaṃ bhavati | yadāhuḥ---- atha śatrujayaṃ vāñchan ghātayaprapuṭaṃ ripoḥ | nāma kṛtvā citābhūmau niyutaṃ prajapenmanum || lavaṇoṣaṇadhūmāgnisūraṇonmattavāribhiḥ | siktaiḥ kāraskaraphalairjuhuyādayutaṃ sudhīḥ || uccāṭe prasphurapuṭaṃ mohane kahasaṃyutam | maṃstambhane caṭapuṭaṃ viyoge pracaṭena tu || vametyunmādane bhūyo bandhayugmena bandhane || iti || atha catustriṃśadakṣarāghorasya yantramucyate---- atho saptapaṅktyārayuktaṃ sarojaṃ tataḥ kaṇīkāmadhyatārasya madhye | ... ... ... ... trayīsāra saṃbhinnasādhyāhvayaṃ syāt || manuṃ dvandvaśaḥ patramadhyeṣu lipyā vṛtaṃ yantrarājaṃ samābadhya sūtraiḥ | kare vā gale mastake vātha kaṭyāṃ vahanyaḥ samagraśriyo bhājanaṃ syāt || tathaivāṇimādyairalaṃ vistareṇa | iti | saptapaṅktyārayutaṃ saptadaśadalam | mantraḥ prathamapaṭale madukto'nusandheyaḥ | dviṣaḍva- akṣaradbhiḥ (?) ṣaḍakṣarairvarmāstradviṭhāntairaṅgam | asyā'nyat sarvaṃ pūrvamantravat jñeyam | ekacatvāriṃśadakṣarasya tu---- vedaṣaḍvedadiṅnāgaṣaḍvarṇaiḥ śaktipūrvakaiḥ | huṃ phaḍantaiḥ ṣaḍaṅgaṃ syāt anyat pūrvavadīritam || iti || 23-24 || tāro vānto dharāsaṃstho vāmanetrendubhūṣitaḥ | pārśve vakaḥ karṇayuto varmāstrāntaḥ ṣaḍakṣaraḥ || 25 || manuḥ pāśupatāstrākhyo grahakṣudranivāraṇaḥ | ṣaḍbhirvarṇaiḥ ṣaḍaṅgāni huṃ phaḍantaiḥ sajātibhiḥ || 26 || pāśupatāstramāha----tāra iti | tāraḥ praṇavaḥ | vāntaḥ śaḥ dharā laḥ tatsaṃsthaḥ tena śla | vāmanetram ī induḥ binduḥ tena ślīṃ | pārśvaḥ paḥ vakaḥ śaḥ karṇayuta ukārayutaḥ tena śu | brahmā ṛṣiḥ gāyatrī chandaḥ | śrīṃ bījaṃ huṃ śaktiḥ | grahetyādi viniyogoktiḥ | ṣaḍbhirvarṇairmantrasthaiḥ | huṃ phaḍantairiti | pratyekam | hṛdayāya nama ityādi jātisahitaiḥ || 25-26 || madhyāhnārkasamaprabhaṃ śaśidharaṃ bhīmāṭṭahāsojjvalaṃ tryakṣaṃ pannagabhūṣaṇaṃ śikhiśikhāśmaśrūsphuranmūrdhajam | hastābjaistriśikhaṃ samudgaramasiṃ śaktiṃ dadhānaṃ vibhuṃ daṃṣṭrābhīmacaturmukhaṃ paśupatiṃ divyāstrarūpaṃ smaret || 27 || āyudhadhyānaṃ tu dakṣādyūrdhvayorādye tadadhasthayorantye || 27 || varṇalakṣaṃ japenmantraṃ juhuyāt taddaśāṃśataḥ | gavyena sapīṣā mantrī saṃskṛte havyavāhane || 28 || śaive pīṭhe yajeddevaṃ prāgaṅgairaṣṭamātṛbhiḥ | indrādibhirlekapālairvajrādyairāyudhaistataḥ || 29 || anena mantritaṃ toyaṃ grastasya vadane kṣipet | sadyastaṃ muñcati krandan graho mantraprabhāvataḥ || 30 || amunā mantritān bāṇān visṛjed yudhi bhūpatiḥ | jayet kṣaṇena nikhilān śatrūn pārtha ivāparaḥ || 31 || varṇalakṣaṃ ṣaḍlakṣam | muñcatītyatra nṛsiṃhabījāditvam | japedityatra durgābījāditvamityādi jñeyam || 28-31 || varṇāntyamaubinduyuktaṃ kṣetrapālāya hṛnmanuḥ | tārādyo vasuvarṇe'yaṃ kṣetrapālasya kīttītaḥ || 32 || kṣetrapālamantramāha varṇeti | varṇāntyaḥ kṣaḥ | au svarūpam | hṛnnamaḥpadam | vasuvarṇe'yamiti | vasuvarṇatvamanūdya tārādyatvaṃ vidhīyata iti jñeyam | brahmā ṛṣiḥ gāyatrī chandaḥ | kṣauṃ bījaṃ āyeti śaktiḥ | kvacidekākṣara evoddhṛtaḥ | taduktaṃ prayogasāre---- aubindusaṃyutaṃ bījaṃ varṇāntyaṃ sarvasiddhidam | iti | atra viśeṣaḥ prayogasāre---- bhedā ekonapañcāśat kṣetrapālasya kīttītāḥ | mātṛkābījabhedena saṃbhinnā nāmabhedataḥ || ajaraścāpakumbhaśca indrasū (stu) tistataḥ paraḥ | īḍācāraścolkasaṃjña ūṣmāda ṛṣisūdanaḥ || ṛmukto ḷptakeśaśca ḷpakaścaikadaṃṣṭrakaḥ | erāvataścaughabandhurauṣadhighna (dhīśa)stathaiva ca || añjanaścā'strabāhu(vāra)śca kavalaḥ kharukhānalaḥ | gomukhaścaiva ghaṇṭādo ṅaṇāraścaṇḍacāraṇaḥ || chaṭāṭopo jaṭālākhyo bhaṅgāro'tha ñaṅgaścaraḥ | ṭaṅkapāṇistathā cānyaṣṭhāṇabandhuśca ḍāmaraḥ || ḍhakkāravo ṇakarṇaśca taḍiddehasthirastathā | danturo dhanadaścā'tha natikrāntaḥ pracaṇḍakaḥ || phaṭkāro bīrasandha(ṅgha)śca bhṛṅgākhyo meghabhāsuraḥ| yugānto rauravaścā'tha lamboṣṭho vasavastathā || śukanandaḥ ṣaḍālākhyaḥ sunāmā haṃdhra(gru)kastathā | ete bhedāḥ samākhyātā mātṛkākṣarayonijāḥ || nāma yadyasya varṇānāṃ yo varṇe mātṛkāntare | dṛśyate prathamaṃ tatra tatrāyaṃ kṣetrapālakaḥ || tatra tatra viśiṣṭātprābhedairetairvyavasthitaḥ | tato viśiṣṭo yaṣṭavyaḥ kṣetrapālastu sarvataḥ || kṣetrapālamasampūjya yaḥ karma kurute kvacit | tasya karmaphalaṃ hanti kṣetrapālo na saṃśayaḥ || iti || 32 || ṣaḍdīrghabhājā bījena ṣaḍaṅgānyasya yojayet | ṛṣirbrahmā bhavedasya gāyatraṃ chanda īritam | kṣetrapālo devatā pālayeti śaktirīritā || 33 || nīlāñjanādrinibhamūrdhvapiśaṅgakeśaṃ vṛttogralocanamupāttagadākapālam | āśāmbaraṃ bhujagabhūṣaṇamugradaṃṣṭraṃ kṣetreśamadbhutatanuṃ praṇamāmi devam || 34 || bījeneti | mantradvitīyena || 33 || nīleti | nīlaḥ ata evā'ñjanādrinibhaḥ tam | upātte gṛhīte hastābhyāmiti śeṣaḥ | gadākapāle | dakṣe gadā vāme kapālamityāyudhadhyānam | āśāmbaraṃ nagnam | " kapālinaṃ gadāpāṇim " iti nārāyaṇīye | " karadhṛtogragadākapālam " iti prayogasāre | kvacit jaṭākalāpamiti pāṭhaḥ || 34-35 || lakṣamekaṃ japenmantraṃ juhuyāttaddaśāṃśataḥ | caruṇā ghṛtasiktena tataḥ kṣetreśamarcayet || 35 || dharmādikalpite pīṭhe pūrvamaṅgāni pūjayet | analākhyamagnikeśaṃ karālaṃ tadanantaram || 36 || ghaṇṭāravaṃ mahākopaṃ piśitāśayasaṃjñakam | piṅgalākṣamūrdhvakeśaṃ patreṣu parito yajet || 37 || pradhānamūttīpratimānnānālaṅkārabandhurān | lokapālāṃstadastrāṇi yathāpūrvaṃ prapūjayet || 38 || dharmādikalpita iti caturthektaprakāreṇa | na tu śaktipīṭhapūjā | mahākopamiti mahākrodhamiti jñeyam | prayogasāranārāyaṇīyayoḥ tathokteḥ | pradhānamūrttītyanalādīnāṃ dhyānam || 35-38 || tasmai saparivārāya balimetena nirharet | pūrvamehidvayaṃ paścādviduṣi syāt purudvayam || 39 || bhañjayadvitayaṃ bhūyo narttayadvitayaṃ punaḥ | tato vighnapadadvandvaṃ mahābhairava tatparam || 40 || kṣetrapāla baliṃ gṛhṇadvayaṃ pāvakasundarī | balimantro'yamākhyātaḥ sarvakāmaphalapradaḥ || 41 || saparivārayetyaṅgādisahitāya | sarvakāmaphalaprada iti siddhaḥ san | siddhiśca sahasravārajapādityapekṣitārthadyotanikākāraḥ || 39-41 || sopadaṃśaṃ bṛhat piṇḍaṃ kṛtvā rātriṣu sādhakaḥ | smṛtvā yathoktaṃ kṣetreśaṃ tasya haste baliṃ haret || 42 || balinā'nena santuṣṭaḥ kṣetrapālaḥ prayacchati | kāntiṃ medhāṃ balārogyatejaḥpuṣṭiyaśaḥ śriyaḥ || 43 || upadaṃśaṃ vyañjanam | rātriṣu | praharādūrdhvam | yathoktaṃ pūrvektadhyānam | nīlasāra- meyārūḍham | haste iti vāmahastagatakapāle ityarthaḥ | taduktaṃ nārāyaṇīye---- siddhenā'nena mantreṇa tatkapāle baliṃ haret | vāmadoṣṇyaṣṭadiksthānāmanyeṣāṃ cānalādibhiḥ || iti || prayogasāre'pi---- athavā prāṅgaṇe dhyātvā kṣetreśaṃ proktalakṣaṇam | śitiśvānasamārūḍhaṃ tatkapāle baliṃ haret || iti || tatra prayogaḥ | rātrau praharādūrdhvaṃ prāṅgaṇe gocarmamātraṃ vilipya raktagandha- puṣpākṣatādīn tatra saṃsthāpya karāṅganyāsaṃ kṛtvā mūlaṃ daśadhā japtvā pīṭhaṃ saṃpūjya tatra kṣetrapālamāvāhya upacārān kṛtvā sāvaraṇamabhyarcya vijano bhūtvā balimantreṇa vāmahastena tatkapāle trirbalimudakaṃ ca dattvā analāya svāhetyādi mūttībhyo'ṅghebhyaśca sakṛddatvā hastaṃ prakṣālya svayaṃ devaḥ sannaṣṭottaraśataṃ mūlamāvarttayediti || 42-43 || uddhared vaṭukaṃ ṅe'ntaṃ āpaduddhāraṇaṃ tathā | kurudvayaṃ punarṅe'ntaṃ vaṭukaṃ taṃ samuddharet || 44 || ekaviṃśatyakṣarātmā śaktiruddho mahāmanuḥ | abhīṣṭaphalasaṃsidhyai kīttītaḥ surapādapaḥ || 45 || bṛhadāraṇyaka ṛṣiśchando'nuṣṭubudāhṛtam | āpaduddhāraṇo devo bhairavo devatā budhaiḥ || 46 || āpaduddharaṇamantramāha----uddharediti | vaṭukaṃ ṅe'ntaṃ vaṭukāya | tatheti ṅe'ntam | tena āpaduddhāraṇāya | śaktiruddhaḥ śaktibījapuṭitaḥ | surapādapaḥ sādhakānāṃ vāñchita- pradatvātkalpatarurityarthaḥ | bhairava ṛṣiḥ gāyatrī chandaḥ | vaṃ bījaṃ māyā śaktiḥ | veṣṭanīsthoṃ'śaḥ kvacidadhikaḥ || 44-46 || aṅgulīdehavaktreṣu mūrttīrnyasyedyathā purā | sadyādipañcahrasvāḍhya śaktibījapuraḥ saram || 47 || vakāraṃ pañcahrasvāḍhyamīśānādiṣu yojayet | ṣaḍdīrghayuktyā śaktyā vakāreṇa ca tadvatā || 48 || aṅgāni jātiyuktāni praṇavādyāni kalpayet | tasya dhyānaṃ tridhā proktaṃ sāttvikādivibhedataḥ || 49 || aṅgulīti | aṅguṣṭhādyaṅgulīṣu | deheti | śirovadanahṛdguhyapādeṣu | vaktreṣviti | ūrdhvaprāgdakṣiṇodīcyapaścimeṣu | yathā pureti | īśānādyānāṃ dehe vaktreṣu ca nyāse tattadaṅgulībhirnyāsa ityuktam | sadyādaya okārādyāḥ klībavajītāḥ | īśānādiṣviti | ādiśabdena tatpuruṣāghoravāmasadyāḥ | hroṃ voṃ īśānāya namaḥ aṅguṣṭhe ityādiprayogaḥ | tadvatā ṣaḍdīrghayuktenetyarthaḥ | oṃ hrāṃ vāṃ hṛdayāya nama ityādi prayogaḥ || 47-49 || vande bālaṃ sphaṭikasadṛśaṃ kuntalollāsivakttraṃ divyākalpairnavamaṇimayaiḥ kiṅkiṇīnūpurādyaiḥ | dīptākāraṃ viśadavasanaṃ suprasannaṃ trinetraṃ hastābjābhyāṃ vaṭukamaniśaṃ śūladaṇḍo dadhānam || 50 || sāttvikaṃ dhyānamākhyātamapamṛtyunivāraṇam | āyurārogyajananamaparvaphalapradam || 51 || sāttvikadhyāne śūladaṇḍau vāmadakṣābhyām | taduktaṃ viśvasāroddhāre---- vāmahaste triśūlaṃ ca sūkṣmadaṇḍaṃ tu dakṣiṇe | iti || 50-51 || udyadbhāskarasannibhaṃ trinayanaṃ raktāṅgarāgasrajaṃ smerāsyaṃ varadaṃ kapālamabhayaṃ śūlaṃ dadhānaṃ karaiḥ | nīlagrīvamudāra bhūṣaṇaśataṃ śītāṃśucūḍojjvalaṃ bandhūkāruṇavāsasaṃ bhayaharaṃ devaṃ sadā bhāvaye || 52 || rājasadhyāne vāmayorādye dakṣayorantye | taduktaṃ viśvasāroddhāre---- dakṣe śūlābhayaṃ vāme kapālaṃ varadaṃ tathā | iti || 52 || dhyāyennīlādrikāntaṃ śaśiśakaladharaṃ muṇḍamālaṃ maheśaṃ digvastraṃ piṅgakeśaṃ ḍamarumatha sṛṇiṃ khaḍgapāśābhayāni | nāgaṃ ghaṇṭāṃ kapālaṃ karasarasiruhaibībhrataṃ bhīmadaṃṣṭraṃ sarpākalpaṃ trinetraṃ maṇimayavilasat kiṅkiṇīnūpurāḍhyam || 53|| rājasaṃ dhyānamākhyātaṃ dharmakāmārthasiddhidam | tāmasaṃ śatruśamanaṃ kṛtyābhūtagrahāpaham || 54 || tāmasadhyāne tu dakṣādyūrdhvayorādye tadadhasthayodvītīye tadadhasthayorupāntye tadadhasthayorantye | atra dhyānānantaraṃ ḍamarukamudrāṃ darśayet | tallakṣaṇaṃ tu---- muṣṭiṃ suśithilāṃ badhvā īṣaducchiratamadhyamām | dakṣiṇādūrdhvamunnamya karṇadeśe pracālayet | eṣā mudrā ḍamarukā sarvavighnavināśinī || iti || 53-54 || varṇalakṣaṃ japenmantraṃ haviṣyāśī jitendriyaḥ | taddaśāṃśaṃ prajuhuyāttilairmadhurasaṃyutaiḥ || 55 || varṇalakṣaṃ ekaviṃśatilakṣam || 55 || dharmādharmādibhiḥ kḷpte pīṭhe paṅkajaśobhite | ṣaṭkoṇāntastrikoṇasthavyomapaṅkajasaṃyute || 56 || vaṭukaṃ pūjayeddevaṃ mūttīṃ mūlena kalpayet | mūlādisadyojātena devamāvāhayettataḥ || 57 || vāmadevena mantreṇa sthāpayetparameśvaram | mūlamantreṇa karttavyaṃ sānnidhyaṃ tadanantaram || 58 || aghoreṇa sudhīḥ kuryāt sannirodhamanantaram | puruṣākhyena manunā yonimudrāṃ pradarśayet || 59 || devāya vandanaṃ kuryādīśānena samāhitaḥ | etatsarvaṃ vidhātavyaṃ tattanmudrābhirādarāt || 60 || kḷpte pīṭhe iti | caturthektaprakāreṇa | natvatra pīṭhaśaktayaḥ | kīdṛśe pīṭhe | ṣaṭkoṇāntastrikoṇasthavyomapaṅkajasaṃyute | punaḥ kīdṛśe | paṅkajaśobhite | tena mātṛkāpadmaṃ kṛtvā tadupari trikoṇaṃ tadupari ṣaṭkoṇaṃ tadupari aṣṭadalaṃ padmaṃ tadupari caturasraṃ caturdvāramiti pūjāyantram | taduktaṃ viśvasāroddhāre---- caturasrāsane padmamaṣṭapatraṃ sakaṇīkam | tasya madhye ca ṣaṭkoṇaṃ maṇḍalaṃ tu vidhīyate || tanmadhye ca trikoṇaṃ ca tanmadhye vyomapaṅkajam | madhye vaṭukamāvāhya | iti | vyomapaṅkajantu mātṛpaṭaloktavarṇābjam | mūlādisadyojāteneti | evaṃ pañcasu sambadhyate | tattanmudrābhiriti | mudrāstrayoviṃśe vakṣyante | lalāṭastho'ñjalirvandanamudrā || 56-60 || īśānādīn yajeddevān nyāsamārgeṇa deśikaḥ | sakalīkaraṇaṃ kṛtvā yajenmūrttīryathā purā || 61 || vyomapadmadaleṣvarcedasitāṅgādibhairavān | āsitāṅga ruruṃ caṇḍaṃ krodhamunmattabhairavam || 62 || kapālinaṃ bhīṣaṇākhyaṃ saṃhāraṃ ca kramādamūn | ṣaṭkoṇeṣu ṣaḍaṅgāni krameṇā'bhyarcayet sudhīḥ || 63 || nyāsamārgeṇeti | devadehe tattadaṅgulībhirmūrdhādiṣu pañcavaktreṣvapi natvaṅgulīṣu | taduktaṃ nārāyaṇīye----yathātmani tathā deve nyāsaḥ kāryaḥ karaṃ vinā | iti | hrīṃ voṃ īśānāya nama ityādi pūjayet | tatra devadehe prathamaṃ vinyasya paścāt pūjanamiti jñeyam | sakalīkaraṇaṃ kṛtvā yajeddevamiti śeṣaḥ | mūrttīryathā purā yajediti anuṣajyate | yathā puretyanenāvaraṇapūjāyāṃ pūrvadakṣiṇasaumyapaścime īśe ca mūttī- pūjetyuktam | viśvasāroddhāre tu viśeṣaḥ---- " indrāgniyamasomāpsu pañca brahmaṇaḥ arcayet " iti | aiuṛlaeoaṃ etadbījapūrvānityuktam | prayogastu----aṃ asitāṅgabhairavāya nama ityādi | bhairavapadaṃ sarveṣu yojyam | punarbhairavoddeśo mātṛnivṛttyarthaḥ | kramāt sudhīrityane- nāgneyādi pūjanamityuktam || 61-63 || pūrvādīśānaparyantaṃ tadbahiḥ pūjayedimān | ḍākinīputrakān pūrvaṃ rākiṇīputrakāṃstataḥ || 64 || lākinīputrakān paścātkākinīputrakāṃstataḥ | śākinīputrakān bhūyo hākinīputrakān punaḥ || 65 || mālinīputrakān paścāddevīputrāṃstataḥ param | athomārudramātṛṇāṃ putrān dakṣiṇato yajet || 66 || ūrdhvamukhyāḥ sutānūrdhvamadhomukhyāḥ sutānadhaḥ | iti saṃpūjayenmantrī putravargāṃstrayodaśa || 67 || tadbahiḥ padmapatreṣu lokeśavaṭukān yajet | brahmāṇīputrakaṃ pūrve māheśīputramaiśvare || 68 || vaiṣṇavī putrakaṃ saumye kaumārīputramānile | indrāṇīputrakaṃ bhūyaḥ pūjayetpaścime tataḥ || 69 || mahālakṣmīsutaṃ paścādrakṣodiśi samarcayet | vārāhī putrakaṃ yāmye cāmuṇḍāsutamānale || 70 || tadbahiriti | ṣaṭkoṇabāhye | aṣṭapatrāntaḥ pūrvādīśānaparyantamimān vakṣyamāṇān pūjayediti sambandhaḥ || 64-70 || vaṭukān daśadikṣvarceddhenukaṃ tripurāntakam | vetālaṃ vahnijihvākhyaṃ kālāntākhyaṃ karālakam || 71 || ekapādaṃ bhīmadaṃṣṭramacalaṃ hāṭakeśvaram | digvidikṣvantarāleṣu śrīkaṇṭhādīn yajet punaḥ || 72 || krodhīśvarādibhṛgvantāṃstadvadbāhye samarcayet | tatastrīnnakulīśādyān dakṣiṇe pūjayet sudhīḥ || 73 || digvidikṣviti | diśaścatasraḥ vidiśaścatasrastadantarālānyaṣṭau evaṃ ṣoḍaśa | punastadvaditi | digvidikṣvantarāleṣu | tatra diśo'ṣṭau vidiśo'ṣṭau tadantarālāni ṣoḍaśeti dvātriṃśat sthānāni jñeyāni || 71-73 || divyāntarikṣabhūmiṣṭhān yogīśān śaktisaṃyutān | yoginībhiḥ sahā'bhyarcedīśāgninirṛtisthitān || 74 || iti saṃpūjayeddevaṃ vaṭukaṃ proktavartmanā | dharmārthakāmamokṣāṇāṃ patirbhavati mānavaḥ || 75 || śaktisaṃyutāniti sāmānyena viśeṣaṇamātram | tāḥ śaktayaḥ kā ityapekṣāyāṃ yoginībhiḥ saheti padam | taduktaṃ viśvasāroddhāre---- divyāntarikṣabhūmiṣṭhānyogīśān pūjayettataḥ | īśāgneyāñca nairṛtyāṃ yoginībhiḥ samanvitān || iti || 74-75 || vighnaṃ durgāṃ samārādhya baliṃ dattvā vidhānataḥ | kāmyāni sādhayenmantrī yathoktāṃ siddhimāpnuyāt || 76 || kāmyamātre paribhāṣāmāha vighnamiti || 76 || śālyannaṃ palalaṃ sapīrlājācūrṇāni śarkarā | guḍamikṣurasāpūpairmadhvaktaiḥ parimiśritaiḥ || 77 || kṛtvā kavalamārādhya devaṃ prāguktavartmanā | raktacandanapuṣpādyairniśi tasmai baliṃ haret || 78 || tataḥ sidhyanti kāryāṇi balinā'nena mantriṇaḥ | juhuyāt sapīṣā mantrī yathoktāṃ siddhimāpnuyāt || 79 || vaśyāya juhuyāddakṣu śakalairvaśayejjanān | juhuyāt putralābhāya praphullaiḥ kairavaiḥ sudhīḥ || 80 || dhanadhānyādisampatyai juhuyāttilataṇḍulaiḥ | bilvaprasūnairjuhuyānmahatīṃ vindati śriyam || 81 || loṇairmadhurasaṃmiśrairvaśayedvanitājanān | vṛṣṭikāmena hotavyaṃ vetasānāṃ samidvaraiḥ || 82 || annena juhuyānnityaṃ dhanadhānyādisampade | vaśyāya juhuyānmantrī madhunā divasatrayam || 83 || tadeva balividhānamāha śālyannamiti | palalaṃ māṃsam | ekīkṛtaṃ piṇḍarūpaṃ kavalaṃ grāsam | raktacandanapuṣpādyairniśi devamārādhya prāguktavartmanā niśi baliṃ harediti sambandhaḥ | ādyaśabdena dhūpadīpanaivedyāni | prāguktetyanena kṣetrapāloktabalimantre kṣetrapālaśabde vaṭuketi padaṃ dattvā devahasta ityuktam | yathoktāmiti | svamanasi sthitām || 77-83 || rogoktauṣadhahomena rogā naśyanti tatkṣaṇāt | kṛtyādrohe grahadrohe bhūtāpasmārasambhave || 84 || vyāghrājine samāsīno juhuyādayutaṃ tilaiḥ | bhūtādayaḥ palāyante nekṣante tāṃ diśaṃ bhayāt || 85 || rogokteti----vaidyakaśāstre yasmin roge yadauṣadhamuktaṃ tasya homādityarthaḥ ||84-85|| kṛṣṇāṣṭamīṃ samārabhya yāvat syāttaccaturdaśī | tilaistaṇḍulasaṃmiśrairmadhuratrayalolitaiḥ || 86 || trisahasraṃ pratidinaṃ juhuyāt saṃskṛte'nale | vaṭukeśvaramabhyarcya bhakṣyabhojyaphalānvitam || 87 || nityaṃ nivedya naivedyaṃ madhyarātre baliṃ haret | evaṃ japitvā prayataḥ sahasrāṇyekaviṃśati || 88 || samāptidivase rātrāvajaṃ hatvā baliṃ haret | tataḥ kārayitā rājā toṣayetsādhakaṃ dhanaiḥ || 89 || vidhinā'nena santuṣṭo vaṭukeśaḥ prayacchati | tejo balaṃ yaśaḥ putrān kāntiṃ lakṣmīmarogatām || 90 || naśyanti śatravaḥ sarve vardhante bandhubāndhavāḥ | avagraho na jāyeta viṣaye tasya bhūpateḥ || 91 || juhuyāt kevalairleṇairayutaṃ stambhanecchayā | nigaḍādivimokṣāya prayogo'yamudāhṛtaḥ || 92 || kṛṣṇetyādi bhūpaterityantamekaḥ prayogaḥ | avagraho vṛṣṭyabhāvaḥ | viṣaye deśe || 86-92 || vacācūrṇapalaṃ japtaṃ gavyenājyena lolitam | vibhajya bhakṣayed bandhyā maṇḍalāt putrakāṅkṣiṇī || 93 || vinītaṃ putramāpnoti medhārogyabalānvitam | ādāvante prayogasya vaṭukāya baliṃ haret || 94 || vibhajyeti kiñcinnyūnasaptasaptaguñjāmitam | maṇḍalamekonapañcāśaddināni | viśvasāroddhāre tu viśeṣaḥ---- vacācūrṇapalaṃ devi kuḍavaṃ palasaṃyutam | padmapatre vinikṣipya sthāpayeddevasannidhau || siddhān saṃpūjya vidhivajjapet spṛṣṭvā tadauṣadham | mantraṃ sahasramāvartya siddhānabhyarcya buddhimān || dhyātvā devīmṛtusnātāṃ prāśayettanmahauṣadham || iti || 93-94 || dvividho balirākhyāto rājasaḥ sāttviko budhaiḥ | rājaso māṃsaraktāḍhyaḥ palatrayasamanvitaḥ || 95 || mudgapāyasasaṃyukto madhuratrayalolitaḥ | sāttviko māṃsarahitaḥ śeṣamanyat puroktava || 96 || brāhmaṇo niyataḥ śuddhaḥ sāttvikaṃ balimāharet | sādhayenmanunā'nena bhasma sarvārthasiddhidam || 97 || rājaso māṃsaraktāḍhya iti | tatra kiṃ māṃsamityapekṣāyāṃ palatrayasamanvita iti | tatra palatrayaṃ bhūcarakhecarajalacarajam | taduktaṃ viśvasāroddhāre---- meṣakukkuṭayormāṃsaṃ śālyannaṃ ghṛtasaṃyutam | lājācūrṇamapūpaṃ ca guḍamikṣurasānvitam | madhumatsyakapitthādi balidravyaṃ samīritam || iti | marīcairjīrakaiścaiva guḍakhaṇḍaistathaiva ca | śālitandulasambhaktagokṣīreṇa samanvitam | saindhavaṃ dagdhamīnena palatrayasamanvitam || iti || tathā'nyatrāpi---- palatrayaṃ māṣacūrṇaṃ dadhi kṣīraṃ ghṛtaṃ tathā | guḍaudanena saṃyuktaṃ miśrīkṛtya vicakṣaṇaḥ || iti || kecit phalatrayamiti pāṭhamapaṭhan | taccintyam || 95-97 || uśīraṃ candanaṃ kuṣṭhaṃ ghanasāraṃ sakuṅkumam | śvetārkamūlaṃ vārāhīṃ lakṣmīṃ kṣīramahīruhām || 98 || tvaco bilvatarormūlaṃ śoṣayitvā sucūrṇayet | cūrṇaṃ vyomni gṛhītena gomayena vimiśritam || 99 || kṛtvā piṇḍāni saṃśoṣya saṃskṛte havyavāhane | mūlena dagdhvā tadbhasma śuddhapātre viniḥkṣipet || 100 || ketakīmālatīpuṣpairvāsayed bhasmaśodhitam | ayutaṃ prajapenmantraṃ spṛṣṭvā bhasma supūjitam || 101 || etadādāya dinaśaḥ prātaḥ puṇḍraṃ karoti yaḥ | tasya rogāḥ praṇaśyanti kṛtyādrohamahāgrahāḥ || 102 || ripucauramṛgādibhyo bhayamasya na jāyate | vardhante sampadaḥ sarvāḥ pūjyate sakalairjanaiḥ || 103 || rājā vaśyo bhavettasya sāmātyaḥ saparicchadaḥ | abhiṣekaṃ prakurvīta rājño vijayakāṅkṣiṇaḥ || 104 || bhasmasādhanamevāha----uśīramityādi | ghanasāraḥ karpūraḥ | vārāhī śūkarī kāchī māgadhī gṛṣṭi kārikā | iti kaiyaṭadevanighaṇṭau vārāhīnāmnī auṣadhī prasiddhā | śamī lakṣmīḥ śivā śītā māṅgalyā keśahṛtphalā || iti kaiyaṭadevanighaṇṭau lakṣmīśabdena śamī uktā | vyomni gṛhīteneti bhūtalā spṛṣṭena | puṇḍraṃ tripuṇḍrantiryaktilakaḥ | mṛgo vyāghraḥ | abhiṣekaṃ prakurvīteti | saptabhiḥ pañcabhirvā'hobhirityarthaḥ | " saptāhaṃ vāpi pañcāham " ityukteḥ | tatra pūrvameva saptamaṃ pañcamaṃ vā śubhadinamālocya prathamārambhaḥ kāryaḥ || 98-104 || pūrvektamaṇḍape kḷpte vitānadhvajaśobhite | sarvatobhadramālikhya kaṇīkāṃ tasya pūrayet || 105 || aṣṭadroṇapramāṇena śālibhiḥ śodhitaiḥ śubhaiḥ | tadardhāṃstaṇḍulāṃstasmin nyasya dūrvākṣatānvitān || 106 || hemādivihitaṃ kumbhaṃ navaratnasamanvitam | saṃsthāpya vimalaistoyairāpūryā'sminviniḥkṣipet || 107 || kṣīradrumaprabālāni lakṣmīṃ dūrvāṃ sahāṃ punaḥ | karpūraṃ candanaṃ bilvamuśīraṃ kuṅkumaṃ punaḥ || 108 || kaṅkolamaguruṃ jātiṃ mallikāṃ campakotpalaiḥ | gomedaṃ dāḍimaṃ paścātpaṭṭayugmena veṣṭayet || 109 || abhiṣekaprakāramāha----pūrvekteti | tṛtīyokte ityarthaḥ | aṣṭadroṇeti | arddha- khārī | tadarddhamiti | khārīcaturthāṃśaḥ | navaratnāni ṣaṣṭhoktāni | prabālāni pallavāḥ | sahā sahadevī | gomedaṃ patrajam---- " gomedakaṃ pītamaṇau kakkole patraje'pi ca " iti viśvaḥ || 105-109 || tasminnāvāhya vaṭukaṃ rājasaṃ samprapūjayet | bahiraṣṭasu kumbheṣu bhairavānaṣṭa pūjayet || 110 || trayodaśasu kumbheṣu trayodaśa gaṇān yajet | bāhya daśasu kumbheṣu lokeśānarcayet sudhīḥ || 111 || tadbahirdvyāṣṭakumbheṣu śrīkaṇṭhādīn sureśvarān | pañcatriṃśadghaṭeṣvarcet kādivarṇeśvarān kramāt || 112 || iti gandhādibhiḥ samyak pañcāvaraṇamarcayet | ayutaṃ prajapetspṛṣṭvā tān ghaṭān deśikottamaḥ || 113 || rājasamiti rājasadhyānoktamūttīm | lokeśān lokeśavaṭukān | kramādityanena parito dvātriṃśat dakṣiṇe trīnityuktam | spṛṣṭvetyubhayatra | kūrcādinā || 110-113 || pāyasaiḥ sapīṣā śuddhaistilairdaśaśataṃ pṛthak | juhuyāttān ghaṭān spṛṣṭvā pratyahaṃ balimāharet || 114 || rājasoktaprakāreṇa rātrau deśikasattamaḥ | sudine śobhane lagne vācayitvā dvijanmabhiḥ || 115 || svastimaṅgalavākyāni viśuddhairvedapāragaiḥ | nadatsu pañcavādyeṣu praṇamya vaṭukeśvaram || 116 || jitendriyaṃ śuddhakāyaṃ rājānaṃ brāhmaṇapriyam | āstikaṃ satyavacanamabhiṣiñcet prasannadhīḥ || 117 || abhiṣikto narapatiḥ praṇipatya guruṃ param | bhūyasīṃ dakṣiṇāṃ dadyāt prasīdati tathā guruḥ || 118 || rājā'bhiṣikto bhavati sākṣād bhūmipurandaraḥ | parān vijayate bhūpān stūyate sakalairjanaiḥ || 119 || pṛthagiti | pratyekam | tena sahasratrayaṃ homaḥ, pratyahaṃ saptāhaṃ pañcāhaṃ vā || 110-119 || kṛtābhiṣekaḥ ṣaṇmāsaṃ pratimāsaṃ mahīpatiḥ | caturambhodhivalayāṃ śāsti sarvāṃ vasundharām || 120 || asyaivāvṛttyā phalaviśeṣamāha kṛteti | ṣaṇmāsaṃ pratimāsamiti ṣaḍāvṛttayaḥ || 120 || gajāśvaśāntividhaye teṣāṃ śālāsu sādhakaḥ | kuṇḍaṃ kṛtvā vidhānena homaṃ kuryādyathāvidhi || 121 || pāyasājyatilaivīdvānayutatritayāvadhi | brāhmaṇān bhojayennityaṃ bhakṣyabhojyaphalādibhiḥ || 122 || gajeti | prākproktavidhinā kumbhān sthāpayitvā gandhānulepaiḥ puṣpādyairabhyarcya vidhānena kuṇḍaṃ kṛtvā yathāvidhi homaṃ kuryāditi sambandhaḥ| tatra vidhāneneti trikoṇam| yathāvidhīti | vaṭukamagnāvabhyarcya vaṭukaṃ ca tatra pūjayitvetyarthaḥ || 121-122|| prākproktavidhinā kumbhān sthāpayitvā'tra deśikaḥ | abhyarcya gandhapuṣpādyaistajjalaiḥ prokṣayedgajān || 123 || aśvaśālāmanenaiva vardhante te dine dine | yuddheṣu mahatī śaktirjāyate pūrvato'dhikā || 124 || sarvarogāḥ praṇaśyanti kṛtyādrohāḥ paraiḥ kṛtāḥ | asmātparatarā rakṣā nāsti teṣāṃ mahītale || 125 || abhiṣicya mahīpālaṃ pareṣāṃ vijayodyatam | uktena vidhinā mantrī yāminyāṃ balimāharet || 126 || prākproktavidhinā | caturthektavidhinā | kumbhāniti pañca | atra | pañcasu kumbheṣu | abhyarcyeti | madhye vaṭukam īśānaṃ caturṣvanyā mūrttīriti śeṣaḥ | uktañca---- pañcātmānaṃ padaṃ kṛtvā svālipte śuddhabhūtale | koṣṭheṣu sthāpayet sṛṣṭyā kalaśān pañca śobhanān || dhūpādivāsitān bhūyo jalairāpūrayet pṛthak | māṇikyaṃ mauktikaṃ vajraṃ nīlaṃ marakataṃ tathā || proktāni pañca ratnāni nikṣipya teṣu pañcasu | tatra devaṃ ca mūrttīśca samabhyarcya yathāvidhi || iti || anyatra tu----suvarṇaṃ rajataṃ muktā rājāvarttaṃ pravālakam | ratnapañcakamākhyātam | iti | gajān aśvān śālāñca gajāśvaśālāṃ prokṣayediti sambandhaḥ | te gajā aśvāḥ | śaktirjāyata iti | teṣāmityanuṣajyate | rogāḥ praṇaśyantītyatrāpi | abhiṣicyeti haredityantaṃ pūrvektābhiṣekabalyora- nuvādaḥ || 123-126 || anyūnāṅgamajaṃ hatvā rājasaṃ prāgudāhṛtam | balipradānasamaye ripūṇāṃ sarvasainyakam || 127 || nivedayed balitvena vaṭukāya viśiṣṭadhīḥ | vidarbhayecchatrunāmnā balimantraṃ tathā sudhīḥ || 128 || śatrupakṣasya rudhiraṃ piśitaṃ ca dine dine | bhakṣaya svagaṇaiḥ sārddhaṃ sārameyasamanvitaḥ || 129 || balimantro'yamākhyātaḥ sarveṣāṃ vijayapradaḥ| anena balinā hṛṣṭo vaṭukaḥ parasainyakam || 130 || sarvaṃ gaṇebhyo vibhajedāmiṣaṃ kruddhamānasaḥ | evaṃ kṛte parabalaṃ kṣīyate nā'tra saṃśayaḥ | vijayaśriyametena rājā prāpnotyayatnataḥ || 131 || tatraiva viśeṣamāha | anyūnetyādinā || 127-131 || śrīmāyāsmarakūṭamatra vilikhenmadhye daleṣvaṣṭasu dviḥproktaṃ vaṭukāyaśabdamaparān mantrasya varṇān bahiḥ| aṣṭadvandvadaleṣu tadbahiratastatsaṃkhyapatreṣvatha dvātriṃśaddalakādisāntasahitaṃ yantraṃ likhed bhūpure || 132 || āpaduddharaṇaṃ yantramapamṛtyubhayāpaham | sarvasampatpradaṃ nityaṃ sarva saubhāgyadāyakam || 133 || rakṣākaraṃ grahārttānāṃ rājñāṃ vijayavardhanam | āpaduddharaṇādasmādāpaduddharaṇakṣamaḥ || 134 || tantreṣu nāsti mantro'nya ityāhurmantravedinaḥ | yantramāha śrīmāyeti | śrī śrībījam | māyā śaktibījam | smaraḥ kāmabījaṃ klīṃ | kūṭaṃ kṣrīṃ | madhye kaṇīkāyāḥ | taduktaṃ viśvasāroddhāre---- tatrādau kaṇīkāmadhye lakṣmībījaṃ nyased budhaḥ | māyābījaṃ tato nyasya kāmabījaṃ tataḥ param || kūṭākṣaraṃ tataḥ paścādagnimāyāsamanvitam | caturbījasamāyuktaṃ kaṇīkāmantramuddharet || iti || etena keṣāñcana smararūpameva kūṭaṃ likhediti vyākhyānaṃ nirastam | aṣṭadaleṣu baṭukāya ityekākṣarakrameṇa likhanīyam | mantrasya varṇāniti | āpadityādi- māyāntān | prathamaṣoḍaśadale | tadbahiḥ prathamaṣoḍaśadalādbahiḥ | tatsaṃkhyapatreṣu ṣoḍaśasu | tadupari dvitīyaṣoḍaśadale ṣoḍaśasvarān likhet || 132-134 || arghīśo vahniśikharo lāntastho dānta īritaḥ || 135 || phaḍantaścaṇḍamantro'yaṃ trivarṇātmā samīritaḥ | asya triko muniḥ proktaśchando'nuṣṭubudāhṛtam || 136 || caṇḍeśo devatā proktā kuryādaṅgavidhiṃ punaḥ | hṛdayaṃ dīpta phaṭ proktaṃ jvala phaṭ śira īritam || 137 || śikhā jvālāmālinī phaṭ jñeyā phaṭ kavacaṃ matam | hana phaṭ netramākhyātaṃ sarvajvālini phaṭ param | vinyasyaivaṃ ṣaḍaṅgāni tato devaṃ vicintayet || 138 || caṇḍamantramāha----arghīśa iti | arghīśa ūḥ| dānto dhaḥ lāntastho vahniśikharaḥ tena rdhva | ūkāro bījaṃ phaṭ śaktiḥ | trika iti ṛṣināma || 135-138 || caṇḍeśvaraṃ raktatanuṃ trinetraṃ raktāṃśukāḍhyaṃ hṛdi bhāvayāmi | ṭaṅkaṃ triśūlaṃ sphaṭikākṣamālāṃ kamaṇḍaluṃ bibhrataminducūḍam || 139 || dhyānamāha----caṇḍeśvaramiti | ṭaṅkaṃ paraśum | taduktaṃ nārāyaṇīye---- śūlī paraśukamaṇḍalvakṣamālī trilocanaḥ | iti | vāmordhvāt vāmādhaḥparyantamāyudhadhyānam || 139 || varṇalakṣaṃ japenmantraṃ homaṃ kuryāddaśāṃśataḥ | madhuratrayasaṃyuktaivīśuddhaistilataṇḍulaiḥ || 140 || pañcākṣarodite pīṭhe caṇḍeśaṃ sādhu pūjayet | mūrttau bījena kḷptāyāṃ tat kūrme bindusaṃyutaḥ || 141 || caṇḍeśvarāya hṛd bījapūrvaḥ pūjāmanurmataḥ | aṅgairmātṛbhirāśeṣairvajrādyairāyudhairyajet || 142 || taditi bījam | kūrmaḥ cakāraḥ || 140-141 || pūjāmantramāha----caṇḍeti | caṇḍeśvarāya svarūpam | hṛnnamaḥ | bījapūrvaḥ svasya bījapūrva ityarthaḥ | ācāryaiśca gāyatrīṃ japedityuktam | yadāhuḥ---- caṇḍa caṇḍāyetyuktvā prāgvadetadvidmahe padam | caṇḍeśvarāya ca proktvā dhīmahīti padaṃ vadet || tannaścaṇḍa iti proktvā brūyād bhūyaḥ pracodayāt | eṣā tu caṇḍagāyatrī japāt sānnidhyakāriṇī || iti || 142 || caturāvaraṇaṃ proktaṃ caṇḍeśasya samarcane | iti siddhe manau mantrī dhanavān jāyate'cirāt || 143 || tarpayenmanunā'nena nityamaṣṭottaraṃ śatam | śriyamāpnoti mahatīṃ putramitrasamanvitaḥ || 144 || śriyamāpnotīti | śrībījāditvam || 144 || priyaṅgukusumaiḥ phullaistatkāṣṭhajvalite'nale | juhuyādayutaṃ mantrī puraḥ kṣobho prajāyate || 145 || mantrītyanena durgābījāditvaṃ sūcitam || 145 || sādhyavṛkṣatvaco loṇaṃ piṣṭvā piṣṭasamanvitam | puttalīṃ rucirāṃ kṛtvā pratiṣṭhāpya samīraṇam || 146 || chittvā chittvā prajuhuyādaṣṭottaraśataṃ niśi | saptāhamevaṃ kurvīta sādhyo dāso bhavet svayam || 147 || sādhyavṛkṣeti | sādhasya yannakṣatraṃ tannakṣatravṛkṣatvacaḥ | tān dvāviṃśe vakṣyati | piṣṭaṃ taṇḍulapiṣṭam | taduktamācāryaiḥ---- sādhyarkṣāṅghirapacarmaṇāṃ sumasṛṇāṃ piṣṭaiśca loṇaiḥ samaṃ kṛtvā puttalikāṃ pratiṣṭhitacalāṃ japtvā ca rātrau hunet || iti | puttalīm | ṣaṇavatyaṅgulām | samīraṇaṃ prāṇaṃ pratiṣṭhāpyeti trayoviṃśaprakāreṇa | chittvā chittvāti | dvāviṃśe vakṣyamāṇarītyā | sādhya iti | liṅgamavivakṣitam | puruṣaṃ striyamapi vaśayet | taduktam---- saptāhaṃ puruṣo'ṅganā yadi ciraṃ vaśyastvavaśyaṃ bhave- dasmin janmani nātra codyaviṣayo dehāntare saṃśayaḥ || iti || atha ca sādhyamiti sāmānyata uktedvījādiḥ | tatra viśeṣo nārāyaṇīye---- prajvālyā'gnimapāmārgairevaṃ vaśyo bhaved dvijaḥ | dīpte vahnau citākāṣṭhaiḥ pratikṛtyā tathā hunet | rājā vaśībhavedevaṃ vaśyaḥ syādvaiśyaśūdrayoḥ || iti | dāso bhavedatra kāmāditvaṃ jñeyam || 146-147 || śaivamantreṣu niṣṇātaścaṇḍeśvaramanuṃ bhajet | sarvān kāmānavāpnoti paratreha ca nandati || 148 || śaivamantreṣvityanenaitaduktaṃ bhavati | yāvān caṇḍeśvacarajapastāvān śaivaṣaḍakṣara mantrajapaḥ | yadāhuḥ----tryakṣarasya japo yāvattāvajjapyaḥ ṣaḍakṣaraḥ | ehikāmuṣmikīṃ siddhiṃ tathā hi labhate naraḥ || iti || sarvān kāmāniti | satilaistandulairhemakāṣṭhāgnau juhuyādareḥ | unmādāya payohomastacchāntiḥ khādirānale || iti | yadyadvarṇaiḥ prasūnaistu mantrī saptadinaṃ hunet | labhettadrūpabāso'yamṛṇahā kāmado manuḥ || ityādi jñeyam || 148 || dharāpo'gnimarudvyomamakheśendvarkamūrttaye | sarvabhūtāntarasthāya śaṅkarāya namo namaḥ || 149 || dharetyādi śaivamantrānte śivastutiḥ | dhareti ślokenā'ṣṭamūttītvamuktam | makheśo yajamānaḥ || 149 || śrutyantakṛtavāsāya śrutaye śrutijanmane | atīndriyāya mahase śāśvatāya namo namaḥ || 150 || śrutyanteti | upaniṣatpratipādyatvāttatra kṛtāvāsāyetyupacārataḥ prayogaḥ | śrutaye śrutirūpāya | śrutīnāṃ janma yasmāt | tenā'nādivedapravaktre | atīndriyāyeti | " yato vāco nivarttante aprāpya manasā saha " iti śruteḥ || 150 || sthūlasūkṣmavibhāgābhyāmanirdeśyāya śambhave | bhavāya bhavasambhūtaduḥkhahantre namo'stu te || 151 || bhavāya bhavanāmne | bhavo janma tadduḥkhahantre || 151 || tarkamārgātidūrāya tapasāṃ phaladāyine | caturvargavadānyāya sarvajñāya namo namaḥ || 152 || tarkaḥ dustarkaḥ | caturvargapradātre || 152 || ādimadhyāntaśūnyāya nirastāśeṣabhītaye | yogidhyeyāya mahate nirguṇāya namo namaḥ || 153 || viśvātmane'vicintyāya vilasaccandramauline | kandarpadarpakālāya kālahantre namo namaḥ || 154 || ādiḥ sargaḥ madhyaḥ pālanaṃ antaḥ saṃhāraḥ tatra śūnyāya | phalānupagamāt | avicintyāya | iyattābhāvāt | kālāyā'ntakāya || 153-154 || viṣāśanāya viharad vṛṣaskandhamupeyuṣe | sariddāmasamābaddhakapardāya namo namaḥ || 155 || śuddhāya śuddhabhāvāya śuddhānāmantarātmane | purāntakāya pūrṇāya puṇyanāmne namo namaḥ || 156 || bhaktāya nijabhaktānāṃ bhuktimuktipradāyine | vivāsase vivāsāya viśveśāya namo namaḥ || 157 || sarid gaṅgā saiva dāma tena prabaddhaḥ kaparde jaṭājūṭo yena tasmai | " kaparde'sya jaṭājūṭaḥ " iti koṣaḥ || 155-157 || trimūttīmūlabhūtāya trinetrāya namo namaḥ | tridhāmnāṃ dhāmarūpāya janmaghnāya namo namaḥ || 158 || devāsuraśiroratnakiraṇāruṇitāṅghraye | kāntāya nijakāntāyai dattārdhāya namo namaḥ || 159 || stotreṇā'nena pūjāyāṃ prīṇayejjagataḥ pati | bhuktimuktipradaṃ bhaktyā sarvajñaṃ parameśvaram || 160 || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake viṃśaḥ paṭalaḥ samāptaḥ || 20 || bth " bi trimūrtteḥ brahmaviṣṇurudramūrtteḥ | tridhāmnāmiti sūryāgnicandramasām ||158-160|| || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāṃ viṃśaḥ paṭalaḥ || 20 || bth " bi athaikaviṃśaḥ paṭalaḥ atha gāyatrīprakaraṇam atho vakṣyāmi gāyatrīṃ tattvarūpāṃ trayīmayīm | yayā prakāśyate brahma saccidānandalakṣaṇam || 1 || evaṃ tāntrikān pañcadevatāmantrānuktvā katicidgāyatryādivaidikānmantrānvaktu- mupakramate atho iti | tattvarūpāṃ catuvīṃśativarṇānāṃ catuvīṃśatitattvātmatvāttadrūpatā | tānyakṣaranyāse vakṣyante | anena gāyatryakṣaraiḥ sārddhaṃ tattvanyāso'pi sūcitaḥ | trayīmayīmityanena etayā samyagyathāvidhi paṭhitayā trayīpāṭhaphalaprāptiruktā | yayā gāyatryā saccidānandalakṣaṇaṃ brahma prakāśyate | tataḥ praṇavasya tatpratipādakatvamantye vakṣyati | vyāhṛtyādīnāṃ tatpratipādakatvamāhurācāryāḥ---- bhūḥpadādyā vyāhṛtayo bhūśabdastadi(ḥ sati)varttate | tatpadaṃ saditi proktaṃ tanmātratvācca bhūrataḥ || bhūtatvāt kāraṇatvācca bhuvaḥ śabdasya saṅgatiḥ | sarvasvīkaraṇāt svātmatayā ca svaritīritam || mahattvācca mahastvācca mahaḥśabdasya saṅgatiḥ | tadeva sarvajanatā tasmāt tu vyāhṛtirjanaḥ || tapojñānatayā caiva tathā tāpatayā smṛtam | satyaṃ paratvādātmatvādanantajñānataḥ smṛtam || praṇavasya vyāhṛtīnāmataḥ sambandha ucyate | akāro bhūrukārastu bhuvo mārṇaḥ svarīritaḥ || bindurmahastathā nādo janaḥ śaktistapaḥ smṛtam | śāntiḥ satyamiti proktaṃ yattatparataraṃ padam || atrāpi tatpadaṃ pūrvaṃ proktaṃ tadanuvarṇyate | praṇavasya vyāhṛtīnāṃ gāyatryaikyamathocyate || taddvitīyaikavacanamanenā'khilavastunaḥ | sṛṣṭyādikāraṇaṃ tejorūpamādityamaṇḍale || abhidhyeyaṃ parānandaṃ paraṃ brahmā'bhidhīyate | yattatsaviturityuktaṃ ṣaṣṭhyekavacanātmakam || dhātoriha viniṣpannaṃ prāṇiprasavavācakāt | sarvāsāṃ prāṇijātīnāmiti prasavituḥ sadā || vareṇyaṃ varaṇīyatvāt sevanīyatayā tathā | bhajanīyatayā sarvaiḥ prārthanīyatayā smṛtam || pūrvasyā'ṣṭākṣarasyaivaṃ vyāhṛtirbhūritīritā | pāpasya bharjanādbharge bhaktasnigdhatayā tathā || devasya vṛṣṭidānādiguṇayuktasya nityaśaḥ | prabhūtena prakāśena dīpyamānasya vai tathā || dhyai cintāyāmato dhātorniṣpannaṃ dhīmahītyadaḥ| nigamādyena divyena vidyārūpeṇa cakṣuṣā || dṛśyo hiraṇmayo deva ādityo nityasaṃsthitaḥ | hīnatārahitaṃ tejo yasya syāt sa hiraṇmayaḥ || yaḥ sūkṣmaḥ so'hamityevaṃ cintayāmaḥ sadaiva tu | dvitīyāṣṭākṣarasyaivaṃ vyāhṛtirbhuva īritā || dhiyo buddhīrmanorasya chāndasatvād ya īritaḥ | kṛtaśca liṅgavyatyāsaḥ sūtrāt suptiṅupagrahāt || yattattejo nirupamaṃ sarvaveda(deva)mayātmakam | bhajatāṃ pāpanāśasya hetubhūtamihocyate || na iti prokta ādeśaḥ ṣaṣṭhyā bahviti cāsmadaḥ | tasmādasmākamityarthaḥ prārthanāyāṃ pracodayāt || tṛtīyāṣṭākṣarasyāpi vyāhṛtiḥ svaritīritā | evaṃ daśapadānyasyāstrayaścā'ṣṭākṣarāḥ smṛtāḥ || ṣaḍakṣarāśca catvāraḥ syuścatuvīṃśadakṣarāḥ | itthaṃbhūtaṃ yadetasya devasya savituvībhoḥ || vareṇyaṃ bhajatāṃ pāpavināśanakaraṃ param | bharge'smābhirabhidhyātaṃ dhiyastannaḥ pracodayāt || uktaivamatra gāyatrī punastacchira ucyate | āpo jyotī rasa iti somāgnyosteja ucyate || tadātmakaṃ jagat sarvaṃ rasastejodvayaṃ smṛtam | amṛtaṃ tadanāśitvād bahutvād brahma gadyate || yadānandātmakaṃ brahma satyajñānādilakṣaṇam | tad bhūrbhuvaḥsvarityuktaṃ so'hamityo(ttha)mudāhṛtam || etattu vedasārasya śirastvācchira īritam | iti || 1 || ----prapañcasāratantre 30. 7-31 praṇavādyā vyāhṛtayaḥ sapta syustatpadādikā | catuvīṃśatyakṣarātmā gāyatrī śirasā'nvitā || 2 || sarvavedoddhṛtaḥ sāro mantro'yaṃ samudāhṛtaḥ | brahmā devyādigāyatrī paramātmā samīritāḥ || 3 || ṛṣyādyāḥ praṇavasyaite munibhiḥ parikīttītāḥ | jamadagnibharadvājabhṛgugautamakaśyapān || 4 || viśvāmitravasiṣṭhākhyau vyāhṛtīnāmṛṣīnviduḥ | gāyatryuṣṇigathā'nuṣṭubbṛhatī paṅktayaḥ punaḥ || 5 || triṣṭubjagatyau cchandāṃsi kathitāni manīṣibhiḥ | saptācīranilaḥ sūrye vākpatirvaruṇo vṛṣaḥ || 6 || viśvedevāḥ kramādāsāṃ devatāḥ parikīttītāḥ | gāyatryā munirākhyāto viśvāmitro mahādyutiḥ || 7 || gāyatrī chanda ityuktaṃ devatā savitā smṛtā | śirasā'sya munirbrahmā chando devyādikā smṛtā || 8 || gāyatrī paramātmā'sya devatā kathitā budhaiḥ | praṇavādyā iti prativyāhṛti sambadhyate | tatpadādiketyasyā'grimeṇa sambandhaḥ | śiraseti | oṃ āpo jyotī raso'mṛtaṃ brahma bhūrbhuvaḥ svaromiti | munibhiḥ parikīttītā ṛṣyādyāḥ praṇavasya samīritā iti sambandhaḥ | asyāḥ kalpo'haṃ bījādiproktam---- re ityetat tu bījaṃ syādyavarṇaṃ śaktirucyate | ṇityetatkīlakaṃ proktaṃ gāyatryāstripadātmanaḥ || iti || kalpāntare----yaṃ tu bījaṃ syādī śaktirṇaṃ ca kīlakam | iti || 2-8 || vyāhṛtīḥ sapta bhūrādyā hṛnmukhāṃsoruyugmake || 9 || jaṭhare nyasya mantrajño gāyatryārṇāṃstanau nyaset | patsandhiṣu dhvaje nābhau hṛtkaṇṭhabhujasandhiṣu || 10 || āsyanāsākapolākṣikarṇabhrūmastake punaḥ | pāścātyottarayāmyaprāgūrdhvavaktreṣu sādhakaḥ || 11 || mantrajño nyasedityanena praṇavaṃ vinyasya saptavyāhṛtīvīnyastavyā ityuktaṃ bhavati | yadāhuḥ----aṃ namo brahmaṇe nābhau hṛdaye uṃ ca viṣṇave | maṃ śivāya namo mūrdhni tattadrūpaṃ smaran nyaset || iti || patsandhiṣviti | pādadvayasandhicatuṣke akṣaracatuṣkam | taduktam---- " padadvaya- sandhicatuṣke " iti | ayaṃ nyāsaḥ aṅgulimārabhya karttavyaḥ | atra yadyapi sandhi- śabdagrahaṇamasti tathāpi tadavadhyaṅga eva nyāso vidheya iti jñeyam | evaṃ bhujadvaya- sandhicatuṣke akṣaracatuṣkam | nyāsādiṣvekaikamakṣaram | ṇiyetyasya pṛthagbhāvena catuvīṃśatyakṣarātmakatvam | sādhaka ityanena pratyakṣaramādau praṇavaḥ ante ca namaḥśabda ityuktam | kalpāntare tu---- varṇanyāsamatho vakṣye ārṣaṃ chandaśca daivatam | tattvaśaktī varṇamudre smṛtvā varṇān kramān nyaset || mitroktāgnyacalāhlādi pīto vakrāṅgulī karau | sammukhaṃ mohapāpaghnaṃ caraṇāṅguṣṭhayostu tat || madhucchando nivādyambu prabhā śyāmo'bjakośavat | samukhau sampuṭaṃ copapāpaghnaṃ gulphayostu saṃ || gargamadhyārkatejojā kapilo vitataṃ karau | prasāritottānaśākhau pāpaghnaṃ jaṅghayostu viṃ || upamanyuḥ pratiṣṭhā ca vidyudvāyuśca viśvabhṛt | vistīrṇaṃ saṃhatottānatarjanīmuktahastakam || indranīlanibhaṃ rogagrahaghnaṃ jānunostu tuṃ | kaśyapaḥ supratiṣṭhā ca yamaḥ khaṃ ca vilāsinī || vahnyābhaṃ sammukhāsaktapāṇyoryuktakaniṣṭhayoḥ | anyatra viralāṅgulyoraṅguṣṭhadvayayogataḥ || dvimukhaṃ bhrūṇahatyāghnamūrvervaṃ vinyaset sudhīḥ | bhṛgurdevī jalaṃ gandhaḥ prabhācchaḥ pūrvarūpayoḥ || trimukhaṃ tarjanīyogād guhye'gamyāghahṛt tu reṃ | atryuṣṇigvāgraso līlā vidyuttadvaccaturmukham || madhyāyogādabhakṣyāghaharaṃ vṛṣaṇayostu ṇiṃ | viṣṇvanuṣṭubvirūpākṣanāmācchaḥ pañcavaktrakam || anāmāyogato hatyāharaṃ kaṭyāṃ tu yaṃ tathā | hārīto bṛhatīndrastvak kānti(kīttī)rnīlastathā tayoḥ || tiryagyuktāgrāṅgulikayoḥ kaniṣṭhā mokṣaṇe sati | ṣaṇmukhaṃ narahatyāghnaṃ nābhau bhaṃ yājñavalkyakaḥ || paṅktivīdyādharaḥ śabdo durgā raktamadhomukham | vakrāgrāvākṛtakaraṃ jaṭhare rgoṃ gavāṃ hitam || kavistriṣṭubravirvārgau raktarugvyāpakāñjaliḥ | uttānau pūrvavaddhastau stryaghanut stanayośca deṃ || aṅgirā jagatī śarve hastau vidyāccharuktvadhaḥ | muktāgrāṅguṣṭhakau muṣṭī śakaṭaṃ hṛdi vaṃ guroḥ || syaṃ ja(ya?)mo jagatī tvaṣṭopastheśāḥ kāñcanachaviḥ | yamapāśaṃ baddhamuṣṭyoruttānā vāmatarjanī || vakrāgrā nyubjayā yuktā'nyayā kaṇṭhe mano'ghahṛt | āpastambaḥ śakvarī ca pāyurāpyāyinī vasuḥ || śubhro mithaḥ sandhilīnāṅgulikau samukhau karau | dīrghāṅguṣṭhau grathitakaṃ dhīṃ mukhe pitṛ(nṛpa)pāpanut || saṃvartte'ttīrmarutpādau vimalā padmarāgabhaḥ | sandhinordhvāṅgulirvāmastādṛśo'dhomukhaḥ paraḥ || susammukhonmukhaṃ tālumadhye maṃ pūrvapāpaham | kātyāyanastrivṛt somaḥ śrotraṃ mācchaṃ viṣāpaham || uttānonnatakoṭī dvau lambaṃ hiṃ nāsikānatam | asitotyaṅgirā tvagdhiraṇyā pāṇḍu parigrahāt || anyonyasaṃhatottānau muṣṭikaṃ netrayostu dhiṃ | vyāso dhṛtiḥ surāścakṣuḥ sūkṣmā raktaśca sammukhau || yuktānāmākaniṣṭhau saṃyuktavakrāgraśeṣakau | matsyaprāṇivadhāghaghnaṃ bhrūmadhye yoṃ nyased dvijaḥ || parāśaro dhṛtirdasro jihvā yoniśca rukmaruka | kūrmaḥ pṛṣṭhe samākrānto dakṣiṇena tvadhomukhaḥ || yoṃ lalāṭe'khilāghaghnaṃ śaṅkuḥ kṛtiḥ prajāpatiḥ | prāṇaṃ jayā valākābhaḥ kakṣābhyāṃ sāśrayau karau || vāmordhvamadhyo vārāhaḥ pūrvāsye naṃ sukhārthadam | śaṅkhaprakṛtidevā hṛt padmā nīlaḥ śrutiśritau || prasāritāṅgulī siṃho dakṣāsye praṃ śivapradam | dakṣākṛtī śivā'haṃ mā harit pūrveditau karau || kuñcitāgrau mahākrāntamuttare coṃ haripradam | gautamākṛtikācchādyā mudgaraḥ kiñcidūrdhvayoḥ || karayorvāmahastasya tarjanīdakṣamuṣṭinā | gṛhītā brahmasaukhyasya pradaṃ daṃ paścimānane || śātātapaḥ kṛtivīṣṇurguṇo bhadreśarūpadhṛk | dakṣiṇo'dhomukho mūrdhni pallavaḥ ke yavagī yāt || iti || 9-11 || padāni daśa vinyasyedeṣu sthāneṣu mantravit | śirobhrūmadhyahṛdvaktre kaṇṭhahṛnnābhiguhyake | jānunoḥ pādayoryugme tacchiraḥ śirasi nyaset || 12 || padanyāsamāha padānīti | eṣu vakṣyamāṇeṣu | padāni tu----ekatryagnidvyagni vahnidvyekaikādhyakṣaraiḥ kramāt | kalpāntare śiraḥpadanyāso'pyuktaḥ---- oṃ āpastanayorjyetirnasi netre raso mukhe | amṛtaṃ śirasi brahma śikhāyāṃ bhūrbhuvaḥ svarom || iti || 12 || brahmaṇe hṛdayaṃ proktaṃ viṣṇave śira īritam | śikhā rudrāya kavacamīśvarāya samīritam || 13 || netraṃ sadāśivāyoktamastraṃ sarvātmane smṛtam | ṣaḍaṅgānyevamuktāni yathāsthānaṃ pravinyaset || 14 || ṣaḍaṅgamāha brahmaṇa iti | astraṃ sarvātmane smṛtamityātmanepadoddhāro granthakṛtaḥ sarvatrā'bhipretaḥ | brahmātmane hṛdayāya nama ityādi prayogaḥ | sāmpradāyikāstu oṃ bhūrbhuvaḥ svastatsaviturbrahmātmane hṛt | vareṇyaṃ viṣṇātmane śiraḥ | bharge devasya rudrātmane śikhāṃ | dhīmahi īśvarātmane kavacam | dhiyo yo naḥ sadāśivātmane netram | pracodayāt sarvātmane astramiti ṣaḍaṅgakḷptiṃ vadanti | kalpāntare tu---- brahmā viṣṇuḥ kramādrudra īśvaraśca sadāśivaḥ | sarvātmatejasontasya vyāhṛtyādiṣaḍaṅgake || iti | ādiśabdena vyāhṛtitrayaṃ padatrayaṃ ca | oṃ bhūrbrahmatejasa ityādi prayogaḥ || 13-14 || muktāvidrumahemanīla dhavalacchāyairmukhaistrīkṣaṇai- ryuktāmindu nibaddharatnamukuṭāṃ tattvātmavarṇātmikām | sāvitrīṃ varadābhayāṅkuśakaśāḥ śubhraṃ kapālaṃ guṇaṃ śaṅkhaṃ cakramathā'ravindayugalaṃ hastairvahantīṃ bhaje || 15 || dhyānamāha mukteti | kaśā aśvādestāḍanīrajjuḥ | śubhramiti kapāla- viśeṣaṇam | guṇaḥ pāśaḥ | āyudhadhyānaṃ tu | dakṣādyūrdhvayorantye tadadhastanayoścakra- śaṅkhau | tadadhasthayoḥ pāśakapāle | tadadhasthayoḥ kaśāṅkuśau | tadadhastanayorabhaya- varau | atra dhyānānantaraṃ varādimudrā pradarśayet | yadāhuḥ---- varābhayābjapakṣīndraśaktimudrāḥ pradarśayet || iti | trisandhyaṃ dhyānam | yathā---- haṃsārūḍhāṃ śitābje tvaruṇamaṇilasadbhūṣaṇāṃ bhālanetrāṃ vedākhyā(syā)makṣamālāṃ sruvamatha kamalaṃ daṇḍamapyādadhānām | dhyāyeddobhīścatubhīstribhuvanajananīṃ pūrvasandhyādivandyāṃ gāyatrīmṛksavitrīmabhinavavayasaṃ maṇḍale caṇḍaraśmeḥ || viśvamātaḥ surābhyarcye puṇye gāyatri vaidhasi | āvāhayāmyupāstyarthaṃ ehyenoghni punīhi mām || vṛṣendravāhanā devī jvalatttriśikhadhāriṇī | śvetāmbaradharā śvetanāgābharaṇabhūṣaṇā || śvetasragakṣamālālaṅkṛtā raktā ca śaṅkarā | jaṭādhārā dharā dhātrī dharendrāṅgabhavā bhavā || mātarbhavāni viśveśi āhūtaihi punīhi mām | sandhyā sāyantanī kṛṣṇā viṣṇudevā sarasvatī || khagagā kṛṣṇavaktrā tu śaṅkhacakradharā parā | kṛṣṇasragbhūṣaṇairyuktā sarvajñānamayī varā || vīṇākṣamālikācāruhastā smitavarānanā | mātarvāgdevate stutye āhūtaihi punīhi mām || iti || 15 || prāṇāyāmān purā kṛtvā gāyatrīṃ sandhyayorjapet | saptavyāhṛtisaṃyuktāṃ gāyatrīṃ śirasā'nvitām || 16 || triruccaran dhiyā prāṇān dhārayedyatamānasaḥ | prāṇāyāmo'yamākhyātaḥ samastaduritāpahaḥ || 17 || prāṇāyāmāniti bahuvacanaṃ kapiñjalādhikaraṇanyāyena tritve paryavasyati | tat- svarūpamevāha | sapteti | dhiyā triruccaranniti sambandhaḥ || 16-17 || vyāhṛtitrayasaṃyuktāṃ gāyatrīṃ dīkṣito japet | tattvalakṣaṃ vidhānena bhikṣāśī vijitendriyaḥ || 18 || vyāhṛtīti | vyāhṛtitrayamādyam | mokṣārthī tu " parorajase sāvadom " iti caturthapādasahitāṃ japediti jñeyam | asya vimalaḥ ṛṣiḥ gāyatrī chandaḥ paramātmā devateti | tattvalakṣamiti | catuvīṃśatilakṣam | vidhāneneti puraścaraṇoktena || 18 || kṣīraudanatilān dūrvākṣīradrumasamidvarān | pṛthak sahasratritayaṃ juhuyānmantrasiddhaye || 19 || kṣīraudaneti | kṣīramodanastilā dūrvā iti dravyacatuṣṭayam | kṣīradrumā aśvatthodumbaraplakṣavaṭāḥ || 19 || vidhāya maṇḍalaṃ vidvān trikoṇojjvalakaṇīkam | sauraṃ pīṭhaṃ yajettatra dīptādinavaśaktibhiḥ || 20 || mūlamantreṇa kḷptāyāṃ mūrttau devīṃ prapūjayet | maṇḍalamiti | sarvatobhadram | trikoṇojjvalakaṇīkam | tatkaṇīkāyāṃ triguṇitaṃ yantraṃ likhedityarthaḥ | trikoṇaśabdasya triguṇitopalakṣakatvāt | taduktamācāryaiḥ---- atha triguṇite prokte vicitre maṇḍalottame | iti | tatra pūrvekte | dīptādīti | caturdaśapaṭaloktāḥ || 20-21 || koṇeṣu triṣu sampūjyā brahmādyāḥ śaktayo bahiḥ || 21 || ādityādyāstataḥ pūjyā ūṣādisahitāḥ kramāt | tataḥ ṣaḍaṅgānabhyarcet kesareṣu yathāvidhi || 22 || koṇeṣviti | āgnivaruṇeśāneṣu | brahmādyā brahmaviṣṇvīśāḥ | śaktayo gāyatrīsāvitrīsarasvatyākhyāḥ | koṇeṣu triṣvityeva | endranairṛtyavāyavyabhāgeṣvityarthaḥ| ebhiḥ prathamāvaraṇam | atra yadyapi brahmādyā ityuktaṃ tathāpi śaktipūjā pūrvaṃ jñeyā | " triśaktimūrttīḥ prathamaṃ samarcya " ityācāryekteḥ | anyatrāpi---- gāyatrīṃ śatamakhaje niśācarotthe sāvitrīṃ pavanagate sarasvatīṃ ca | brahmāṇaṃ hutabhuji vāruṇe ca viṣṇuṃ ṣaṣṭhe'sre samabhijayettatheśamaiśe || iti || anyatrāpi---- raktā raktākalpā caturmukhī kuṇḍikākṣamāle'bje | dadhatī prākkoṇasthā gāyatrī tādṛśo'gnigo brahmā || aridaragadābjahastā kirīṭakeyūrasaṃbhinnā | niśicarakoṇasamutthā sāvitrī varuṇagastathā viṣṇuḥ || ṭaṅkākṣābhayavaradān dadhatī ca trīkṣaṇendukalitajaṭā | vāṇī vāyavyasthā viśadākalpā tatheśvarastvaiśe || iti | kalpāntare tu---- ṣaṭkoṇāsriṣu sāvitryai prāg gāyatryai ca nairṛte | vāyukoṇe sarasvatyai āgneye brahmaṇe namaḥ | paścime viṣṇave'thaiśe rudrāya prathamāvṛtiḥ || iti || tatra ādityādyāścaturdaśapaṭaloktāḥ | uṣādayaśca tatpaṭaloktaprakāreṇaivātra pūjyāḥ | etena dvitīyāvaraṇam | tata iti tṛtīyāvaraṇam | yathāvidhīti | caturtha- paṭaloktarītyā || 21-22 || prahlādinīṃ prabhāṃ paścānnityāṃ viśvambharāṃ punaḥ | vilāsinīprabhāvatyau jayāṃ śāntiṃ yajet punaḥ || 23 || kāntiṃ durgāsarasvatyau viśvarūpāṃ tataḥ param | viśālasaṃjñitāmīśāṃ vyāpinīṃ vimalāṃ yajet || 24 || tamo'pahāriṇīṃ sūkṣmāṃ viśvayoniṃ jayāvahām | padmālayāṃ parāṃ śobhāṃ padmarūpāṃ tato'rcayet || 25 || prahlādinīmiti | āsāṃ dhyānamuktamanyatra---- kundendudhavalākārā maṇimuktādyalaṅkṛtāḥ | guṇāṅkuśadvayāmbhojakarāḥ prahlādinīmukhāḥ || iti || abhiraṣṭābhiraṣṭābhirāvaraṇatrayam | ataeva daśabhirāvaraṇairiti vakṣyati || 23-25 || brahmādyāḥ sāruṇā bāhya pūjayet proktalakṣaṇāḥ | tato'rcayed grahān bāhye śakrādīnāyudhaiḥ saha || 26 || itthamāvaraṇairdevīṃ daśabhiḥ paripūjayet | dharmārthakāmamokṣāṇāṃ bhoktā syād dvijasattamaḥ || 27 || tattvasaṃkhyāsahasrāṇi mantravijjuhuyāttilaiḥ | sarvapāpavinirmukto dīrghamāyuḥ sa vindati || 28 || brāhmyādyāḥ sāruṇā iti aruṇāntāḥ| mahālakṣmīsthāne aruṇaḥ pūjya ityarthaḥ| padmapādācāryāstu aruṇapūjāmadhikāmāhuḥ | proktalakṣaṇā iti | ṣaṣṭhapaṭaloktadhyānāḥ | ābhiḥ saptamam | grahāniti | sūryamantroktān | ebhiraṣṭamam | kalpāntare tu----aṣṭamī grahairādityapariṣadāntaistaiḥ | iti | indrādyairnavamam | tadāyudhairdaśamam || 26-28 || āyuṣe sājyahaviṣā kevalenā'tha sapīṣā | dūrvātrikaistilairmantrī juhuyāt trisahasrakam || 29 || aruṇābjaistrimadhvaktairjuhuyādayutaṃ tataḥ | mahālakṣmīrbhavettasya ṣaṇmāsānnā'tra saṃśayaḥ || 30 || brahmaśriye prajuhuyāt prasūnairbrahmavṛkṣajaiḥ | bahunā kimihoktena yathāvat sādhusādhitā | dvijanmanāmiyaṃ vidyā siddhā kāmadughā matā || 31 || āyuṣa iti | sājyahaviṣetyekam | kevaleneti | pāyasena | sapīṣeti ca sambandhaḥ | trisahasramiti | pañcānāmapi saṃkhyā | taduktam---- āyuṣkāmo juhuyāt pāyasahavirājyakevalājyaiśca | dūrvābhiḥ satilābhiḥ sarvaistrisahasrasaṃkhyakaṃ mantrī || iti || tantrāntarasthaṃ dhāraṇayantramucyate---- śakterbāhyakṛśānukoṇavilasadbhūrādisatkaṇīkaṃ vasvabjaṃ svarayugmakesaradalairvargaistrivarṇairmanoḥ | gāyatryāḥ kathitaṃ mahaḥprabhṛtibhiryantraṃ tu dikṣvaṅkitaṃ cūḍāmantraturīyaveṣṭitamidaṃ kṣmākoṇatārāṅkitam || iti || rāmavallabhe tu dvādaśaguṇitaṃ tantraṃ gāyatrīyantratvenoktam || 29-31 || āgneyamabhidhāsyāmi mantraṃ sarvārthasādhakam | mārīcaḥ kāśyapaḥ prokto munirasya mahāmanoḥ || 32 || triṣṭup chando devatā'tra jātavedo'gnirīritaḥ | navabhiḥ saptabhiḥ ṣaḍbhiḥ saptabhiḥ punaraṣṭabhiḥ || 33 || saptabhirmūlamantrārṇaiḥ ṣaḍaṅgavidhirīritaḥ | triṣṭupmantramāha āgneyamiti | sa mantro yathā---- oṃ jātavedase sunavāma somamarātīyato ni dahāti vedaḥ | sa naḥ parṣadati durgāṇi viśvā nāveva sindhuṃ duritātyagniḥ iti | ayaṃ mantra ṛgvede prasiddhaḥ tenātra noktaḥ| hṛllekhāsaṃpuṭo japtavyaḥ | mārīcaḥ| kāśyapa iti viśeṣaṇaṃ vidheyam | halaṃśo bījaṃ svarāṃśaḥ śaktiḥ || 32-34 || aṅguṣṭhagulphajaṅghāsu jānunoruruyugmake || 34 || kaṭyandhunābhiṣu hṛdi stanayoḥ pārśvayordvayoḥ | pṛṣṭhataḥ skandhayormadhye bāhumūlopabāhuṣu || 35 || prakūrpara prakoṣṭheṣu maṇibandhataleṣu ca | mukhanāsākṣikarṇeṣu mastamastiṣkamūrdhasu || 36 || krameṇa vinyased varṇānmantrī mantrasamudbhavān | śikhālalāṭanayanakarṇauṣṭharasanāsvatha || 37 || sakaṇṭhabāhuhṛtkukṣikaṭiguhyorujānuṣu | jaṅghayoḥ pādayornyasyetpadānyasya manoḥ sudhīḥ || 38 || padanyāsamāha śikheti | śikhā mūrdhā | guhyaṃ liṅgam | atra padanyāse nayanayoḥ padadvayaṃ karṇadvaye padadvayaṃ anyatraikaikaṃ padam | taduktamīśānaśivena---- smṛtamiha tu padānāṃ kaṃ lalāṭākṣikarṇaṃ tvadhararasanakaṇṭhaṃ bāhuhṛnnābhideśāḥ | kaṭirapi madanorū jānujaṅghāghrayo'mī śravaṇanayanayordve sthānamekaikamanyat || iti | padānyaṣṭādaśa | tāni yathā---- śarābdhidvīṣvekavahnidvyekaikadvidvipāvakaiḥ | dvyagnidvyagnidvidvivarṇairaṣṭādaśa padāni hi || iti || 37-38 || vidyuddāmasamaprabhāṃ mṛgapatiskandhasthitāṃ bhīṣaṇāṃ kanyābhiḥ karavāla kheṭavilasaddhastābhirāsevitām | hastaiścakradarāsikheṭaviśikhaṃ cāpaṃ guṇaṃ tarjanīṃ bibhrāṇāmanalātmikāṃ śaśidharāṃ durgāṃ trinetrāṃ smaret || 39 || vidyuditi | daraḥ śaṅkhaḥ | guṇastriśūlam | " iṣvāsākhyatriśūlān " ityācāryekteḥ| āyudhadhyānaṃ tu | dakṣādyūrdhvayorādye | tadadhasthayoragrime | tadadhasthayoścāpaviśikhau | tadadhasthayoḥ śūlatarjanyau | taduktam---- hemācalataṭe ramye kalpavṛkṣopaśobhite | divyodyānaṃ cintayecca viśālaṃ hemabhūtalam || 1 || kṛśānurūpavapreṇa karālena samāvṛtam | tanmadhye cintayed divyaṃ vicitramaṇimaṇḍapam || 2 || tasmin siṃhāsane'mbhojakaṇīkāyāṃ vicintayet | daṃṣṭrākarālāṭṭahāsaṃ kṛṣṇavarṇaṃ bhayānakam || 3 || atitīvramukhaṃ siṃhaṃ vamadagniśikhojjvalam | tasyopariṣṭhāttāṃ devīṃ cintayejjātarūpiṇīm || 4 || taḍitkoṭinibhāṃ devīṃ koṭibālārkasannibhām | cakrāsibāṇaśūlākhyān dadhatīṃ dakṣiṇairbhujaiḥ || 5 || śaṅkhaṃ cakradhanurbāṇatarjanīrvāmabāhubhiḥ | candrakhaṇḍasamāyuktāmatibhīmatrilocanām || 6 || ūrdhvojvalatkeśapāśāmaśeṣāharaṇonmukhīm | aṅgādyāvṛtisaṃyuktāmastraśastraparīvṛtām | indrādilokapālaiśca sevitāṃ vindhyavāsinīm || 7 || iti ||39|| aṅguṣṭheti | pādāṅguṣṭhadvayam | skandhayoriti bhinnam | madhya iti | kandharāyām | upabāhuṣviti | bāhumūlaprakūrparamadhyabhāgaḥ | mastaṃ lalāṭakeśasandhiḥ | mastiṣkaṃ tadūrdhvadeśaḥ | mūrdhā brahmarandhram | varṇāniti | catuścatvāriṃśat | pariṣadityasya pṛthak pāṭhāt | atrāṅguṣṭhādisthānadvaye varṇadvayanyāsaḥ || 34-37 || mantravarṇasahasrāṇi japenmantraṃ viśāladhīḥ | tadante tilasiddhārthacitramūlaiḥ samidvaraiḥ || 40 || kṣīradrumāṇāmājyena haviṣā'nnairghṛtānvitaiḥ | catuścatvāriṃśadāḍhyaṃ catuḥśatasamanvitam || 41 || catuḥsahasraṃ juhuyādacīte havyavāhane | viśāladhīrityanena dīkṣāprakāreṇā'yaṃ mantro grāhya ityuktam | taduktamācāryaiḥ---- dīkṣā pravartyate pūrvaṃ yathāvaddeśikottamaiḥ | tato'strakḷptiḥ samproktā syāt prayogavidhistataḥ || iti | anyatrāpi---- astrāṇi dīkṣitasyaiva kathayet sa tu sādhayet | iti | citramūlaiścitrakamūlaiḥ | haviṣā pāyasena | ghṛtānvitairghṛtasiktaiḥ | tilarājyanalakṣīravṛkṣedhmahavirājyakaiḥ | sapīḥsiktaiḥ kramāddhomaḥ sādhayet samudāyataḥ || iti | ācāryektiḥ | tena nava dravyāṇi | tenaikaikadravyeṇa catuḥśatīcatu- rnavatirāhutayaḥ || 40-42 || maṇḍale sarvatobhadre ṣaṭkoṇāṅkitakaṇīke || 42 || vidhinā vakṣyamāṇena pīṭhaṃ devyāḥ prapūjayet | jayākhyāṃ vijayāṃ bhadrāṃ bhadrakālīmanantaram || 43 || sumukhīṃ durmukhīsaṃjñāṃ paścād vyāghramukhīṃ punaḥ | atha siṃhamukhīṃ durgāṃ nava śaktīḥ prapūjayet || 44 || maṇḍala iti | tṛtīyokte | ṣaṭkoṇāṅkiteti | tatpadmakaṇīkāyāṃ ṣaḍguṇitaṃ yantraṃ likhedityarthaḥ | ṣaṭkoṇaśabdena ṣaḍguṇitasyopalakṣitatvāt | taduktamācāryaiḥ---- dīkṣakākhyākṣarāṇyādau śaktyāveṣṭya tato bahiḥ | yantraṃ ṣaḍguṇitaṃ kṛtvā durvarṇalasitāsrakam || bahiraṣṭadalaṃ padmam | ityādinā || śaktīḥ prapūjayediti | āsāṃ dhyānamuktamanyatra---- jvalajjvalanasaṅkāśāḥ sarpā(rvā)laṅkāraśobhitāḥ | śūlaṃ kuṭhāraḍamarudahanān karapaṅkajaiḥ | dadhatyaścintanīyāḥ syurjayādyā nava śaktayaḥ || iti ||42-44|| āsanaṃ siṃhamantreṇa dadyāduktena deśikaḥ | mūttīṃ saṅkalpya mūlena tasyāmāvāhya pūjayet || 45 || ṣaḍaṅgāni yathāpūrvaṃ kesareṣvarcayet sudhīḥ | agnyādipādāṣṭakotpannā mūrttayo'rcyā bahiḥ punaḥ || 46 || ukteneti | ekādaśe'gnyādītyanena mūrttīnāṃ tadāditvamuktaṃ pūjāyāṃ nyāse ca | taccāgnyādipādāṣṭakamagre vakṣyati || 45-46 || jātavedāḥ saptajihvo havyavāhanasaṃjñakaḥ | aśvodarajasaṃjño'nyaḥ punarvaiśvānarāhvayaḥ || 47 || kaumāratejāḥ syādviśvamukho devamukhaḥ smṛtaḥ | mūrttayo'rcyā iti uktam | tāḥ kā ityapekṣāyāmāha jātavedā iti | mūrttīnāṃ punaruktiranyamūttīnivṛttyarthā | āsāṃ dhyānamuktamanyatra---- taḍitkoṭisamaprakhyāḥ sarvabhūṣaṇabhūṣitāḥ | śūlaṃ śaraṃ kārmukaṃ ca kapālaṃ svairmahābhujaiḥ || dadhatyo raktavasanāḥ krūrekṣaṇabhayānakāḥ | jvalajjvalanavaktrāḥ syurjātavedādimūrttayaḥ || iti ||47-48|| tato bhūsalilāgnīrānātmena'ntānnamo'nvitān || 48 || catudīkṣu samabhyarcetkoṇeṣvetatkalāḥ punaḥ | ātmane'ntāniti | bhvā(bhūtattvā)tmane nama ityādi | eṣāṃ dhyānaṃ svasvasthala proktamanusandheyam | jalasya vakṣyamāṇaṃ varuṇadhyānaṃ jñeyam | etatkalā nivṛttipratiṣṭhā- vidyāśāntirūpāḥ | āsāṃ dhyānaṃ prāsādamantroktamanusandheyam || 48-49 || pūrvādidikṣu sampūjyā jārṇādyā varṇaśaktayaḥ || 49 || jāgratā tapanī vedagarbhā dahanarūpiṇī | sendukhaṇḍā śumbhahantrī nabhaścāriṇyanantaram || 50 || vāgīśvarī madavahā somarūpā manojavā | marudvegā rātrisaṃjñā tīvrakopā yaśovatī || 51 || toyātmikā purnityā dayāvatyapi hāriṇī | tiraskriyā vedamātā tatparā damanapriyā || 52 || samārādhyā nandinī ca parā ripuvimadīnī | ṣaṣṭhī ca daṇḍinī tigmā durgā gāyatryanantaram || 53 || niravadyā viśālākṣī śvāsodvāhā ca nādinī | vedanā vahnigarbhākhyā siṃhavāhāhvayā tathā || 54 || dhuryā duvīṣahā paścāt riraṃsā tāpahāriṇī | tyaktadoṣā niḥsapatnā catvāriṃśaccaturyutāḥ || 55 || pūrvādidikṣviti | ekaikasyāṃ diśi ekādaśaikādaśa śaktīḥ pūjayet | taduktam----mantravidhānavicca diśi diśyekādaśaikādaśa || iti | jārṇādyā iti | jāprabhṛtimantrākṣarādyāḥ | tatpareti | damanapriyāviśeṣaṇam | pareti kalānāma | ṣaṣṭhītyapi nāma || 49-57 || lokapālāṃstato'bhyarced vajrādyāyudhasaṃyutān | itthaṃ japādibhiḥ siddhe mantre'sminsādhakottamaḥ || 56 || āgneyāstrādhikārī syāttadvidhānamudīryate | āgneyāstramiti proktaṃ vilomapaṭhito manuḥ || 57 || pūrvektā eva ṛṣyādyā mantrasyā'sya prakīttītāḥ | pratilomakramādasya ṣaḍaṅgāni prakalpayet || 58 || pratilometi | saṃkhyāyāḥ prātilomyam | varṇapratilomyam | varṇaprātilomya- syoktatvāt | prakalpayediti | pūrvektasaṃkhyākṣaraiḥ sampradāyāt tāramāyādurgādyaiḥ jāta- vedase māṃ rakṣa rakṣāgnaye'strāya phaḍantaiḥ | taduktam---- śilāhi lokāṅgasaṃkhyairdhātunandaprasaṃkhyakaiḥ | vilomabhūtaistārādi bījatrayaśirogataiḥ || ādyaṃ padaṃ māṃ rakṣā'gnaye'strāya phaṭyutaiḥ | jātiyuktaiḥ ṣaḍaṅgāni dahanāstrasya kalpayet || iti ||57-58|| varṇanyāsapadanyāsau vidadhyāt pratilomataḥ | dhyānabhedān vijānīyādgurvādeśānna cā'nyathā || 59 || dhyānabhedāniti | tatrāgneyāstradevatādhyānaṃ yathā---- madhye tālavanasyā'gnirvaprāḍhye vahnibhūtale | mahatastālavṛkṣasya mūlābhyāsavirājite || siṃhaskandhāgnikoṇe vā calaccaraṇasaṃsthitām | taḍitkoṭisamaprakhyāṃ kalpāntadahanojjvalām || akṛtrimogradaṃṣṭrāsyāṃ ghaṇṭāmālāsphuratkaṭim | śūlabhogīndraḍamaruvidyudvahnīn jvalatprabhān || dadhānāṃ karadaṇḍaiḥ svairbhūṣāmadabalākulaiḥ | bhūṣitāṃ bhūṣaṇairugraiḥ phaṇīndraparikalpitaiḥ || agnyādivarṇamayīṃ devīṃ saṃvidrūpāṃ vicintayet || iti || 59 || pūrvavajjapakḷptiḥ syājjuhuyāt pūrvasaṃkhyayā | pañcagavyasupakvena caruṇā tasya siddhaye || 60 || pūrvavaditi | pūrvektasaṃkhyayā | viśeṣastantrāntare---- maunī vrataparo mantrī śuddhācāro jitendriyaḥ | pūrvektāsanamadhyasthaḥ prāṅmukhaḥ svastikāsanaḥ | āgneyāstraṃ japedvidvān siddhyarthaṃ pūrvasaṃkhyayā || iti || tasya siddhaya iti | ubhayāsiddhatve prayogānarhatvāt | taduktam---- yo hi samyagasādhyaitat kriyāḥ karttumabhīpsati | divyāstradevatāstaṃ vai nāśayantyeva dāruṇāḥ || tasmāt sarvaprayatnena ṣaṣṭhakālādibhirvrataiḥ | dehaṃ viśodhya śastrāṇi sādhayitvā caret kriyāḥ || iti || anyatrāpi----pratilomānulomāntāṃ vidyāṃ saṃsādhya deśikaḥ | prayogamārabhedeṣāmastrāṇāmuktamārgataḥ || iti || 60 || arcanaṃ pūrvavat kuryācchaktestu pratilomataḥ | sarvatra deśikaḥ kuryād gāyatryā dviguṇāṃ japam || 61 || arcanamiti | tatra viśeṣastantrāntare---- pīṭhe pūrvedite devīmāvāhyoktena vartmanā | pravarairgandhakusumaiḥ sāṅgāṃ mūlena pūjayet || aṅgānyagnyādikoṇeṣu vahnimūrttīdīśāsvapi | durgā nārāyaṇī caiva durmanā śamanapriyā || nityānandotkarācaiva suveśā jāgarapriyā | padaśaktīrimāścāṣṭau tṛtīyāvaraṇe'rcayet | mantrārṇaśaktīstadbāhye lokapālāṃśca pūjayet || iti || sarvatreti | prayogeṣu gāyatryā dviguṇaṃ japam | prayogoktajapād dviguṇaṃ japaṃ kuryādityarthaḥ || 61 || krūrakarmāṇi kurvīta pratilomavidhānataḥ | śāntikaṃ pauṣṭikaṃ karma kartavyamanulomataḥ || 62 || pratilomavidhānataḥ | āgneyāstreṇa | anulomata iti jātavedase ityanena ||62|| prayogakāle prajapedaṣṭau pādān vilomataḥ | śodhito jāyate paścānmantro'yaṃ vidhinā'munā || 63 || prajapediti pṛthak pṛthak | śodhita iti | taduktam---- manoḥ sthirādidoṣāṇāṃ sarveṣāmupaśāntaye | abhicārakṛtānāṃ ca manupādāṣṭakaṃ japet || iti || 63 || agnyādyaḥ pañcākṣaraḥ pādo jñeyo jñānendriyātmakaḥ | dhumādyo'nyaḥ pañcavarṇaḥ smṛtaḥ karmendriyātmakaḥ || 64 || jñānendriyātmaka iti | ghrāṇarasanacakṣuḥ śrotratvagrūpāṇi jñānendriyāṇi | tadātmakatvaṃ varṇakrameṇa | evamagre'pi | karmeti-vākpāṇipādapāyūpasthāni || 64 || śvādyastṛtīyaḥ pañcārṇaḥ pañcabhūtamayaḥ smṛtaḥ | tyādyaḥ saptākṣaraḥ pādaścaturthe dhāturūpakaḥ || 65 || pañca bhūtāni | pṛthivyaptejovāyvākāśāni | dhātviti | tvagasṛṅmāṃsamedo- 'sthimajjāśukrāṇi || 65 || daḥpūrvaḥ pañcamaḥ pāda ūrmirūpaḥ ṣaḍakṣaraḥ | tovarṇādiḥ ṣaḍarṇe'nyaḥ ṣāṭkauśikamayo mataḥ || 66 || sopūrvaḥ pañcavarṇe'nyaḥ śabdādimaya īritaḥ | sevarṇādyo'ṣṭamo jñeyaḥ pañcārṇe vacanādikaḥ || 67 || ūrmīti | bubhukṣāpipāsāśokamohajarāmṛtyurūpāḥ | ṣāṭkauśiketi | snāyva- sthimajjātvaṅmāṃsāntrāṇi | śabdādīti | śabdasparśarūparasagandhāḥ | vacaneti | vacanādānagativisargānandāḥ || 66-67 || evaṃ tattvasamāyogāt pādakḷptirudīritā | tattatpadākṣarotpannāstāvatyo vahnidevatāḥ || 68 || evaṃ tattvasamāyogādityanena etadakṣaraistattvanyāsaḥ sūcitaḥ || 68 || pradhānamūttīpratimāḥ svasvavarṇeditaprabhāḥ | prajvalatkeśavadanā bhīmadaṃṣṭrā bhayānakāḥ || 69 || devatāīndriyotpannā ūrdhvadṛṣṭaya īritāḥ | devatā bhūtapādotthāstiryagvaktrāḥ prakīttītāḥ || 70 || dhāturūpākṣarodbhūtā ubhayānanaśobhitāḥ | ūmījā ūrdhvavadanā kośotthāstiryagānanāḥ || 71 || etāḥ sarvāḥ smṛtāḥ klībā indriyārthedbhavāḥ striyaḥ| adhastiryaṅmukhopetā īritā varṇadevatāḥ || 72 || abhimukhyaḥ smṛtāḥ saumye parāṅmukhyo'nyakarmaṇi | ābhyo'saṃkhyāḥ samutpannā devatā jvalitānanāḥ || 73 || indriyotpannā iti | ādyapadadvayotthāḥ | indriyārthedbhavāḥ striyaḥ adhastiryaṅ- mukhopetā iti sambandhaḥ | indriyārthedbhavā iti | antyapādadvayotthāḥ | sarvāsāmu- pasaṃhāraḥ | īritā varṇadevatā iti || 69-73 || yābhirmantrī dahecchatro rājyaṃ sagirikānanam | astraṃ manuṣyanakṣatreṣvārabheta vicakṣaṇaḥ || 74 || āsureṣu prayuñjīta devatārāsu saṃharet | pūrvettaratrayaṃ paścādbharaṇyārdrā'tha rohiṇī | imāni mānuṣāṇyāhurnakṣatrāṇi manīṣiṇaḥ || 75 || jyeṣṭhā śatabhiṣā mūladhaniṣṭhāśleṣakṛttikāḥ | citrāmaghāviśākhāḥ syustārā rākṣasadevatāḥ || 76 || aśvinī revatī puṣyaḥ svātī hastā punarvasuḥ| anurādhāmṛgaśiraḥ śravaṇā devatārakāḥ || 77 || upakrameta nandāsu riktāsvastraṃ visarjayet | bhadrāsvāharaṇaṃ kuryājjayāsvatyantamuttamam || 78 || upakramo bhaumavāre śanivāre visarjanam | pratisaṃharaṇaṃ vāre guroḥ śukrasya vā bhavet || 79 || nandāsviti | pratipatṣaṣṭhyekādaśīṣu | riktāsviti | caturthīnavamīcaturdaśīṣu | bhadrāsviti | dvitīyāsaptamīdvādaśīṣu | jayāsviti | tṛtīyāṣṭamī trayodaśīṣu | atyantamuttamamāharaṇamityanuṣajyate---- " bhadrāṣu saṃgrahaṃ kuryājjayāsu tu viśeṣataḥ " ityukteḥ || 74-79 || sthireṣu rāśiṣvārambhaścareṣu syādvisarjanam | astrasaṃharaṇaṃ kuryādubhayeṣu vicakṣaṇaḥ || 80 || sthireṣviti | vṛṣasiṃhavṛścikakumbheṣu | careṣviti | meṣakarkaṭatulāmakareṣu | ubhayeṣviti | dvisvabhāveṣu | mithunakanyādhanurmīneṣu || 80 || kṛṣṇapakṣe'nalenā'straṃ visṛjecchaśinā punaḥ | śuklapakṣe kramādastraṃ punarātmani saṃharet || 81 || analena tu dakṣiṇanāsāpuṭasañcāranmarutā | sāmpradāyikāstvevaṃ manyante | atrā'nalaśabdenā'gnimaṇḍalam | ramiti bījam | kṛttikādinakṣatramapyucyate | tadvacchaśiśabdena candramaṇḍalaṃ candrabījaṃ saumyāstithayaścocyante | tenāyamarthaḥ- agnimaṇḍalaṃ svabījasaṃyuktaṃ dhyātvā nakṣatrapradhānameva visarjanakarma kuryāt || 81 || bhānunā mokṣasaṃhārau kuryātpakṣadvaye sudhīḥ | paścimābhimukho bhūtvā karma sarvatra sādhayet || 82 || bhānuneti | ātmano bhāskararūpadhyānena | evamātmano bhāskararūpaṃ vicintya pūrvektaprakāreṇa pakṣadvaye mokṣasaṃhārau sudhīḥ kuryādityanuvādaḥ | ātmano bhāskara- rūpatvadhyānamātraṃ viśeṣaḥ | taduktamācāryaiḥ---- nakṣatrātmā hutāśaḥ syāttithyātmendurudāhṛtaḥ | tābhyāṃ karoti dinakṛdvisargādānakarmaṇī || iti || sarvatreti | ārambhe prayoge upasaṃhāre ca | sāmagrīsampādanapūrvakaṃ karmasaṅkalpa ārambhaḥ | hutakriyā'stravimocanam | dṛṣṭaphalānantaramudvāsanaṃ saṃhṛtiḥ | anyatra kālaniyamaṃ vinā prārambho'pyuktaḥ---- paracakrabhayādau ca tīvrarūpe mahābhaye | na kālaniyamo gamyaḥ prayogāṇāṃ kadācana || iti || 82 || nakṣatravṛkṣaśakalān sādhyākhyākarmasaṃyutān | tattanmantrākṣaropetān mantrī mantrārṇasaṃkhyayā || 83 || juhuyādedhite vahnau mārayed ripumātmanaḥ | kṛṣṇāṣṭamīṃ samārabhya yāvat kṛṣṇacaturdaśī || 84 || nakṣatravṛkṣā dvāviṃśe vakṣyamāṇāḥ | śakalāniti | prādeśamitān | sādhyākhyā- karmasaṃyutān tattanmantrākṣaropetāni | anena krameṇa---- " ante nāmno bhavenmantraḥ pallavo māraṇe mataḥ " iti pallava uktaḥ ||83-84|| dhattūraviṣavṛkṣākṣabhūruhotthān samidvarān | rājītailena saṃliptān pṛthak saptasahasrakam || 85 || juhuyāt saṃyato bhūtvā ripuryamapuraṃ vrajet | saptarātraṃ prajuhuyāt siddhārthasnehalolitaiḥ || 86 || viṣavṛkṣaḥ kāraskaraḥ, akṣo bibhītakaḥ, siddhārthasnehaṃ sarṣapatailam ||85-86|| ārdravastro viṣṭikālo marīcairmanunā'munā | nigṛhyate jvareṇā'riḥ pralayāgnisamena saḥ || 87 || tālapatre samālikhya śatrunāma yathāvidhi | āgneyāstreṇa saṃveṣṭya kuṇḍamadhye nidhāpayet || 88 || juhuyānmaricaiḥ kruddho jvarākrāntaḥ sa jāyate | tadādāya kṣipettoye śītale sa vaśo bhavet || 89 || viṣṭikāla iti viṣṭau karaṇe | viṣārighātādi ca tatra sidhyedityukteḥ | yathāvidhīti----karmasahitam | saṃveṣṭyetiparito lekhanam | dhattūraraseneti parama- guravaḥ || 87-89 || piṣṭvā'pāmārga bījāni marīcaṃ madhusaṃyutam | atyuṣṇe lavaṇe toye niḥkṣipya kvāthayettataḥ || 90 || ṛkṣavṛkṣapratikṛterhṛdaye vadane nasi | kiñcitakiñcitakṣipettoyaṃ darvyā kāraskarotthayā || 91 || āgneyamuccaranmantrī so'cirājjvarito bhavet | kvathite'mbhasi tāṃ kṣiptvā hanyācchatrumayatnataḥ || 92 || kāraskareti | kucilā || 90-92 || tīkṣṇasnehena saṃliptāṃ śatrupratikṛtiṃ niśi | tāpayededhite vahnau pratilomamanuṃ japan || 93 || jvareṇa bādhyate sadyo homādasya mṛtirbhavet | tīkṣṇasnehena sarṣapatailena | pratilomamityāgneyamastram | homādityarthāt pratikṛteḥ| asyeti ripoḥ || 93-94 || sāmudre salile hiṅguviṣajīrakalolite || 94 || kvathite puttaliṃ sādhyanakṣatratarunimītām | adhovaktryāṃ vinikṣipya yaṣṭyā viṣatarūtthayā || 95 || tacchirastāḍanaṃ kurvan japedastraṃ vilomataḥ | saptāhānmaraṇaṃ yāti śatrurjvaravimohitaḥ || 96 || sāmudre salile | lavaṇodake | vilomata iti | jātabhedo'bhiprāyeṇa | tenā- gneyāstramityarthaḥ || 94-96 || ādityarathanāgendragrastāṅghiraṃ tadviṣāhatam | nagnaṃ tailena liptāṅgaṃ dagdhaṃ bhānumarīcibhiḥ || 97 || adhomukhaṃ nijaripuṃ dhyātvā kvathitavāriṇā | tarpayedbhānumālokya śatrurmṛtyupriyo bhavet || 98 || nāgendraḥ sarpaḥ | tarpayediti durgām || 97-98 || bibhratīṃ muśalaṃ śūlaṃ dhyāyan kālaghanaprabhām | kārpāsabījairnimbasya patrairmeṣīghṛtaplutaiḥ || 99 || hutvā vidveṣayecchatrūnastreṇā'nena deśikaḥ | bibhrāṇāṃ tarjanīṃ śūlaṃ dhyātvā durgāṃ bhayaṅkarīm || 100 || mahiṣīghṛtasaṃsiktaiḥ pallavaivīṣavṛkṣajaiḥ | hutvā ripoḥ kṣaṇāt senāmuccāṭayati mantravit || 101 || tarjanīmiti | tarjanīmudrām | tallakṣaṇamuktaṃ durgāpaṭale || 99-101 || dhyātvā devīṃ purā proktāṃ catubhīrmaricānvitaiḥ | ajārudhirasaṃsiktairjuhuyāddavasatrayam || 102 || riporuccāṭanaṃ kuryāt senāyā nā'tra saṃśayaḥ | agniśūlakarāṃ durgāṃ jvalantīṃ pralayāgnivat || 103 || dhyātvā sarṣapatailāktairbījairdhattūrasambhavaiḥ | hutvā vimohayecchatrūn maricairvā sasarṣapaiḥ || 104 || sarṣapatailāktairityuttaratrāpyanveti || 102-104 || kālāñjananibhāṃ durgāṃ śūlakhaḍgadharāṃ smaran | nakṣatravṛkṣasambhūtairvraṇakṛtsnehasaṃyutaiḥ || 105 || samidvaraiḥ prajuhuyāddhanyānmāsena vairiṇam | siṃhādhirūḍhāṃ dhāvantīṃ dhāvamānaṃ ripuṃ prati || 106 || śarān kārmukanirmuktān vahnijvālāmukhākulān | muñcantīṃ saṃsmaran durgāṃ tarpayeduṣṇavāriṇā | bhānubimbaṃ samālokya riporuccāṭanaṃ bhavet || 107 || vraṇakṛdbhallātaḥ || 105-107 || atidurgāmayomuṣṭigadāhastāṃ vicintayet | vidyuddāmasamānābhāṃ mahiṣīghṛtasaṃplutaiḥ || 108 || pulākairjuhuyānnimbabibhītakasamidvaraiḥ | kodravairatha śatrośca senāyāḥ stambhanaṃ bhavet || 109 || āttapāśāṅkuśāṃ raktāṃ gāṇidurgāmanu smaret | loṇaiḥ samadhuraiḥ sādhyavṛkṣakāṣṭhaidhite'nale || 110 || juhuyānniśi saptāhānmantravidvaśayen nṛpān | pāśāṅkuśadharāṃ raktāṃ viśvadurgāṃ vicintayet || 111 || phalinīkusumaiḥ phullaiścandanāmbhaḥ samukṣitaiḥ | juhuyānniśi yo mantrī tasya viśvaṃ vaśaṃ bhavet || 112 || śaraccandranibhāṃ devīṃ vigalatparamāmṛtām | pāśāṅkuśadharāṃ dhyāyan sindhudurgāṃ samidvaraiḥ || 113 || vaitasairmadhurāsiktairjuhuyāt vṛṣṭisiddhaye | kapālaṃ triśikhaṃ pāśamaṅkuśaṃ bibhratīṃ karaiḥ || 114 || javākusumasaṅkāśāmagnidurgāṃ vicintayan | hutvā lavaṇaputtalyā madhuratrayayuktayā || 115 || ākarṣedvāñchitān sādhyānmantravinnā'tra saṃśayaḥ | atidurgeyamatyādyā ṣadantā triṣṭubīritā || 116 || durvarṇāntā'tha gāṇyādyā gāṇidurgā samīritā | viśvādyāṇyakṣarāntā sā viśvadurgā samīritā || 117 || sindhvādyā sā vakārāntā sindhudurgā nigadyate | tyantāmagnyādikāmenāmagnidurgāṃ vidurbudhāḥ || 118 || atidurgādayaḥ pañca jātavedomantrabhedā eva vakṣyamāṇāḥ | pulākaistucchadhānyaiḥ | atīti | atidurgāṇi viśvā ityārabhya pariṣadantā sarvā ṛk | evamagre'pi | gūḍhārthadīpikākārastu | ātiṣaditi | trivarṇaṃ mantraṃ vadan babhrāmaiva ||108-118|| aṅgaṇe sthaṇḍilaṃ kṛtvā sugandhikusumādibhiḥ | devīmabhyarcayennityaṃ prāguktenaiva vartmanā || 119 || āharedrātriṣu baliṃ caruṇā sarvasiddhidam | kṛtyārogabhayadrohabhūtādīnnā'tra saṃśayaḥ || 120 || yathāvadagnimārādhya gandhaiḥ puṣpairmanoramaiḥ | sthitvā tasyā'grato mantrī japenmantramananyadhīḥ || 121 || japo'yaṃ sarvasiddhyai syānnā'tra kāryā vicāraṇā | lavaṇairmadhurāsiktairjuhuyāt paścimāmukhaḥ || 122 || tasyetyagneḥ || 121 || mantrārṇasaṃkhyayā mantrī ripumātmavaśaṃ nayet | śālīnprakṣālya saṃśoṣya śuddhānkurvīta taṇḍulān || 123 || japitvā pañcagavyeṣu saṃskṛte havyavāhane | caruṃ pacejjapanmantramavatārya punaḥ sudhīḥ || 124 || arcayitvā viśadadhīrdevīmagnau yathā purā | juhuyāccaruṇā'nena sājyenā'ṣṭasahasrakam || 125 || pātre sampātanaṃ kurvan sādhyaṃ tatprāśayet sudhīḥ | śeṣaṃ taṃ nikhaned vārisampātaṃ prāṅgaṇāntare || 126 || kṛtyā rogā vinaśyanti saha bhūtagrahāmayaiḥ | parairutpāditā kṛtyā punastāneva bhakṣayet || 127 || brīhibhirhaviṣā kṣīraiḥ payovṛkṣasamidvaraiḥ | ājyairmadhutrayopetairetairdaśaśataṃ pṛthak || 128 || juhuyāt sampadāṃ bhūmiḥ sādhako bhavati dhruvam | bhāskare meṣarāśisthe mantrajño'nuguṇe dine || 129 || nadyāṃ sāgaragāminyāṃ satataṃ puṣkalāmbhasi | uddhṛtyādāya sikatāḥ saṃśoṣya pariśodhayet || 130 || nyasya tāḥ pañcagavyeṣu saṃskṛte havyavāhane | bharjayenmanunā siddhyai darvyā brahmaruhotthayā || 131 || sikatāprayogamāha bhāskara iti | sāgaragāminyāmiti sākṣāt | pañca- gavyeṣviti | āloḍanaparyāpteṣu || 129-131 || siṃhameṣadhanusthe'rke kṛṣṇapakṣe'ṣṭamītithau | viśākhā kṛttikāmūlahastauttara maghāsvatha || 132 || rohiṇyāṃ śravaṇe vārau mandavākpatidaivatau | vihāyā'nyeṣu kurvīta sikatāsthāpanaṃ sudhīḥ || 133 || gṛhagrāmādirāṣṭrāṇāṃ rakṣārthaṃ sikatāḥ śubhāḥ | gṛhagrāmādītyādi śabdena nagaram || 132-134 || prasthāḍhakaghaṭonmānā madhyādiṣvavaṭeṣvimāḥ || 134 || navasu prakṣipejjaptāsteṣu sampūjayet kramāt | madhyādi devīśastrāṇi kapālāntāni deśikaḥ || 135 || cakraṃ śaṅkhamasiṃ kheṭaṃ bāṇañcāpaṃ triśūlakam | kapālaṃ svasvamantreṇa sampūjyā'nte baliṃ haret || 136 || prastheti | gṛhe prasthamitāḥ, grāme nagare āḍhakamitāḥ | rāṣṭre ghaṭonmitāḥ | aśītiguñjaḥ karṣaḥ | caturguṇaḥ palam | catuṣpalaḥ kuḍavaḥ | catuḥkuḍavaḥ prasthaḥ | prasthacatuṣkamāḍhakaḥ | āḍhakacatuṣkaṃ droṇaḥ | droṇacatuṣkaṃ ghaṭaḥ | daśāṅgulādhikaṃ catuvīṃśatyaṅgulaṃ kecidāhuḥ || 134-135 || svasvamantreṇeti----saptadaśoktena ante balimiti | devyāḥcakrādyastrāṇāṃ ca || 135-136 || nakṣatragraharāśīnāṃ lokeśānāṃ baliṃ haret | vihitā yatra rakṣeyaṃ vardhante tatra sampadaḥ || 137 || kṣudragrahamahārogasaurabhūtasarīsṛpāḥ | amunā vilayaṃ yānti vidhinā nā'tra saṃśayaḥ || 138 || nakṣatretyadhipatīnāmapyupalakṣakam | eṣāṃ balimantrāḥ| aśvinīdevatābhyo divā- naktañcāribhyaḥ sarvebhyo bhūtebhyo namaḥ | evaṃ bharaṇīkṛttikāpādadevatābhyaḥ kṛttikā- pādatrayadevatābhya ityādyūhyam | tatastadadhipatibhyaḥ aśvinyadhipatyaśvidevatābhyaḥ | evaṃ yamādiṣūhyam | tato rāśibaliḥ | aśvinībharaṇī-kṛttikāpāde meṣadevatābhyasta- dadhipatibhyaḥ | evaṃ vṛṣādiṣūhyam | tato grahabaliḥ | aśvinībharaṇīkṛttikāpādameṣa- rāśyadhipatyaṅgārakadevatābhyaḥ | evamanyeṣāmapyūhyam | lokeśabalirvāstau madukto'- nusandheyaḥ | baliṃ harediti paritaḥ || 137-138 || sikatānāṃ viśuddhānāṃ vikārakuḍavaṃ sudhīḥ | pañcagavyayute pātre brahmavṛkṣeṇa nimīte || 139 || nikṣipya vidhinā yatra sthāpayettatra sampadaḥ | dine dine pravardhante kālavṛddhyādibhiḥ saha || 140 || mahotpātā vinaśyanti kṛtyādrohamahāgrahāḥ | viśuddhānāmiti | nadyāmityādyuktaprakāreṇa | vikārakuḍavaṃ ṣoḍaśakuḍavam | prasthaṃ gomūtrādīnām || 139-141 || carugavyāśmanāṃ kuryāt sthāpanaṃ vidhinā'munā || 141 || gomūtraṃ prasthamānaṃ syād gomayāmbhastadarddhakam | ājyāt saptaguṇaṃ kṣīraṃ gomūtrāt triguṇaṃ dadhi || 142 || gomūtreṇa samaṃ sapīḥ sarvaṃ vā samamucyate | gāvaḥ syuḥ kapilāśvetahimadhūmrāruṇaprabhāḥ | abhāve gaditāḥ sarvāḥ sarvadhā kapilodbhavam || 143 || vidhineti | pūrvektasthāpanaprakāreṇa | carvaśmanoḥ | gavye tu viśeṣo nārāyaṇīye---- gavyeṣu śālīn yavamudgamāṣagodhūmabilvāsthitilābjabījam | padmacchadasthaṃ vinidhāya pātre kṣudrā nikhanyādbhuvi nāgayoge || nāgayogamāhānyaḥ---- sārpe muhūrtte sarparkṣakaraṇe sarpasaṃjñite | saṃyogo nāgayogo'yamathavā karaṇarkṣayoḥ || iti || pṛthak śiraḥ pañca sarojapatraṃ niśchidramekīkṛtabaddhanālam | gavye prapūrṇe nikhanedadūnāṃ (nantra) smṛtyā tadā kṣudravināśi gehe || iti || tatsthāpananakṣatrādikamapi tatraiva---- pūṣā puṣyapunarvasū basuharī citrā śaśī (tathā) rohiṇī tārāstāstithayoṃ'śumatphaṇiyamā dikpañcadaśyo hariḥ | vārāstvindusutenduśukraguravo yugmaṃ kulīro dhanuḥ kumbhāntyāvapi rāśayo nigaditā gavyaprayogāya te || iti || sarvaṃ veti | vāśabdenānyat prakāradvayamupakṣiptam | yojane tattanmantreṇa yojana- mityapi jñeyam | taduktam---- mūtraṃ prasthaṃ gomayaṃ syātpalārddhaṃ kṣīraṃ prasthaṃ dadhyapi kṣīrato'rddham | ājyaṃ dadhno'pyarddhamevaṃ pramāṇaṃ svīyairmantrairyejayet pañcagavyam || mūtraṃ dvibhāgaṃ śakṛdekabhāgaṃ payo'ṣṭabhāgaṃ dadhi tatsamānam | kṣīrārddhakaṃ vā caturaṃśamājyam || iti | mantrāstvācāryairuktāḥ | tadyathā---- tārabhavābhirathagbhīḥ krameṇa saṃyojayecca gavyāni | ātmāṣṭākṣaramantrairathavā yojyāni pañcabhiḥ pañca || iti || 141-143 || ekonapañcāśatkoṣṭhe phalake brahmaśākhinaḥ | vihāya koṇakoṣṭhāni śaktyādyaṃ jātavedasam || 144 || likhitvā madhyakoṣṭhādi pūjayettatra devatām | kṛtvā homaṃ sasampātaṃ nikhanettadyathā purā | dadyād baliṃ yathā pūrvamasya pūrveditaṃ phalam || 145 || ekonapañcāśaditi | pūrvāparāyatadakṣiṇottarāyatāṣṭāṣṭa rekhākrameṇa | tatra madhyakoṣṭhe śaktibījaṃ likhitvā pūrvādyāvṛttitrayeṇa jātavedomantraṃ likhet | tatra tṛtīyāvṛttau | bāhye koṇacatuṣṭayaparityāgaḥ || 144-145 || madhye māyāmaṣṭakoṣṭheṣu pādā- naṣṭau kṛtvā mātṛkārṇaiḥ pravītam | bhūvimbasthaṃ sarvabhūtāmayaghnaṃ rakṣāyuḥśrīkīttīdaṃ yantrametat || 146 || yantramāha----madhya iti | pūrvāparāyatā dakṣiṇottarāyatāścatasro rekhāḥ kuryāt | tadā navakoṣṭhaṃ bhavati | madhya iti | madhyakoṣṭhe || 146 || āgneyāstrasya jñānāni visargādānakarmaṇī | yaḥ pumān guruṇā śiṣṭastasyā'dhīnaṃ jagattrayam || 147 || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake ekaviṃśaḥ paṭalaḥ samāptaḥ || 21 || bth " bi visargādānakarmaṇīti | visargaḥ saṃhāraḥ | ādānaṃ prayogānantaraṃ punarmantra- svākāraḥ | yadāhuḥ---- vidhivanmāraṇaṃ kṛtvā siddhamantreṇa mantravit | karmānte devatāpūjāṃ saviśeṣaṃ prakalpayet || śaktyā santarpya viprāṃśca mantramūttīṃ visṛjya ca | samudragāyāṃ nadyāṃ tu kaṇṭhamātre jale sthitaḥ || ahorātraṃ japenmantramaṣṭādhikasahasrakam | śuddhaṃ manuṃ taṃ svīkuryāt | iti || 147 || || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāmekaviṃśaḥ paṭalaḥ || 21 || bth " bi atha dvāviṃśa paṭalaḥ atho dināstraṃ kṛtyāstraṃ vakṣye śatruvimardanam | atidurgāmanuṃ prāhudīnāstraṃ mantravittamāḥ || 1 || atho iti | atidurgāmanuḥ pūrvektaḥ || 1 || pratilomamimaṃ mantraṃ kṛtyāstraṃ paricakṣyate | dināstrasya ṣaḍaṅgādīn pratilomoditān viduḥ || 2 || imamatidurgāmanum | ṣaḍaṅgādīnityādiśabdenā'kṣarapadanyāsāvubhayatra | anulomo- ditān jātavedase ityatroktān | jātavedase hrāṅādyantairiti sampradāyāt | taduktam---- manorādyapadenaiva ṣaṭpadāni ca pūrvavat | hrāṅādyantena tāni syuratidurgāmanorapi || iti || ācāryā api----anulomajape'ṅgānāmapi pāṭho'nulomakaḥ | iti | padmapādā- cāryairvyākhyātam apiśabdāt padākṣarayorapīti | pratilomoditānityāgneyāstroktān | taduktam---- śailāhilokāṅgamunirasasaṃkhyākṣaraiḥ kramāt | manorantavilomasya ṣaḍaṅgānyapi kalpayet || iti || ācāryāśca---- pratilomāni tāni syuḥ pratilomavidhau tathā | iti | atrāpi tatheti pūrvavat padmapādācāryairvyākhyātam | anayordhyānaṃ yathā---- udyānamadhye pūrvektasiṃhaskandhoparisthitām | kālameghanibhāmugrāṃ sarpabhūṣaṇabhūṣitām || śūlaṃ khaḍgaṃ kuṭhāraṃ ca kharpakheṭakatarjanīḥ | dadhānāṃ dakṣiṇānyaiḥ svaiḥ karadaṇḍairitastataḥ | atidurgāmanormūttīṃ dhāvamānāṃ vicintayet || iti || varadāridarābhīti pāṇipadmaivīrājitām | tāmantapratilomākhyāṃ siṃhasthāṃ cintayet samām || iti | puraścaraṇaṃ tu jātavedomantrapuraścaraṇenaiva jñeyam || 2 || bhānuvimbagataṃ śatrumadhovaktraṃ viṣāhatam | mūlādutthitayā grastaṃ kuṇḍalyā bhāvayet sudhīḥ || 3 || viṣāhatamiti | bhānurathagata-sarpaviṣairāhatamityarthaḥ || 3 || mūlādhāre kṣipetsadyaḥ prasphuratkālapāvake | dinatrayāt jvarākrānto ripuḥ prāṇān vimuñcati || 4 || mūlādhāre gudameḍhrāntarāladeśe | prasphuratkālapāvaka iti dhyānam || 4 || dināstreṇa praviddhāṅgaṃ svādhiṣṭhānagataṃ ripum | pañcavāyusamiddhena vahninā dagdhavigraham || 5 || dhyāyanmanuṃ japet sadyaḥ sa bhavedyamavallabhaḥ | svādhiṣṭhānaṃ liṅgoparideśaḥ || 5-6 || maṇipūragataṃ śatrumagninā dīptavigraham || 6 || dhyāyan dināstraṃ prajapet sa mṛtyuvaśatāṃ vrajet | maṇipūrakaṃ nābhisthānam || 6-7 || anāhatāhitaḥ śatrurnirdagdho mantravahninā || 7 || pāśena baddhvā śīghreṇa nīyate yamakiṅkaraiḥ | anāhataṃ hṛdayam || 7-8 || viśuddhasthānago vairī dinabāṇena pīḍitaḥ || 8 || adhomukhaḥ smṛtastūrṇaṃ nirāyuḥ syāddanatrayāt | viśuddhiḥ kaṇṭhaḥ || 8-9 || ājñāyāṃ nihitaṃ śatruṃ dahet jñānāgninā dhiyā || 9 || putramitrakalatrādīn hitvā mṛtyumupāśrayet | nābhimātrodake sthitvā dhyāyan vimbe dineśituḥ || 10 || dinabāṇena dināstreṇa | ājñā bhrūmadhyam | mantramiti || 9-10 || vairiṇaṃ dagdhasarvāṅgaṃ mantramaṣṭottaraṃ śatam | japet saptadinādarvāgyamalokaṃ sa gacchati || 11 || japedityanena sambadhyate || 11 || vyāravāraṃ samārabhya saptāhaṃ prajapenmanum | sūryedayaṃ samārabhya yāvadastamayo bhavet || 12 || sannipātajvarāviṣṭo yamagrasto bhavedariḥ | āro bhaumaḥ | prajapediti || 12-13 || sthitvā durgālaye mantrī trirātraṃ vajītāśanaḥ || 13 || dinabāṇena viddhāṅgaṃ vairiṇaṃ pravicintayet | japenmanumimaṃ śatrurjvarito maraṇaṃ vrajet || 14 || pūrvavadariṃ dhyāyan || 13-14 || spṛṣṭvā(smṛtvā) durgāṃ japenmantramanaśnaṃstridinaṃ smaran | śūlaprotaṃ nijaripuṃ dināstreṇa pradīpitam || 15 || jvareṇa mahatā''viṣṭo jāyate'sau yamātithiḥ | ravimaṇḍalagaṃ śatruṃ daṣṭaṃ tadrathapannagaiḥ || 16 || viṣāgnidagdhasarvāṅgaṃ dhyāyannuṣṇena vāriṇā | tarpayeddanabāṇena syādasau yamavallabhaḥ || 17 || ravivimbādāgatayā jvālayā grastavigraham | ripuṃ dhyātvā japenmantraṃ sa krīḍati yamāntike || 18 || viṣāgnīti | viṣaṃ tadrathapannagasambhūtameva || 15-18 || grahayuktārkavimbasthaṃ viddhaṃ mantramayaiḥ śaraiḥ | pratibadhya nijaṃ śatruṃ japedayutamastravit || 19 || ripuṃ nayati śīghreṇa yamadūto yamālayam | grahayukto rāhugrastaḥ | pratibadhya dhyātvetyarthaḥ || 19-20 || pralayānalasaṅkāśāṃ kālarātrimivā'parām || 20 || śūlapāśadharāṃ ghorāṃ siṃhaskandhaniṣeduṣīm | saviturmaṇḍalāntaḥsthāṃ raktanetratrayodgataiḥ || 21 || visphuliṅgairnirdahantīṃ ripumākulavigraham | spaṣṭadaṃṣṭrādharāṃ nṛtyadbhṛkuṭībhīṣaṇānanām || 22 || tarjayantīṃ nijaṃ śatruṃ tarjanyā bhīmarūpayā | daṃṣṭrāmayūkhajālena dyotayantīṃ diganta(mba)ram || 23 || śūlena vairiṇo vakṣo dārayantīṃ bhayaṅkarīm | japeddanatrayaṃ mantrī mārayedripumātmanaḥ || 24 || astramantrakṛtanyāsaḥ pralayāgnisamaprabhām | raktavastradharāṃ kruddhāṃ raktanetratrayānvitām || 25 || siṃhādhirūḍhāṃ dhāvantīṃ dhāvamānaṃ ripuṃ prati | khaḍgena tacchiraśchitvā kṣaṇādvyomasthalīṃ gatām || 26 || dhyātvā durgāṃ japenmantraṃ tridinaṃ vajītāśanaḥ | anenaiva vidhānena ripurmṛtyupriyo bhavet || 27 || pralayānaletyādi bhayaṅkarīmityantasya dhyātveti śeṣaḥ || 20-27 || karmāṇyetāni kurvīta divase na tu rātriṣu | paścimāmukhaliṅgasya sajīvaṃ mahiṣaṃ puraḥ || 28 || nikhā(dhā)ya tasya śirasi kuṇḍaṃ kṛtvā trikoṇakam | tasmin samedhite vahnau yathāvaddeśikottamaḥ || 29 || satrikoṇān samantrārṇān sādhyanāmasamanvitān | ajāraktena saṃsiktān kāraskarasamidvarān || 30 || sahasraṃ juhuyāddevīṃ dhyātvā savitṛmaṇḍale | pralayāgnisamāṃ ghorāṃ dvātriṃśad bhujaśobhitām || 31 || udyadāyudhasandīptāṃ nṛtyantīṃ siṃhamastake | mahādaṃṣṭrāṃ mahābhīmāṃ jvalatkeśīṃ nadanmukhīm || 32 || raktāntra(rrdra)māṃsavadanāṃ ghūṇītogratrilocanām | anena vidhinā śatrurmahājvaranipīḍitaḥ || 33 || vimuñcati nijaṃ dehaṃ putramitrādibhiḥ saha | paścimāmukheti | śivālayadvārasya paścimamukhatā | kecit sthāvaraliṅgasya paścimāmukhatāmāhuḥ | eṣa eva sāmpradāyikaḥ pakṣaḥ | satrikoṇāniti | likhita- trikoṇān | samantrārṇāniti | pallavarītyā || 28-33 || ūrdhvamuṣṇāmbhaso mantrī lambayitvā bhujaṅgamam || 34 || bhānuvimbagatāṃ durgāṃ sahasrādityasannibhām | sahasrapāṇicaraṇāṃ sahasrākṣiśiromukhīm || 35 || sahasranāgabaddhāṅgīṃ trāsayantīṃ jagattrayam | dhyāyannanena sarpāsye tarpayeduṣṇavāriṇā || 36 || saṃyataḥ kālapāśena vairī muñcet svajīvitam | madhyāhnārkayutaprakhyāṃ nadantīṃ narasiṃhavat || 37 || ghora siṃhasamāsīnāṃ mahābhīṣaṇadarśanām | śūlaprotāhitāṃ dhyāyan japanmantramananyadhīḥ || 38 || tarpayeduṣṇatoyena sarpavaktre dinatrayam | yamasya bhavanaṃ gacchedarātirnātra saṃśayaḥ || 39 || bhujaṅgamamiti | jīvantaṃ kṛṣṇam | adhomukham | anenāstramantreṇa | tarpayediti | kāraskaradarvyā | ananyadhīrityanena tayaiva tarpaṇamityuktam || 34-39 || ṛkṣavṛkṣa pratikṛtiṃ pratiṣṭhitasamīraṇām | uṣṇodake vinikṣipya viṣāḍhye vidhinā tataḥ || 40 || arkendvanalasaṅkāśāṃ khaḍgakheṭakadhāriṇīm | nayanatrayanirgacchadvisphuliṅgaśatākulām || 41 || siṃhasthāṃ sarpabhūṣāḍhyāṃ trailokyabhayadāyinīm | khaḍgakṛttāhitāṃ dhyāyan prajapedayutaṃ manum || 42 || vidhānenā'munā śatrurgrasto bhavati mṛtyunā | prakalpyā durgāyatane trikoṇaṃ kuṇḍamuttamam || 43 || tatra saṃjvalite vahnau mahiṣīśakṛtā kṛtīm | puttalīmajaraktāktāṃ pratiṣṭhitasamīraṇām || 44 || chitvā chitvā prajuhuyādajaraktānvitāṃ niśi | dhyātvā durgāṃ pranṛtyantīṃ mahiṣoraḥsthalāntare || 45 || śūlena mahiṣasyā'ṅgaṃ bhindantīṃ ghoradarśanām | aṭṭāhasairajasrotthairbhīṣitāsurasainikān || 46 || pralayānalasaṅkāśāṃ bhramannetratrayānvitām | sandaṣṭādharasaṃbhinnāṃ daṃṣṭrābhīmamukhāmbujām || 47 || khaḍgakheṭakayuktābhiḥ kanyakābhiḥ samāvṛtām | anena vidhinā śatruḥ prayāti yamasannidhim || 48 || dināstramevaṃ kathitaṃ śatrunigrahakārakam | kṛtyāstradeśitān kuryāt prayogān mantravittamaḥ || 49 || vidhinā manuṃ prajapedityanvayaḥ | vidhiḥ pallavena nāmayogaḥ | khaḍgena kṛttaḥ chinnaḥ āhitaḥ śatrurthayeti || 40-49 || ādhārādudgatāṃ devīṃ kuṇḍalīṃ sarpa(rva) rūpiṇīm | tāṃ brahmarandhramārgeṇa yātāṃ vyomasthalīṃ tataḥ || 50 || mukhena śatrumādāya nivṛttāṃ svagṛhaṃ prati | jvalatkālānaloddīptāṃ vicintya prajapenmanum || 51 || saptabhirvāsaraiḥ śatrurmṛtyuṃ prāpnoti mohitaḥ | aṅgaṅgāravāre cityagnau sarṣapasnehalolitam || 52 || siddhārthakuḍavaṃ japtaṃ juhuyātpakṣamātrataḥ | kṛtyāstrajvālayā dagdho ripuryamapuraṃ vrajet || 53 || caturdaśyāmarddharātre citāsthīnyastrasādhakaḥ | vraṇatailaviliptāni citāgnau juhuyāttataḥ || 54 || anena vidhinā śatrurmṛtyumeṣyati kātaraḥ | cityagnāviti | kuṇḍasthāpite yathoktasaṃskārasaṃskṛte | vraṇatailaṃ bhallāta- tailam || 50-55 || tuṣāsthinimītāṃ śatrorvraṇatailapariplutām || 55 || pratimāṃ sthāpitaprāṇāṃ juhuyānniśi sādhakaḥ | chitvā chitvā'jaraktena saptāhān mirayate ripuḥ || 56 || tuṣā dhānyasya | asthīti manuṣyāsthīni | etadubhayamekīkṛtya pratimāṃ kuryāt || 55-56 || śmaśānabālukāḥ spṛṣṭvā sākṣatā niyutaṃ japet | vikirettāstaḍāgādau kṛtyāstrakvathitaṃ jalam || 57 || tadīyaṃ pītamacirānnihanti sakalān janān | kṛṣṇāṅgāracaturdaśyāṃ prajaptaiḥ pretabhasmabhiḥ || 58 || mahiṣājyena lulitāstanmantrākṣarasaṃkhyayā | nirmāya guṭikā etāḥ samyagjaptasamīraṇāḥ || 59 || citikāṣṭhaidhite vahnau juhuyāddṛḍhamānasaḥ | caturdaśītrayādarvāk śatrurmṛtyuvaśo bhavet || 60 || kṛtyāstrakvathitamiti | taḍāgādau sikatāprakṣepeṇa || 57-60 || śmaśānabhasmasiddhārthān pañcagavye vinikṣipet | māhiṣe saṃsmareddevīṃ kālāgnisadṛśaprabhām || 61 || bharjayet prajapanmantraṃ viṣakāṣṭhaidhitānale | durgāgāre prajuhuyādanenā'yutamastravit || 62 || punarādāya tadbhasma senāyāṃ vairiṇaḥ kṣipet | sā senā bahudhā bhinnā jvararogavimohitā || 63 || āyudhāni parityajya yuddhakāle palāyate | gehagrāmādiṣu kṣiptaṃ kuryāduccāṭanaṃ kṣaṇāt || 64 || māhiṣe pañcagavye prayoga upacārāt || 61-64 || saptavāreṣu kulike durgāveśmasu śarkarāḥ | sapta māhendradigvarjaṃ gṛhītvā prajapenmanum || 65 || mahiṣīpañcagavyena bharjayettā yathā purā | bhūyo japitvā vikired gehagrāmapureṣvimāḥ || 66 || sa deśo naśyati kṣipraṃ dagdho mantrabhavāgninā | saptavāreṣviti | saptavārāṇāmapi kulikā mayā ekādaśe uktāḥ | tatra prācīvarjaṃ durgālayāgneyādisaptasthānaśarkarāsu ekaikāṃ śarkarāṃ kramāt pratyahaṃ ravyādeḥ kulike gṛhītvā saptame'hani sarvā ekīkṛtya spṛṣṭvā prajapet | yathā pureti | viṣakāṣṭhāgnau viṣakāṣṭhadarvyā bharjayet || 65-67 || brahmadaṇḍīṃ markaṭikāṃ karakrośanikāṃ trayam || 67 || bhaumavārasya kulike gṛhītvā prajapenmanum | caturdaśyāṃ riporgehe nikhanet prajapanmanum || 68 || sārddhaṃ putrakalatrādyairutsādo jāyate ripoḥ | ekaikaṃ vā khanenmantrī maṇḍalāt tatphalaṃ bhavet || 69 || markaṭī kapikacchraḥ | karakrośanikāṃ vajradaṇḍaḥ | utsādaḥ punarapyāgamanaṃ yathā na bhavati tathā uccāṭanam || 67-69 || ṣaḍbinduṣaṭkaṃ puttalyāṃ nikhanedodanānvitam | spṛṣṭvā tāṃ prajapedastraṃ kṛṣṇāṣṭamyāṃ niśārddhataḥ || 70 || śatrunāmasamāyuktaṃ śmaśāne nikhanedimām | praṇaśyet sa ripuḥ śīghraṃ sakuṭumbaḥ sabāndhavaḥ|| 71 || ṣaṅbinduṣaṭkamiti | ṣaḍbinduḥ kīṭaviśeṣaḥ | sa ca prathamajalapāte utpadyate | tasya pañcakuṣṭha iti nāmāntaram | tasya pañca bindavaḥ śvetā bhavanti | ekabinduḥ bhinnavarṇaḥ | taduktaṃ nītinirṇītādaupaniṣadoḥ---- pañcakuṣṭhasya kīṭasya pañca syuḥ śvetabindavaḥ | bhinnavarṇastathā caikaḥ susnigdhaścaiva varṇataḥ | bhavet sa jaladārambhe ṣaḍbinduriti kīttītaḥ || iti | puttalyāmiti | tajjanmarkṣavṛkṣodbhavāyām | śatrornāmasaṃyuktam astramastramantraṃ prajapedityanvayaḥ | tatra yogaḥ pallavarītyā | kvacit samāyuktāmiti pāṭhaḥ | tadā puttalīviśeṣaṇam || 70-71 || kapālaśakalān mantrī kṛtyāstrākṣarasaṃkhyakān | spṛṣṭvā tān prajapedastraṃ prāṇasthāpanapūrvakam || 72 || kṛṣṇāṅgāracaturdaśyāṃ śmaśāne viṣavṛkṣaje | juhuyādajaraktāktān kṛtyāstrajvālayā tataḥ || 73 || ripuryamapuraṃ gacchenmahājvaravimohitaḥ | kapālaśakalān ajaraktāktān śmaśāne juhuyāditi sambandhaḥ | saṃspṛśyeti | tāneva | viṣavṛkṣaja iti | viṣakāṣṭhaidhite agnāviti śeṣaḥ || 72-74 || ajaraktena saṃpūrṇe kalaśe nikṣipedahim || 74 || kapālena pidhāyainaṃ chādayedraktavāsasā | pūjayedraktapuṣpādyaiḥ spṛṣṭvā tamayutaṃ japet || 75 || bhaumavāre niśāmadhye kāraskarasamedhite | śmaśānavahnau juhuyād gacchedyamapuraṃ ripuḥ || 76 || ahimiti | jīvantaṃ kṛṣṇam | enaṃ ghaṭam | taṃ ghaṭaṃ śatrurūpam || 74-76 || sādhyanakṣatravṛkṣeṇa kṛtvā kumbhaṃ prapūrayet | māhiṣaiḥ pañcagavyaistaṃ viḍālaṃ tatra nikṣipet || 77 || japapūjādikaṃ sarvaṃ yathāpūrvaṃ samācaret | kāraskarabhave vahnau kṛtyāstreṇa samedhite || 78 || ayutaṃ vraṇatailena hutvā'nte taṃ ghaṭaṃ punaḥ | āmastakaṃ samuddhṛtya japenmantramananyadhīḥ | juhuyādvidhinā'nena tridinaimirrayate ripuḥ || 79 || sundaraṃ mahiṣīvatsamekarātramupoṣitam | pāyayan mahiṣīsapīḥ prasthaṃ mantreṇa mantritam || 80 || kuśairāvaddhasarvāṅgaṃ sthāpitaprāṇamañjasā | kāraskaraidhite vahnau vraṇatailena mantravit || 81 || homaṃ kṛtvā'yutaṃ vatsaṃ juhuyādyatamānasaḥ | ekena divasenā'rirgacchedyamapuraṃ prati || 82 || viḍālaṃ kṛṣṇam | japapūjādikamiti ādiśabdena kapālena pidhānaṃ rakta- vastrācchādanaṃ ca | kāraskarabhave kāraskarakāṣṭhaidhite | vahnau śmaśānāgnau | vraṇatailena bhallātatailena | ananyadhīrityanena pūrvaghaṭahome'pi ayaṃ homa ityuktam || 77-82|| trikoṇakuṇḍanihite vahnau mantreṇa dīpite | ācīte gandhapuṣpādyairayutaṃ juhuyāt kramāt || 83 || rājibhallātakatilatailaiḥ saptadinaṃ tataḥ | prasūtisamayaprāptāṃ mahiṣīṃ sthāpitānilām || 84 || pūjitāṃ gandhapuṣpādyaiḥ spṛśan kūrcena tāṃ japet | mastakādyoniparyantaṃ dhiyā vatsamanusmaran || 85 || ākṛṣya haste patitaṃ juhuyādedhite'nale | evaṃ kṛte samutpannā kṛtyā dīptā hutāśanāt || 86 || bhakṣayedacirācchatrumīśvareṇā'pi rakṣitam | punaragnau viśatyeṣā kartāramapi kāṅkṣiṇī || 87 || evaṃvidhāni karmāṇi yaḥ kuryānmantravittamaḥ | sa japedātmarakṣārthaṃ mantrān mṛtyuñjayādikān || 88 || kramāditi pratyekamayutahomaḥ | tailaśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate | sthāpitānilāṃ pratiṣṭhitaprāṇām | haste patitamiti | bhuvamaspṛṣṭam | juhuyāditi | śatrubuddhyā | karttāramapi kāṅkṣiṇītyuktestadrakṣāmāha sa japediti || 83-88 || atho lavaṇamantrasya vidhānamabhidhīyate | ṛgādyā kathitā pūrvaṃ lavaṇāmbhasipūvīkā || 89 || lavaṇāmbhasi tīkṣṇo'si ugro'si hṛdayaṃ tava | lavaṇasya pṛthvī mātā mantrasya varuṇaḥ pitā || 90 || lavaṇe hūyamāne tu kuto nidrā kuto ratiḥ | lavaṇaṃ dahati pacati pācayati lavaṇaṃ chindati bhindati ||91 || amukasya daha gātrāṇi daha māṃsaṃ daha tvacam | daha tvagasthimajjāni asthibhyo majjikāṃ daha || 92 || yadi vasati yojanaśate nadīnāṃ vā śatāntare | nagare lohaprākāre kṛṣṇasarpaśatārgale || 93 || taṃ dagdhvā naya me śīghramagre loṇasya tejasā | tatraivaṃ vaśamāyātu lavaṇamantraparākramaḥ || 94 || yā te rātriḥ śalyaviddhasya śūlāgrāropitasya ca | yā te rātrirmahārātriḥ sā te rātrirmahāniśā || 95 || lavaṇādi dvitīyā'nyā dahādyā parikīttītā | taṃ dagdhvā'nyā caturthī syādyātepūrvā'tha pañcamī || 96 || aṅgirā munirākhyātaśchando'nuṣṭubudāhṛtam | agnī rātriḥ punardurgā bhadrakālī ca devatāḥ || 97 || lavaṇamantravidhānamāha atho iti | lavaṇādidvitīyetyatra ākāre pare ecoya- vāyāva iti āyikṛte yakāralope ca chāndasatvāt sandhiḥ kṛtaḥ | prātipadika- mātrasya lavaṇaśabdasya vā grahaṇam | tena lavaṇe ityādyā dvitīyā | taduktamācāryaiḥ---- " dvitīyā lavaṇe " iti | anyā tṛtīyā | evamṛkpañcakaṃ ciṭimantrasahitamekā vidyā | praṇavapāśādi tryakṣarāditvam | vāyvindrāmṛtabījāditvaṃ ca sampradāyāt jñeyam | padmapādācāryekto mantroddhāro yathā---- pṛthivīmudakaṃ coktvā(lava)ṇāmbhasīti tataḥ param | tīkṣṇo'syugro'si hṛdayaṃ taveti lavaṇasya gīḥ || pṛthivīti ca mātā lavaṇasya varuṇaḥ pitā | prathameyaṃ dvitīyāyā lavaṇe ityupakramaḥ || hūyamāne tviti kuto nidreti ca kuto ratiḥ | lavaṇaṃ pacatītyuktvā tathā pācayatīti ca || lavaṇaṃ chindatītyuktvā bhindatīti ca bhāṣyatām | amukasya daha gātrāṇi daha māṃsaṃ daha tvacam || daheti ca tṛtīyāyā bhaveṭṭaca upakramaḥ | tvagasthimajjānītyasthibhyośabdaṃ majjikāṃ daha || (kvacitpustake tvagasṛṅmāṃsamedo'sthibhyo śabdamiti pāṭhaḥ | ) tato yadīti sambhāṣya vasatīti padaṃ vadet | yojaneti śate varṇānnadīnāṃ vā śatāntare || taṃ dagdhveti caturthyādau naya me śīghramityataḥ | agre ityetadante syāllavaṇasyeti tejasā || nagare lohavarṇāḥ syuḥ prākāre kṛṣṇavarṇakāḥ| sarpetyante kṛtārgetile atraiva vaśākṣarāḥ || māyā tviti syāllavaṇamantravarṇāḥ puraskṛtāḥ | yā te rātriḥ śalyaviddhasya śūlāgrāropitasya ca || yā te rātririti proktvā mahārātriritīrayet | sā te rātrirmahetyuktvā niśetyevaṃ tu pañcamī || iti || ṭīkāntare'pi---- mātā syāllavaṇasyetat varuṇaḥ syātpitā tathā | dvitīyā lavaṇe proktā | iti | tathā---- pravadedamukasyā'nte daha gātrāṇi pañcakam | daha māṃsaṃ dahetyuktvā tvacamuktvā samāpayet || tṛtīyā'tha daha proktvā tvagiti pravadedataḥ | sthimajjānītyato'sthibhyo majjikāṃ syāddaheti ca || iti || tathā---- yā te rātriḥ svaśūlānte bhinnasyetyakṣaratrayam | śūlāgrāropitasyeti(syāpi)cānte yā te itīrayet || rātriḥ syācca mahārātriryā rātriramukaṃ vinā | ityevaṃ pañcamī ṛk syāt mantro'yaṃ praṇavādikaḥ || iti || tathā'trā''cāryaiḥ chandaḥ kathanāvasare uktam----aṅgirāḥ syādṛṣiśchando- 'nuṣṭuptriṣṭup | iti || mantramuktāvalīmantradevaprakāśikākārādīnāmidameva sammatam | padmapādācāryaiḥ bījaśaktī ukte----hrīṃ bījaṃ śaktirīritā kromityeva ca bījaṃ syāditi | taireva etatsamaphalaṃ mantrāntaramuktam---- ciṭīti śabdaṃ saṃvīpsya citkālipadamīrayet | mahācitkāliśabdānte hrīṃ savauṣaṭ dviṭhāntikaḥ || mantrāntaramiti jñeyaṃ mataṃ tulyaphalaṃ śive || iti || 89-97 || ciṭimantrākṣaraiḥ kuryāt ṣaḍaṅgāni samāhitaḥ | pañcabhirhṛdayaṃ proktaṃ tribhirvarṇaiḥ śiraḥ smṛtam || 98 || pañcavarṇaiḥ śikhā proktā kavacaṃ karaṇākṣaraiḥ | pañcabhirnetramuditaṃ yugalenā'stramīritam || 99 || ṣaḍaṅgamāha----ciṭīti | samāhita ityanena pañcagbhīḥ pañcāṅgaṃ vā kuryādityuktam | yadāhurācāryāḥ---- ṛgbhirābhistu pañcāṅgaṃ pañcabhirvā samīritam | vidyākṣaraiḥ ṣaḍaṅgaṃ vā praṇavādyairnigadyate || iti || 98-99 || tāraḥ ciṭidvayaṃ paścāccaṇḍāli tadanantaram | mahatpadādyāṃ tāṃ brūyādamukaṃ me tataḥ param || 100 || vaśamānaya ṭhadvandvaṃ ciṭimantra udāhṛtaḥ | catuvīṃśatyakṣarātmā sarvakāmaphalapradaḥ || 101 || ciṭimantramuddharati tāra iti | mahatpadādyāṃ tāmiti mahācāṇḍāli | atra ānmahata ityanenā''tvam | kvaccittu mahāpadādyāmiti pāṭhaḥ | taduktam---- cāṇḍālīti mahetyaktvā cāṇḍālītyabhimantrayet | iti || 100-101 || navakuṅkumasaṃbhinnaṃ trinetraṃ rucirākalpaśataṃ bhajāmi vahnim | sruvaśaktivarābhayāni dobhīrdadhataṃ raktasaroruhe niṣaṇṇam ||102|| kālāmbuvāhadyutiminduvaktrāṃ hārāvalīśobhipayodharāḍhyām | kapālapāśāṅkuśaśūlahastāṃ nīlāmbarāṃ yāmavatīṃ namāmi || 103 || kālāmbudābhāmariśaṅkhaśūla- khaḍgāḍhyahastāṃ taruṇenducūḍām | bhīmāṃ trinetrāṃ jitaśatruvargāṃ devīṃ smaret durgatibhaṅgahastām || 104 || ṭaṅka kapālaṃ ḍamaruṃ triśūlaṃ sambibhratī candrakalāvataṃsā | piṅgordhvakeśī sitabhīmadaṃṣṭrāṃ bhūyādvibhūtyai mama bhadrakālī || 105 || dakṣādyūrdhvayorādye tadadhastanayorantye ityāyudhadhyānam agnidhyāne | taduttaraṃ tu vāmādhastāddakṣādhastanaṃ yāvat | durgādhyāne dakṣordhvāddakṣādhastanaṃ yāvadāyudhadhyānam | ṭaṅkaḥ | paraśuḥ | antye dakṣādhastāddakṣordhvaṃ yāvat || 102-105 || ṛkpañcakaṃ japetsamyagayutaṃ taddaśāṃśataḥ | haviṣā ghṛtasiktena juhuyādacīte'nale || 106 || samyagayutamiti | ciṭimantrasahitamṛkpañcakam ayutaṃ japedityarthaḥ | taduktamācāryaiḥ---- ayutaṃ niyato mantrī mantramṛkpañcakānvitam | prajapet trisahasraṃ vā samyagenaṃ samāhitaḥ || iti || tantrāntare tu viśeṣaḥ----gaṅgādimukhyasaritāṃ tīradeśe samāśrite | svayameva samudbhūte durgānilayane vaśī || trisahasraṃ japedetadathavā'yutasaṃkhyayā | pūrvektaṃ ciṭimantraṃ tu japettasya caturguṇam || iti || 106 || evaṃ kṛtapuraścaryaḥ prayoge kuśalo bhavet | agniryāmavatī dhyeyau vaśyākarṣaṇakarmaṇoḥ || 107 || smared durgāṃ bhadrakālīṃ mantrī māraṇakarmaṇi | jānupramāṇe salile sthitvā niśi japenmanum || 108 || anena vāñchitaḥ sādhyaḥ kiṅkaro jāyate kṣaṇāt | nābhimātrodake sthitvā japenmantramimaṃ sudhīḥ || 109 || aṣṭottarasahasraṃ yastasya sādhyo vaśo bhavet | ṛkpañcakaṃ japetsamyakkaṇṭhamātrāmbhasi sthitaḥ|| 110|| saptabhidīvasairbhūpān vaśayedvidhinā'munā | vilikhya tālapatre taṃ sādhyanāmnā vidabhītam || 111 || niḥkṣipya kṣīrasaṃmiśre jale tat kvāthayenniśi | vaśyo bhavati sādhyo'sya nātra kāryā vicāraṇā || 112 || tālapatre likhitvaivaṃ bhadrakālī gṛhe khanet | vaśyāya sarvajantūnāṃ prayogo'yamudāhṛtaḥ || 113 || evaṃ kṛtapuraścarya ityanena nityapūjāpi sūcitā | tayā vinā tasyā'sampādanāt| soktā rāmakaṇṭhena---- bhīṣaṇī bahurūpā ca tīkṣṇadaṃṣṭrā madotkaṭā | māraṇī mohanī kāntā kamaṇḍaludharā api || abhicārakarī ceti loṇamantrasya śaktayaḥ | pāśāṅkuśapuṭā śaktiḥ sarvaśaktipadaṃkarī || lāsanāya namo'ntaḥ syātpīṭhamantro dhruvādikaḥ| mūrttāvāvāhya gandhādyairdevatāḥ samprapūjayet || aṅgairāvaraṇaṃ pūrvaṃ dvitīyaṃ vahnimūttībhiḥ | tadbahiḥ śūlahastādiśaktibhiśca samīritā || utkaṭādyaiścaturthī tu pañcamāvṛtirīritā | lokeśairleṇamantrasya vidhānamiti kīttītam || śūlahastā vikeśī ca dāruṇā lavaṇapriyā | varā karālī cātyugrā tāmasyasyā'ṣṭaśaktayaḥ || utkaṭo vikaṭākṣaśca śūlahasto mahābalaḥ | agnijihvaḥ khaḍgadharaḥ kapālī tāraṇapriyaḥ || iti || 107-113 || tāmrapatre likhya mantraṃ sādhyanāmavidabhītam | tāpayet khādire vahnau māsaṃ vaśyo bhavennaraḥ || 114 || trikoṇaṃ kuṇḍamāpādya samyak śāstroktalakṣaṇam | tasmin homaṃ prakurvīta saṃskṛte havyavāhane || 115 || prakṣālya gavyadugdhena saṃśoṣya lavaṇaṃ sudhīḥ | sucūṇītaṃ prajuhuyāt saptāhādvaśayejjanān || 116 || dadhimadhvājyasaṃsiktaiḥ saindhavairjuhuyāttathā | vaśayedakhilāndevānacirāt kimu pāthīvān || 117 || evamiti sādhyanāmnā vidabhītamityarthaḥ || 114-117 || viśuddhaṃ lavaṇaprasthaṃ vibhaktaṃ pañcadhā pṛthak | ekaikayā prajuhuyādṛcā pañcāhamādarāt || 118 || yasya nāmnā sa vaśyaḥ syādanena vidhinā'cirāt | śuddhaṃ lavaṇamādāya juhuyānmadhurānvitām || 119 || ūnapañcāśadāhutyā vaśaṃ nayati vāñchitam | nityaṃ śuddhena loṇena hutvā śatrūn vaśaṃ nayet || 120 || madhuratraya saṃyuktairlavaṇaiḥ sādhu cūṇītaiḥ | juhuyādvaśayennārīrnarān narapatīnapi || 121 || viśuddhamiti | prakṣālitaṃ pūrvavat | lavaṇeti saindhavam | evamagrepi || 118-121 || mantraṃ kṛṣṇatṛtīyādi prajapedyāvadaṣṭamī | puttalīḥ pañca kurvīta sāṅgopāṅgāḥ samāḥ śubhāḥ || 122 || ekā sādhyadrumeṇa syādanyā piṣṭamayī matā | cakrihastamṛdā'nyā syādanyā sikthamayī smṛtā || 123 || lavaṇaṃ potasambhūtaṃ cūṇītaṃ pariśodhitam | kuḍavaṃ prokṣayet kṣīradadhyājyamadhubhiḥ kramāt || 124 || guḍājyamadhubhiḥ samyaṅmiśritenā'munā tataḥ | kurvīta puttalīṃ saumyāṃ sarvāvayavaśobhitām || 125 || prayogāntaramāha----mantramityādinā | yāvadaṣṭamīti kṛṣṇā | kurvītetyaṣṭamyām | sāṅgopāṅgā iti | aṅgāni tu---- tvakhastahṛtpārśvakaṭī patskandhau kandharābhujau | pṛṣṭhaṃ tathodaraṃ tūrūjaṅghe ityaṅgasaṃgrahaḥ || upāṅgāni bhrūpuṭau ca tārāgaṇḍau ca nāsikā | oṣṭhau tu daśanā jihvā civukāsyaṃ sanābhi ca || jaghanaṃ yoniguhye ca jānunī maṇibandhakau | pārṣṇīgulphau tathā'ṅgulyaḥ karayoḥ pādayostale || iti | sādhyadrumeṇeti | sādhyanakṣatravṛkṣeṇa | sādhyanakṣatravṛkṣānasminneva vakṣyati | piṣṭamayīti | taṇḍulapiṣṭamayī | cakrī kulālaḥ | sikthaṃ madhūcchiṣṭam | potasambhūta- miti sāmudram | amunā lavaṇena | saumyāṃ sundarīm | pañcā'pi dvādaśā- ṅgulāḥ || 122-125 || prāṇamantrakṛtaṃ yantramāsāṃ hṛdi viniḥkṣipet | āsu prāṇān pratiṣṭhāpya pūjayet kusumādibhiḥ ||126|| paścāt kṛṣṇāṣṭamīrātrau yāmamātre gate sati | vidhāya mātṛkānyāsaṃ mantranyāsamanantaram || 127 || ciṭimantrasamudbhūtān catuvīṃśatisaṃkhyakān | tārādyānvinyasedvarṇān sthāneṣveṣu samāhitaḥ || 128 || yantramityagrimapaṭale vakṣyamāṇam | prāṇānityagrimapaṭale vakṣyamāṇena prakāreṇa | ācāryāstu----tasyāṃ tu sthāpayet prāṇān gurvādeśavidhānataḥ || iti | atra sāmpradāyikā viśeṣamāhuḥ | puttalikāyā hṛdayaṃ spṛśan prāṇā iha prāṇā jīva iha sthita iti indriyāṇi spṛśan sarvendriyāṇi vāṅmanaścakṣuḥśrotraghrāṇeti sarvāṅgaṃ spṛśan prāṇā ihāyāntu sukhaṃ ciraṃ tiṣṭhantu iti śiraḥ spṛśan svāheti japet| mantranyāsamiti | pañcagbhīḥ pañcāṅgamityarthaḥ || 126-128 || mūdhnī bhāle dṛśoḥ śrutyornāsāsyacibukeṣvatha | kaṇṭhahṛtstanayugmeṣu kukṣau nābhau kaṭidvaye || 129 || meḍhre pāṇau pravinyasya śiṣṭavarṇacatuṣṭayam | ūrudvaye jānuyuge jaṅghāyugme padadvaye || 130 || evaṃ vinyastasarvāṅgo raktamālyānulepanaḥ | raktavastradharaḥ śuddhaḥ puttalīṃ dāruṇā kṛtām || 131 || adhomukhīṃ khanet kuṇḍe piṣṭajāmāsanādadhaḥ | mṛṇmayīṃ pratimāṃ pādadeśe nyasyettathātmanaḥ || 132 || madhūcchiṣṭamayīṃ vyomni kuṇḍasyordhvaṃ pralambayet | lavaṇena kṛtāṃ paścāt puttalīṃ saṃspṛśan japet || 133 || ṛkpañcakaṃ yathānyāyamaṣṭottarasahasrakam | saṃhṛtya ciṭimantrārṇān punastasyāstanau nyaset || 134 || athavānyamevāha ciṭoti | dāruṇeti | sādhyanakṣatravṛkṣakāṣṭhena kṛtāṃ kuṇḍe khanennikhanedityarthaḥ | tatra dvyaṅgulādhonikhananaṃ jñeyam | adhomukhīmiti māraṇa- karmaviṣayam | vaśīkaraṇakarmaṇi uttāneti jñeyam | yadāhuḥ---- kuṇḍāntardvyaṅgulādho nikhanatu tarujāṃ mūttīmuttānarūpām || iti | ācāryāśca----uttānāṃ dāravīṃ kuṇḍe khanen mantrābhimantritām || iti ||129-131|| tathā nyasediti | adhomukhīṃ nyasedityarthaḥ | viṣayavyavasthā tu pūrvektaiva jñeyā| etayorapi dvyaṅgulādho nikhananameva | pralambayedityadhomukhīmityeva | yadāhuḥ---- dhūmena spṛśyamānāmupari madanajāṃ lambayedūrdhvapādām | iti | ācāryāśca----lambayedambare sikthamayīmūrdhvāmadhomukhīm | iti ||132-133|| yathānyāyamiti | ṣaḍaṅganyāsaṃ svatanau puttalyāṃ ca kṛtvā ciṭimantrasahitam ṛkpañcakaṃ japedityarthaḥ | taduktam---- aṅgāni vinyaset svāṅge tathā pratikṛtāvapi iti | saṃhṛtyeti viparītān svāṅge pratikṛtāvapi | taduktam---- nyasyā'ṅgānyanumapyatha pratikṛtau saṃhārayuktyā nyaset || iti | punaranantaramityanenaitaduktam | svadehe nyāsaṃ vidhāyātmayāgāntaṃ kṛtvā paścāt puttalyāṃ nyāsa iti | ataeva paścādāsane devatāpūjā | tasyāḥ puttalikāyāḥ || 134 || aṅguṣṭhasandhiprapadajānujaṅghorupāyuṣu | liṅgadeśe punarnābhau jaṭhare hṛdayāmbuje || 135 || stanadvaye kandharāyāṃ cibuke vadane punaḥ | ghrāṇayoḥ karṇayorakṣṇo lalāṭe mūdhnīṃ vinyaset || 136 || aṅguṣṭheti | ūrvanteṣu ṣaṭsu ekaikākṣaranyāsaḥ | anyatra sthānadvaye sarvatrā'- kṣaradvayam | yaduktamācāryaiḥ---- adho guhyādabhedaḥ syādūrdhvaṃ bhedo dvike sati | iti || 135-136 || agnimādāya sandīpya sādhyanakṣatradārubhiḥ | tasminnabhyarcya mantroktāṃ devatāṃ rūpyapātrake || 137 || kuśītarājipuṣpādbhardattvā'rghyaṃ praṇamet sudhīḥ| mantrairetaiḥ prayogādāvante saṃyatamānasaḥ || 138 || tvamānanamamitraghna niśāyā havyavāhana | haviṣā mantrajaptena tṛpto bhava tayā saha || 139 || jātavedo mahādeva taptajāmbūnadaprabha | svāhāpate viśvabhakṣa lavaṇaṃ daha śatruhan || 140 || oṃ īśe śarvari śarvāṇi grastaṃ muktaṃ tvayā jagat | mahādevi namastubhyaṃ varade kāmadā bhava || 141 || tamomayi mahādevi mahādevasya suvrate | triyāme puruṣaṃ hutyā vaśamānaya devi(vyu) me || 142 || oṃ durge sa(du) rgādirahite durgasaṃrodhanārgale | cakraśaṅkhadhare devi duṣṭaśatru (satva) bhayaṅkari || 143 || namaste daha śatrūn me vaśamānaya caṇḍike | śākambhari mahādevi śaraṇaṃ me bhavā'naghe || 144 || oṃ bhadrakāli bhavābhīṣṭe bhadrasiddhipradāyini | sapatnānme hana hana daha śoṣaya tāpaya || 145 || śūlāsiśakti vajrādyairukṛtyotkṛtya māraya | mahādevi mahākāli rakṣā'smānakṣatātmike || 146 || tasminniti | tantrāntarokta āsana ityarthaḥ | agnau devatāpūjā caturthapaṭala evoktā | tasyoktāvatra prayojanābhāvādagre'rghyadānamapi vakṣyati | yadāhuḥ---- kuṇḍasya pūrvadigbhāge caturasraṃ samunnatam | hastamātrāyataṃ lākṣāraktapādādikaṃ navam || citrāṅgaṃ rucirākāraṃ kuṇḍotsedhasamunnatam | caturaṅgulamānaṃ vā aṣṭāṅgulamathāpi vā || dvādaśāṅgulakaṃ vāpi kuṇḍādunnatamāsanam | tasminsuvimalaṃ vastraṃ āstīryādau suśobhanam || sūkṣmaṃ caturguṇīkṛtya saptahastāyataṃ navam | tasyopari paristīrya raktavastradvayaṃ punaḥ || viśālamatisūkṣmaṃ ca pūrvavadguṇitaṃ navam || iti || tantrāntaroktaprakāreṇāsanaṃ parikalpya tatra pūrvektaṃ pīṭhaṃ paripūjya devatāmāvāhya pūrvavat sāvaraṇaṃ sampūjya raktacandanādinā vakṣyamāṇadravyayuktena śuddhajalena rūpyaṃ caṣakamāpūrya tenārghyaṃ dadyāt | tato vakṣyamāṇamantrairdevatāmupatiṣṭhet | kuśītaṃ raktacandanam | rājiḥ rājikā | prayogādāviti | etanmantraprayogā- dāvante ca | atra vaśīkṛtau yadyapi ete eva devate tathāpi natiprakaraṇa prasaṅgādi- tarayorapi mantrāvuktau | tatprayojanamagre māraṇakarmaṇi bhaviṣyati || 137-146 || sādhyaṃ saṃsmṛtya nibhīdya puttalīṃ saptadhā tataḥ | ṛkpañcakaṃ samuccārya juhuyādedhite'nale || 147 || prathamo dakṣiṇaḥ pādastatkarastadanantaram | śirastṛtīyamākhyātaṃ vāmahastaṃ tataḥ param || 148 || madhyādūrdhvaṃ pañcamaḥ syādadho'ṃśaḥ ṣaṣṭha īritaḥ | saptamo vāmapādaḥ syādevaṃ bhāgakramaḥ smṛtaḥ || 149 || puttalīmiti | lavaṇamayīm | nibhīdyetyuktam | tameva bhedamāha prathama iti | ācāryaiḥ prakārāntaramapyuktam---- dakṣiṇaṃ caraṇaṃ pūrvaṃ dakṣārddhantu dvitīyakam | dakṣahastaṃ tṛtīyaṃ syādgalādūrdhvaṃ caturthakam || pañcamaṃ vāmahastaḥ syāt ṣaṣṭhaṃ vāmārddhameva ca | saptamaṃ vāmapādaḥ syādanyāpi syāddhutakriyā || iti || 147-149 || saptasaptavibhāgo vā prokteṣveṣu yathāvidhi | hutvaivamarcayitvā'gniṃ praṇameddaṇḍavattataḥ || 150 || yajamāno dhanairdhānyaiḥ prīṇayed gurumātmanaḥ | anena vidhinā mantrī vaśayedasurān surān || 151 || kiṃ punarmanujān bhūpānamātyān nṛpa(vara) yoṣitaḥ | māraṇe pūrvasaproktaṃ puttalīnāṃ catuṣṭayam || 152 || niveśayedyathāpūrvaṃ sādhakendro vidhānavit | aparāṃ vakṣyamāṇena vidhānena prakalpayet || 153 || prokteṣviti | saptāvadāneṣu pratyekaṃ saptasaptavibhāgāḥ tenaikonapañcāśadāhutayaḥ| uktaputtalīṣu sarvatrāvadānakramo'yameva jñeyaḥ | anyatra viśeṣaḥ---- saptasaptavibhāgo vā kramādaṅgeṣu saptasu | ekādaśāṃśabhinnairvā tadaṅgaiḥ saptabhirhunet || iti || anyatrāpi----saptānāmaṅgānāmekaikaṃ saptamabhāgānvā | rudrāṃśānvā kṛtvā hotavyaṃ mantrivaryeṇa || iti || strīvaśīkaraṇe vāmapādādi jñeyam | " yoṣito vāmapūrvām " ityukteḥ | evaṃ strīmāraṇe dakṣapādādyavadānakramo jñeyaḥ | praṇamediti | pūrvektamantraiḥ | sādhakendro vidhānavidityanena puttalīnāṃ dvyaṅgulādhaḥkhananamuktam || 150-153 || varāhapārāvataviṭtilatryūṣaṇarāmaṅgaiḥ | vraṇakṛnnimbasiddhārthasādhyavāmāṅghirareṇubhiḥ || 154 || mahiṣīmūtrasaṃpiṣṭaiḥ pūrvektalavaṇānvitaiḥ | vidhāya puttalīṃ samyak prāṇasthāpanamācaret || 155 || japa pūjādikaṃ sarvaṃ kuryā prāguktavartmanā | tataḥ pūrvedite kuṇḍe rātrau prajvalite'nale || 156 || durgā ṃ vā bhadrakālīṃ vā samārādhya yathāvidhi | dhārayanniśitaṃ śastraṃ savyahastena sādhakaḥ || 157 || vāmapādaṃ samārabhya dakṣiṇāṅ ghyrāvasānakam | chitvā chitvā prajuhuyānnirāhāro jitendriyaḥ || 158 || kṛṣṇāṣṭamīṃ samārabhya yāvat kṛṣṇacatudrdaśī | anenaiva vidhānena homaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ || 159 || trisaptāhaprayogene mārayedripumātmanaḥ | tryūṣaṇaṃ śuṇṭhī pippali marīcāni | rāmaṅgaṃ hiṅguḥ | vraṇakṛdbhallātaḥ | nimbaṃ nimbabījam | atra tilabhallātanimbabījasiddhārthānāṃ tailaṃ grāhyam | taduktamācāryaiḥ----sanimbatilasiddhārthavraṇakṛttailasaṃyutaiḥ | iti | pūrvektalavaṇaṃ sāmudram | samyak puttalīṃ vidhāyetyanena tantrāntarokto viśeṣaḥ sūcitaḥ---- āyāmaḥ pādayostasyā ākaṭyāścaturaṅgulaḥ | pādonadvyaṅgulā kukṣistāvadevā'ṅgulodaram | aṅguladvayamāvaktrāt kaṇṭhadeśasya mānakam || śiraso vaktramānaṃ syāt sārddhadvayamihā'ṅgulaiḥ | dvādaśāṅgulayaḥ sarvāḥ sādhyaputtalikāḥ smṛtāḥ || iti || tantrāntare tu viśeṣaḥ---- pañcāṃśena mukhaṃ kṛtvā tadarddhena galaṃ punaḥ | śiṣṭena sarvāṇyaṅgāni puttalīnāṃ prakalpayet || māraṇe dārurūpāṃ tāṃ dvādaśāṅgulasammitām | ṣaṇavatyaṅgulāṃ vāpi kuryānmātrāṅgulaiḥ kramāt || homārthaṃ kalpitāyāstu tasyāḥ prokto vidhistvayam | vaśyākarṣaṇayoḥ proktāṃ tāṃ kuryād dvādaśāṅgulaiḥ || iti || yathāvidhīti | pūrvektaprakāreṇa | kuryāddhomamiti pratyaham || trisaptāheti | ebhireva saptabhiḥ | tena māsatrayeṇa prayogasiddhiḥ | māraṇa- karmaṇi dakṣiṇāviśeṣa uktastantrāntare---- sasvarṇāṃ ca samuktāṃ gāṃ śoṇāṃ dadyāt satarṇakām | dakṣiṇāṃ saptakarṣaṃ tu dadyān māraṇakarmaṇi || iti || anyo viśeṣaḥ---- śmaśāne nirjane deśe vidadhyādābhicārikam | yatrā'bhicārahomaṃ tu karoti bhuvi sādhakaḥ || tatrā'bhito bhaṭai rakṣāṃ kārayedātmasiddhaye | na cedanyaḥ kṣitipatiścārairjñātvā nihantyamum || svarāṣṭrasandhau kurvīta na kurvīta svamaṇḍale | yadi kuryātpramādena māntriko'jñānamohitaḥ | tadrāṣṭraṃ pīḍayantyeva śanakairvairibhūbhṛtaḥ || iti || anyo'pi viśeṣastantrāntare---- tasyāṃ rātryāmupoṣyā'tha pare'hani tu sādhakaḥ| prāṇāyāmādibhirapi gāyatrījapahomakaiḥ | vimuktapātako bhūtvā sa punavīharedvaśī || iti ||154-160|| kāraskaro'tha dhātrī syādudumbarataruḥ punaḥ || 160 || jambuḥ khadirakṛṣṇākhyau vaṃśapippalasaṃjñikau | nāgarohiṇanāmānau palāśaplakṣasaṃjñakau || 161 || ambaṣṭhabilvārjunākhyā vikaṅkatamahīruhaḥ | vakulaḥ saralaḥ sarje vañjulaḥ panasārkakau || 162 || śamīkadambanimbāmramadhūkā ṛkṣaśākhinaḥ | nakṣatravṛkṣānāha kāraskara iti | kāraskaraḥ kucilā | dhātrī āmalakī | mṛgaśirasastu śvetasāra eva khadiraḥ | ārdrāyāstu kṛṣṇasāraḥ khadiraḥ | nāgo nāgakesaraḥ | rohiṇo vaṭaḥ | plakṣaḥ parkaṭī | ambaṣṭhaḥ āmrātaḥ | arjunaḥ kakubhaḥ| vikaṅkataḥ srucāṃ vṛkṣaḥ | sarjaḥ śālaḥ | vañjulo'śokaḥ | eṣāṃ sāmānyataḥ phalamuktam----āyuṣkāmaḥ svarkṣavṛkṣaṃ chedayenna kadācana | iti || 160-163 || ātmarakṣādikaṃ sarvaṃ kuryānmantrī yathā purā || 163 || amunā manunā samyagabhīṣṭaphalasādhane | sadṛśo nāsti mantro'nyaḥ satyametan na cānyathā || 164 || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake dvāviṃśaḥ paṭalaḥ samāptaḥ|| 22 || bth " bi yathā pureti | āgneyāstraproktamārgeṇa | etaccātmarakṣaṇaṃ māraṇakarmaṇyeveti jñeyam || 163-164 || || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāṃ dvāviṃśaḥ paṭalaḥ || 22 || bth " bi atha trayoviṃśaḥ paṭalaḥ atha traiyambakaṃ mantramabhidhāsyāmyanuṣṭubham | yaṃ bhajantaṃ naraṃ kālaḥ svayaṃ vīkṣitumakṣamaḥ || 1 || vaśiṣṭho'sya muniḥ proktaśchando'nuṣṭubudāhṛtam | devatā'sya samuddaṣṭastryambakaḥ pārvatīpatiḥ || 2 || atheti | mantro yathā---- tryambakaṃ yajāmahe sugandhiṃ puṣṭivarddhanam | urvārukamiva bandhanān mṛtyormukṣīya māmṛtāt | iti | mṛtyuñjayapuṭita iti kecit| sāmpradāyikāstu praṇavaprāsādamṛtyuñjayavyāhṛtibhiḥ sampuṭamicchanti | śrīṃ bījaṃ māyāśaktiḥ | taduktam---- śrīdevyau praṇavau bījaśaktī yogaḥ śivārcane | iti || 1-2 || vibhaktairmantravarṇaiḥ syāt ṣaḍaṅgānāṃ prakalpanā | hṛdayaṃ tribhirākhyātaṃ catubhīḥ śira īritam || 3 || śikhā'ṣṭabhiḥ samuddaṣṭā navabhiḥ kavacaṃ matam | pañcabhirnetramākhyātamastraṃ tribhirudāhṛtam || 4 || vibhāgamevāha hṛdayamiti | yeṣāṃ mate praṇavādi sampuṭaḥ tanmate tadādibhirebhirvarṇaiḥ ṣaḍaṅgam | taduktam---- prāsādamṛtyuñjayabhūrbhuvaḥ svastadaṅgamantraiḥ kramaśaḥ sametam iti | sāmpradāyikāstu | praṇavaprāsādamṛtyuñjayavyāhṛti mantrākṣaranamo bhagavate rudrāyetyuktvā śūlapāṇaye svāhā hṛt | amṛtamūrttaye māṃ jīvaya śiraḥ | candraśirase jaṭile svāhā śikhā | tripurāntakāya hāṃ hīṃ kavacam | trilocanāya ṛgyajuḥ- sāmamantrāya netram | agnitrayāya jvala jvala māṃ rakṣa aghorāstrāya astram iti ṣaḍaṅgamāhuḥ || 3-4 || pūrvapaścimayāmyenduvaktreṣu tadanantaram | urogalāsyeṣu punarnābhihṛtpṛṣṭhakukṣiṣu || 5 || liṅgapāyūrumūlāntajānuyugmeṣu tatparam | tadvṛttayugme stanayoḥ pārśvayoḥ pādayoḥ punaḥ || 6 || pāṇyornāsikayoḥ śīrṣe mantravarṇān nyaset kramāt | padānyekādaśa nyasyecchirobhrūyugalākṣiṣu || 7 || vaktre gaṇḍayuge bhūyo hṛdaye jaṭhare punaḥ | guhyorujānupādeṣu nyāsamevaṃ samācaret || 8 || varṇanyāsamevāha----pūrveti | uraḥśabdena hṛdūrdhvabhāgo vistīrṇa iha gṛhyate | ūru- mūlayordvau | ūrvantayordvau | tadvṛttayugme jānūparisthavṛttayoḥ | sarvasthānadvaye varṇadvaya- nyāsaḥ | sāmpradāyikāḥ praṇavādipuṭitavarṇanyāsamāhuḥ | tantrāntare sthānānta- rāṇyuktāni---- caraṇāgrasandhiguhyādhārodarahṛdayakandharāsu punaḥ | bāhvoḥ sandhyagrāsyauṣṭhaghrāṇasayadṛkśrutibhrūśīrṣeṣu || iti || padānīti | vahnyabdhyagnīṣuvedadvitridvitryekatrivarṇakaiḥ || 5-8 || hastābhyāṃ kalaśadvayāmṛtarasairāplāvayantaṃ śiro dvābhyāṃ tau dadhataṃ mṛgākṣavalaye dvābhyāṃ vahantaṃ param | aṅkanyastakaradvayāmṛtaghaṭaṃ kailāsakāntaṃ śivaṃ svacchāmbhojagataṃ navendumukuṭaṃ devaṃ trinetraṃ bhaje || 9 || japenmantramimaṃ lakṣamevaṃ dhyāyan jitendriyaḥ | juhuyāddaśabhirdravyairayutaṃ ghṛtasaṃplutaiḥ || 10 || tāviti | ghaṭau | atra dhyānānantarametā mudrāḥ pradarśayet | yadāhuḥ---- liṅgapañcasyamuṣṭyambujaśaktimudrāḥ pradarśayet | iti || 9-10 || bilvaṃ palāśaṃ khadiraṃ vaṭaṃ ca tilasarṣapau | daugdhaṃ dugdhaṃ dadhi punardūrvāntāni vidurbudhāḥ || 11 || bilvaṃ phalam | tatastrayāṇāṃ samidhaḥ | daugdhamiti | pāyasam || 11 || pañcākṣarodite pīṭhe pūjayed vṛṣabhadhvajam | mūttīṃ mūlena saṅkalpyā vakṣyamāṇena vartmanā || 12 || vakṣyamāṇena vartmanā pīṭhe vṛṣabhadhvajaṃ pūjayedityanvayaḥ || 12 || pūrvamaṅgāni saṃpūjya paścānmūrttīḥ prapūjayet | arkenduvasudhātoyavahnīraviyadātmanaḥ || 13 || dvitīyāvaraṇe pūjyā mūrttayo'ṣṭau kramādatha | saṃpūjyeti | kaṇīkāyām | mūrttīḥ paścāt dvitīyāvaraṇe pūjayedityanvayaḥ | tā evāha arketi | īro vāyuḥ | ātmā yajamānaḥ | tathā ca śrutiḥ----ātmā vai yajñasya yajamāno'ṅgāni ṛtvijaḥ | iti || 13 || rāmā rākā prabhā jyotsnā pūrṇeṣā pūraṇī sudhā || 14 || aṣṭāvimāḥ kramāt pūjyāstṛtīyāvaraṇe tataḥ | viśvā vidyā sitā prahvā sārā sandhyā śivā niśā ||15|| caturthāvaraṇe pūjyāḥ śaktayo'ṣṭau kramādimāḥ | āryā prajñā prabhā medhā śāntiḥ kāntirdhṛtirmatiḥ || 16 || pañcamāvaraṇe pūjyāḥ kramādetāstataḥ param | dharā māyā'vanī padmā śāntā'moghā jayā'malā || 17 || ṣaṣṭhāvaraṇagāḥ pūjyā lokapālāstataḥ param | evaṃ kṛte prayogārhe jāyate'yaṃ mahāmanuḥ || 18 || aṣṭamūrtyādipañcāvaraṇāni patreṣu dalamūla uttarottaratra pūjanīyāni | dharomā pāvanītyapi pāṭhaḥ | tataḥ paramiti | vajrādipūjetyuktam | yadāhuḥ----ānuṣṭubhamityaṣṭā- varaṇaṃ proktaṃ vidhānavaramevam | iti | kalpāntare tu " saptamī lokapālaiḥ syādaṣṭamyarkādibhirgrahaiḥ " ityukteretadeva sūcayituṃ lokapālāntā pūjā grantha- kāreṇoktā || 14-18 || ayutaṃ juhuyād bilvasamidbhaḥ sampade sudhīḥ | juhuyād brahmavṛkṣasya samidbhirbrahmatejase || 19 || khādirairayutaṃ hutvā kāntipuṣṭimavāpnuyāt | vaṭavṛkṣasya samidho juhuyādayutāvadhi || 20 || dhanadhānyasamṛddhaḥ syādacireṇaiva sādhakaḥ | tilaistatsaṃkhyayā hutvā sarvapāpaiḥ pramucyate || 21 || khādirairiti | saptasamidvarairiti śeṣaḥ || 20-21 || siddhārthairayutaṃ hutvā śatrūn vijayate nṛpaḥ | anenaiva vidhānena naśyen mṛtyurakālajaḥ || 22 || pāyasena kṛto homo rakṣāśrīkīttīkāntidaḥ | paśudugdhena si(śu)ddhānnaṃ hutvā kṛtyāṃ vināśayet || 23 || paśudugdhena godugdhena || 23 || ayameva mato homaḥ śāntiśrīsampadāvahaḥ | dadhihomena saṃvādaṃ(pātaṃ)kuryādvidveṣiṇomīthaḥ || 24 || pratyahaṃ juhuyānmantrī dūrvāmaṣṭottaraṃ śatam | āmayānnikhilān jitvā dīrghamāyuravāpnuyāt || 25 || juhuyājjanmadivase pāyasānnairghṛtānvitaiḥ | icchannaninditāṃ lakṣmīmārogyamatulaṃ yaśaḥ || 26 || gavyadugdhaghṛtāktābhirdūrvābhirjuhuyādvaśī | saviṃśatiśataṃ samyak svajanmadivase sudhīḥ || 27 || āmayaiḥ sakalairmukto jīvedvarṣaśataṃ sudhīḥ | kāśmarīsamidhastisraḥ payo'nnaṃ triśataṃ pṛthak || 28 || juhuyād brāhmaṇānante bhojayenmadhurānvitam | prīṇayeddhanadhānyādyairātmano gurumādarāt || 29 || anāmayamavāpnoti dīrghamāyuḥ śriyā saha | saghṛtena payo'nnena hutvā parvaṇi parvaṇi || 30 || rājyaśriyamavāpnoti ṣaṇmāsānnā'tra saṃśayaḥ | pṛthagiti | pratyekam || 28 || anāmayamārogyam | " anāmayaṃ syādārogyam " ityamaraḥ || 29-30 || lājaivīśuddhairjuhuyātkanyāptyai sā varāptaye || 31 || kṣīradrumasamiddhomād brāhmaṇādīn vaśaṃ nayet | snātvā sahasraṃ prajapedādityābhimukho manum || 32 || ādhivyādhivinirmukto dīrghamāyuravāpnuyāt | anena manunā sarvaṃ sādhayediṣṭamātmanaḥ || 33 || sā kanyā varāptaye juhuyādityanvayaḥ | kṣīradrumāḥ | aśvatthodumbaraplakṣavaṭāḥ| yathāsaṃkhyaṃ viprādivaśakārakāḥ | brāhmaṇādiṣu yathāsaṃkhyaṃ madhuratrayayuktatvamapi jñeyam| " svādvaktastanajaṃ tu homavidhinā " ityācāryekteḥ | tantrāntarādyantramucyate---- vimbadvandve kṛśānovīlikhatu manumaiśaṃ (menaṃ) samāyaṃ tada- sriṣvagnyādivyañjanākhyān mṛtiharaṇamatho sandhiṣaṭke satāram | aṣṭāraṃ tārayugvyāhṛtikuparivṛtaṃ nārasiṃhāsri cānu dvātriṃśatpatragatryambakamanu ca jagajjanmabhūmyābhivītam || iti || 31-33 || gāyatrītriṣṭubanuṣṭubvarṇaiḥ proktaḥ śatākṣaraḥ | pūrvektā eva munyādyāḥ paraṃ tejo'sya devatā || 34 || śatākṣaramantramāha----gāyatrīti | śatākṣara iti gāyatryāścatuvīṃśativarṇatvam | triṣṭubhaścatuścatvāriṃśadvarṇatvam | anuṣṭubho dvātriṃśadvarṇatvaṃ cābhipretyoktam | kaścittu vaidikatvādasya mantrasyādyantayoḥ praṇavadānāt śatākṣaratāmāha sma | tadasambaddham | yataḥ ṣaḍaṅgoktau " dvāviṃśatyā śikhā proktā tāvadbhiḥ kavacaṃ matam " ityaṅgadvayamuktam | tadasaṅgataṃ syāt | pūrvektā iti mantratrayasyāpi | taduktam----ṛṣyādyāḥ pūrvektāstrividhāḥ syuḥ | iti || 34 || hṛt trayodaśabhiḥ proktaṃ rudrārṇaiḥ śira īritam | dvāviṃśatyā śikhā proktā tāvadbhaḥ kavacaṃ matam || 35 || syāt pañcādaśabhirnetramastraṃ saptadaśākṣaraiḥ | varṇanyāsādikaṃ sarvaṃ kuryāt pūrvektavartmanā || 36 || rudrārṇairityekādaśākṣaraiḥ | tāvadbhiriti | dvāviṃśatyakṣaraiḥ || 35-36 || satyaṃ mānavivajītaṃ śrutigirāmādyaṃ jagatkāraṇaṃ vyāptaṃ sthāvarajaṅgamaṃ munivarairdhyātaṃ niruddhendriyaiḥ | arkāgnīndumayaṃ śatākṣaravapustārātmakaṃ santataṃ nityānandaguṇālayaṃ guṇaparaṃ vandāmahe tanmahaḥ || 37 || dhyānamāha satyamiti | arūpasya brahmaṇo bhāvanarūpaṃ dhyānametat | satyam | asatyavyāvṛttirūpam | " satyaṃ jñānamanantaṃ brahma " iti śruteḥ | mānavivajītam | pramāṇā- gocarīkṛtam | " yato vāco nivarttante " iti śruteḥ | śrutigirāmādyam | vedapravaktṛ | " śāstrayonitvāt " iti vādarāyaṇisūtraṇāt | jagatkāraṇam | " janmādyasya " iti sūtraṇāt | vyāptasthāvarajaṅgamam | " sahasraśīrṣā " ityādi śruteḥ | munivarairnāradādibhiḥ| arkāgnīndumayamiti gāyatryādidevatākrameṇa | yadvā arke viṣṇuḥ agnī rudra indurbrahmā tanmayam | tata utpannatvāt | yadvā oṃkārarūpatvaṃ vakṣyati | etenā'kārokāramakā- rātmakatvenā'gnīndvarkarūpatvam | śatākṣaravapuriti | śatākṣaraiḥ paraṃ mahaḥ pratipādyate| pratipādyapratipādakayorabhedāt śāstrayonitvena kāryakāraṇābhedādvā śabdabrahmarūpatvādvā tathoktiḥ | yadvā yataḥ arkāgnīndurūpatvam ataeva śatākṣaravapuriti hetuhetumadbhāvena yojanā | oṃkārarūpatvamasya granthakṛdevā'ntye paṭale vakṣyati | nityānandacittvaṃ tat svarūpameva | tadālayatvaṃ ca bhagavata upacārāt | guṇebhyaḥ satvarajastamobhyaḥ paraṃ tadrahitam | tadvedaśirasi prasiddham | mahaḥ | nityaṃ prakāśakatvān maha iva | ete ca sarve śabdāstasya vastuno lakṣakā eva na vācakāḥ | eteṣāṃ śabdānāmekārthatvama- paryāyatve'pi atadvyāvṛttyarthatayā na paunaruktyam | yadvā, mahastejorūpā kuṇḍalinī ucyate | satyaṃ nityatvāttasyāḥ | " nityā śaktiḥ parā devī " ityukteḥ | mānamiyattā tadvajītā | " sūkṣmāt sūkṣmatarā vibhuḥ " (1.55) ityukteḥ | vyāptasthāvarajaṅgamā | " sarvagā viśvarūpiṇī (1.51) dikkālādya- navachinnā " (1.52) ityukteḥ | niruddhendriyairmunivarairdhyātā | " yogidhyeyā ca sarvadā " ityukteḥ | " yogināṃ hṛdayāmbhoje nṛtyantī nityamañjasā " (1.53) ityapi | arkāgnī- ndurūpā | " tridhāmajananī devī " (1.56) ityukteḥ | " somasūryāgnirūpā ca " ityapi | śatākṣaravapuḥ | " viśvātmanā prabuddhā sā sūte mantramayaṃ jagat " (1.57) ityukteḥ | tārātmakam | tanmadhye cintayeddevīmṛjvākārāṃ taḍitprabhām | oṃkārarūpiṇīṃ jyotsnāmātmarūpāṃ śubhodayām | ityukteḥ | nityānandaguṇālayā | " nityānandaguṇodayā " (1.51) ityukteḥ | guṇaparā | guṇarūpā parā ca | " śaktiḥ kuṇḍalinī guṇatrayavapuvīdyullatāsannibhā " ityukteḥ | (25.66) " parāparavibhāgena paraśaktiriyaṃ matā " ityukteśca || 37 || lakṣamānaṃ japedenamayutaṃ pāyasāndhasā | juhuyāt ghṛtasiktena mantravidvijitendriyaḥ || 38 || pāyasāndhasā pāyasena || 38 || saure pīṭhe yajetsamyak vakṣyamāṇavidhānataḥ | ādyāmāvṛtimabhyarcet ṣaḍaṅgairdeśikottamaḥ || 39 || gāyatrīśaktibhistisraḥ pūjayedāvṛtīḥ kramāt | āvṛtiḥ pañcamī proktā triṣṭubudbhūtaśaktibhiḥ || 40 || anuṣṭapśaktibhiḥ proktamāvṛtīnāṃ catuṣṭayam | indrādyairdaśamī proktā vajrādyaistatparā matā || 41 || evaṃ siddhe manau mantrī bhavedbhāskarasannibhaḥ | abhyarcediti | kaṇīkāyām | deśikottamaḥ kramādityanena dalamūlamadhyā- greṣvityuktam | tisra iti | aṣṭāṣṭadevatātmikāḥ | triṣṭubiti | jāgatādyābhiḥ diśi diśi ekādaśaikādaśabhiḥ | catuṣṭayamiti | aṣṭāṣṭaśaktirūpatvena | aṣṭadikṣu punariti jñeyam || 38-42 || sudhālatodbhavaiḥ khaṇḍairjuhuyātkṣīrasaṃyutaiḥ || 42 || dīrghamāyuravāpnoti nirādhirvyādhivajītaḥ | dūrvābhirghṛtasiktābhistadeva phalamāpnuyāt || 43 || madhuratrayasaṃsiktairjuhuyādaruṇāmbujaiḥ | mahālakṣmīmavāpnoti ṣaḍbhirmāsaivīdhānavit || 44 || raktotpalaistrimadhvaktairjuhuyātsarvasampade | śrīprasūnaiḥ prajuhuyādramāyā vasatirbhavet || 45 || sahasraṃ juhuyānnityaṃ māsamekaṃ tilaiḥ śubhaiḥ | bhānusaṃkhyān dvijānnityaṃ bhojayenmadhurānvitaiḥ || 46 || sarvapāpaivīnirmuktaḥ sarvarogavivajītaḥ | kṛtyādrohagrahadrohān jitvā dīrghaṃ sa jīvati || 47 || prātaḥ snānarato mantrī japennityaṃ śataṃ śatam | bhānumālokayan samyak sa jīveccharadāṃ śatam || 48 || sudhālatā guḍacī | bhānusaṃkhyāniti dvādaśa || 42-48 || tāravyāhṛtisaṃruddhaṃ japenmantraṃ śatākṣaram | nityamaṣṭottaraśataṃ niḥśreyasaphalāptaye || 49 || saṃruddhamiti sampuṭitam | taduktamācāryaiḥ---- praṇavavyāhṛtyādyā vyāhṛtitārāntikā ca mantrivaraiḥ || iti | kecittu saṃruddhaśabdena saṃrodhanamāhuḥ | tacca " nāna ādyantamadhyeṣu mantraḥ syādrodhanaṃ smṛtam " iti prakāreṇa pratimantrādau tāravyāhṛtīricchanti | tadasāmpradāyikaṃ likhitavacanavirodhāt || 49 || gāyatryādyaṃ japenmantraṃ sarvapāpavimuktaye | sarvaśatruvināśāya triṣṭubādyamimaṃ japet || 50 || anuṣṭubādyaṃ prajapedāyurārogyasiddhaye | śatākṣaro manuḥ proktaḥ samastapuruṣārthadaḥ || 51 || gāyatryādyamiti | yathoktam | triṣṭubādyam | triṣṭubanuṣṭubgāyatryaḥ | anuṣṭubādya- miti | anuṣṭup gāyatrī triṣṭup || 50-51 || ṛco vidhānaṃ vāruṇyā yathāvadabhidhīyate | ṛgvede sā samuddaṣṭā dhruvāsvādyā manīṣibhiḥ || 52 || vaśiṣṭho munirākhyātaśchandastriṣṭubudāhṛtam | varuṇo devatā proktastadvarṇairaṅgakalpanā || 53 || aṣṭabhirhṛdayaṃ proktaṃ saptabhiḥ śira īritam | śikhā ṣaḍarṇairākhyātā vasvarṇaiḥ kavacaṃ matam | saptabhirnetramākhyātamastraṃ ṣaḍbhirudīritam || 54 || dhruvāsvādyeti | mantro yathā---- dhruvāsu tvāsu kṣitiṣu kṣiyanto vyasmatatpāśaṃ varuṇo mumocat | avo vanvānā aditerupasthādyūyaṃ pāta svastibhiḥ sadā naḥ || iti || 52-54 || sāgreṣu sandhiṣu padorgudāndhvādhāranābhiṣu | kukṣau pṛṣṭhe hṛdi kuce gale bāhvagrasandhiṣu || 55 || vaktre kapolanāsākṣikarṇabhrūmadhyamastake | śiraḥ sarvāṅgayornyasyenmantravarṇān yathāvidhi || 56 || varṇanyāsamevāha sāgreṣviti | padoḥ sāgreṣu sandhiṣu daśavarṇāḥ | galānteṣu navavarṇāḥ | bāhvagrasandhiṣu daśavarṇāḥ | śiṣṭeṣu trayodaśa | mastakaṃ keśalalāṭasandhiḥ | śiro brahmarandhram || 55-56 || candraprabhaṃ paṅkajasanniṣaṇṇaṃ pāśāṅkuśābhītivaraṃ dadhānam | muktāvibhūṣāñcitasarvagātraṃ dhyāyet prasannaṃ varuṇaṃ vibhūtyai || 57 || dhyānamāha candreti | āyudhadhyānaṃ dakṣādyūrdhvayorādye tadadhastanayorantye || 57 || lakṣamekaṃ japenmantraṃ pāyasena daśāṃśataḥ | sapīḥ siktena juhuyānmantrī mantrasya siddhaye || 58 || dharmādikalpite pīṭhe varuṇaṃ samyagarcayet | kṛtvā'ṅgapūjanaṃ śeṣaṃ vāsukiṃ takṣakaṃ punaḥ || 59 || karkeṭakaṃ tataḥ padmaṃ mahāpadmamanantaram | śaṅkhapālākhyakulikau samyak patreṣu pūjayet || 60 || indrādyānāyudhānyeṣāmarcayettadanantaram | dharmādīti | pīṭhaśaktipūjā rahite | samyagityanena pīṭhaśaktayastantrāntaroktāḥ pūjanīyā ityuktam | tā yathā---- sudhā kumudinī pūrṇā vāruṇī viśvatomukhī | taraṅgiṇī ca surasā suśītāpyāyanī tathā || iti || kṛtvā'ṅgapūjanamiti| kesareṣvityarthaḥ| samyak patreṣu pūjayediti | samyagityanena śeṣādīnāṃ dhyānaṃ karttavyamityuktam | tat tvaritāpaṭale maduktamanusandheyam ||58-61|| ṛṇamuktyai japenmantraṃ pratyahaṃ sāṣṭakaṃ śatam || 61 || japenā'nena labhate mahatīmavyayāṃ śriyam | sitekṣuśakalairmantrī juhuyād ghṛtasaṃplutaiḥ || 62 || catudīnaṃ daśaśatamṛṇamuktyai mahāśriye | samidbharvetasotthābhiḥ kṣīrāktābhidīnatrayam || 63 || juhuyād vṛṣṭisaṃsiddhyai mantravidvijitendriyaḥ | anena vidhinā mantrī sūrye śatabhiṣaṃ gate || 64 || catuḥśataṃ ghṛtayutaṃ pāyasaṃ juhuyādvaśī | ṛṇanāśāya sampatyai vaśyārogyābhivṛddhaye || 65 || bhṛguvāre kṛto homaḥ pāyasena sasapīṣā | mahatīṃ sampadaṃ kuryānnāśayet sakalāpadaḥ || 66 || śālibhirghṛtasaṃsiktaiḥ saridantaritaḥ sudhīḥ | tryahaṃ catuḥśataṃ hutvā stambhayetparasainyakam || 67 || ṛṇamuktyai iti| atra pāśamityasya pūrvaṃ ṛṇaśabdamadhikamuccārya japedityarthaḥ| sitekṣuśakalaiḥ pavaṇḍā iti prasiddhaiḥ | saridantaritaḥ dvīpasthaḥ || 61-67 || sāyaṃ pratyaṅmukho vahnimārādhya prajapenmanum | catuḥśataṃ vimucyeta mantrī sarvairupadravaiḥ || 68 || mantrī pratyaṅmukho bhūtvā tarpayedvimalairjalaiḥ | sarvepadravanāśāya samastābhyudayāptaye || 69 || bahunā kimihoktena mantreṇā'nena sādhakaḥ | sādhayet sakalān kāmān japahomāditatparaḥ || 70 || prāṇapratiṣṭhāmantrasya vidhānamabhidhīyate | yena prāgīritā mantrāḥ prāṇavanto bhavanti te || 71 || yeneti | mantrāṇāṃ yadyapi prāṇapratiṣṭhā nāsti teṣāṃ svata eva samarthatvāt tathāpi yantrādau likhitānāṃ pratiṣṭhā kriyata iti taddvārā prāṇavanta ityuktiḥ | prāṇapratiṣṭhayā pūrvektasamastamantravihitayantraprayogaputtalyādi sarvaṃ pratiṣṭhitaprāṇaṃ kriyata iti | avaśyaṃ jñeyo'yaṃ sarvasārabhūto mantra iti tatstutiḥ | taduktam---- tasmādṛte'mī kathitāḥ prayogā vyarthā bhaveyurgatajīvakalpāḥ | iti || 71 || pāśāṅkuśapuṭā śaktirvālī binduvibhūṣitaḥ | yādyāḥ sapta sakārāntā vyomasadyendusaṃyutam || 72 || tadante haṃsamantraṃḥ syāt tato'muṣyapadaṃ vadet | prāṇā iti vadetpaścādiha prāṇāstataḥ param || 73 || amuṣya jīva iha ca sthito'muṣyapadaṃ vadet | sarvendriyāṇyamuṣyānte vāṅmanaścakṣurantataḥ || 74 || śrotraghrāṇapādaprāṇā ihāgatya sukhaṃ ciram | tiṣṭhantvagnivadhūrante prāṇamantro'yamīritaḥ || 75 || mantroddhāramāha----pāśeti| prathamaṃ pāśabījaṃ tataḥ śaktibījaṃ tato'ṅkuśabījam| vālī yaḥ bindubhūṣitaḥ yaṃ | yādyā iti uddhṛtayakārānuvādena | atadguṇasaṃvijñāna- bahuvrīhiṇā vā sapta na tu tadyamiti bījaṃ bhinnam | pūrvaṃ pṛthaguddhārastu saptānāmapi sabindutākhyāpanāya agre nyāsāvasare granthakṛtā'sya bījasya nyāso noktaḥ | tenāsya pṛthaguddhāraḥ | taduktamācāryaiḥ---- pāśāṅkuśāntaritaśaktimanoḥ parastā duccārya yādivasuvarṇagaṇaṃ sahaṃsam || iti| anyatrāpi----aṅkuśavāyvanalāvanivaruṇabījāni | iti | vyoma haḥ sadya o induḥ binduḥ tena hīṃ | prapañcasārapadye'pi gaṇa o tena homityeva padmapādācāryairvyākhyātam | samante haṃsamantra ityapapāṭhaḥ | iha ceti | cakāro na mantramadhye | kvacidihata iti pāṭhaḥ | tadā ihaśabdādityarthaḥ | sthito'muṣyeti | chando'nurodhāt sandhiḥ | mantre tu na sandhiḥ | sarvendriyāṇi amuṣvetyatrāpi tathaiva | ṣaḍadhikaṣaṣṭyakṣaro mantraḥ | amuṣyepadārthaścaturthe uktaḥ | atra mantre ihāgatyetyatra ihaivāgatyeti eva śabdo jñeyaḥ | tathā cācāryāḥ----saivehāgamatho tyayuk sukhaṃ ciraṃ tiṣṭhantu ṭhadvandvayuk | iti | padmapādācāryairapyevameva paṭhitam | āṃ bījaṃ krīṃ śaktiḥ || 72-75 || pratyamuṣyapadaṃ pūrvaṃ pāśādīni prayojayet | prayogeṣu samākhyātaḥ prāṇamantro manīṣibhiḥ || 76 || brahmaviṣṇuśivāḥ proktā munayastantravedibhiḥ | uktamṛgyajuṣoḥ sāmnaśchandaśchandoviśāradaiḥ || 77 || caitanyarūpā prāṇātmā devatā śaktirīritā | prayogakāle viśeṣamāha----pratīti | padmapādācāryāstu | evaṃ sati prayogamantro bhavatīti yādīnāṃ trirāvṛttirabhihitā | prāṇajīvasarvendriyākarṣaṇārtham | kecidyādīnāṃ caturāvṛttiṃ varṇayanti | prāṇajīvendriyasāmānya tadviśeṣāṇāmākarṣaṇārtham | kecit pañcāvṛttim | prāṇasāmānyajīvasāmānyendriyasāmānyendriyaviśeṣāṇāmākarṣaṇārtham | kecin navāvṛttim | mantroktānāṃ sarveṣāṃ pratyekamākarṣaṇārthamityāhuḥ | manīṣibhi- rityanena haṃsamantrādau oṃ kṣaṃ saṃ haṃ saḥ hrīṃ oṃ svāhānte ca oṃ kṣaṃ saṃ haṃ saḥ hrīṃ oṃ ityuccāraṇīyamiti sūcitam | padmapādācāryaiḥ " mantro'yamitthamudito grahasaṃkhyayaiva " ityasya vyākhyāne grahāḥ sapta tatsaṃkhyākṣaraiḥ yuktamiti vyākhyātam | tenātmani yantre puttalyādāvapi prāṇapratiṣṭhāsamaye pratyamuṣyapadaṃ pāśādyāni prayojyā'muṣyapadasthāne ṣaṣṭhyantaṃ sādhyanāma prayujya mantramuccarediti jñeyam || 76-78 || kavargeṇa viyatpūrvabhūtairhṛdayamīritam || 78 || śiraścavargaśabdādyairīritaṃ tadanantaram | jñānendriyaiṣṭavargādyaistacchikhā parikīttītā || 79 || karmendriyaistavargādyaiḥ kavacaṃ parikīttītam | vacanādyaiḥ pavargādyaivīlocanamudīritam || 80 || buddhyādyairyādi saṃyuktairastramasya samīritam | ātmane'ntāḥ samākhyātā aṅgamantrāḥ sajātayaḥ|| 81 || nābheścaraṇaparyantaṃ pāśabījaṃ pravinyaset | hṛdayānnābhiparyantaṃ śaktibījaṃ tataḥ param || 82 || mūrdhādi hṛdayaṃ yāvadaṅkuśaṃ vinyasettataḥ | hṛdaye dhātuṣu nyasyedyādīn sapta yathākramam || 83 || ṣaḍaṅgamāha kavargeṇeti | atra viyatpūrvabhūtairityukteḥ prathamapaṭaloktasṛṣṭikramo vivakṣitaḥ | tenā'kṣarāṇāṃ tathā vyatyāsa iti jñeyam | taduktam----pratyekaṃ kādivargaiḥ pratigatalipibhiḥ binduyuktaiḥ | iti | agra ātmane'ntāḥ sajātaya ityuktatvāt prayogo yathā | ṅaṃ kaṃ khaṃ ghaṃ gaṃ ākāśavāyuvahnisalilabhūmyātmane hṛt | ñaṃ caṃ chaṃ jhaṃ jaṃ śabdasparśarūparasagandhātmane śiraḥ | ṇaṃ ṭaṃ ṭhaṃ ḍhaṃ ḍaṃ śrotratvakcakṣujīhvāghrāṇātmane śikhā | naṃ taṃ thaṃ dhaṃ daṃ vākpāṇipādapāyūpasthātmane varma | maṃ paṃ phaṃ bhaṃ baṃ vacanādānaviharaṇavisargānandātmane netram | śaṃ yaṃ raṃ vaṃ laṃ haṃ ṣaṃ kṣaṃ saṃ laṃ buddhimano'haṅkāracittajñānātmane astram | padmapādācāryairvarṇānāṃ svarapuṭitatvaṃ viparītatvamapyuktam | yathākramamiti | homityasya ojasi nyāsa ityuktam || 78-83 || prāṇe jīve tato nyasyeddhasavarṇadvayaṃ pṛthak | kuryādvyāpakametena samastena vidhānavit | tato vicintayeddevīṃ jīvabhūtāṃ jaganmayīm || 84 || prāṇa iti | hṛdaya ityanuṣajyate | tena prāṇajīvayorapi hṛdaya eva nyāsaḥ | pṛthagiti | pratyekam | etena samasteneti | mūlenetyarthaḥ | vidhānavidityanena mūrdhādi- pādāntamityuktam | taduktam---- " nyasenmūlaṃ vyāpakaṃ mastakādi " iti || 84 || raktābdhipotāruṇa madhyasaṃsthāṃ pāśāṅkuśāvikṣuśarāsabāṇān | śūlaṃ kapālaṃ dadhatīṃ karābjai raktāṃ trinetrāṃ praṇamāmi devīm || 85 || raktābdhīti | rakteti pītaviśeṣaṇam | āyudhadhyānaṃ tu vāmādyūrdhvayorādye | tadadhastanayormadhye | tadadhastanayoḥ kapālaśūle iti || 85 || evaṃ dhyātvā jagaddhātrīṃ lakṣamenaṃ japenmanum | juhuyāttaddaśāṃśena carubhirghṛtasaṃyutaiḥ || 86 || taddaśāṃśenetyasyāyamarthaḥ | oṃ āṃ svāhā oṃ hrīṃ svāhā oṃ krīṃ svāhā oṃ yaṃ mṛtāyai svāhā | evaṃ rādyakṣarayutābhiḥ vaivasvatādyābhiḥ sakṛt sakṛt hutvā oṃ kṣaṃ saṃ haṃ saḥ hrīṃ oṃ ityakṣarairapi tathā hutvā mūlenoktasaṃkhyāṃ juhuyāditi | ayamarthaḥ padmapādācāryāṇāṃ sammataḥ || 86 || ṣaṭkoṇāḍhye śaktipīṭhe vidhinā'nena pūjayet | arcayet ṣaṭsu koṇeṣu brahmāṇaṃ viṣṇumīśvaram || 87 || vāṇīṃ lakṣmīmumāṃ paścāt ṣaḍaṅgāni prapūjayet | daleṣu mātaraḥ pūjyāstadbāhye lokapālakāḥ || 88 || evaṃ prapūjayeddevīṃ sugandhikusumādibhiḥ | iti saṃsādhito mantraḥ ṣaṭkarmaphalado bhavet || 89 || śaktipīṭha ityanena navamoktāḥ pīṭhaśaktayo'tra pūjyā ityuktam | pūjayediti | jagaddhātrīmiti paścāttanena sambadhyate | anena vakṣyamāṇena | tameva vidhimāha arcayediti | tatra prakāraḥ | prāṅnirṛtivāyukoṇasthāḥ brahmaviṣṇavīśāḥ āgneya- vāruṇeśeṣu vāṇyādyā iti paramaguravaḥ | prāguktaṃ brahmādīnāṃ śaktīnāṃ ca bījamanusandheyam | prapūjayediti kesareṣu || 87-89 || sthāpayenmanunā'nena prāṇān sarvatra deśikaḥ | bījānte'muṣyaśabdānāmādau dūtīḥ prayojayet || 90 || mṛtā vaivasvatā bhūyo jīvahā prāṇahā tataḥ | ākṛṣyā grathanī paścāt pramādā visphuliṅginī || 91 || kṣetrajñapratihāryetāḥ prāṇadūtyo nava smṛtāḥ | sarvatreti ātmayantraputtalyādau | dūtīmantrānuddharati bījeti | bījānte pāśādi- haṃsamantrānte | kecana bījānta iti bījatrayānta ityāhuḥ | tadasambaddham | ācārya- vacanavirodhāt | amuṣyaśabdānāmādāviti cāsambaddhaṃ syāt | amuṣyaśabdānāmādāviti| sādhyanāmna ādau | taduktam----atha yādīn dūtīścoktvā sādhyanāmā'tha mantrī | iti | āṃ hrīṃ kroṃ yaṃ raṃ laṃ vaṃ śaṃ ṣaṃ saṃ hrīṃ oṃ kṣaṃ saṃ haṃ saḥ hrīṃ oṃ yaṃ mṛte amuṣya mṛtātmakān prāṇānihāhara prāṇā iha prāṇā iti vā ihaivetyādyomantamuktvā punarāmādi omantamuktvā yaṃ mṛte amuṣya mṛtātmakaṃ jīvamihāhara jīva iha sthita iti vā ihaivetyādyomantamuktvā punarāmādi omantamuktvā yaṃ mṛte amuṣya mṛtātmakāni sarvendriyāṇi ihāhara sarvendriyāṇi iha vā punarihetyādi omantamuktvā yaṃ mṛte amuṣya mṛtātmakān vāṅmanaścakṣuḥśrotraghrāṇaprāṇān ihāhara vāṅmanaścakṣuḥśrotraghrāṇaprāṇā iha vā | ihaivetyādi omantaṃ vadet | evaṃ vaivasvatādimantrā ūhanīyāḥ || 90-92 || pāśena baddhaceṣṭasya śaktyā svīkṛtacetasaḥ || 92 || aṅkuśenāhṛtasyābhiḥ sādhyasyā'sūn samāharet | dvādaśāṅgulamānena kṛtvā sādhyasya puttalīm || 93 || tasyāṃ prāṇātmakaṃ yantraṃ sakīṭaṃ hṛdaye nyaset | niśīthasamaye sādhye supte tasya hṛdambuje || 94 || yugapadvā prāṇapratiṣṭhāprakāramāha pāśenetyādinā sarveṣu karmasvityantena | ābhirdūtībhiḥ | prāṇātmakaṃ yantraṃ vakṣyamāṇaṃ sakīṭam | tatra prāṇapratiṣṭhārambhāt prāgeva sādhyapratikṛteḥ hṛdaye yantraṃ sajīvaṃ kīṭaṃ ca nikṣipyācchādya prayogamārabhe- tetyarthaḥ | prāṇapratiṣṭhāyāṃ karttavyamāha niśītheti | padmapādācāryāstu kāladaṇḍena santāḍya bodhanamāhuḥ | anyathā prāṇapratiṣṭhāyogāditi | baddhā taṃ ca nipīḍameva sahasā kālasya yaṣṭyā śira | syātāḍya kṣubhitākhilendriyagaṇaṃ sādhyaṃ smaret sādhakaḥ || ityukteḥ || 92-94 || daleṣu vāyuvahnīndravaruṇānāmataḥ param | īśarākṣasaśītāṃśuyamānāṃ kaṇīkāntare || 95 || yādīn haṃsasamāyuktān bhṛṅgākārānanusmaret | śirobindusamudbhūta tantusambaddhavigrahān || 96 || evamātmahṛdambhoje bhṛṅgīrūpān dhiyā smaret | ātmahṛtpadmagā bhṛṅgīḥ prasthāpya śvāsavartmanā || 97 || ekaikāt sādhyahṛtpadmād bhṛṅgamekaikamānayet | puttalyāṃ sthāpayenmantrī svacitte vā vidhānavit || 98 || tantucchedaṃ prakurvīta vahnibījena saṃyataḥ | ākṛṣṭān sādhyahṛdbhṛṅgān bhuvā saṃstambhayettataḥ || 99 || evamekādaśāvṛttīḥ kuryāt sarveṣu karmasu | vaśyākarṣaṇayoryādīnaruṇān saṃsmaret sudhīḥ || 100 || mohavidveṣayordhūmrān kṛṣṇānmāraṇakarmaṇi | pītāṃ saṃstambhane dhyāyet prāṇākarṣaṇakarmaṇi || 101 || ākṛṣṭān sādhyahṛtprāṇān sthāpayedātmano hṛdi | krūrakarmasu puttalyāṃ teṣāṃ sthāpanamīritam || 102 || prāṇān sādhyasya maṇḍūkānātmanastu bhujaṅgamān | saṃsmarettatra nipuṇaḥ sadā krūreṣu karmasu || 103 || svahṛdaye sādhyahṛdaye puttalīhṛdaye ca mṛtādidūtīnāṃ sthānamāha daleṣviti | bhṛṅgākārānanusmarediti| yādyakṣararūpamṛtādīn sādhyahṛtpadmapatreṣu kaṇīkāyāṃ bhṛṅgarūpān svahṛdayapadme bhṛṅgīrūpān dhyāyedityarthaḥ | śira iti | yakārādibījānāṃ śirasi ye bindavaḥ tatsamudbhūtā ye tantavaḥ taiḥ sambaddhavigrahāniti | taduktamācāryaiḥ-- " svīya- binduprabaddhān " iti | puttalyāmiti | krūrakarmaṇi | svacitte iti vaśyādau | vidhānaviditi | svavahannāḍyā praveśanirgamanaṃkuśa ityuktam | vahnibījena ramityanena | saṃyataḥ asminnasmin dale mṛtādisthānamiti sāvadhāna ityarthaḥ | bhuvā glaumiti bījena | tatra prakāraḥ----sādhyasya śaktiṃ pāśaśaktitejo'ṅkuśamahābhramarakāla- daṇḍarūpeṇa pañcadhā niḥsārya pāśabījamuccaran sādhyaṃ pāśena gale baddhvā śaktibīja- tejasā taṃ svavaśe kṛtvā'ṅkuśenākṛṣyā'grataḥ saṃsthāpya yādyaṣṭakamuccaran sādhyasya tvagādīn vyāpyāpakramya mahābhṛṅgeṇa sādhyaṃ kavalīkṛtya kāladaṇḍatāḍanena suptaṃ taṃ sambodhya kṣamiti saparivāramunmūlīkṛtya samiti svaprāṇaśaktirūpamahābhramareṇa melayitvā haṃsa iti svaikyaṃ sambhāvya hrīmīmiti vaśyādau jīvanāya plāvanaṃ kṛtvā yaṃ mṛte ityādinā svamṛtāṃ sambodhya amuṣya mṛtātmakāḥ iha prāṇā ityādinā svamṛtā- prāṇānitaraprāṇaiḥ saṃyojya ramiti sādhyamṛtātantucchedaṃ vidhāya sakīṭahṛdayāyāṃ puttalyāmātmani vā sādhyamṛtāprāṇān saṃsthāpya glaumiti saṃstabhya tasya mṛtājī- vādikamapyevamānayet | yugapadeva vā mṛtāprāṇādīn sthāpayet | tataḥ svahṛdi cet----āṃ hrīmityādi mayi prāṇā iha prāṇā mayi jīva iha sthita ityādirūpam | puttalyāṃ cet----puttalyāṃ prāṇā iha prāṇā puttalyāṃ jīva iha sthita iti japet | itthaṃ mṛtāpratiṣṭhākramaḥ | evaṃ vaivasvatādiprāṇā api sthāpanīyāḥ | tato yādīn homantā- nuktvā sādhyasya dhātūn jīvaṃ ca saparikaraṃ punaḥ svamaṇḍale saṅkocitaṃ kavalīkṛtya yādīn dūtīṃśca svasya sambuddhyantān sādhyasya cāmuṣya prāṇānihāhara amuṣya prāṇā iha prāṇā iti coktvā punarapi amuṣya dhātūnihāharetyādi vadet | evaṃ jīve'pi | ayameva prakāraḥ puttalyāmapi | taduktam---- ākṛṣṭānāṃ sādhyadeśādasūnāṃ puttalyādāvapyayaṃ syāt prakāraḥ || iti | evamiti | pūrvektaṃ karma ekādaśāvṛttiṃ kuryāt | ayaṃ ca pūrvāvadhiḥ | ita ūrdhvaṃ yadṛcchayā kuryāt | taduktam----prāṇapratiṣṭhākarmedaṃ vidhāyaikādaśāvaram | iti || 95-103 || vāyvagniśakravaruṇeśvararākṣasendu- preteśapatralikhitairatha yādivarṇaiḥ | bindvantikaiḥ kṣagatahaṃsasametasādhyaṃ prāṇātmayantramatha varṇavṛtaṃ dharāstham || 104 || itthaṃ prayogakuśalo manunā'nena mantravit | vaśayetsakalāndevān kiṃ punaḥ pāthīvān janān || 105 || yantramāha vāyviti | yādivarṇairiti homantaiḥ | dharāsthamiti | bāhye bhūgṛhāvṛta- mityarthaḥ | padmapādācāryāstvanyathā yantramāhuḥ | tadyathā----aṣṭadalamadhyagataśaktau sādhyā- dikamālikhya pāśāṅkuśābhyāṃ tāṃ saṃveṣṭya yādyaṣṭakamaṣṭadaleṣu likhitvā avaśiṣṭena bahiḥ saṃveṣṭya bhūpuradvaye pāśāṅkuśau likhediti yantra vidhiriti || 104-105 || āvāhanyādikā mudrāḥ pravakṣyāmi yathākramam | yābhivīracitābhistu modante sarvadevatāḥ || 106 || samyak saṃpūritaḥ puṣpaiḥ karābhyāṃ kalpito'ñjaliḥ| āvāhanī samākhyātā mudrā deśikasattamaiḥ || 107 || adhomukhī kṛtā saiva proktā sthāpanakarmaṇi | āśliṣṭamuṣṭiyugalā pronnatāṅguṣṭhayugmakā || 108 || sannidhāne samuddaṣṭā mudreyaṃ tantravedibhiḥ | aṅguṣṭhagabhīṇī saiva sannirodhe samīritā || 109 || uttānau dvau kṛtau muṣṭī sammukhīkaraṇau smṛtā | devatāṅge ṣaḍaṅgānāṃ nyāsaḥ syāt sakalīkṛtiḥ|| 110 || mudrā āha āvāhanīti | rā dāne | mudaṃ rāti dadāti mudreti nirvacanam | idameva modante sarvadevatā ityanena sūcitam | ataeva taddarśanena devatāharṣetpattiḥ | svāṅgulyo hi pañcabhūtātmikā'ṅguṣṭhādyāḥ ākāśavāyvagnisalilabhūrūpāḥ | tāsāṃ mithaḥ saṃyogarūpasaṅketāt ko'pi devatāpraguṇībhāvapūrvako modaḥ sānnidhyakaro bhavati | taduktam---- pṛthivyādīni bhūtāni kaniṣṭhādyāḥ kramān matāḥ | teṣāmanyonyasaṃbhedaprakāraistatprapañcatā || arcane japakāle tu dhyāne kāmye ca karmaṇi | tattanmudrāḥ prayoktavyā devatāsannidhāpikāḥ || iti || anyatrāpi----mudaṃ rātītimudrā syādyenaikā muṣṭireva tu | svalpabhedāt kopaharṣau prāṇināṃ janayatyataḥ || tenaiva sarvadevānāṃ mudrā harṣapradā matā | pūjākāle darśanīyā mudrāstāḥ sarvadā śive || iti || tathā---- khādimārgakramād bhūtānyaṅguṣṭhādyaṅgulikramāt | kāpi muttanmithoyogāt sānnidhyaprahvatākarī || iti || anayāhūto bhavediti prārthanapūrvakamāvāhanī kāryā | tantrāntare tu viśeṣaḥ---- hastābhyāmañjaliṃ kṛtvā'nāmikāmūlaparvaṇoḥ | aṅguṣṭhau nikṣipet seyaṃ mudrā tvāvāhanī smṛtā || iti | eṣa eva sāmpradāyikaḥ pakṣaḥ || 106-110 || savyahastakṛtā muṣṭirdīrghādhomukhatarjanī | avaguṇṭhanamudreyamabhito bhrāmitā satī || 111 || bhrāmiteti vāmāvarttakrameṇa | sāmpradāyikā hastadvayenemāṃ mudrāmāhuḥ | taduktam----varmaṇā samavaguṇṭhya doryujā | iti || 111 || anyonyābhimukhāśliṣṭā kaniṣṭhānāmikā punaḥ | tathā ca tarjanīmadhyā dhenumudrā samīritā || 112 || amṛtīkaraṇaṃ kuryāttayā deśikasattamaḥ | dhenumudrāmāha anyonyeti | kaniṣṭhā'nāmikā anyonyābhimukhāśliṣṭā tarjanī madhyā tathaivānyonyābhimukhāśliṣṭetyarthaḥ | hastadvayāṅgulyaḥ anyonyāntarālapradeśena pūrvamadhyataḥ kṛtadakṣakaniṣṭhāvyatiṣaktāḥ kāryāḥ | tatra dakṣakaniṣṭhā dakṣānāmāpṛṣṭha- mullaṅghya tadvāmabhāgamāgatā vāmānāmikayā yojyā | vāmā kaniṣṭhikā tu yathāsthi- taiva dakṣānāmayā | evaṃ vāmatarjanī vāmamadhyamāpṛṣṭhamullaṅghya taddakṣabhāgāgatadakṣa- madhyamayā yojyā | dakṣatarjanī yathāsthitaiva vāmamadhyamayā yojyā | taduktam---- vāmāṅgulīrdakṣiṇānāmaṅgulīnāṃ ca sandhiṣu | praveśya madhyamābhyāṃ tu tarjjanyau dvau prayojayet | kaniṣṭhe dve'nāmikābhyāṃ yujyāt sā dhenumudrikā || iti || 112-113 || anyonyagrathitāṅguṣṭhā prasāritakarāṅgulī || 113 || mahāmudreyamuditā paramīkaraṇe budhaiḥ | prayojayedimāṃ mudrāṃ devatāyāgakarmaṇi || 114 || mahāmudrāmāha----anyonyeti | pāṇyoraṅguṣṭhau parasparagranthanena granthirūpau śeṣāḥ saralāḥ | etā mudrāstattanmantre ca maduktaviśeṣamudrāśca na kasyaciddarśayet | taduktaṃ mahāsaṃhitāyām---- na jātu darśayen mudrā mahājanasamāgame | guhyametan muniśreṣṭha tasmādrahasi yojayet || nā'dīkṣitasya mudrāṇāṃ lakṣaṇāni prakāśayet | kṣubhyanti devatāstasya viphalaṃ ca bhavediti || anyatrā'pi---- akṣamālāṃ ca mudrāṃ ca gurorapi na darśayet | iti || atha caitāḥ sarvā rahasyeva kuryāt | mokṣāthīnā manasaiva darśayitavyāḥ | tadāhuḥ---- mānasarūpasaṃkalpā mudrā mokṣāthīnāṃ viduḥ | itareṣāṃ tu sarveṣāṃ hastābhyāṃ śasyate budhaiḥ || iti || 113-114 || ādikṣāntārṇa yogitvādakṣamāleti kīttītā | tadvarṇasaṃkhyairmaṇibhirjapamālāṃ prakalpayet || 115 || akṣamālāmāha----ādīti | akārādikṣakārāntānāṃ varṇānāṃ mālā akṣa- māletyarthaḥ | atraiko'dhikaḥ kṣaḥ sa eva meruḥ | etena pañcāśadgulikābhirakṣamālā kāryetyapi sūcitam | taduktam---- brahmanāḍīgatānādikṣāntavarṇān vibhāvya ca | arṇaṃ binduyutaṃ kṛtvā śreṣṭhaṃ mantraṃ japet punaḥ || akārādiṣu saṃyojya tathā kādiṣu ca kramāt | kṣārṇaṃ merumatho tatra kalpayejjagadīśvari || tadā lipirbhavedakṣamālārddhaśatasaṃkhyayā | anayā sarvamantrāṇāṃ japaḥ sarvārthasādhakaḥ || iti || atrā'kṣamālāpadaprayogo gauṇa iti jñeyam | anenaitādṛśyakṣamālā puraścaraṇa- viṣayetyapi uktam | kiñcā'nenā'ṣṭottaraśatasaṃkhyākamaṇibhirnityajape'pi mālā kāryā ityapi uktaṃ bhavati | akārādi lakārāntaṃ sañjapya vilomena lakārādi akārāntaṃ ca sañjapya aṣṭavargairaṣṭavāraṃ japtvā kṣakāraṃ meruṃ kuryāditi | yadāhuḥ---- akārādi lakārāntaṃ pañcāśanmaṇisūtrakam | kṣakāraṃ merusaṃsthāne lakārādi vilomataḥ || vargāṣṭakavibhedena śatamaṣṭottaraṃ bhavet | ekaikāntaritaṃ mantraṃ japādevaṃ phalapradam || iti || tantrāntare tu viśeṣaḥ----pañcaviṃśatibhirmekṣastriṃśadbhirdhanasiddhayaḥ | sarvārthāḥ saptaviṃśatyā pañcadaśyābhicārikam || pañcāśadbhiḥ kāmyakarmasiddhiḥ syāccaturuttaraiḥ | aṣṭottaraśataiḥ sarvasiddhirakṣaiḥ kṛtasrajā || iti | tena saptaviṃśatyā catuḥpañcaśatā aṣṭottaraśatena ca sarveṣāṃ sarvakāryasiddhyarthaṃ nityajapārthaṃ ca mālāṃ kuryādityuktam | yadāhuḥ---- aṣṭottaraśatairmālā pañcāśaccaturanvitaiḥ | saptaviṃśatibhiścā'kṣaiḥ sarvasādhāraṇo japaḥ || iti || 115 || rudrākṣamālikā sūte japena svamanorathān | padmākṣaivīhitā mālā śatrūṇāṃ nāśinī matā || 116 || kuśagranthimayī mālā sarvapāpavināśinī | putrajīvaphalaiḥ kḷptā kurute putrasampadam || 117 || nimītā raupyamaṇibhirjapamālepsitapradā | hiraṇmayaivīracitā mālā kāmān prayacchati || 118 || pravālaivīhitā mālā prayacchet puṣkalaṃ dhanam | saubhāgyaṃ sphāṭikī mālā mauktikaivīhitā śriyam||119|| nimītā śaṅkhamaṇibhiḥ kurute kīttīmavyayām | sarvairetaivīracitā mālā syānmuktaye nṛṇām || 120 || maṇiviśeṣe phalaviśeṣamāha rudrākṣeti | sarvairetairityekaikasya pañca pañca maṇayaḥ| piṅgalāmate tu viśeṣaḥ---- sphaṭikapravālamuktācāmīkaraputrajīvakṛtamaṇibhiḥ| aṣṭottaraśatasaṃkhyaiḥ kuryājjapamālikāṃ mantrī || mokṣābhicāraśāntikavaśyākarṣeṣu yojayet kramaśaḥ| aṅguṣṭhādyaṅgulikāmaṇayo'ṅguṣṭhena cālyante || iti || akṣamālākaraṇaprakārastu tantrāntarokto yathā---- samāsenā'kṣasūtrasya vidhānamabhidhīyate | yathālābhaṃ yathābuddhi akṣāṇyānīya yatnataḥ || anyonyasamarūpāṇi nātisthūlakṛśāni ca | jantubhirna viśīrṇāni na jīrṇāni navāni ca || gavyaistu pañcabhistāni samprakṣālya pṛthak pṛthak | tato dvijendrapuṇyastrīnimītaṃ granthivajītam || triguṇaṃ triguṇīkṛtya sūtraṃ prakṣālya pūrvavat | aśvatthapatranavakaiḥ padmākāreṇa kalpayet || sūtraṃ maṇīṃśca gandhādbhiḥ kṣālitāṃstatra nikṣipet | tāraṃ śaktiṃ mātṛkāṃ ca sūtre caiva maṇiṣvatha || vinyasya pūjayedājyairjuhuyāccaiva śaktitaḥ | maṇimekaikamādāya sūtre tatra tu yojayet || mukhe mukhaṃ tu saṃyojya pṛṣṭhe pṛṣṭhaṃ tu yojayet | proktasaṃkhyātamevā'kṣaṃ merutvenā'grato nyaset || ekaikamālāmadhye tu granthibandhaṃ prakalpayet | samyak pratiṣṭhitaprāṇāmupacāraiḥ prapūjayet || evaṃ kṛtākṣamālāyāṃ japen mātṛkayā tataḥ | guruṃ saṃpūjya taddhastāt gṛhṇīyāt sarvasiddhaye || iti | anyatrāpi---- samānavarṇavanitānimītaṃ sūtramānayet | sūtraṃ maṇīṃśca tridinaṃ pañcagavye vinikṣipet || samyak caturthadivase astreṇa kṣālayettataḥ | hṛdā tāṃ granthayenmantrī gopucchākārasannibhām || maṇimadhye nāgapāśaṃ brahmagranthimathā'rpayet | huṃ mantreṇa tato meruṃ praṇavenaiva bandhayet || pūrvektaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā sampūjyā'treṣṭadevatām | manuṃ tvaṣṭasahasraṃ tu sañjapenniyataḥ sudhīḥ || taddaśāṃśaṃ hunedājyaistanmantroktairyathā purā || iti | śaivāgame tu---- gopucchasadṛśī kāryā ekāsrā vā(sarpākārā)samerukā | protavyā sitavarṇādyaistattatkarmaprasiddhaye || japamālāṃ vidhāyetthaṃ tataḥ saṃskāramārabhet | kṣālayet pañcagavyaistāṃ sadyojātena sajjalaiḥ || candanāgurugandhādyairvāmadevena gharṣayet | dhūpayettāmaghoreṇa limpet tatpuruṣeṇa tu || mantrayet pañcamenaiva pratyekantu śataṃ śatam | meruñca pañcamenaiva yathā mantreṇa mantrayet || iti | akṣamālāyāṃ japaprakāro'pi tatraivoktaḥ---- madhyamāyāṃ nyasen mālāṃ jyeṣṭhenāvarttayet kramāt | bhuktimuktipradaḥ so'yaṃ mātṛkāgaṇanakramaḥ || aṅguṣṭhānāmikābhyāṃ tu kuryāduttamakarmaṇi | aṅguṣṭhamadhyamābhyāṃ tu japedākṛṣṭikarmaṇi || tarjanyaṅguṣṭhayogāddhi vidveṣoccāṭane japaḥ | kaniṣṭhāṅguṣṭhakābhyāṃ tu japenmāraṇakarmaṇi | japānyakāle taṃ mālāṃ pūjayitvā ca gopayet | jīrṇe sūtre punaḥ sūtraṃ granthayitvā śataṃ japet || japenniṣiddhasaṃsparśe kṣālayitvā yathocitam || kāse kṣute ca jṛmbhāyāmekamāvarttakaṃ tyajet || pramādāttarjjanīsparśe bhavedāvarttakaṃ tyajet | yadā santruṭyate mālā granthayitvā'tha pūrvavat || pratiṣṭhitāyāṃ tasyāṃ tu mantraṃ japyādananyadhīḥ | evaṃ pratiṣṭhitāyāṃ tu anyaṃ naiva japenmanum || iti || anyatrāpi---- yena pratiṣṭhitā mālā tameva tu manuṃ japet | anyamantrajapā vidyā na kāryā kahīcidbudhaiḥ || tarjanyā na spṛśet sūtraṃ kampayenno vidhūnayet | na spṛśedvāmahastena karabhraṣṭāṃ na kārayet || akṣāṇāṃ cālane'ṅguṣṭhenā'nyamakṣaṃ na saṃspṛśet | japakāle sadā vidvān meruṃ naiva vilaṅghayet || parivarttanakāle ca saṅghaṭṭaṃ naiva kārayet | evaṃ sarvaṃ parijñāya mālāyāṃ japamārabhet || iti || ācāryā api---- tanmānasastarjanivajītābhiḥ akṣasrajā vā'ṅgulibhirjapeta | iti| anyatrāpi---- aṅgulyagreṇa yajjaptaṃ yajjaptaṃ merulaṅghane | asaṃkhyātena yajjaptaṃ tajjaptaṃ niṣphalaṃ bhavet || iti || anyatra viśeṣaḥ---- akṣamālāṃ gurorlabdhāṃ tadabhāve svanimītām | gopayet sarvakarmāntaṃ yadīcchet siddhimuttamām || svamantramakṣasūtraṃ ca gurorapi na darśayet | japakāle ca goptavyamakṣasūtraṃ ca ṣaṇmukha || paradṛṣṭigataṃ sūtraṃ sarvathā niṣphalaṃ bhavet | tasmāt sarvatra yatnena gopanīyaṃ sadā budhaiḥ || iti || mantratantraprakāśe aṅgulibhiraṅguliparvabhirapi japa uktaḥ | tadyathā---- aṅgulījapasaṃkhyāptaṃ phalamekaguṇaṃ smṛtam | rekhāsvaṣṭaguṇaṃ vidyādakṣaiśca śatasaṃguṇam || tatrāṅgulijapaṃ kurvan sāṅguṣṭhāṅgulibhirjapet | aṅguṣṭhena vinā karma kṛtaṃ tadaphalaṃ bhavet || aṅgulīparvabhirmantrajapaṃ nityaṃ prakalpayet | madhyamānāmikāmadhyaparvadvitayakalpitam || meruṃ pradakṣiṇīkurvannanāmāmūlaparvaṇi | ārabhya madhyamāmūlaparvāntaṃ gaṇayet kramāt || madhyāparvayugena prakalpya meruṃ tvanāmikāmadhyāt | tarjanikāmūlāntaṃ gaṇayedetat pra (a)kārato vātha || aṅgulīrna viyuñjīta kiñcidākuñcite tale | aṅgulīnāṃ viyoge tu chidreṣu sravate japaḥ || gaṇanāvidhimullaṅghya yo japettaṃ japaṃ yataḥ | gṛhṇanti rākṣasāstena gaṇayet sarvathā budhaḥ || iti || 116-120 || athā'bhidhāsye tantre'smin samyak ṣaṭkarmalakṣaṇam | sarvatantrānusāreṇa prayogaphalasiddhidam || 121 || śāntivaśyastambhanāni vidveṣoccāṭane tataḥ | māraṇāntāni śaṃsanti ṣaṭkarmāṇi manīṣiṇaḥ || 122 || rogakṛtyāgrahādīnāṃ nirāsaḥ śāntirīritā | vaśyaṃ janānāṃ sarveṣāṃ vidheyatvamudīritam || 123 || pravṛttirodhaḥ sarveṣāṃ stambhanaṃ samudāhṛtam | snigdhānāṃ dveṣajananaṃ mitho vidveṣaṇaṃ matam || 124 || uccāṭanaṃ svadeśāderbhraṃśanaṃ parikīttītam | prāṇināṃ prāṇaharaṇaṃ māraṇaṃ samudāhṛtam || 125 || ṣaṭkarmāṇyāha atheti | vidheyatvaṃ vacanakāritvam | sarveṣāṃ stambhanamiti | janajalaśukrakhaḍgadhārāsainyaprativādivacanamarudādīnām | svadeśāderityādiśabdena gṛha- grāmanagarādayo gṛhyante || 121-125 || svadevatādikālādīn jñātvā karmāṇi sādhayet | ratirvāṇī ramā jyeṣṭhā durgā kālī yathākramam || 126 || ṣaṭkarmadevatāḥ proktāḥ karmādau tāḥ prapūjayet | īśacandrendranirṛtivāyvagnīnāṃ diśo matāḥ || 127 || svadevateti | atrādiśabdena āsanamudrābhūtodayamaṇḍalākṣaragrathanādi-prakāravarṇa- lekhana-dravyalekhanīkuṇḍasruksruva-samijjapa-mālikādīni | prapūjayediti | tatra puṣpa- viśeṣaḥ piṅgalāmate---- stambhākṛṣṭivaśoccāṭaśāntimāre yathākramam | pītanīlāruṇaṃ dhūmraṃ śvetaṃ kṛṣṇaṃ prasūnakam || iti || diśa āha īśeti | anyatra viśeṣaḥ---- pūrvāmukhe bhavedvaśyaṃ dakṣiṇe tvābhicārikam | paścime bandhanaṃ vidyāduttare śāntikaṃ smṛtam || ākarṣaṇamathāgneye nairṛte māraṇaṃ tathā | uccāṭanaṃ ca vāyavye eśāne mokṣadāyakam || iti || 126-127 || sūryedayaṃ samārabhya ghaṭikādaśakaṃ kramāt | ṛtavaḥ syurvasantādyā ahorātraṃ dine dine || 128 || vasantagrīṣmavarṣākhyaśaraddhemantaśaiśirāḥ | hemantaḥ śāntike prokto vasanto vaśyakarmaṇi || 129 || śiśiraḥ stambhane jñeyo vidveṣe grīṣma īritaḥ | prāvṛḍuccāṭane jñeyo śaran māraṇakarmaṇi || 130 || sūryeti | dine dine pratidinam | ahorātramadhye sūryedayamārabhya ghaṭikādaśakaṃ kramāt vasantādyā ṛtavaḥ syurityanvayaḥ | atra mukhyo ṛturmāsadvayātmaka eva | śīghrakāryāpekṣastvayamiti jñeyam | tadabhiprāyeṇā'nyatrā'pyuktam---- śuklapakṣe dvitīyā ca tṛtīyā pañcamī tathā | budhadevagurūpetā śāntike vā'tha saptamī || ṣaṣṭhī trayodaśī caiva caturthī navamī tathā | somadevagurūpetā pauṣṭike śaṃsitā budhaiḥ || aṣṭamī navamī caiva daśamyekādaśī tathā | śukrabhānusutopetā śastā vidveṣakarmaṇi || atho caturdaśī kṛṣṇā śanivāre tathā'ṣṭamī | uccāṭane'tha śasto'tra japaḥ śaṅkarabhāṣitaḥ || amāvasyā'ṣṭamī kṛṣṇā tādṛgeva caturdaśī | bhānunā tatsutopetā bhūsutenā'pi saṃyutā | māraṇe stambhane caiva mohe drohe praśasyate || iti || tathā vaśiṣṭhasaṃhitāyāmapi---- prasiddhā ṛtavo grāhyāḥ ṣaṭkarmādikasādhane | yasmin kasminnṛtau kāryaṃ mantrāṇāṃ vātha sādhanam || pūrvāhṇe vaśyapuṣṭyartham | ityādinā | piṅgalāmate---- puṣṭyākṛṣṭiśubhoccāṭaśāntistambhanarodhanam | gurau kuje ravau śukre some mande budhe kramāt || iti || anyo viśeṣaḥ piṅgalāmate---- hemanto dhavalo vṛddho vasanto lohito yuvā | āraktadhavalo bālaḥ śiśiraḥ saṃprakīttītaḥ || grīṣmo dhūmraśarīrastu śyāmāṅgo jaladāgamaḥ | śaratkālaḥ kṛṣṇavarṇaḥ śāntyādāvṛtavastvime || iti || viśeṣāntaraṃ mahākapilapañcarātre---- śāntike mānaso jāpa upāṃśuḥ pauṣṭike smṛtaḥ | saśabdastvābhicāre syāt prāgudagdakṣiṇāmukhaḥ || iti || yat tu dināstrādiprayoge arddharātragrahaṇaṃ māraṇe kṛtiṃ sa tatkṛto viśeṣa- vidhiriti jñeyam | atra tu ṛtuśabdopādānānna tathā || 128-130 || padmākhyaṃ svastikaṃ bhūyā vikaṭaṃ kukkuṭaṃ punaḥ | vajraṃ bhadrakamityāhurāsanāni manīṣiṇaḥ || 131 || padmeti | tatrādyayorantyayośca lakṣaṇamantye vakṣyati | vikaṭakukkuṭāsanayorlakṣaṇe yathā---- jānujaṅghāntarāle tu bhujayugmaṃ prakāśayet | vikaṭāsanametat syādupaviśyotkaṭāsane || kṛtvotkaṭāsanaṃ pūrvaṃ samapādadvayaṃ tataḥ | antarjānukaradvandvaṃ kukkuṭāsanamīritam || iti || anyatrāsanaviśeṣā uktāḥ---- stambhane gajacarma syān māraṇe māhiṣaṃ tathā | meṣacarma tathoccāṭe khaḍgajaṃ vaśyakarmaṇi || vidveṣe jambukasyoktaṃ gocarma śāntike tathā | vyāghracarmāsanaṃ proktaṃ sarvasiddhipravarttakam || iti || 131 || ṣaṇmudrāḥ kramato jñeyāḥ padmapāśagadāhvayāḥ | musalāśanikhaḍgākhyāḥ śāntikādiṣu karmasu || 132 || ṣaṇmudrā iti | " kaniṣṭhāṅguṣṭhayugmudrā trikoṇā tvaśanermatā " iti aśanimudrā- lakṣaṇam | anyāsāṃ mudrāṇāṃ lakṣaṇaṃ puruṣottamamantranyāsāvasare mayoktam || 132 || jalaṃ śāntividhau śastaṃ vaśye vahnirudāhṛtaḥ | stambhane pṛthivī śastā vidveṣe vyoma kīttītam | uccāṭane smṛto vāyurbhūyā'gnirmāraṇe mataḥ || 133 || tattadbhūtodaye samyak tattanmaṇḍalasaṃyutam | tattatkarma vidhātavyaṃ mantriṇā niśitātmanā || 134 || tattadbhūtodaya iti | bhūtodayamantyapaṭale vakṣyati | viśeṣastvīśānaśivenoktaḥ---- ubhayadharaṇiriṣṭaṃ sādhayeddīrghakāle ubhayamaruti kiñcitkālapākena sidhyet | ubhayagaganavahnyornaiva siddhirnahānis- tata ubhayajalasthaḥ kṣiprameveṣṭadaḥ syāt || śaśijaladharaṇisthe śāntikaṃ pauṣṭikaṃ vā śaśimarudanalābhyāṃ vaśyamākarṣaṇaṃ ca | dinakarabhuvi kuryāt stambhanaṃ tvarkatoye vaśaminamarudāvibhrāmaṇoccāṭane ca || dinakaraviyati syān mohanaṃ tvarkavahnau drutataramarivargān sādha(da)yen mārayecca || iti | tattanmaṇḍalaiḥ prathamapaṭaloktaiḥ saṃyutam | mantriṇā niśitātmanetya- nenordhvādho- bhedenā'horātraṃ jñātvā tattatkarma kuryādityuktam | taduktaṃ gautamena---- dehavāyovībhorūrdhvaṃ vṛttiḥ prāṇo bhaveddivā | adhovṛttimayo'pāno rātrirvā dehasaṃsthitā || paracakrabhayādau tatkāloktaṃ karma mantravit | tatra kuryādvibhāgena samyaguccāṭanādikam || iti ||133-134|| śītāṃśu salilakṣoṇī vyomavāyuhavirbhujām | varṇāḥ syurmantrabījāni ṣaṭkarmasu yathākramam || 135 || śītāṃśviti | ṣoḍaśasvarāḥ saṅgau śītāṃśuvarṇāḥ | etadvarṇavyatiriktā dvitīya- paṭaloktā bhūtavarṇā jñeyāḥ | taduktam---- rakṣāstambhanakarmāṇi varṇaiḥ kuryāt dharāmayaiḥ | śāntikaṃ pauṣṭikaṃ karma karṣaṇaṃ salilātmakaiḥ || dāhamohāṅgabhaṅgāni cākṛṣṭiṃ dahanātmakaiḥ | senābhaṅgabhramoccāṭadveṣakarmāṇi vāyujaiḥ || kālabhasmādi cūrṇāni vividhānyapi māraṇam | kṣudrāṇāṃ sthāpane varṇairnābhasaiḥ paṅktisaṃkhyakaiḥ || iti || ācāryā āpi---- varṇadaśakaiḥ syuḥ stambhanādyāḥ kriyāḥ | iti | kecittu savalahayarephānāhuḥ | taduktaṃ mahākapilapañcarātre---- laṃ pītā pṛthivī jñeyā vaṃ śuklaṃ kīttītaṃ payaḥ | raṃ rakto'gnirmarut kṛṣṇo yaṃ haṃ śuklataraṃ viyat || iti || granthāntare tu viśeṣaḥ----hemarūpyaśilāmṛtsnā(sūkṣma)pātraṃ śāntyādiṣu smṛtam | bilvākṣaśigrughaṭitaṃ māraṇoccāṭanādiṣu || iti || anyatrā'pi---- sauvarṇānyapi rājatānyapi tathā pātrāṇi śaulvāni vā mṛtpātrāṇyapi śāntikādiṣu paraṃ śastāni karmasviha | śelvakṣadrumaśigrubhūruhakṛtānyetāni vidveṣaṇo- ccāṭotsādanamāraṇādiṣu bhṛśaṃ śastāni pātrāṇyapi || iti | kulaprakāśatantre tu----tisro mudrāḥ smṛtā home mṛgī haṃsī ca śūkarī | śūkarī karasaṅkocī haṃsī muktakaniṣṭhikā || mṛgī kaniṣṭhātarjanyau muktā mudrātrayaṃ matam | yajñe śāntikakāryeṣu mṛgī haṃsī prakīttītā || ābhicārikakāryeṣu śūkarī tu prakīttītā || iti || piṅgalāmate tu mudrāntarāṇyapi uktāni---- tato dravyasya home tu tarjanyaṅguṣṭhayogataḥ | jvaranāśārisantāpāvuccāṭo mohanaṃ kramāt || iti || anyatra jātiviśeṣo'pi uktaḥ | yadāhuḥ---- namaḥ svāhā svadhā vauṣaṭ huṃphaḍantāśca jātayaḥ | śāntī vaśye tathā stambhe vidveṣoccāṭamāraṇe || iti || anyatrā'pi---- arcane krodhaśāntyādau namaḥ śabdaṃ prayojayet | agnikārye ca vaśyādau svāhāśabdaṃ prayojayet || māraṇādiṣu phaṭkāraṃ vidveṣādau ca haṃpadam | vauṣaḍāpyāyanādau syād dveṣotsāde vaṣaṭ smṛtam || iti || tathānyatra tu---- vaśyākarṣaṇasantāpe home svāhā prayojayet | krodhopaśamane śāntau pūjane ca namo vadet || vauṣaṭ sammohanoddīpapuṣṭimṛtyuñjayeṣu ca | huṃkāraṃ prītināśe ca chedane māraṇe tathā || uccāṭane ca vidveṣe tathā dhīvikṛtau tu phaṭ | vighnagrahavināśe ca huṃphaṭkāraṃ prayojayet || mantroddīpanakārye ca lābhālābhe vaṣaṭ smṛtam || iti | piṅgalāmate tu---- sa japaḥ stambhane lasthaivīdveṣe huṃsamanvitaiḥ | uccāṭe vāyubījasthaiḥ savisargaiśca siddhaye || māraṇe phaṭkṛtairdīptairūrdhvādhorephasaṃyutaiḥ | chedane chitya(tpa)dopetaiḥ puṣṭāvāpyāyane gavaiḥ || amṛtākṣaragairmṛtyunivṛttau deśikottamaiḥ | svakalpasiddhajātyā vā kṛtopapadalakṣaṇaiḥ || evaṃ yat kriyate karma tadiṣṭaphalasādhanam || iti || dravyaviśeṣo'pi mohaśūrottare---- dūrvā bhavyāśca samidho goghṛtena samanvitāḥ | hotavyāḥ śāntike devi śāntiryena bhavet sphuṭam || samidho rājavṛkṣotthā hotavyāḥ stambhakarmaṇi | meṣīghṛtena saṃyuktāḥ stambhasiddhirbhaved dhruvam || khādirā māraṇe proktāḥ kaṭutailena saṃyutāḥ | hotavyāḥ sādhakendreṇa māraṇaṃ yena sidhyati || uccāṭane cūtajātāḥ kaṭutailena saṃyutāḥ | uccāṭayenmahīṃ sarvāṃ saśailavanakānanām || vaśye caiva sadā homaḥ kusumairdāḍimodbhavaiḥ | ajāghṛtena deveśi vaśayet sacarācaram || vidveṣe caiva hotavyā unmattasamidho matāḥ | atasītailasaṃyuktā vidveṣaṇakaraṃ param || iti || vāyavīyasaṃhitāyāṃ sruksruvayorapi viśeṣa uktaḥ---- āyasau sruksruvau kāryau māraṇādiṣu karmasu | tadanyatra tu sauvarṇau śāntikādyeṣu kṛtsnaśaḥ || iti || anyatra tattatkarmāṇi jihvā apyuktāḥ---- jihvāṃ tu hiraṇyākhyāṃ śāntikarmaṇi tathā ca gaganā(kanakā)khyām | raktāṃ karṣaṇa (kārmaṇa)karmaṇi kṛṣṇāṃ kṣudrakriyāsu budhāḥ || yā suprabheti gaditā tāmāhurmekṣakāriṇīṃ jihvām | atiraktāmākṛṣṭau bahurūpāmakhilasiddhidāṃ jihvām || iti | tathā'nyatra---- stambhanādiṣu matā kanakākhyā dveṣaṇādiṣu matā khalu raktā | māraṇe nigaditā khalu kṛṣṇā suprabhā budhavarairiha śāntyām || uccāṭane'tiraktā yā bahurūpottare siddhim | ṛddhiṃ dakṣiṇataḥ sā tanute madhye śubhāni sadā || iti || anyatrā'gniviśeṣo'pi uktaḥ---- laukike'gnau śāntikaṃ syāt pauṣṭikaṃ ca śubhaṃ tathā | vaṭaje stambhanaṃ mohaḥ śmaśānasthe'pi māraṇam | bibhītakāgnau vidveṣaḥ ṣaṭkarmaṇyagnayo matāḥ || iti || anyatra tu---- bilvārkavipranṛpadagdhatarupradīpte saumyaṃ cikīrṣaratha karma huneddhutāśe | raudraṃ viṣadrumakalidrumaśelunimbadhattūrakāṣṭhacayasannicite'tha mantrī || iti | somaśambhau tu agnimukhānāmapi niyama uktaḥ---- kuṇḍaṃ bhānumukhaṃ dhyātvā hṛdāhutibhirīpsitam | paścime śiṣyasaṃskāranityahomau samācaret || vaśyākarṣaṇasaubhāgyapuṣṭibhāgyādhiropaṇe | śāntike pāpa(śa)śuddhau ca vāme homaḥ praśasyate || guṭikāñjananistriṃśapādalepajigīṣayā | śoṣyasañjananārthaṃ ca prācīnavadane yajet || māraṇoccāṭanadveṣastambhanārthaṃ ca dakṣiṇe | prāyaścittaṃ tu tatraiva paścime tu vimuktaye || iti | ākarṣaṇādyapi uktakāle vidheyam | taduktam---- " ākarṣaṇaṃ vasante syāt " iti | kāmike tu homādisaṃkhyāviśeṣaḥ---- śāntike pauṣṭike vāpi vaśīkaraṇakarmaṇi | hutasaṃkhyādaśāṃśaṃ syāduttamaṃ dvijabhojanam || tattvasaṃkhyaṃ mataṃ madhyaṃ śatāṃśamadhamaṃ matam | uktadviguṇamānaṃ syāt stambhane viprabhojanam || triguṇaṃ sādanoccāṭe dveṣaṇe tu prakīttītam | hutasaṃkhyāsamānaṃ syādapi māraṇakarmaṇi || hutāvasāne viprendrānatiśuddhakulodbhavān | bhojayet sāṅgavedajñān svādubhirbhejyavastubhiḥ || devatāpratipattyā tānnamaskṛtya yathāvidhi | vitataṃ ca yathāśībhīrabhīṣṭaphaladaṃ bhavet || iti || prayogasya dakṣiṇāmāha---- pañcaviṃśa suvarṇāni dadyād vaśye vicakṣaṇaḥ | stambhane triṃśanmānaṃ syāduccāṭe ṣaṣṭihāṭakam || vidveṣe pañcapañcāśanmāraṇe tu śatādhikam | aṣṭau dadyād dvijendrāṇāṃ kṣetrādīnāṃ viśeṣataḥ || iti || viśeṣata iti santoṣaṃ yathā bhavati tathā kuryāditi || 135 || grathanaṃ ca vidarbhaśca saṃpuṭo rodhanaṃ tathā | yogaḥ pallava ityete vinyāsāḥ ṣaṭsu karmasu || 136 || mantrārṇāntaritān kuryānnāmavarṇān yathāvidhi | grathanaṃ tadvijānīyāt praśastaṃ śāntikarmaṇi || 137 || mantrārṇadvandvamadhyasthaṃ sādhyanāmākṣaraṃ likhet | vidarbha eṣa vijñeyo mantribhirvaśyakarmaṇi || 138 || ādāvante ca mantraḥ syānnāmno'sau saṃpuṭaṃ matam | eṣaḥ saṃstambhane śasta ityukto mantravedibhiḥ || 139 || nāmna ādyantamadhyeṣu mantraḥ syādrodhanaṃ matam | vidveṣaṇavidhāneṣu praśastamidamīritam || 140 || mantreti | antaritān vyavahitān | taduktam----ekaṃ mantrākṣaraṃ pūrvaṃ tato nāmākṣaraṃ punaḥ | mantrākṣaramiti granthaḥ | iti | mantrārṇeti | mantrārṇadvandvayormadhyasthaṃ sādhya- nāmākṣaramiti samāsaḥ | taduktam---- dvau dvau mantrākṣarau yatra ekaikaṃ sāvyavarṇakam | vidabhītaṃ tu tatproktam | iti | asau vinyāsaḥ sampuṭaṃ matamiti | atra kecana nāmānte viparītaṃ mantrapāṭhamāhuḥ| eṣa eva sāmpradāyikaḥ pakṣaḥ | taduktam---- mantramādau vadet sarvaṃ sādhyasaṃjñāmanantaram | viparītaṃ punaścā'nte mantraṃ tat sampuṭaṃ smṛtam || iti || granthakṛtā'pyuktam---- bhūtalipyā puṭīkṛtya yo mantraṃ bhajate naraḥ | kramotkramācchatāvṛttyā || iti || atraikākṣaramantrādau tadevāvarttanīyam | anye anyathā vadanti | ekākṣarasya vā- vayavaṃ karttavyamiti | tadasat | anekākṣare'pi tannyāyāt sādhye'pi tathātvāpattiḥ | viṣamākṣare punarāvarttanīyamiti padmapādācāryāḥ || 136-140 || mantrasyā'nte bhavennāma yogaḥ proccāṭane mataḥ | ante nāmno bhavenmantraḥ pallavo māraṇe mataḥ || 141 || sitaraktapītamiśrakṛṣṇadhūmrāḥ prakīttītāḥ | varṇato mantrasaṃproktā devatāḥ ṣaṭsu karmasu || 142 || mantrasyā'nta ityasya padyasya prāmādikaścaraṇavyatyayaḥ---- ante nāmno bhaven mantro yogaḥ proccāṭane mataḥ | mantrasyā'nte bhavennāma pallavo māraṇe mataḥ || iti tu pāṭhaḥ paṭhanīyaḥ | tathāca padmapādācāryāḥ | nāmānte mantrayojanaṃ yogaḥ | stambhoccāṭanavidveṣeṣu samastamantrānte samastanāmayojanaṃ pallavaḥ | māraṇe'sya viniyoga iti | anyatrā'pi---- " pallave sādhyanāmādau bhaven mantrapadakramaḥ " iti | " mantrānte japakarmāṇi " iti māraṇe gautamenāpyuktam | bhairavastotrasyāpi " mantrārdhage'grataḥ sādhyaṃ pallavaṃ tadviparyayāt " iti | yogapallavayoranyatrāpi viniyoga uktaḥ | yadāhuḥ---- śāntike pauṣṭike divye prāyaścittaviśodhane | mohane dīpane yogaṃ prayuñjanti manīṣiṇaḥ || māraṇe viṣanāśe ca grahabhūtavinigrahe | uccāṭane ca vidveṣe pallavaḥ sampracakṣate || iti || anyatra viśeṣaḥ---- arddhārddhanādito'nte ca mantraṃ kuryādvicakṣaṇaḥ | madhye cā'sya bhavet saṃjñā grastaṃ tat samudāhṛtam || abhicārādisarveṣu yojayen māraṇādiṣu | abhidhānaṃ likhet pūrvaṃ madhye vāpi mahāmate || mantramevaṃ dvidhā kṛtvā samastamabhidhīyate | dveṣoccāṭanakāryeṣu yojayedaviśaṅkitaḥ || arddhārddhenādito'nte ca mantraṃ kuryādvicakṣaṇaḥ | madhye cānte ca sādhyākhyā mantriṇā kriyate yadā || ākrāntaṃ tadbhaven mantraṃ sadā sarvārthasiddhidam | atrārddhārddhīkaraṇe viṣamākṣare pūrvamadhikamante nyūnañceti sāmpradāyikāḥ | stambhastobhasamāveśavaśyoccāṭanakarmaṇi || sakṛt pūrvaṃ likhen mantramante caiva tridhā punaḥ| madhye caiva bhavet saṃjñā ādyantamiti tadviduḥ || parasparaprītiyujovīdveṣajananaṃ param | ādyantaṃ ca tathā cārddhaṃ tridhā mantraṃ samālikhet || sādhyanāma sakṛn madhye taṃ viduḥ sarvatomukham | sarvepadravaśamanaṃ mahāmṛtyuvināśanam || sarvasaubhāgyajananaṃ mṛtānāmamṛtapradam || iti | piṅgalāmate anyānyapyuktāni---- tataśca śṛṅkhalāṃ sūcī nārācaḥ krakaco'śaniḥ | bhuśuṇḍī mudgaraścakraṃ karttarī muśalāmbuje || ṭaṅkaśūlāsiśaktīṃśca mantrakarmaṇi cādiśet | ṣaḍādau ṣaṭ punaścānte mantravarṇāstadantare || sādhyanāmeti saṃproktā śṛṅkhalānyeṣvayaṃ kramaḥ | rasā6gnī3ndrā14śva7kāmā13ho15vedā4rkā12kṣī2ṣu5rājabhiḥ16| rudrā11ṣṭā8ṅka9kakub10varṇaiḥ śṛṅkhalādīnyanukramāt || bandhabhedaripudhvaṃsacchedasandhivibhedane | sainyabhañjanavidveṣamantracchedanacālane || māraṇe sarvakāryeṣu ghātastambhanakarṣaṇe (kāraṇe) | śṛṅkhalādīni vedyāni sādhyamantrārṇayogataḥ || iti || 141-142 || ya(ma)ntrāṇāṃ lekhanadravyaṃ candanaṃ rocanā niśā | gṛhadhūmacitāṅgārau māraṇe'ṣṭa viṣāṇi ca || 143 || śyenāgniloṇapiṇḍāni dhattūrakarasaṃ tataḥ | gṛhadhūmastrikaṭukaṃ viṣāṣṭakamudāhṛtam || 144 || candanamityādikrameṇa śāntyādau ayaṃ viśeṣaḥ | vakṣyamāṇaṃ sāmānyamapi jñeyam | māraṇavyatirekeṇa | śyeneti | śyenaḥ śyenaviṣṭhā | agniścitrakaḥ | loṇapiṇḍaṃ loṇamalam | trikaṭukaṃ śuṇṭhīpippalīmarīcāni | piṅgalāmate----lekhanīviśeṣo'pyuktaḥ---- dūrvāmayūrapicchāgnibibhītakanarāsthijā | viṣāṅgāratrilohotthā hemarūpyārkasambhavā || lekhanī vaśya ākṛṣṭau santāpe stambhamāraṇe | sarvepadravanāśāya śāntau puṣṭau ca jātijā || iti || anyatrāpi---- lekhanyā vilikhedyantraṃ vaśye dūrvāṅkurotthayā | ākarṣe śikṣipicchotthā saṅkoce munisambhavā || hemajā raupyajā vānyā sarvarakṣā'pi sā priye | karañjākhyamayī vātha māraṇe'pi narāsthijā || stambhakarmaṇi vijñeyā rājavṛkṣasamudbhavā | śāntike pauṣṭike caiva āyuḥ karmavidhau tathā || sarvāpasargaśamane karttavyā jātisambhavā | apāmārgedbhavā vāpi śubhakarmasu siddhidā || āsureṣu ca sarveṣu śasyate tīkṣṇalohajā | viṣṭyaṅgāradine ghore yadi cotpāditā ca sā | jvālakhaḍgasamā jñeyā sarvabhūtanikṛntanī || iti | ādhāraviśeṣo'pi----nāraje dvīpikṛttau vā likhitaṃ stambhakṛdbhavet | kharacarmaṇi vidveṣaṃ tathaivoccāṭanaṃ dhvaje || vaśyākarṣaṇasiddhyarthaṃ bhūrjapatre niyojayet || iti | kuṇḍajapamālike pūrvekte anusandheye || 143-144 || devatākālamudrādīn samyak jñātvā vicakṣaṇaḥ | ṣaṭ karmāṇi prayuñjīta yathoktaphalasiddhaye || 145 || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake trayoviṃśaḥ paṭalaḥ samāptaḥ|| 23 || bth " bi upasaṃharati devateti | ādiśabdaḥ pūrvameva vyākhyātaḥ | idaṃ ca kāmya- karmanyāsādikaṃ kṛtvā ātmarakṣāṃ ca kṛtvā anyat sarvaṃ kuryāt | yataḥ kāmyakarmaratasya devādyairabhibhavasambhavāt | yadāhuḥ---- kāmyakarmaprasaktasya śubhasyā'pyaśubhasya ca | aritvaṃ bhajate mantraḥ siddhatvaṃ tadviparyayāt || iti || 145 || || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāṃ trayoviṃśaḥ paṭalaḥ || 23 || bth " bi atha catuvīṃśaḥ paṭalaḥ atha vakṣyāmi yantrāṇāṃ bhedāṃstantreṣu gopitān | yaiḥ sādhayanti satataṃ mantriṇo nijavāñchitam || 1 || atheti | yantraśabdavyutpattiruktā saṃhitāyām---- manorathākṣarāṇyatra niyantryante tapodhana | kāmakrodhādidoṣotthadīrghaduḥkhaniyantraṇāt || yantramityāhuḥ | iti | yathā mantro devatārūpaḥ tadvadyantramapi devatārūpam | ataeva iṣṭasādhanakṣamaṃ bhavatīti yaiḥ sādhayantītyuktam || 1 || mārṇe likhet sārṇayutaṃ svasādhyaṃ vargāḍhyapatre svarakeśare'bje | bahiḥ sadīrghairgaganaiḥ pravītaṃ rakṣākaraṃ yantramidaṃ praśastam || 2 || rakṣāyantramāha----mārṇe iti | abje mārṇa iti vyadhikaraṇe saptamyau | kaṇīkāsthamakāramadhye sārṇayutaṃ sabindusakārayutaṃ svasādhyaṃ likhedityanvayaḥ | sādhyasādhakakarmasahitamiti sarvatra boddhavyam | tatra svanāmapadaṃ ṣaṣṭhyantaṃ sādhyasya dvitīyāntam | tataḥ phalavācakaṃ padaṃ dvitīyāntam | tataḥ kuru iti dvirabhyasediti sāmpradāyikāḥ | vargāḍhyapatre kacaṭatapayaśalairvargairāḍhyāni yuktāni patrāṇi dalāni yasya tasmin | svarāḥ dvidvikrameṇa kesareṣu yasya tasmin | sadīrghairgaganairhāmiti bījaiḥ| atra mātṛkā devatā | tāṃ sampūjya prāṇapratiṣṭhāpanaṃ kṛtvā dhārayet | atra sarvatrāpi yantre sāmānyaprakriyocyate | tatroccāṭanādau yantre lekhye vāyvakṣarāṇi dvandvaśaḥ aṃ āṃ namaḥ, eṃ kaṃ namaḥ ityādikrameṇa pañca mantrāḥ | tatra trikoṇaṃ sañcintya tanmadhye prathamamantraṃ dvitīyatṛtīyacaturthamantrānagnyādikoṇeṣu pañcamaṃ madhye sañcintya pūjayet | pūrvektarakṣādisthāneṣvevamukto viniyogo'nusandheyaḥ | daśabhirdaśabhiramībhirnamo'ntikairdvandvaśaśca binduyutaiḥ | yonermadhye koṇatritaye madhye ca saṃyajen mantrī || ityācāryekteḥ | anyatrāpyācāryāḥ---- prāk proktān bhūtavarṇān daśa daśa yugaśo binduyuktānnamo'ntān | yonermadhyāntamadhyeṣvapi punaratha saṃsthāpya bhūtābhavarṇān || iti | hlāṃ hvīṃ hrūṃ hyaiṃ hauṃ etāni apañcīkṛtāni bījāni | etanmadhye tattatkārye ekaṃ bījaṃ vilikhya tadbindūrdhvādhobhāgādiṣu sādhyasādhakakarmayogān vilikhya lhvauṃ (hsauḥ) iti yantrajīvaṃ madhyabījādhobhāge vilikhya madhyabījacatuvīdikṣu eśānyādi- krameṇa haṃsaḥ so'hamiti yantraprāṇaṃ madhyābhimukhaṃ vilikhya madhyabījapārśvadvaye iṃ īṃ vilikhya uṃ ūṃ ityapyālikhya tattadyantraviśeṣamuktamālikhya yantragāyatrīṃ trivarṇa- krameṇā'ṣṭadale vilikhya tadbahirdaśadikṣu laṃ raṃ maṃ kṣaṃ vaṃ yaṃ saṃ haṃ hrīṃ āṃ iti yantrahṛdayaṃ vilikhya tadbahiḥ prāṇapratiṣṭhāmantramapi vilikhet | tadbahistattanmaṇḍalena veṣṭayet | idaṃ pūrvektayantreṣvapi jñeyam | taduktaṃ kāmike---- lhvauṃ(hsauḥ)yantrasya jīvaḥ syānmadhyabījādadho nyaset | haṃsaḥ sohamiti prāṇaṃ eśānyādikramāllikhet || iṃ īṃ netre nyaset pārśve uṃ ūṃ śrotre tathaiva ca | viśeṣo'ṣṭadalādau tu gāyatrīlekhanaṃ smṛtam || ityarṇān yantragāyatryāḥ pratipatraṃ triśo likhet | agre rekhāvakāśeṣu pratiṣṭhāṃ prāṇadāṃ likhet || iti | tantrāntare'pi---- laramakṣānvayau sahau hrīṃ āṃ | yantrasya hṛdayaṃ binduyutaṃ lekhya samantataḥ || haṃsaḥ sohaṃ prāṇajīvau yantre lekhyau prayatnataḥ | haṃsāvau sargasaṃyuktau yantrāntavīlikhed budhaḥ || iti | yantragāyatrī yathā---- yantrarājāya vidmahe varapradāya dhīmahi | tanno yantraḥ pracodayāt || iti | anyo'pi viśeṣo'pekṣitārthadyotanikākāroktaḥ | yatrādhāro noktastatrokta- śāntyādikarmādhāreṣu bhūrjapatre netrapaṭṭe tālapatre vā vilikhya gulikāṃ baddhā sūtra- jatucchannaṃ krameṇa kṛtvā rajatatāmrasuvarṇahiṅgulakādyanyatamena saṃveṣṭya bījena mantreṇa vā mātṛkayā vā'dhidaivataṃ dhyātvā'bhyarcya saṃjapya hutvā galādiṣu yojayediti || 2 || puṭīkṛte bhūmipurasya yugme māyāṃ likhet madhyagasādhyayuktām | vakārakoṇena mahīpureṇa saṃveṣṭitaṃ vaśyakaraṃ taduccaiḥ || 3 || vaśyakṛdāha puṭīkṛta iti | mahīpureṇa saha puṭīkṛte bhūmipurasya yugme iti sambandhaḥ | puṭīkṛte puṭīkṛtavadantaraṃ tatstha ityarthaḥ | likhediti | tatra prathamaṃ catuṣkoṇaṃ kṛtvā tadantastadrekhālagnadikkoṇāgraṃ dvitīyaṃ tadantastadrekhālagnavidikkoṇāgraṃ tṛtīyaṃ likhitvā tanmadhye māyāṃ sasādhyāṃ likhet | tatra sādhyakarmalekhanaprakārastu triguṇitādāvukto'nusandheyaḥ | tato vakārakoṇena saṃveṣṭitam uccairvaśyakaramiti sambandhaḥ | uktañca nārāyaṇīye---- bāhyasya rekhāmadhyasthāmāntarasyāsramīdṛśe | śakraveśmatraye śaktivaśyaṃ syāt kumbhaveṣṭitam || iti | vyākhyātaṃ cāpekṣitārthadyotanikāyām | pāthīvamaṇḍalaṃ likhitvā tasya pūrva- dakṣiṇa paścimottaradigbhāge dikṣu asraṃ koṇaṃ yathā bhavati tathā tadantaḥ pāthīvamaṇḍalaṃ likhitvā punarapi tadantastathā likhitvā tanmadhye sasādhyāṃ śaktiṃ likhitvā kumbhena caturthena veṣṭayediti | athavā nāgaralipau nakāratakārayolīpisāmyāt vakāra- koṇetamahīpureṇeti paṭhanīyam | tata uktavadantarantarbhūpuradvayaṃ vidhāya tatra śaktiṃ vilikhya vakārasya koṇe itaṃ sambaddhaṃ yanmahīpuraṃ tābhyāṃ saṃveṣṭitamiti vyākhyeyam | atra śaktirdevatā || 3 || madhye sārṇavidabhītaṃ prapuṭitaṃ mṛtyuñjayaṃ tryakṣaraiḥ | kṣāntaḥsthaṃ nijasādhyanāma vilikhet kiñjalkasaṃsthān svarān| patreṣvaṣṭasu nāma mantrapuṭitaṃ vargāṃstadagreṣvatho yantraṃ padmapuṭīkṛtaṃ nigaditaṃ mṛtyuñjayākhyaṃ param || 4 || viṣajvara śiroroganāśanaṃ śrījayapradam | kāntipuṣṭipradaṃ vaśyaṃ sarvakāmārthasādhakam || 5 || mṛtyuñjayayantramāha----madhya iti | madhye aṣṭadalakaṇīkāyām | viśeṣaṇadvaya- viśiṣṭaṃ sādhyanāma kṣakāramadhye likhet | aṣṭasu patreṣu mantrapuṭitaṃ mṛtyuñjaya mantrapuṭitaṃ nāma sādhyanāma likhedityarthaḥ | vargān kādīn | tadagreṣu patrāgreṣu | padmapuṭīkṛtamiti | adhaūrdhvamukhena uparyadhomukhena padmenetyarthaḥ | atra mṛtyuñjayo devatā || 4-5 || sādhyāḍhyacintāmaṇimagnigehe vilikhya bāhye'nalagehavītam | praveṣṭayet tat bahiraṣṭavarṇamantreṇa yantraṃ jvaraśāntidaṃ syāt || 6 || saṃplavasaḥ plāvayaso mantro'ṣṭākṣara īritaḥ | eṣa eva bhaveddakṣo grahajvaravināśane || 7 || jvaraghnamāha sādhyeti | cintāmaṇiṃ śaivam | analageheneti dvitīyena | atra cintāmaṇirdevatā | eṣa eveti | kevalamantro'pyārādhito jvaraghnaḥ | uktañca nārāyaṇīye---- daṣṭamutthāpayedeṣa svajaptā(jātyā)mbho'bhiṣekataḥ | tajjaptaśaṅkhabheryādinisvanaśravaṇena ca || iti || 6-7 || tāraṭhadvayapuṭaṃ kurukulle mantramatra hutabhuggṛhayugme | madhyakoṇavivareṣu likhet tadyantramāśu vinihanti bhujaṅgān || 8 || sarpaghnamāha tāreti | tāraṭhadvayapuṭamiti mantraviśeṣaṇam | tenādau tāraḥ, ante svāhā, madhye kurukule iti svarūpam | tenāsya mantrasya saptākṣaratā | hutabhuggṛhayugme parasparavyatibhinne | likhediti rocanayā | uktañca tatraiva---- " bhūrje rocanayā ṣaḍasri- likhite " iti | vinihanti gṛhādvilāccocāṭayatītyarthaḥ || tathā ca nārāyaṇīye----sarpennirgamayedvileṣu nihito gehāttathoccāṭayet || iti | atra kurukullā devatā ||8|| oṃkāramāyādikamekhale'gnivadhūmanuṃ vahnigṛhasya yugme | madhyādikoṇeṣu vilikhya bhūrje yantraṃ vidadhyāt ripunāgahāri ||9|| anyat sarpaghnayantramāha omiti | mekhale svarūpam | oṃkāramāyādyaḥ saptākṣaro mantraḥ | vilikhyeti gorocanayā | tathaiva tantrokteḥ | ripavo nāgāḥ taddhāri | nārāyaṇīye---- " pūrvektatulyakriye " ityukteḥ | atra mekhalā devatā || 9 || śūlāṅkite vahnigṛhasya yugme dhūmāvatīmantraṃ likhet krameṇa | madhyādikoṇeṣu marudgṛhasthaṃ yantraṃ hutāśānilavarṇavītam || 10 || uccāṭanakṛdāha----śūleti | śūlāṅkita iti bahiḥkoṇāgreṣu | madhyādīti | madhye bījadvayaṃ śiṣṭākṣarāṇi koṇeṣu | marudgṛhaṃ prathamapaṭaloktam (1.23) | hutāśo rephaḥ ānilo yaḥ anenāvṛttidvayam | tena pūrvamāvṛttidvayaṃ paścān marudgṛhaveṣṭanamiti jñeyam | atra dhūmāvatī devatā || 10 || dāntau sārghīśabindvantau bīje dhūmāvati dviṭhaḥ | dhūmāvatīmanuḥ proktaḥ śatrunigrahakārakaḥ || 11 || viṣeṇa kanakāmbhobhiḥ pretakarpaṭakalpitam | śmaśāne nikhanedetat śatrūnuccāṭayeddrutam || 12 || dhūmāvatīmantramāha dāntāviti | dāntau dhakārau | arghīśa ū binduśca pratyekaṃ tadantau tena dhūṃ dhūmiti | aṣṭākṣaro mantraḥ | śatrunigrahakāraka ityanena pṛthagārādhanā'- pyasyoktā | asyarṣyādi yathā----pippalādo nāma ṛṣiḥ, nivṛcchando, jyeṣṭhā devatā śatrunigrahe viniyogaḥ | bījadvayarahitaṣaḍvarṇaiḥ ṣaḍaṅgāni | sarvajanodvegakāriṇyativiṣaṇṇacetā dīrghā malināmbarā vimuktapuruṣakeśā rukṣā vidhavā viraladaśanā kākadhvajā kākaravā śūrpedarī rukṣākṣitrayā kalahānurakteti dhyānam | kṛṣṇacaturdaśyāmupoṣya dhyātvā digambaraḥ svayaṃ muktaśiroruhaḥ san citi- sthāne śūnyāgāre śaile vipine vā naktabhojī lakṣaṃ japet | kṛtapuraścaraṇo bhavati | uktañca dhūmāvatīkalpe----athātaḥ saṃpravakṣyāmi vidyāṃ dhūmāvatīṃ parām | tasyā dhūmāvati svāhā vidyā vedyā ṣaḍakṣarī || ṣaḍaṅgānyatra yojyāni vidyābījaiḥ ṣaḍakṣaraiḥ (sabindukaiḥ) | pūrvasevā japet pūrvaṃ jyeṣṭhāgāre digambaraḥ || rātrau kṛṣṇacaturdaśyāma- nāśo muktamūrddhajaḥ | tataḥ śūnyālaye śaile śmaśāne vipine'pi vā || puro dhūmāvatīṃ dhyāyan japellakṣaṃ kṣapāśanaḥ | kākārūḍhā'tikṛṣṇā praviraladaśanā muktakeśī viraktā dhūmrākṣī kṣuttṛṣārttā pratibhaṭacakitā cañcalā kāmalolā | hṛṣṭā puṣṭālasāṅgī śramajalamalinā vyaktadarpā virūpā bhūtiṃ dhūmāvatī vaḥ pradiśatu vipulāṃ dhūtasūrpāgrahastā || eṣā dhūmāvatī nāmnā jyeṣṭhā devī varapradā || iti | dānta iti prāmādikaḥ pāṭhaḥ | taduktaṃ nārāyaṇīye----dhṛguṇaṃ māvati śiro nāmnā dhūmāvatīmanuḥ | iti | agre dhūmāvatīṃ patragāmiti ca vakṣyati | kanakāmbho- bhiriti | dhattūrapatra rasaghṛṣṭena viśeṣa kāraskareṇa likhedityarthaḥ | pretakarpaṭe preta- vastre || 11-12 || hutāśagehadvitayaṃ likhitvā vaivasvatāya dviṭhavarṇamantram | madhyāntamākalpitamindubimbe yantraṃ mahābhūtapiśācavairi || 13 || bhūtaghnamāha hutāśeti | dviṭhaḥ svāhā | saptākṣaro mantraḥ | madhyāntamiti kriyāviśeṣaṇam | madhyādi antaparyantamityarthaḥ | tena madhye ṣaṭsu koṇeṣu saptavarṇānālikhedityarthaḥ | madhyādyamiti kvacitpāṭhaḥ | indubimbe iti vṛtte | atra yamo devatā || 13 || nāmālikhya makārakoṣṭhayugale koṇeṣu tasyālikhet mantrajño ṅa ña ṇānnakārasahitān dhūmāvatīyantragān | vītaṃ ghurmuṭikādinā paramidaṃ vāyutrigehāvṛtaṃ yantraṃ prāṇaparetabhūminihitaṃ vidveṣaṇaṃ syād dviṣām || 14 || pūrvaṃ ghurmuṭikeyugmaṃ tato markaṭikeyugam | ghore vidveṣakāriṇi vidveṣodvegakāriṇi || 15 || atha ghorāghorayoḥ syādamukāmukayostataḥ | vidveṣayadvayaṃ huṃ phaṭ vidyā ghurmuṭikeritā || 16 || vidveṣaṇakṛdāha----nāmeti | nāma sādhyasādhakakarmarūpam | makārakoṣṭhayugala iti vṛttacaturasra ekatra sādhyanāmā'paratra sādhakanāma | tasya makāracaturasrasya koṇeṣu īśādi lekhanīyam | mantrajña ityanena ṅañaṇānāṃ sabindutvamuktam | aṣṭadalaṃ kamalaṃ vilikhya tatkaṇīkāyāṃ makāraṃ tatpatreṣu dhūmāvatyakṣarāṇi tadupari ghurmuṭi- kādinā''vṛttiḥ | bahistrīṇi vāyugṛhāṇi | atra dhūmāvatīghurmuṭike devate | amukāmukayorityatra sādhyanāmaprakṣepaḥ | nārāyaṇīye'yaṃ viśeṣaḥ---- cakraṃ tāḍyet kārpāsayaṣṭyā vidveṣaṇaṃ dvayoḥ | iti || 14-16 || prākpratyagdakṣiṇodagvidhivadabhilikhet spaṣṭarekhācatuṣkaṃ koṇodyacchūlayuktaṃ valayayugayutaṃ madhyapūrvaṃ tadantam | mantrasyā'rṇān parastāt vasupadavivareṣvaṣṭavarṇān likhitvā śūlodyaddvādaśārṇaṃ vidhivadabhihitaṃ pretarājasya yantram || 17 || yamarājasadomeya yamedoruṇayodaya | yadiyonirapakṣeya yakṣeyavanirāmaya || 18 || ukto dhūmāndhakārāya svāhetyaṣṭākṣaro manuḥ || 19 || māraṇayantramāha----prāgiti | vyākhyātamidaṃ saptadaśe | atra śūleṣu śūlotpanna dvādaśakoṣṭheṣu dvādaśārṇalikhanam | taduktam----yamāntakaṃ dalāgreṣu nemibāhyagateṣu ca || iti | anena dvādaśarekhāprānteṣu dvādaśaśūlāni karttavyānītyuktam | nārāyaṇīye tathokteḥ| mantrāntaratvena bhedaḥ | vidhivadabhihitamiti | vidhistvayam----ādau pārśvadvaye mahiṣāśvaśirasī vilikhya tanmadhye yantraṃ sampādayediti | taduktaṃ nārāyaṇīye----citāṅgārākṣanimbādbhirmahiṣāśyavaśiro'ntarā | iti| yamo devatā | taduktam---- māraṇe mohane stambhe vidveṣoccāṭane vaśe | evaṃ yamārgalaṃ vṛttaṃ bahudhā tu vyavasthitam || dvādaśāraṃ likheccakraṃ vṛttatrayasamanvitam || iti | nārāyaṇīye'pi---- catuḥkulyāśalāke trivarttule ca caturguṇe | bahiraṣṭaguṇe vastre vidhinā taṃ manuṃ likhet || iti | idaṃ vyākhyātamapekṣitārthadyotanyām | trivarttulaṃ likhitvā tanmadhye dakṣiṇottara- rūpeṇa rekhādvayaṃ pūrvapaścimarūpeṇa rekhādvayaṃ ca likhitvā āgneyādikoṇeṣu rekhācatuṣṭayaṃ likhitvā diggatarekhāgreṣu aṣṭau śūlān koṇarekhāgreṣu śūlacatuṣṭayametat likhitvā tatra śāstroktaprakāreṇa mantrākṣarāṇi likhediti | (tadantamiti | madhyādārabhya yamarājaślokaṃ valayadvayaṃ yathā bhavati tathā likhet | avaśiṣṭakoṣṭheṣu agrataḥ pradakṣiṇaṃ vakṣyamāṇaṃ dhūmāndhakārāveṣṭhanaṃ śūlasthāneṣu vakṣyamāṇadvādaśākṣareṇa veṣṭayet | dhūmāndhakāramantramāha ukteti | iti gūḍhārthadīpinyām) || 17-19 || praṇavaḥ ṣṭhrīṃ tato daṃṣṭrā tatparaṃ vikṛtāntataḥ | ānanāya vadhūrvahnermantro'yaṃ dvādaśākṣaraḥ || 20 || yamāntakamantramāha----praṇava iti | tato māyeti paṭhitvā kecit praṇavamāyāṣṭrīṃ- pūrvaṃ vikṛtānana huṃ phaṭ svāhetyāhuḥ | mantradvayasya ṣaḍaṅgaṃ yathā----oṃ hrāṃ kṛṣṇavarṇāya hṛt | mantraśeṣeṇa śiraḥ | oṃ navavaktrapiṅgalajaṭāmukuṭadhāriṇe śikhā | oṃ huṃ sahasrādityodayaprabhāya varma | oṃ hrīṃ trinetrāya trinetram | oṃ śrīṃ bhrūvikṛtānanāya humastram | dhyānaṃ gurumukhād jñeyam || 20 || viṣavṛkṣasya phalake nṛcarmaṇi paṭe'thavā | ālikhyā'ṣṭaviṣairetat śmaśāne nikhanet niśi || 21 || jvareṇa mahatā''viṣṭo mūrcchākulitamānasaḥ | ripurgacchati pakṣeṇa yamalokaṃ na saṃśayaḥ || 22 || viṣavṛkṣasya kāraskarasya | paṭe pretapaṭe | aṣṭaviṣairiti | pūrvapaṭalāntoktaiḥ | ālikhyeti | kākapakṣalekhinyā | śmaśāne nikhanediti | śarāvasampuṭasthaṃ kṛtvā snigdhayorantarā nītveti śeṣaḥ | odano rājanīcūrṇaṃ ghṛtaṃ dadhi payo madhu | palalaṃ mudgamāṣau ca saktulājāṃśca modakam || ityetairdravyaiścakrasya dakṣiṇadiśi yamarājakāladharmamanuvaivasvataśāntapretarāja- mṛtyukṛtāntanāmabhiścaturthyantairnamo'ntairaṣṭākṣarādyairaṣṭabhirbalirdeyaḥ | tato mātṛbhyaḥ loka- pālebhyo'pi svasvanāmabhiḥ svasvadikṣu baliṃ dattvā uttarasmin yakṣebhyo nairṛte rākṣasebhyaḥ sarvāsu dikṣu bhūtebhyo baliṃ haret | pūrvamīśāne dvādaśākṣareṇa tvaṣṭākṣareṇa vā yamamukhe baliṃ vidhāya paścādayaṃ baliḥ | taduktaṃ nārāyaṇīye---- śarāvasampuṭasthaṃ tat snigdhayornītamantarā | yamarājacakrametat śmaśāne dveṣakṛt khanet || iti | balistu apekṣitārthadyotanikāyāmukto'tra yantre triṣu karmasu jñeyaḥ | tatra vidveṣe pretavastre nārāyaṇīyaproktamārgeṇa likhanaṃ śmaśāne khananaṃ ca | māraṇe granthakārokta rītyā viṣavṛkṣaphalake naracarmaṇi vā likhanaṃ śmaśāne khananaṃ ca | stambhane tu asyaiva yantrasya viśeṣo nārāyaṇīye----merusthaṃ stambhakṛt yantraṃ tattu peṣaṇyadhaḥ kṣipet || iti | asya vyākhyāne apekṣitārthadyotanyāmuktam | bibhītakaphalake śilāyāmiṣṭa- kāyāṃ vā pītadravyeṇa tāmrasūcyā cakramālikhya merugaṃ kṛtvā'bhyarcya japtvā baliṃ nirhṛtya śatrumārgārigṛhaśmaśānanirmālyapeṣaṇyadhogatasthaleṣu sthiranakṣatrarāśiṣu nikhane- diti | taduktam---- tāmralekhanyā pītena likhitaṃ stambhane khanet | api bhāratasaṅkāśe samare ripuvāraṇam || iti || 21-22 || ekāśītapadeṣu madhyadahane sādhyaṃ likhet hrūṃ punaḥ kṣraṃ śrūṃ vlūmiti diggatāsu vilikhet bījāni paṅktiṣvatha | śiṣṭeṣvīśaniśācarādi vilikhet kālīmanuṃ paṅktiśaḥ stadbāhye yamavītamagnipavanāvītañca yantraṃ likhet || 23 || kālīmāraramālīkā līnamokṣakṣamonalī | māmodetatademomā rakṣatattvatvatakṣara | kālīmanurayaṃ proktaḥ kālarātriḥ svavairiṇām || 24 || yamāpāṭaṭapāmāya māṭamoṭaṭamoṭamā | vāmobhūriribhūmovā ṭaṭarīstvastvarīṭaṭa || 25 || yamātmako'yamākhyātaḥ śloko vairivināśakaḥ | māraṇayantrāntaramāha eketi | idaṃ tatvaritāpaṭale vyākhyātam | madhyadahane madhyakoṣṭharepha iti padmapādācāryāḥ | mantrāntaratvena bhedaḥ | tadbāhya ityanena vaṣaḍantyā tvaritayā saṃveṣṭayedityuktam | yamavītamiti | īśānādi nirṛtāntamekavāraṃ vilikhya punaśca nirṛtyādi īśāntaṃ likhet | ācāryaiḥ---- " śaivādi nairṛtyādi kālīmanuṃ likhet " ityuktvā " tathākramādyamavṛtam " ityuktam | keciccatudīkṣu catubhīścaraṇairiti vadanti | agnī rephaḥ pavano yaḥ tābhyā- māvṛtidvayam | eṣa sāmpradāyikaḥ pakṣaḥ | kaścittu āgnipavanaśabdena tadgṛhe gṛhyete ityāha sma | tadasāmpradāyikam | mantramuktāvalyādibahugranthavirodhāt | taduktam---- vaṣaḍantāṃ likhedvidyāṃ tvaritāṃ pūrvavadbahiḥ | yamamantragatān varṇān vahnibījaṃ samantataḥ || prabhañjanamayaṃ bījaṃ tadbāhye samantataḥ || prabhañjanamayaṃ bījaṃ tadbāhye cā'bhito likhet | paṭe śīsodbhave śāve vasane bhūrjake'pi vā || iti | agrimayantre granthakṛdeva vakṣyati | kṛśānuvāyubījāvṛtamiti | tvaritāvidyayā māhiṣājyenā'ṣṭottarasahasraṃ hutvā yantre sampātaṃ sampātya paścādyantraṃ khanediti jñeyam | taduktam---- māhiṣeṇa ghṛtenā'ṣṭa sahasrasahitena ca | hutena siddhaṃ sampātaṃ yojayen mūlavidyayā || iti | ayaṃ mantravilekhanaprakārastu puruṣamuddiśya | striyamuddiśya tu bhadrakālīśloka- sthāne yamaślokamālikhya yamaślokasthāne bhadrakālīślokena veṣṭayet | anyat samānamiti sampradāyavidaḥ | atra kālarātriḥ svavairiṇāṃ vairivināśaka ityanena cānayoḥ svatantratā'pi uktā || 23-26 || likhedaṣṭa viṣāṅgāranimbaniryāsakajjalaiḥ || 26 || nigrahākhyamidaṃ yantraṃ kākapakṣeṇa karpaṭe | bibhītavṛkṣe valmīke śmaśāne vā catuṣpathe || 27 || dakṣiṇasthe'nile mantrī nikhanedarddharātrake | sarvathā śatruretena saptāhān maraṇaṃ vrajet || 28 || nigṛhyate mahārogaiḥ patito vā bhavedasau | śilāyāmiṣṭakāyāṃ vā cakrametat prakalpitam || 29 || markaṭīviṣadaṇḍībhiḥ samāliptamadhomukham | yatra rātrau khanettatra bhūyo bhūyo'śubhaṃ bhavet || 30 || aṅgāraścitāṅgāraḥ | eteṣāṃ kajjalaiḥ | tatra kajjalakaraṇaprakāraḥ | manuṣya kapāle narādisrehena śūlārūḍhapretakarpaṭavartyā aṣṭaviṣādimayā kuryāt | karpaṭe śūlādhirūḍhapretakarpaṭe | taduktam | " śīsapaṭṭe'śuke vā śāve " iti | vibhītakavṛkṣa iti | tarukoṭare | taduktam----valmīke catvare vā'kṣataruvivare vā nidadhyāt | iti | dakṣiṇasthe'nile sūryagavāyāvityarthaḥ | maraṇamiti bibhītavṛkṣe | mahārogairiti catuṣpathe | patita iti śmaśāne | vāśabdaḥ samuccaye | tena valmīke avayavavaikalya- miti padmapādācāryāḥ | śilāyāmiti | rajakaśilāyām | iṣṭakāyāmiti | śivālayasthāyām | daṇḍī brahmadaṇḍī | yatra grāmanagarādau | mantrī deśeṣu nikṣipedyatretyukteḥ | atra sādhyanāmasthāne grāmanagaranāmanī lekhanīye || 26-30 || likheccatuḥṣaṣṭipadeṣu kālīmīśādikanyādi yamātmakena | ślokena saṃveṣṭya kṛśānuvāyu bījāvṛtaṃ yantramidaṃ vidadhyāt ||31|| liptaṃ viṣamasīdaṇḍīmarkaṭībhiradhomukham | nikhanedyatra tatra syāt nṛṇāmuccāṭanaṃ sadā | śasyahānimanāvṛṣṭiṃ gavāṃ nāśaṃ karoti tat || 32 || uccāṭanakṛdāha likhediti | tvaritācatuḥṣaṣṭipadavadidamapi | kālī mitya- nantaroktaślokarūpakālīmantram | yamātmakenetyuttaratra sambandhate| veṣṭanaṃ pūrvayantroktavat| atra yamaveṣṭanāt prāk vaṣaḍantatvaritāveṣṭanamapi | atra sampradāyāt rephaveṣṭane sādhyasādhakakarmayuktarepheṇa veṣṭayediti | striyamuddiśya tu pūrvektamanusandheyam | tantrāntare tu---- catuḥṣaṣṭipade kālīmīśadoṣācarādikam | vinyasya madhye caturṣu huṅkārādyakṣarāṇi ca || antarāle tu teṣāṃ ca sādhyānāṃ nāma karma ca | śikhāntavidyayā yāmyamanunā dahanena ca || vāyunā ca samāveṣṭya kḷptametat susādhitam | māraṇotsādanādīni karmāṇyāśu prasādhayet || iti | masī pūrvektaṃ kajjalam | daṇḍī brahmadaṇḍī | markaṭī kapikacchu | ubhayo- stvaritā devatā || 31-32 || ākhyāṃ tumburumadhyataḥ smaragatāmālikhya jambhādikāṃ vidyāṃ diggatapatrakeṣvatha likhet devīrdaleṣu smaram | koṇastheṣu sanāmakaṃ bahirataḥ pāśāṅkuśābhyāṃ vṛtaṃ yantraṃ vaśyakaraṃ grahādibhayahṛt kṣudrābhicārāpaham || 33 || jambhe jambhini ṭhadvandvaṃ mohe mohini ṭhadvayam | andhe andhini ṭhadvandvaṃ rundhe rundhini ṭhadvayam || 34 || vaśyakṛdāha----ākhyāmiti | ākhyāṃ karmasahitaṃ sādhyasādhakanāma | tumburumadhyataḥ kaṇīkāsthatumburau | atha devīriti tumburumantroktadevībījacatuṣṭayaṃ sanāmakaṃ smarañca vidigdaleṣu likhet | tenāyamarthaḥ sampannaḥ | devībījamadhye kāmabījaṃ tanmadhye nāma evaṃ koṇacaturdaleṣviti | tumbaruḥ devatā || 33-34 || hitvā kāmaṃ likhet śāntiṃ yantre'smin nṛkapālake | sandhyāsu tāpayedetaduccaiḥ sādhyaṃ vaśaṃ nayet || 35 || hitvā kāmamiti | kāmabījapañcakaṃ hitvā tyaktvā śāntiṃ dīrghamīkāraṃ sabindukaṃ likhet | anyat pūrvavat | uccairityatiśayena || 35 || hitvā śāntiṃ likhedvarma paṭe vā naracarmaṇi | vahnivāyugṛhāvītaṃ śmaśānasthaṃ ripūn haret || 36 || likhediti śāntisthāne | varma huṃ | paṭe pretapaṭe | vahnivāyugṛhāvītamiti śeṣaḥ | anyat pūrvavat || 36 || hitvā varma likhedastraṃ phalake'kṣatarudbhave | vahnivāyuyutaṃ nāma viṣāḍhyarudhireṇa tat || 37 || akṣatarubībhītakaḥ | catvare aṅgaṇe | atrāpi vahnivāyugṛhāvītamiti jñeyam || 37 || catvare nikhanet japtaṃ vidveṣaṃ kurute mithaḥ | hitvā rephayakārau dvau lakāraṃ madhyato likhet || 38 || dharāpureṇa vītaṃ tadiṣṭakāntarniveśitam | sarveṣāṃ stambhanaṃ kuryānnā'tra kāryā vicāraṇā || 39 || japtamiti tumburubījena | hitveti tumburubījamālikhya tatra lakāraṃ likhet | dharāpureṇeti | vahnivāyunivṛttiḥ | śeṣaṃ pūrvavat | iṣṭakāntaḥ iṣṭakādvayāntaḥ | agrimabhedatraye dharāpurameva kāryam || 38-39 || hitvā lakāraṃ tanmadhye vāyubījaṃ samālikhet | viṣaraktamasīkākapurīṣairdhvajavāsasi || 40 || śmaśāne nihitaṃ kuryāt kulocchedaṃ svavairiṇām | muktvā vāyumayaṃ bījaṃ tatra phaṭkāramālikhet || 41 || paretavastre kākasya rudhireṇa yathāvidhi | ipsite nikhanet sthāne vidveṣaṃ kurute nṛṇām || 42 || tanmadhye tumburumadhye vāyubījaṃ yaṃ likhet | anyat samānam | raktamajāraktam | masī pūrvektakajjalam | dhvajavāsasi | pretapatākāvastre || 40 || yathāvidhīti | kākapakṣalekhanyetyuktam | īpsita iti | yayovīdveṣaṇaṃ kriyate tābhyāṃ yatrollaṅghyate tatra deśa ityarthaḥ || 41-42 || astrabījamapāsyā'smin ḷkāraṃ sorṇasaṃyutam | vilikhet yantrametat syāt lohatrayasamāvṛtam || 43 || sarvarogapraśamanaṃ kṛtyādrohādiśāntidam | vihāya bījaṃ ḷṅkāraṃ glauṅkāraṃ tatra saṃlikhet || 44 || kṣakāreṇāvṛtaṃ bāhye pāśāṅkuśavṛtaṃ punaḥ | ṭapareṇa vṛtaṃ bhūyo bhūmimaṇḍalamadhyagam || 45 || lakāraibīndusuyuktairveṣṭitaṃ tadbahiḥ kramāt | sargāntamātṛkābījaṃ sarvaṃ vṛttena veṣṭitam || 46 || kauśeyakarpaṭe kḷptamiṣṭakādvayamadhyagam | senāgre nikhanedyantraṃ stambhanaṃ kurute dhruvam || 47 || bāhye iti | padmād bahiḥ | ṭapareṇa ṭhakāreṇa | sargānteti | visargāntā || 43-47 || madhye śrīnarasiṃhabījamatha tadbāhye svarān kesare vārīṭcandrayamendradikṣu vilikhen madhye manuṃ gāruḍam | antasthān marudagninirṛtiśiveṣvālikhya varṇāvṛtaṃ yantraṃ sagībhiraṣṭabhiḥ parivṛtaṃ saṃvarttakaigāruḍam || 48 || gāruḍayantramāha----madhya iti | madhye kaṇīkāyāṃ śrīyuktaṃ narasiṃhabījaṃ ṣoḍaśa- paṭaloktam | śrīśabdena caikadeśo repho gṛhītaḥ | sa ūrddha iti jñeyam | taduktaṃ nārāyaṇīye----bindumadvahnirūrdhvāntyakaṇīkāyām | iti | vārīḍiti paścimadik | candreti uttaradik | yameti dakṣiṇadik | indreti pūrvadik | vilikhen madhya iti | gāruḍamantrāntyaṃ kaṇīkāyāṃ likhedityarthaḥ | anta- sthān yaralavān sabindūn | vargāvṛtamiti prāmādikaḥ pāṭhaḥ| varṇāvṛtamiti pāṅktapāṭhaḥ sāmpradāyikaḥ | sagībhivīsargayuktaiḥ| saṃvarttakaiḥ kṣakāraiḥ| parivṛtamityaṣṭadikṣu | taduktaṃ nārāyaṇīye----vṛtaṃ lipyā sagī kaṣāṣṭakāvṛtamidaṃ yantraṃ phaṇibhyo'vati | iti | apekṣitārthadyotanikāyāṃ vyākhyāyate | lipyakṣarairmāleva veṣṭayitvā savisarga- mantyamaṣṭadikṣu likhedityarthaḥ iti | garuḍo devatā || 48 || saṃvarttako netrayutaḥ pārśvastāro'gnisundarī | gāruḍo manurākhyāto viṣadvayavināśanaḥ || 49 || smaran garuḍamātmānaṃ mantramenaṃ japennaraḥ | viṣamālokanenaiva hanyāt nāgakulodbhavam || 50 || gāruḍamantramāha saṃvarttaka iti | saṃvarttakaḥ kṣaḥ netramikārastadyutaḥ tena kṣi | pārśvaḥ pakāraḥ tāraḥ praṇavaḥ agnisundarī svāhā | viṣadvayavināśana ityanena kevalamantrasyāpi svatantratoktā | idameva yantraphalam | viṣadvayaṃ sthāvarajaṅgamam | mantrasya ṛṣyādikaṃ tantrāntarādyathā---- ṛṣyādikā rudrapaṅktigaruḍāḥ parikīttītāḥ | hṛdayaṃ jvalayugmānte mahāmatipadaṃ śiraḥ || garuḍaṃ craḍānanaṃ syādgaruḍānte śikhi śikhā | kavacaṃ procya garuḍān prabhañjanayugaṃ tataḥ || prabhedayugaṃ vitrāsayuk yug vimardaya | netramantrastūgrarūpadhara sarva (rpa) viṣaṃ hara || bhīṣayadvayasarvaṃ syāddahabhasmīkurudvayam | astramantro'pratihatabalāpratihateti ca || śāsanānte huṃ phaḍantaḥ svāhāntairebhiraṅgakam | netrāntamarṇakān pādakaṭihṛdvaktramūrdhasu | aṅguṣṭhādiṣvaṅgulīṣu nyasya devaṃ vicintayet || vargā (rmā)ntarvahniyugmākṣarakamalagataṃ pañcabhūtādyavarṇaṃ kḷptākalpaṃ phaṇīndrairabhayavarakaraṃ padmanetraṃ suvaktram | duṣṭāhicchedatuṇḍaṃ sa(sma)radakhilaviṣaproṣaṇaṃ prāṇabhūtaṃ prāṇiśreṇyāstrivedītanumamṛtamayaṃ pakṣirājaṃ bhaje'ham || iti | etadanantaraṃ garuḍamudrā darśanīyā | tallakṣaṇaṃ caturthapaṭale maduktamanusandheyam | varṇalakṣaṃ japenmantraṃ juhuyāttaddaśāṃśataḥ | ghṛtāktaiḥ kṛṣṇakusumairmātṛkābje yajedamum || aṅgāṣṭanāgadikpālatadastrāṇi ca pūjayet || iti | bījasyā'pīdameva | nārāyaṇīye tu---- evamuktāni netrāntānyaṅgāni viyateśca ṣaṭ | ājānutaḥ suvarṇābhamānābhestuhinaprabham || kuṅkumāruṇamākaṇṭhādākeśāntāt sitetaram | brahmāṇḍavyāpinaṃ tārkṣyaṃ raktākṣaṃ nāgabhūṣaṇam || nīlāgranāsamātmānaṃ hemapakṣaṃ smared budhaḥ | kṛṣṇaṃ viṣasya saṃgrāme raktābhaṃ stobhakarmaṇi || pītaṃ stambhe śaśiprakhyaṃ nāśe tārkṣyaṃ vicintayet || iti ||49-50|| madhye vārṇaṃ bhṛgusthaṃ vilikhatu vidhivatsādhyanāmnā sametaṃ kiñjalkeṣu svarāḥ syurvasudalavivareṣvālikhenmadhyabījam | kādyarṇān kesareṣu dviguṇavasudaleṣvarpayet madhyabījaṃ yantraṃ sañjīvanākhyaṃ salilapuragataṃ kṣudrarogāpahāri || 51 || sañjīvanayantramāha madhya iti | madhye iti kaṇīkāyām | bhṛgusthaṃ sakārastham vārṇaṃ vakāram | tena svamiti bījaṃ likhetṃ sādhyanāmnā vidhivatsamanvitamiti | vidabhītamityarthaḥ | uktañca nārāyaṇīye---- jīvaṃ (bījaṃ) nāmavidabhītaṃ kalaśagaṃ madhye likhet | iti | madhyabījaṃ svaṃ | kādyarṇān sāntān | dviguṇavasudale ṣoḍaśadale | madhyabījaṃ svaṃ | salilapuraṃ prathamapaṭaloktam | atra mṛtyuñjayo devatā || 51 || madhye piṇḍamaco dalādiṣu likhedvārīśatārādhipa- pretādhīśvaraśakradikṣu viyatermadhye ca varṇān likhet | yādīnmārutavahnirākṣasaśiveṣvarṇān bahirveṣṭayet kādyairvāmavilocanena kalitaṃ piṇḍākhyayantraṃ param || 52 || piṇḍayantramāha madhya iti | madhye aṣṭadalakaṇīkāyām | piṇḍaṃ vakṣyamāṇaṃ vilikhya tanmadhye tattadbījāḍhyaṃ vidabhītaṃ nāma likhet | vaśye pāśabījaṃ, śāntau varuṇabījam, uccāṭane krodhāgnibījamiti nārāyaṇīya ukteḥ | dalādiṣu kesareṣu | acaḥ svarān | dvidvikrameṇa | vārīśeti paścimadik | tārādhipeti uttaradik | pretādhīśvareti dakṣiṇadik | śakreti pūrvadik | viyatergaruḍamantrasya madhye kaṇīkāntarantyamakṣaram | yādīn yaralavān | vāmavilocanena dīrghekāreṇa | sabindunā tririti jñeyam | " trirbahirmāyayā padmaṃ veṣṭayed bindu yuktayā " iti nārāyaṇīya ukteḥṃ atra piṇḍātmā devatā || 52 || manusvarandvajeśāgnisaṃyutaścaturānanaḥ | piṇḍabījamidaṃ proktaṃ puṃsāṃ sarvārthasādhakam || 53 || bījenā'nena sañjaptaṃ yantraṃ rakṣākaraṃ param | āyurārogyajananaṃ lakṣmīsaubhāgyavaśyadam || 54 || caurasarpamṛgavyālabhūtāmayanikṛntanam | garbharakṣākaraṃ strīṇāṃ putradaṃ kṣudranāśanam | dhṛtaṃ mūdhnī karotyetat lokavaśyamanuttamam || 55 || piṇḍabījamuddharati manviti | manusvara aura indubīnduḥ ajeśo jhakāraḥ agnī repha etadyutaścaturānanaḥ jakāraḥ| sarvārthasādhakamiti | tatra prakāro nārāyaṇīye'pi---- piṇḍaṃ candrendragehasthaṃ kuliśākāramujjvalam | pītaṃ cintitamaśvādau sainya- stambhakaraṃ bhavet || somendravahnipuragaṃ mūrdhni dhyātaṃ tathākṛti | vidviṣatsarvamattebha- mahiṣādinivāraṇam || tadevā'gnisamaprakhyaṃ parasainye vicintayet | yāyāt parāṅmukhā piṇḍajvālādagdhā'rivāhinī || bhedaṃ parakṛte stambhe karotyeva vicintite | anilā- nalasaṃyuktaṃ dhyānāt stobhaṃ karoti tat || prayānti hitvā svagrastamārttanādā grahādayaḥ | etadrocanayā likhya paṭādau yatra pūjyate || tyajanti gehaṃ taccaurakṣudrabhūtoragādayaḥ | udyantaṃ stambhayatyastramaindrasthaṃ tadahīnapi || vāruṇāntargataṃ piṇḍaṃ tejo'nugrahavajītam (vardhanam) | daṣṭottamāṅge vinyastaṃ viṣanāśaṃ karoti tat || iti | mṛgo vyāghraḥ | vyālo duṣṭagajaḥ | kṣudrāḥ sapta | lokavaśyamiti | tatra viśeṣaḥ---- padmamadhye likhedindau piṇḍāntarnāmabījayuk | viyatistārkṣyayantroktā lekhyā yaralavāstathā || trirmahāmāyayā padmaṃ veṣṭayedinduyuktayā | gomayāmbuyujā yantrameta- drocanayā likhet || bhūrje suvarṇalekhanyā jaturaupyeṇa veṣṭayet | hemnā ca japapūjābhyāṃ havanena ca sādhayet || āyuṣyaṃ pāvanaṃ puṣṭilakṣmīsaubhāgyavaśyakṛt | cauravyālamagā- raṇyasalilādibhayāpaham || putradaṃ garbharakṣākṛd grahasarpabha(rvāma)yādihṛt | kṣudropaśamanaṃ yantraṃ vidyāt sarvārthasādhakam || uttamāṅgasthitaṃ tat syāllokavaśyamanuttamam | śikhāntaṃ pāśapuṭitaṃ piṇḍaṃ vaśye sadā japet || vātānītāpatatpatre kākapakṣeṇa kalpitam | bindvantasthendurahitaṃ yantramuccāṭanaṃ ripoḥ || krodhāgnipuṭitaṃ mantrī piṇḍamuccāṭane japet| ākāśaḥ sāgnikarṇārddhacandraḥ krodhāgnirucyate || iti || 53-55 || madhye toyagṛhe lakāravivare sārṇāḍhyasādhyaṃ likhet patreṣvaṣṭasu haṃsamantramabhito haṃsārṇasaṃveṣṭitam | yantraṃ bhūmigṛheṇa veṣṭitamidaṃ mūrdhnā sadā dhāritaṃ hanyāt kṣudramahājvarāmayaripūn dadyāt yaśaḥ sampadaḥ || 56 || yantrāntaramāha madhya iti | madhyo toyagṛha iti vyadhikaraṇe saptamyau | madhye kaṇīkāyām | toyagṛhaṃ ca prathamapaṭaloktam | lakāravivare lakārāntaḥ sārṇāḍhya- sādhyaṃ sakārasahitasādhyasādhakakarmanāma likhet | haṃso devatā || 56 || īkāramadhye vilikhet svasādhyaṃ tamaṣṭapatreṣu punavīlikhya | saṃveṣṭayet tena dharāpurasthaṃ yantraṃ bhavet vaśyakaraṃ narāṇām || 57 || tāmrapatre samālikhya yantrametat prapūjayet | vaśayet sakalānmartyān nātra kāryā vicāraṇā || 58 || vaśyakṛdāha īkāreti | tam īkāram | tenekāreṇa | māyā devatā ||57-58|| madhye bhāntaṃ bhṛguvinihitaṃ nāmavarṇaiḥ pravītaṃ ṭāntaṃ lāntānvitamatha vilikhedaṣṭapatreṣu bhūyaḥ | bhūvimbasthaṃ nigaditamidaṃ sādhu sañjīvanākhyaṃ śastro(trū)dbhūtaṃ bhayamapaharet dhāryamāṇaṃ bhujena || 59 || astrabhayahṛdāha madhya iti | madhye aṣṭadalakaṇīkāyām | nāmavarṇaiḥ sādhya sādhaka karmanāmākṣaraiḥ pravītaṃ bhṛguvinihitaṃ sakārasthaṃ bhāntaṃ makāraṃ likhedityarthaḥ | ṭāntaṃ ṭhakāraṃ lāntānvitaṃ ca | mṛtyuñjayo devatā || 59 || vārṇāvṛtaṃ sādhyayutaṃ sakāraṃ ṭānte likhedaṣṭadaleṣu haṃsam | āveṣṭayedambugṛheṇa bāhye lāntāvṛtaṃ yantramidaṃ jvaraghnam || 60 || javaraghnamāha vārṇeti| vārṇāvṛtaṃ vakāreṇa vṛtam | ṭānte ṭhakāre | lāntāvṛtaṃ bāhye ambugṛheṇa veṣṭayediti sambandhaḥ | ambugṛheṇa prathamapaṭaloktena | haṃso devatā || 60 || ṭānte nāma likhet kṣakāravivare mṛtyuñjayatrayakṣarī- ruddhaṃ tadbahiraṣṭapatravivare sādhyāhvayaṃ pūrvavat | ackiñjalkayute vasudvayadale padme tathaivāhvayaṃ dvātriṃśaddalapaṅkaje'pi ca tathā kādyarṇayukkesare || 61 || īkāreṇa samāvītaṃ yantraṃ mṛtyuñjayāhvayam | sarvarogābhicāraghnaṃ sarvasaubhāgyasiddhidam || 62 || rogābhicāraghnamāha ṭānta iti | ṭānte kṣakāravivara iti vyadhikaraṇe saptamyau| mṛtyuñjayatrayakṣarīruddhaṃ nāma likhediti anvayaḥ | pūrvavan mṛtyuñjayapuṭitaṃ nāmetyarthaḥ | ackiñjalkayute vasudvayadale ṣoḍaśadale | tathaiveti| pūrvavannāmetyarthaḥ | kādyarṇayukkesare dvātriṃśaddalapaṅkaje tathā pūrvavannāmetyarthaḥ | mṛtyuñjayo devatā || 61-62 || glauṃ ruddhaṃ praṇavadvayaṃ pravilikhet sādhyasya nāmānvitaṃ bāhye bhūpuramaṣṭavajravilasattāraṃ likhitvā punaḥ | kṣaṅkoṇeṣu diśāsu laṃ pravilikhet pāśāṅkuśatryakṣarī- vītaṃ stambhanayantramāvṛtilasajjambhādidividyāṣṭakam || 63|| jambhe vahnivadhūḥ pūrvaṃ paścājjambhini ṭhadvayam | mohe pāvakajāyā syāttato mohini ṭhadvayam || 64 || andhe hutabhujo jāyā tato'ndhini ṭhayugmakam | rundhe kṛśānupatnī syāt rundhini dviṭhasaṃyutam || 65 || stambhanakṛdāha glaumiti | pravilikhediti | vṛttāntarityarthaḥ | aṣṭavajravila- sattāraṃ bāhye bhūpuraṃ likhitvetyanvayaḥ | taduktamācāryaiḥ---- praṇavayugalaṃ bhūyugmāntasthitaṃ ṭhagatañca tad vasukuliśagaṃ teṣāṃ madhye dhruvaṃ bhuvamantarā | amarapatidikkoṇe glauṃ pāśāṅkuśāntaramāyayā | valayitamatho jambhādyaṣṭau likhet kurute jayam || iti | koṇeṣviti bhūpurasya | pāśāṅkuśatryakṣarīti | pāśamāyāṅkuśatryakṣarītyarthaḥ | bhūmirdevatā || 63-65 || lānte nāma vilikhya dikṣu vilikhet bhūyastamevā'ṣṭasu kṣoṇīvimbamatho narendrabhujagāvanyonyabaddhau likhet | ākhyāṃ tanmukhayobībhītaphalake yantraṃ samāpāditaṃ nirmālye nihitaṃ sadā vitanute vācāṃ dviṣāṃ stambhanam || 66|| vākstambhanakṛdāha lānta iti | lānte kṣakāre nāma vilikhet | sampradāyāt lakāravidabhītamiti jñeyam | tamiti | lakāram | athavā lānte nāma lakāradarbha- mabhito bhūstamiti paṭhanīyam | abhita iti | kaṇīkāyāmevāṣṭakalikhanam | mūlapāṭhe dikṣvityasyāpyayamevārthaḥ | aṣṭasu śaṅkhapālau | svacihnayutau | likhediti gairikeṇa | nirmālye iti | śivanirmālye | apekṣitārthadyotanikokteḥ | dviṣāṃ vācāṃ stambhanaṃ vitanute śilākrāntamiti jñeyam | taduktaṃ nārāyaṇīye---- māṃsāṣṭakavṛterṇānte nāma māṃsavidabhītam | sāṣṭāśāvajramaindraṃ ca pāthīvāhivṛtaṃ likhet || āsye ca phaṇinorākhyāṃ bibhītaphalake'pītam | gairikeṇa śilākrāntaṃ nirmālye stambhakṛt khanet || iti ||66|| sādhyāḍhyaṃ kavacaṃ likhet bahiratho dikpatramadhyeṣu tat glaumanyeṣu mahīpurasya vilikhet koṇeṣu gaṃ lānvitam | vajreṣvaṣṭasu varma toyapuragaṃ bhūvimbamadhye sthitaṃ yantraṃ rātrivināyakāntaragata nyasyeccharāvadvaye || 67 || rahasyasthānanikṣiptaṃ pūjitaṃ prativāsaram | stambhanaṃ kurute vācāṃ senādīnāṃ ca vairiṇām || 68 || anyaśca vākstambhanakṛdāha sādhyeti | likhedityaṣṭadalakaṇīkāyām | taditi hum | anyeṣu vidikpatreṣu | gaṃ lānvitamiti glaṃ mahīpurasya koṇeṣu likhediti | vastre niśārasairiti jñeyam | rātrivināyakāntaragataṃ haridrāgaṇapatimūttī kṛtvā tadudare yantraṃ sthāpanīyamiti sampradāyavidaḥ | kecit tu haridrāgaṇapatimantreṇa saṃveṣṭitamiti vadanti | tadasāmpradāyikam | mantrasyā'nuddhṛtatvādatra | pūjitamiti | pītapuṣpaiḥ | vināyako devatā | vairiṇāṃ vācāmiti vyadhikaraṇe ṣaṣṭhyau | vairiṇāṃ senādīnā- mityapi | ādiśabdena vivādagatyādi | taduktaṃ nārāyaṇīye---- likhedvastraṃ niśārasaiḥ | vighnasya kukṣau nikṣipya niśāpiṣṭamayasya tat || śarāvasaṃpuṭe sthāpya pītapuṣpaiśca pūjayet | stambhaḥ syādvṛṣṭisenāvāgvivādāgamanādiṣu || iti ||67-68 || kṛtvā rekhāṣṭakamṛju punastiryagālikhya ṣaṭkaṃ bāhyāvṛtyā likhatu vidhivat binduyuktaṃ kṣakāram | antaḥpaṅktau likhatu dharaṇīṃ śiṣṭakoṣṭhatrayāntaḥ kṛtvā nāma prathitamuditaṃ yantrametaj jvaraghnam || 69 || yantrametatsamabhyarcya dattvā bhūtabaliṃ tataḥ | sādhyasya rmūdhni baghnīyāt sarvajvaravimuktaye || 70 || jvaraghnamāha kṛtveti | bāhyāvṛtyeti | viṃśatikoṣṭheṣu | vidhivaditi | prādakṣiṇyena | antaḥ paṅktau dvādaśasu koṣṭheṣu dharā laṃ binduyuktamiti sambadhyate | koṣṭhatrayāntaḥ koṣṭhatrayamekīkṛtya tatra nāma likhet | dattvā bhūtabalimiti | pañcavarṇaudaneneti jñeyam | taduktaṃ nārāyaṇīye---- ṛjurekhā likhitvā'ṣṭau ṣaṭtiryak cāvṛtidvaye | nārībāhyapuṭe kṣendrau lekhyau nāma padatraye || pāñcavarṇaṃ bali dattvā kalayecca kramācītam | ā(tryā)hikaṃ jvaradevādi jvarābhāsapraśāntaye || iti | apekṣitārthadyotanikāyāṃ pañcavarṇaudanabaliṃ dattveti vyākhyātam | bhūrdevatā || 69-70 || tāraṃ likhedvahnipurasya yugme tatpārśvayorlārṇamathā'gnibījam | koṇeṣu pūrvāparayośca yantraṃ pāśāṅkuśāvītamidaṃ jvaraghnam || 71 || yantramabhyarcya mantreṇa tārapāśāṅkuśātmanā | nibaghnīyājjvarārttasya hastādau jvaraśāntaye || 72 || anyajjvaraghnamāha tāramiti | vahnipurasya yugme dakṣiṇottararūpeṇa likhite | tatpārśvayostārapārśvayoḥ lārṇam atha koṇeṣvagnibījaṃ sarveṣu koṇeṣvityarthaḥ | pūrvāparayośca diśorbahirbhāgasthayoḥ | pāśāṅkuśeti | anye tu guṇāṅkuśāvītamiti pāṭhamapaṭhan | guṇaśabdena trisaṃkhyā tena pūrvāparabhāgayoḥ pratyekamaṅkuśatrayaṃ likhedityarthaḥ | taduktaṃ nārāyaṇīye---- saumyayāmyamukhe tāraṃ likhedvahnigṛhadvaye | tārasya pārśvayorindraṃ koṇakoṣṭheṣu cā'nalam | prākpratīcyorbahiścakramaṅkuśatrayabhūṣitam || iti | atra praṇavapāśāṅkuśātmaiva devatā || 71-72 || piṇḍe likhennāma sasargaṭāntavidabhītaṃ sasvarakesarāḍhyam | ṭāntāṣṭapatraṃ vasudhāpurasthaṃ kāntipradaṃ yantramidaṃ jvaraghnam || 73 || anyajjvaraghnamāha piṇḍa iti | piṇḍe pūrvekte | sasargaṭāntaṃ savisargaṭhakāram | tadvidabhītaṃ nāmetyanvayaḥ | atra piṇḍātmā devatā || 73 || tārādi ludvayajaladviṭhavarṇavītā ṭāntāntare vilikhitā vidhinaiva māyā | sādhyāvṛtā bahiradho vadanārddhacandrai- ryantraṃ śiśo rurudiṣāṃ vinihanti sadyaḥ || 74 || śiśurodanahṛdāha tāreti | ludvayaṃ lulu | jalaṃ vaṃ | dviṭhaḥ svāhā | vidhinaiva sādhyā sādhyo'syāmastīti sādhyā | arśa āditvādac | madhyavṛtte sādhyanāma yuktāṃ etanmantrāvṛtāṃ ca māyāṃ vilikhya bahirvṛttadvayaṃ kṛtvā tatrā'dhomukhairarddhacandraiḥ saṃveṣṭya badhnīyāt | adhovadanairadhomukhairarddhacandrairvṛtaṃ dviriti śeṣaḥ | dvedhā śiśo rurudiṣāṃ vinihanti yantramiti vā paṭhanīyam | uktañca nārāyaṇīye---- tāraṃ luyugmamudakaṃ śira ebhirarṇaiḥ śaktirvṛtā ca śiśunāmavatī śaśāṅkau | arddhendukairbahiradhovadanaiḥ parītau yantraṃ tadāśu śiśurodanamutkṣiṇoti || iti | vyākhyātañcā'pekṣitārthadyotanikāyām | devīṃ likhitvā tanmadhye śiśunāma likhitvā oṃ lulu vaṃ svāheti mantreṇa tāṃ māleva veṣṭayitvā tadbahiścandramaṇḍaladvayaṃ vilikhya ekaikamadhomukhārddhendubhiḥ sambhūṣya badhnīyāditi | śaktirdevatā || 74 || vyomārṇamālikhya sabindumākhyāvidabhītaṃ lutrayayuktakoṇe | vasundharāgehayuge nibaddhaṃ yantraṃ samastajvaranāśanaṃ syāt || 75 || jvaraghnamāha vyometi | vyomārṇaṃ hakāram | kīdṛśam | binduśca maśca bindumau tābhyāṃ sahitaṃ sabindumaṃ tacca tadākhyāvidabhītaṃ ca sabindumākhyāvidabhītamālikhya madhya iti śeṣaḥ | tena laṃ sādhyasādhakanāmākṣaravidabhītaṃ madhye likhedityarthaḥ | ekai- kasmin koṇe lutrayaṃ likhet | nibaddhaṃ hastādāviti śeṣaḥ | taduktaṃ nārāyaṇīye---- lutrayaṃ tasya koṇeṣu madhye ca saviṣaṃ viyat | ākhyāvidabhītaṃ yantrametat sarvajvarāpaham || iti | vyoma devatā || 75 || sārṇaṃ nāma vidabhītaṃ parilikhet bāhye'ṣṭapatre bhṛguṃ padmaṃ syādatha kādiśāntalipimatriṃśaddalaṃ bāhyataḥ | vītaṃ toyapureṇa yantrasuditaṃ bhūrjedare kalpitaṃ bhūtavyādhimahājvarapraśamanaṃ kṛtyāpahaṃ śrīpradam || 76 || yantrāntaramāha sārṇamiti | parilikhedityaṣṭadalakaṇīkāyām | aṣṭapatreṣviti vaktavye bāhya iti vadati | tena vyadhikaraṇe saptamyau | tenā'ṣṭapatreṣu bahirbhāge bhṛguṃ sakāraṃ likhet | patramūle kesarasthāne dvidvikrameṇa svarā lekhyā ityabhiprāyaḥ | tadatra kecidvarṇāṣṭapatra iti paṭhanti | anye dvyaṣṭapatra iti paṭhanti | atra mātṛkā devatā || 76 || cakre catuḥṣaṣṭipade sabindūnantasthavarṇān kramaśo vilikhya | rekhāśiraḥkalpitaśūlayukte yantre'tha pītajvaraśāntihetoḥ ||77|| jvaraghnamāha cakra iti | antasthavarṇān yaralavān vilikhya | kramaśaḥ ityanenanaitaduktam | prathamāvṛttau aṣṭāviṃśatikoṣṭheṣu sabinduṃ yaṃ dvitīyāvṛttau viṃśati- koṣṭheṣu sabinduṃ raṃ tṛtīyāvṛttau dvādaśasu koṣṭheṣu sabinduṃ laṃ antaḥ koṣṭhacatuṣṭaye vaṃ iti | likhanaṃ ca tattadbhūtavarṇadravyeṇa bhūmāviti jñeyam | taduktaṃ nārāyaṇīye---- catuḥṣaṣṭipuṭe kṣetre ṣaṭtriṃśacchūladīpite | jvaranāśatrayībhānukoṣṭheṣu vṛttiṣu kramāt || likhet sabindūnantasthān cakraṃ tadbhūsthamarcayet | naśyantyasya śyānasya jvarāḥ sarve vidhānataḥ || iti | apekṣitārthadyotanikāyāṃ tattadvarṇadravyeṇa bhūmau likhitvā tacca śayyāyāmā- pādyeti vyākhyātam | vāyvagnibhūjalāni devatāḥ || 77 || puṭitabhūmipuradvayamadhyataḥ pravilikhet vanitāṃ girijāpateḥ | praṇavamasya likhet vasukoṇagaṃ jvaraharaṃ parametadudīritam || 78 || anyadapyāha puṭiteti | girijāpatervanitāṃ māyām | śaktirdevatā || 78 || vārṇe likhen nāma śaśāṅkamadhye ṭāntaṃ bahirbhūmipuraṃ purastāt | vṛttāvṛtaṃ yantramidaṃ samuktaṃ vaśyāya nṝṇāṃ sakalāttīśāntyai || 79|| vaśyakṛdāha vārṇa iti | śaśāṅkamadhye ṭhakāramadhye vārṇe iti vyadhikaraṇe saptamyau | ṭāntaṃ bahiriti | ṭhakāreṇa veṣṭayet | candro devatā || 79 || sasvastike dahanagehayuge sasādhyāṃ māyāṃ likhet lalitanāgalatādalāntaḥ | pāśāṅkuśāvṛtamidaṃ niśi tāpayet yo mantraṃ japan vrajati taṃ svayameva sādhyā || 80 || strīvaśyakṛdāha seti | pāśāṅkuśāvṛtamiti ṣaṭkoṇāntaḥ | laliteti | akhaṇḍatāmbūlapatre | mantramiti pāśāṅkuśapuṭā śaktiḥ | eṣa pakṣaḥ sāmpradāyikaḥ | tāpayediti | dīpaśikhāyām | taduktamācāryaiḥ---- hṛllekhāgnisthasādhyāhvayamatha bahirāṃkroṃvṛtaṃ vahnigeha- dvandvāstrisvastikāḍhyaṃ pravilikhatu dale yantrakaṃ nāgavallyāḥ | japtvā śaktiṃ tu pāśāṅkuśalipisahitāṃ tāpayeddīpavahnau naktaṃ bhaktyā natāṅgī smaraśaravivaśā premalolā'bhiyāti || iti | śaktirdevatā || 80 || ṣaṭkoṇe nijasādhyanāmasahitāṃ māyāṃ likhenmadhyata- statkoṇeṣu vidabhītāmabhilikhet śaktiṃ svasādhyākhyayā | bāhye bhūmipuraṃ sakoṇasadanaṃ tāmbūlapatre kṛtaṃ japtaṃ khādayatu priyāṃ niśi bhavet sā tasya vaśyā ciram || 81 || anyadapyāha ṣaḍiti | atrāpi śaktirdevatā | tāmbūlapatre kṛtamiti | kokilākṣakaṇṭakairiti śeṣaḥ | japtaṃ māyayeti śeṣaḥ | anyatra tu viśeṣaḥ | kāmasya ṣaṭkoṇeṣu lekhanaṃ sādhyāvidabhīśaktyā bahirveṣṭanamiti | mūle vā likhecca smaramiti pāṭhaḥ sāmpradāyikaḥ | taduktamācāryaiḥ---- śaktisthaṃ nijanāma vahnibhavanadvandvodare mānmathaṃ bījaṃ sādhyavidarbhayā parivṛtaṃ śaktyā bahiḥ pāthīvam | tatkoṇasmaramanyapuṣṭanayanaprotthaiḥ punaḥ kaṇṭakai- stāmbūle likhitābhijaptamadayed yoṣinmanomohanam || iti | khādayatvityajñātameva | striyā viditaṃ bhakṣitaṃ na vaśayatyeva | evamanyathā prayogeṣvapi sādhyāmajñāpyaiva deyamiti rahasyam | tantrāntare---- vāyoraṣṭamamagnibindusahitaṃ saṃrūḍhamāyākṣaraṃ madhye saṃsthitasādhyanāmavalayadvandvāvṛtaṃ bāhyataḥ | tadbāhye dalaṣoḍaśasvarayutaṃ paścān mahīmaṇḍalaṃ koṇe kalpitakāmabījakamidaṃ yantraṃ jagadvaśyakam || iti | anyatra tu---- hṛllekhāmadhyasādhyavalayayugayutaṃ cā'ṣṭapatraṃ sarojaṃ yantre tadbījasaṃsthaṃ bahirapi ca dalaiḥ ṣoḍaśairāḍhyamabjam | abjasyālikhya patre svaragaṇanamitaṃ maṇḍalaṃ pāthīvākhyaṃ koṇe kṣiṃkārayuktaṃ sakalajanamanohāri kūṣmāṇḍayantram || iti | anyatra tu---- śaktisthaṃ nijanāma vahnibhavane ṣaṭkoṇayukte likhet hrīṃkāraṃ parito vidarbhya matimān sādhyena nāmnā'ṅkuśam | etatkaṇṭakasūcitaṃ suvipule nāgasya pṛṣṭhe likhet paścānmārutaveśmanā parivṛtaṃ yoṣinmanomohanam || iti | kṛtvā ṣaṭkoṇamadhyaṃ viyadanalayutaṃ bindumāyāvicitraṃ tatkoṇeṣvaṅkuśāstraṃ punarapi kamalaṃ śaktigarbhāṣṭapatram | paścāttadyugmapatraṃ rajanikarakalālaṅkṛtaṃ gopurasthaṃ bhūrje gorocanāsadgajamadaracitaṃ vaśyamāhurmunīndrāḥ || iti | tantrāntare ācāryāśca----sāntaṃ śikhīlavayutaṃ dahanāṃśasādhyaṃ māyāṃśasādhakamathā'bhivṛtaṃ kalābhiḥ | madhyollasaddvimukhaśūlamidaṃ tu bhartu- ryantrāhvayaṃ naranatāṅgivaśīkaraṃ syāt || mṛtkārāṅgulikāttayā sakṛkalāsāntarvasāyuktayā sādhyasyā'ṅghirarajoyujā mṛdumṛdā kḷptasya śaktiṃ hṛdi | rūpasyā'bhivilikhya tadvivarake sādhyaṃ tadīrān prati- ṣṭhāpyājapya nikhanya tatra dinaśo mehecciraṃ vaśyakṛt || iti ||81|| śaktau nāma likhet catubhīrabhito bījaiḥ samāveṣṭayet vītaṃ śaktimanobhavāṅkuśamanuproṃbījakaiḥ piṣṭaje | rūpe sādhyanarasya japtapavane trisvādunā bharjya tat khādet tasya vaśaṃ prayāti niyataṃ sādhyaḥ sadā dāsavat || 82 || vaśyakṛdāha śaktāviti | sādhyanarasya piṣṭaje rūpe pratikṛtihṛdaya ityarthaḥ | śaktiṃ vilikhya tatra karmasahitaṃ sādhyanāmā''likhya tāṃ śaktiṃ catubhirbījairveṣṭayet | tatra kecanopadeśān nṛsiṃhacintāmaṇiśaktidurgābījānītyāhuḥ | anye tu catubhībījaiḥ samāveṣṭayedityuktam | tadeva viśadayati vītaṃ śaktityādinā | punaḥ ślokoktai- ścatubhīrbījairvītaṃ kuryāt | atra kecana marutproṃbījakairiti paṭhitvā yamiti pañcamaṃ vadanti | tadasaṅgatam | tantrāntaravirodhāt | yadāhurācāryāḥ---- śaktyantaḥsthitasādhyanāmaparito bījaiścatubhīḥ samā- baddhaṃ śaktimanobhavāṅkuśalipiproṃbhiḥ samāveṣṭitam || iti | atra padmapādācāryairvyākhyātaṃ samāveṣṭitamiti samābaddhamityasya vyākhyeti | keciccatubhīḥ śaktibījairityāhuḥ | japtapavanaṃ pratiṣṭhitaprāṇam | śaktirdevatā || 82|| kāmaṃ likhetsādhyayutaṃ saroje svarollasatkesaravargapatre | udīritaṃ manmathayantrametatsaubhāgyalakṣmīvijayapradāyi || 83 || yantrāntaramāha kāmamiti | atra kāmo devatā | kānicit siddhayantrāṇi siddhayogeśvarīmatāt | sarvalokānugrahāya likhyante'tra mayā sphuṭam || kaṇīkāyāṃ likhennāma puṭitaṃ māyayā bahiḥ | aṣṭapatreṣu vinyasya nā'ghoreśvarīvṛtam || aghoreśvari huṃ phaṭ mantraḥ prokto'tha vaidikaḥ | dvātriṃśadakṣarāghoraṃ dvyaṣṭapatreṣu bāhyataḥ || tri(dvi)guṇaṃ māyayā veṣṭya rekhānte kroṃ niyojayet | bhūtapretapiśācānāṃ śākinīgraharakṣasām | doṣaṃ bāhusthitā hanti rakṣeyaṃ vidhinā kṛtā || 1 || kaṇīkāyāṃ likhennāma tadadhastryakṣaraṃ manum | aṣṭapatreṣu māyāṃ ca kāṃsyapātre sunirmale || rocanālikhite yantre kṣīramadhye niveśite | sa vaśo jāyate tasya māyā tārapuṭā manuḥ || 2 || kṣamābījapuṭitaṃ nāma likhetpatracatuṣṭaye | tasminnājye vinikṣipte gṛhāntarvā vilambite || śāntirlakṣmīryaśaḥ puṣṭiḥ satataṃ tasya jāyate | na vyādhirna bhayaṃ śatru (tro) ryantrasāmarthyayogataḥ || 3 || jvālāvṛtaṃ trikoṇeṣu haṃyutaṃ vanimaṇḍalam | repheṇa puṭitaṃ nāma madhye śaktyā bahirvṛtam || śmaśānakarpaṭe kiṃvā kapāle likhitaṃ drutam | tāpitaṃ (naṃ) vairiṇaḥ kuryājjvaraṃ raudraṃ na saṃśayaḥ || 4 || padmamaṣṭadalaṃ madhye nāma saṃlikhya dikṣvadhaḥ | huṃ vidikṣu sthitā kṣīre rakṣā dyūte jayāvahā || 5 || nabhomaṇḍalamadhyasthaṃ nāma bāhye'tha ṣoḍaśa | svarāstadbāhyato jvālājaṭilaṃ vahnimaṇḍalam || śmaśānakarpaṭe lekhyaṃ dhattūrasya rasena ca | pretabhūnihitaṃ yantramidaṃ saubhāgyanāśanam || 6 || kaṇīkāyāṃ likhennāma catuḥpatre tu hrīṃ kaje | rocanāhastidānābhyāṃ kuṅkumena śubhe dine || veṣṭayitvā'tha sikthena ghṛte yantre dhṛte sati | saubhāgyamatulaṃ strīṇāṃ jāyate jīvitāvadhi || 7 || aṣṭapatrāmbuje madhye savisargamaveṣṭitam | nāma tadbāhyapatreṣu saparaḥ savisargakaḥ || rocanākuṅkumenedaṃ yantraṃ saṃlikhya dāpayet | kārāgṛhagato yastu tasya mokṣaḥ prajāyate || 8 || aṣṭapatrāmbuje madhye nāma hrīṃ digdaleṣu ca | kromanyato likhitvā tu yantraṃ devakule dhṛte | vyādhinā mucyate prāṇī balaṃ cāpnoti durbalaḥ || 9 || caturasre śirohīnahu(ha)ṅkārodarasaṃsthitam | nāma tadbāhyato lekhyaṃ (bhūyo) bhūpuraṃ koṇaśaktigam || kākapicchasya lekhanyā likhitvedaṃ śarāvake | saṃpūryā'dhomukhaṃ bhūmau mūcchīte tasya copari || vivāde duṣṭacittānāṃ viparītārthabhāṣiṇām | mukhastambho bhavet puṃsāṃ sabhāyāṃ vā jayo dhruvam || 10 || lakārapuṭitaṃ nāma tasyordhvādhaśca ladvayam | caturasradvayaṃ bāhye vṛtaṃ sarvatra śaktibhiḥ || bhūrje rocanayā likhya guptadeśe dhṛte sati | śatayojanamadhvānaṃ gacchato na bhayaṃ bhavet || 11 || aṣṭapatrāmbuje madhye nāma hrīṃ dalasañcaye | bahirvṛttadvayaṃ bhūrje likhet kuṅkumagomṛdā || ajitānāma vidyeyaṃ saṃgrāme viṣame'dhvani | bhūpālādibhaye rakṣāṃ kurute bāhusaṃsthitā || 12 || praṇavadvayamadhyasthaṃ nāma madhye caturdale | trayaḥ paścimadikpatre praṇavāḥ pūrvatastrayaḥ || ekaikamuttare dakṣe bhūrje rocanayā likhet | jīvarakṣeyamākhyātā vyādhau jāte'tiduḥsahe || 13 || ṭhaṃ (vaṃ) catuṣṭayamadhyasthaṃ nāma madhye tato bahiḥ | aṣṭapatreṣu raṃ lekhaṃ rocanācandrakuṅkumaiḥ || iyaṃ vaiśvānarī rakṣā bālānāṃ kaṇṭhasaṃsthitā || 14 || vṛttamadhyasthitaṃ nāma tadbahiścaturasrakam | tadbāhye syuḥ svarāḥ sarve tadbahirvṛttamālikhet || tatra dvādaśapatrāṇi kalpayedetadantare | vañcīvañcīti rakṣeyaṃ pañcadivyanirodhinī || 15 || jvālāvṛtatrikoṇāntarnāma j rjhūṃ puṭitaṃ bahiḥ | veṣṭitaṃ savisargairvaistadbahirvahnimaṇḍalam || jvālākulamidaṃ bhūrje gomṛdā kuṅkumena ca | likhitvā svakare baddhaṃ jvaraṃ cātuthīkaṃ haret || 16 || vṛttāntaḥ saṃsthitaṃ nāma bahi (vahni) roṃhrīṃnamo'kṣaraiḥ | veṣṭitaṃ tvatha tadbāhye koṇe laṃ vahnimaṇḍale || tadbāhye kṣmāpuraṃ vītaṃ catuḥkoṇeṣu śaktibhiḥ | ekāntaraṃ jvaraṃ hanti rakṣeyaṃ bāhusaṃsthitā || 17 || kaṇīkāyāṃ likhennāma rūṃ (valaṃ) bījāni dalāṣṭake | rocanācandanenedaṃ dvyāhikajvaranāśanam || 18 || ṣaṭkoṇamadhyato nāma rūṃ koṇeṣu samālikhet | bhittau khaṭikayā dṛṣṭaṃ satatajvaranāśanam || 19 || vasametipadaṃ vāyudīrghāntya(kṣāpta)manilaṃ śiraḥ | etat stambhanakṛnmantramaindrasthābjadalāpītam || 20 || tālenendau likhedvastre vairināmendudabhītam | senāmārge khanedetat sainyastambhanamuttamam || 21 || iti || 83 || kāśmīrarocanālākṣāmṛgebhamadacandanaiḥ | vilikhet hemalekhanyā yantrāṇyetāni deśikaḥ || 84 || nārāyaṇīyayantralikhanadravyāṇyāha kāśmīreti | kāśmīraṃ kuṅkumam | rocanā gorocanā | lākṣā yāvakaḥ | anenaiva sarveṣāṃ gharṣaṇam | mṛgamadaḥ kastūrī | ibhamado gajamadaḥ | ebhimīlitaireva lekhanam | yadāhuḥ---- gajamṛgamadakāśmīrairmantritamaḥ surabhirocanāyuktaiḥ | vilikhedalaktakarasālulitairyantrāṇi sakalakāryārthī || iti | anyatra dravyaviśeṣo'pi uktaḥ---- nāgendramadayuktā vai tathā vaśye ca rocanā | viṣadhattūrayuktena citāṅgāreṇa sapruṣā || tāḍanoccāṭanādīni kṣudrakarmāṇi sādhayet | viṣārkakṣīraguñjāyāḥ saṃyoge māraṇaṃ smṛtam || iti | hemalekhanyeti śubhakarmādau | anyakarmaṇi tu ṣaṭkarmektā lekhanyo draṣṭavyāḥ | likhanaṃ ca sākṣādupāttādhārasthalaṃ vinā anyatra kāñcanarajatatāmrapatrabhūrjādiṣu jñeyam | tatra kālaviśeṣo'pi pūrvekto'nusandheyaḥ | anyatrādhāraviśeṣā apyuktāḥ---- śāntike pauṣṭike caiva āyuḥkāmavidhau tathā | sarpepaśamane caiva jalpasaṃstambhane tathā || vibhramotpādane caiva śilāyāntu praśasyate | khara(ṅga) carmaṇi vidveṣe mahaduccāṭanaṃ dhvaje || jvarasantāpaśokañca śatrūṇāṃ māraṇaṃ tathā | likhitvā sādhayet sarvaṃ pītavastre tu nānyathā || iti | tathā muhūrttādi viśeṣo'pi tantrāntarokto likhyate---- sudine śubhanakṣatre sudeśe śalyavajīte || saśiṣyastatra ācāryaḥ śiṣyo vā tadabhāvataḥ | udaṅmukhaḥ prāṅmukho vā upaviśya praṇamya ca || guruṃ viśveśvaraṃ devaṃ tato yantraṃ samālikhet || iti | kāmanāviśeṣe nakṣatraviśeṣo'pi tatraivoktaḥ---- vaśyākṛṣṭau likhet puṣye'hibhe vidveṣaṇaṃ smṛtam | ārdrāyāṃ māraṇaṃ proktaṃ maghāsūccāṭanaṃ bhavet || iti | ahibhe aśleṣāyām | tatraiva dhāraṇe sthānaviśeṣo'pi---- kare kaṇṭhe śikhāyāṃ ca yathā sannihitaṃ bhavet | iti | imāni pūrvektānyapi yantrāṇi yasmai kasmai yathākathaṃcinna deyāni | taduktaṃ hiraṇya- garbhasaṃhitāyāṃ---- tvayā putra na dātavyaṃ yantrametanmahodayam | nā'śiṣyāya na pāpāya nā'śāntāyā'priyāya ca || śiṣyāya mantraniṣṭhāya śubhabhaktiyutāya ca | vasupradāya dātavyamanyathā narakaṃ vrajet || iti || 84 || bhūmispṛṣṭaṃ śavaspṛṣṭaṃ dagdhaṃ nirmālyasaṅgatam | viśīrṇaṃ laṅghitaṃ mantrī yantraṃ jātu na dhārayet || 85 || bhūmispṛṣṭamiti sākṣāt || 85 || athānandamayīṃ devīṃ śabdabrahmasvarūpiṇīm | īḍe sakalasampatyai jagatkāraṇamambikām || 86 || īḍe staumi || 86 || ādyāmaśeṣajananīmaravindayone- vīṣṇoḥ śivasya ca vapuḥ pratipādayantīm | sṛṣṭisthitikṣayakarīṃ jagatāṃ trayāṇāṃ stutvā giraṃ vimalayāmyahamambike tvām || 87 || vapuḥ pratipādayantīmiti | eṣāṃ vigrahatve kāraṇam | ataevāgrime viśeṣaṇam | ahaṃ tvāṃ stutvā giraṃ vimalayāmīti sambandhaḥ || 87 || pṛthvyā jalena śikhinā marutā'mbareṇa hotrendunā dinakareṇa ca mūttībhājaḥ | devasya manmathariporapi śaktimattā hetustvameva khalu parvatarājaputri || 88 || tristrotasaḥ sakalalokasamacītāyā vaiśiṣṭyakāraṇamavaimi tadeva mātaḥ | tvatpādapaṅkajaparāgavicitritāsu śambhorjaṭāsu satataṃ parivarttanaṃ yat || 89 || pṛthavyetyaṣṭamūrttyūpanyāsaḥ | śaktimatteti | anyathā'saṅgasyodāsīnatvāt ||88|| ānandayet kumudinīmadhipaḥ kalānāṃ nā'nyāminaḥ kamalinīmatha netarāṃ vā | ekasya modanavidhau parameka iṣṭe tvantu prapañcamabhinandayasi svadṛṣṭyā || 90 || nānyāṃ kamalinīm | netarāṃ kumudinīm || 90 || ādyā'pyaśeṣajagatāṃ navayauvanā'si śailādhirājatanayā'pyatikomalā'si | trayāḥ prasūrapi tayā na samīkṣitā'si dhyeyā'si gauri manaso na pathi sthitā'si || 91 || ādyetyādi virodhābhāsacatuṣṭayam | na samīkṣitā iyattayā na jñāteti parihāraḥ| manaso na pathi sthiteti | acintyarūpeti parihāraḥ || 91 || āsādya janma manujeṣu cirād durāpaṃ tatrāpi pāṭavamavāpya nijendriyāṇām | nā'bhyarcayanti jagatāṃ janayitri ye tvāṃ niḥśreṇikāgramadhiruhya punaḥ patanti || 92 || manujeṣviti | manuṣyādhikāratvācchāstrasya || 92 || karpūracūrṇahimavārivilolitena ye candanena kusumaiśca sujātagandhaiḥ | ārādhayanti hi bhavāni samutsukāstvāṃ te khalvaśeṣabhuvanādhibhuvaḥ prathante || 93 || ādhibhuvo nāyakāḥ | " ādhibhūrnāyako netā " iti kośaḥ || 93 || āviśya madhyapadavīṃ prathame saroje suptāhirājasadṛśī viracayya viśvam | vidyullatāvalayavibhramamudvahantī padmāni pañca vidalaya khamaśnuvānā || 94 || tannirgatāmṛtarasairabhiṣiktagātrī mārgeṇa tena nilayaṃ punarapyavāptā | yeṣāṃ hṛdi sphurasi jātu na te bhaveyu- rmātarmaheśvarakuṭumbini garbhabhājaḥ || 95 || āviśyeti yugmam | madhyapadavīṃ suṣamṇāmadhyamārgam | vidyullateti kuṇḍalī- rūpām | prathame saroje ādhāre | atra prathama ityādyudvahantītyantamanūdya madhyapadavī- māviśya pañca padmāni vidalayetyanvayaḥ | pañca padmāni | svādhiṣṭānamaṇipūrakānāhata- viśuddhājñākhyāni | khaṃ brahmarandhram || 94-95 || ālambikuntalabharāmabhirāmavaktrā- māpīvarastanataṭīṃ tanuvṛttamadhyām | cintākṣasūtrakalaśālikhitāḍhyahastā- māvarttayāmi manasā tava gauri mūttīm || 96 || cintā jñānamudrā | ālikhitaṃ pustakam | idaṃ sarasvatīrūpadhyānam || 96 || āsthāya yogamavajitya ca vairiṣaṭka- mābaddhya cendriyagaṇaṃ manasi prasanne | pāśāṅkuśābhayavarāḍhyakarāṃ suraktā- mālokayanti bhuvaneśvari yoginastvām || 97 || uttaptahāṭakanibhā karibhiścatubhī- rāvattītāmṛtaghaṭairabhiṣicyamānā | hastadvayena rucire naline vahantī padmā'pi sābhayavarā bhavasi tvameva || 98 || aṣṭābhirugravividhāyudhavāhinībhi- rderballarībhiradhiruhya mṛgādhirājam | dūrvādaladyutiramartya vipakṣapakṣān nyakkurvatī tvamasi devi bhavāni durgā || 99 || yogādīnāṃ lakṣaṇamariṣaḍvargamanantarameva vakṣyati || 97-99 || āvirnidāghajalaśīkaraśobhivaktrāṃ guñjāguṇena parikalpitahārayaṣṭim | patrāṃśukāmasitakāntimanaṅgatantrā- mādyāṃ pulindataruṇīmasakṛt smarāmi || 100 || anaṅgatantrāṃ kāmapradhānām || 100 || haṃsairgatikvaṇitanūpuradūrakṛṣṭai- rmūrttairivāḍhyavacanairanugamyamānau | padmāvivordhvamukharūḍhasujātanālau śrīkaṇṭhapatni śirasaiva dadhe tavā'ṅghrī || 101 || dvābhyāṃ samīkṣitumatṛptimateva dṛgbhyā- mutpādya bhālanayanaṃ vṛṣaketanena | sāndrānurāgataralena nirīkṣamāṇe jaṅghe ubhe api bhavāni tavānato'smi || 102 || haṃsairityādinā caraṇādimūrdhāntavarṇanā | vacanaṃ śabdaḥ || 101 || ūrū smarāmi jitahastikarāvalepau sthaulyena paṇḍuratayā paribhūtarambhau | śroṇībharasya sahanau parikalpya dattau stambhāvivā'mba vayasā tava madhyamena || 103 || śroṇyau stanau ca yugapat prathayiṣyatoccai- rbālyātpareṇa vayasā parikṛṣṭasāraḥ | romāvalīvilasitena vibhāvyamūttī- rmadhyastava sphuratu me hṛdayasya madhye || 104 || avalepo garvaḥ | madhyamena vayasā yauvanena || 103-104 || sakhyuḥ smarasya haranetrahutāśabhīro- rlāvaṇyavāribharitaṃ navayauvanena | āpādya dattamiva palvalamapradhṛṣyaṃ nābhiṃ kadāpi tava devi na vismareyam || 105 || palvalamalpasaraḥ || 105 || īśopagūhapiśunaṃ bhasitaṃ dadhāne kāśmīrakardamamanu stanapaṅkaje te | snānotthitasya kariṇaḥ kṣaṇalabdhaphenau sindūritau smarayataḥ samadasya kumbhau || 106 || piśunaṃ sūcakam | bhasitaṃ bhasma || 106 || kaṇṭhātiriktagaladujjvalakāntidhārā- śobhau bhujau nijaripormakaradhvajena | kaṇṭhagrahāya racitau kila dīrghapāśau mātarmama smṛtipathaṃ na vilaṅghayethāḥ || 107 || kaṇṭhātirikteti | harakaṇṭhādatiriktau adhikau | bandhanīyādadhikenaiva pāśena bandhanaṃ ghaṭate | yadvā kaṇṭhātpārvatīkaṇṭhāt atirikte adhike ataeva galantyau ujjvale ye kāntidhāre tadvacchobhā yayostau || 107 || ni(nā)tyāyataṃ rucirakambuvilāsacauryaṃ bhūṣābhareṇa vividhena virājamānam | kaṇṭhaṃ manoharaguṇaṃ girirājakanye sañcintya tṛptimupayāmi kadāpi nā'ham || 108 || kambuḥ śaṅkhaḥ || 108 || atyāyatākṣamabhijātalalāṭapaṭṭaṃ mandasmitena daraphullakapolarekham | vimbādharaṃ vadanamunnatadīrghanāsaṃ yaste smaratyasakṛdeva sa eva jātaḥ || 109 || abhijātaṃ sundaram | daramīṣat | sa eva jātastasyaiva sārthakaṃ janmetyarthaḥ || 109 || āvistuṣārakaralekhamanalpagandhaṃ puṣpopari bhramadalivrajanivīśeṣam | yaścetasā kalayate tava keśapāśaṃ tasya svayaṃ galati devi purāṇapāśaḥ || 110 || purāṇapāśaḥ avidyārūpaḥ || 110 || śrutisucaritapākaṃ dhīmatāṃ stotrametat paṭhati ya iha martyernityamārdrāntarātmā | sa bhavati padamuccaiḥ sampadāṃ pādanamra- kṣitipamukuṭalakṣmīlakṣaṇānāṃ cirāya || 111 || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake catuvīṃśaḥ paṭalaḥ samāptaḥ || 24 || bth " bi dhīmatāṃ śrutyoḥ karṇayoḥ sucaritapākam || 111 || || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāṃ catuvīṃśaḥ paṭalaḥ || 24 || bth " bi atha pañcaviṃśaḥ paṭalaḥ atha yogaṃ pravakṣyāmi sāṅgaṃ saṃvitpradāyakam | ekyaṃ jīvātmanorāhuryegaṃ yogaviśāradāḥ || 1 || laiṅgīkriyāmantravatīsvavedha jñānāhvayāḥ pañca bhavanti dīkṣāḥ | catuvīdhāstāḥ samayābhidhāna sāmānyanirvāṇaviśeṣadīkṣāḥ || evaṃ dīkṣāsu sarvāsu guruḥ śiṣyaṃ prabodhayet | bodhito'bodhitaścet syānnā'nyathā dīkṣito bhavet || ityukteḥ yogaṃ vinā dīkṣāyā anirvāhāt sūryamantrādau ca prayogaviṣaye aneke yogaprakārā uktāḥ | teṣāṃ ca jñānāya yogaṃ vaktuṃ pratijānīte atheti | sāṅgaṃ yama- niyamādiyuktam | saṃvitpradāyakaṃ nityānandānubhavarūpamokṣadāyakamityarthaḥ | etena ātmaviśeṣaguṇocchedo mokṣa etanmatam nirastam | sukhābhāvasya puruṣārthatvābhāvāt | vedāntapakṣamāśrityāha ekyamiti | tacca " tattvamasi " ityādi śrutisiddham | yat prayogasāre---- niṣkalasyā'prameyasya devasya paramātmanaḥ | sandhānaṃ yogamityāhuḥ saṃsārocchittisādhanam || iti || 1 || śivātmanorabhedena pratipattiḥ pare viduḥ | śivaśaktyātmakaṃ jñānaṃ jagurāgamavedinaḥ || 2 || śivaproktasūtramatapravṛttapratyabhijñādigranthamatamāha----śiveti | pratipattirjñānam | pare śaivāḥ | taduktaṃ śivasūtravṛttau---- dhīḥ svāttvikī vimarśena jāyate niyatātmanaḥ | caṃkramantī śivaṃ prāpya līyate cendriyaiḥ saha || iti | trikabhede'pi---- sattvasthaśca tamaḥstho guṇabhedakaḥ | evaṃ paryaṭate dehī sthānāt sthānāntaraṃ vrajan || tanmātrodayarūpeṇa mano'haṃbuddhivartmanā | pūryaṣṭakena saṃruddho duḥkhaṃ tatpratyayodbhavam || bhuṅkte paravaśo bhogaṃ tatrasthaṃ saṃharecchivaḥ || iti | svacchandabhairave'pi---- aṇumātraṃ śivānandasphuraṇaṃ sarvadoṣahṛt | malatrayavināśācca māyā gacchet samūlataḥ || iti | ānandabhairave'pi---- prāṇādibhāvanaṃ tyaktvā tathā taddṛśyasampadaḥ | svātmabhāvena cittena viśecchivapadaṃ śanaiḥ || iti | uttarāmnāyamatamāha----śiveti | śivaśaktyātmakaṃ jñānaṃ śivaśaktorabhedajñāna- mityarthaḥ | yadāhuḥ----eṣā bodhamayī śaktiḥ paramānandarūpiṇī | sattvādiguṇasaṃbaddhā svamāyāntargatā vibhuḥ || samastatattvajātānāmiha sṛṣṭeranantaram | sarvaiḥ śarīraistatsaṃsthairapi marttyaiḥ parasparam || anādyadhyāsambaddha vismṛtyātmasvarūpiṇī | śivā (viśvā)tmikā bhavedeṣā devī sarvātmanā śive || iti || 2 || purāṇapuruṣasyā'nye jñānamāhuvīśāradāḥ | jitvā''dāvātmanaḥ śatrūn kāmādīn yogamabhyaset || 3 || bhedavādivaiṣṇavādimatamāha purāṇeti | puruṣottamaḥ | puruṣaḥ sāṃkhyamate | īśvaro nyāyamate | nārāyaṇo vaiṣṇavamate | tatparicayo yogaḥ | tatra pūjyatvāt prathamopanyasta- tvācca prathamaṃ mataṃ granthakṛtsammatamiti gamyate || 3 || kāmakrodhau lobhamohau tatparaṃ madamatsarau | vadanti duḥkhadānetānariṣaḍvargamātmanaḥ || 4 || kāmeti | strībhogādyabhilāṣaḥ kāmaḥ | sattvādijighāṃsā krodhaḥ | dhanāditṛṣṇā lobhaḥ | tattvājñānaṃ mohaḥ | ahaṃ sukhī dhanī vidyāvāniti garvaḥ madaḥ | anyaśubhadveṣo matsaraḥ iti | duḥkhadānetān ātmanaḥ ariṣaḍvargamāhurityanvayaḥ | ātmasvarūpacintanavyāpāratirodhānena teṣāṃ śatrutvam || 4 || yogāṣṭāṅgairimān jitvā yogino yogamāpnuyuḥ | yamaniyamāvāsanaprāṇāyāmau tataḥ param || 5 || pratyāhāraṃ dhāraṇākhyaṃ dhyānaṃ sārddhaṃ samādhinā | aṣṭāṅgānyāhuretāni yogino yogasādhane || 6 || etajjayopāyamāha yogeti | tānyāha yameti || 5-6 || ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ kṛpārjavam | kṣamā dhṛtimītāhāraḥ śaucaṃ ceti yamā daśa || 7 || kramādeṣāṃ svarūpamāha----ahiṃseti | na kañcana hanmi ityabhyāsapravaṇatā ahiṃsā | asatyaṃ na vacmi ityabhyāsapravaṇacittatā satyam | cauryanivṛttiḥ asteyam | strībhogecchānivṛttiḥ brahmacaryam | prāṇiṣu krūrabuddhinivṛttiḥ kṛpā | cittakauṭilya- nivṛttiḥ ārjavam | abhibhāvakaṃ prati akrodhapravaṇacittatā kṣamā | iṣṭavastvādyalā- bhataścintābhāvo dhṛtiḥ | krameṇa āhārāpakarṣaṇāt yāvaccharīrasthitimātrabhojanaṃ mitāhāraḥ | cittanairmalyārthaṃ yathoktaśaucaśīlatā śaucam yamā iti " yamu " uparame kāmādernivṛttirūpā ityarthaḥ | tatra dhṛtiḥ sarvatrā'nuṣaktā | ahiṃsābrahmacaryābhyāṃ kāmasya jayaḥ | kṛpākṣamābhyāṃ krodhasya | asteyasatyārjavebhyo lobhasya | mitāhāra- śaucābhyāṃ mohasya | kṣamārjavābhyāṃ madasya | ahiṃsākṛpārjavakṣamābhyo matsarasya | ityanyadapi yathāyathamūhyam | taduktaṃ saṃhitāyām---- sarveṣāmapi jantūnāmakleśajananaṃ mune | vāṅgamanaḥ karmabhirnyūnamahiṃsetyabhidhīyate || yathādṛṣṭaśrutārthānāṃ svarūpakathanaṃ punaḥ | satyamityucyate || iti | tṛṇāderapyanādānaṃ parasvasya tapodhana || asteyam || iti | avasthāsvapi sarvāsu karmaṇā manasā girā | strīsaṅgatiparityāgo brahmacaryaṃ pracakṣate || pareṣāṃ duḥkhamālokya svasyaivālokya tasya tu | utsādanānusandhānaṃ dayā || iti | vyavahāreṣu sarveṣu manovākkāyakarmabhiḥ | sarveṣāmapi kauṭilyarāhityamārjavaṃ bhavet || iti | sarvātmanā sarvadā'pi sarvatrā'syā'pakāriṣu | bandhuṣviva samācāraḥ kṣamā syāt || iti | icchāprayatnarāhityaṃ jāteṣu viṣayeṣvapi | lobhavatsu dhṛtiḥ || iti | bhojyasyaiva caturthāṃśabhojanaṃ svacchacetasaḥ | hitaṃ medhyaṃ sutīkṣṇena mitāhāraṃ pracakṣate || nirgataṃ romakūpebhyo navarandhrebhya eva ca | malaṃ vadanti dvārāṇāṃ (toyaistat) kṣālanaṃ śaucamucyate || mṛjjalābhyāṃ bahiḥ samyagāntaraṃ tvathavā punaḥ | pūrvektabhūtaśuddhyantaṃ śaucamācakṣate budhāḥ || iti || 7 || tapaḥ santoṣa āstikyaṃ dānaṃ devasya pūjanam | siddhāntaśravaṇaṃ caiva hrīrmatiśca japo hutam || 8 || daśaite niyamāḥ proktāḥ yogaśāstraviśāradaiḥ | tapa iti | kṛcchrādivratacaryā tapaḥ | bahviṣṭatarānabhilāṣāḥ santoṣaḥ | asti paraloka iti matiryasya sa āstikaḥ | tasya bhāva āstikyam | paralokabuddhyā dharmādyācaraṇamiti yāvat | yathāvibhavaṃ devapitṛmanuṣyoddeśena vitaraṇaṃ dānam | devasya pūjanam uktarītyā'nuṣṭhānādeva mokṣopāyapravṛttasya vighnābhāvāya bhavati | siddhānta upaniṣanmokṣopāyopadeśaparimalādiśāstram tasya śravaṇam | kutsitācārāt svata udvego hrīḥ | tathā sati cittamālinyena jñānānudayāt | matirmananam | tathā ca smṛtiḥ----śrotavyaḥ śrutivākyebhyo mantavyaścopapattibhiḥ | iti | japa ityuktaprakāreṇa | " japato nāsti pātakam " ityukteḥ | cittaśuddhāvupa- yogāt | hutamagnihotrādihomaḥ | yadakaraṇe pratyavāyāt cittamālinyena jñānānudayāt | yadvā hutaṃ mantrajapasya daśāṃśahomaḥ | yathā coktam---- nā'japāt sidhyate mantro nā'hutāca phalapradaḥ | anacīto haret kāmān tasmāt tritayamācaret || iti | niyamā iti | avaśyakarttavyatayā niyamatvameṣām | ataḥ kadācidālasyādinā tyāgo na kāryaḥ | taduktaṃ saṃhitāyām---- tapastvanaśanaṃ nāma vidhipūrvakamiṣyate | anāyāsopavāsena tṛptyarthaṃ bhaikṣyasevanam || tuṣṭireṣā | iti | śrutyādyukteṣu viśvāsa āstikyaṃ saṃpracakṣate | yadiṣṭadevatāṃ dhyātvā tadarpaṇādhiyā'nvaham || satpātre dīyate'nnādi taddānamabhidhīyate | iṣṭadevārcanaṃ samyak vidhipūrvakamanvaham || trisandhyamekadā vā tu bhavatyeva tadarcanam | vaiṣṇavāgamasiddhāntaśravaṇaṃ śrāvaṇaṃ (smaraṇaṃ) tathā || śrutyādibhirlaukikaiśca yadatyantavininditam | tatrā'pravarttanaṃ lajjā | iti | tarkairyadanusandhānaṃ samyak śabdasthitairapi | śāstroktayormatiriyam || iti | gurorlabdhasya mantrasya śaśvadāvarttanaṃ japaḥ | dravyaiḥ kalpoditairhemo hutam || iti || 8-9 || padmāsanaṃ svastikākhyaṃ vajraṃ bhadrāsanaṃ tathā || 9 || vīrāsanamiti proktaṃ kramādāsanapañcakam | ūrverupari vinyasya samyak pādatale ubhe || 10 || aṅguṣṭhau ca nibadhnīyāddhastābhyāṃ vyutkramāttataḥ | padmāsanamiti proktaṃ yogināṃ hṛdayaṅgamam || 11 || āsanapañcakamiti | sthitaṃ śramaḥ talpādau daṇḍavat patitaṃ tu nidrā'bhibhavati iti upaviṣṭasyaiva jñānābhyāsādhikāraḥ | tatra yathākathañcidupaveśane rogaḥ kuṇḍalyā- nugaṇyābhāvaśca | tasmāt padmāsanādyuktiḥ | taduktaṃ vaśiṣṭhasaṃhitāyām---- āsanena rujo hanti prāṇāyāmena pātakam | vikāraṃ mānasaṃ yogī pratyāhāreṇa sarvadā || dhāraṇābhirmanodhairyaṃ jñānādaiśvaryamuttamam | samādhau mokṣamāpnoti tyaktakarmaśubhāśubhaḥ || iti | ūrveriti | ūrverupari parasparasyorverupari | vyutkramāt ityasya atrāpi sambandhāt | nibadhnīyādityatra vyutkramāditi pṛṣṭhabhāge hastamātravyutkramaḥ | aṅguṣṭhabandhane tu tattaddhastenaiva tattadaṅguṣṭhabandhanam || 9-11 || jānūrverantare samyak kṛtvā pādatale ubhe | ṛjukāyo viśedyogī svastikaṃ tat pracakṣate || 12 || jānviti | antare iti dakṣiṇe vāmapādaṃ vāme dakṣiṇam | pūrvāsane aṅguṣṭha- bandhenaiva ṛjukāyatā siddhā | atra tu tathā'bhāvāt ṛjukāya iti uktam || 12 || sīvanyāḥ pārśvayornyasyed gulphayugmaṃ suniścalam | vṛṣaṇādhaḥ pāṣṇīpādau pāṇibhyāṃ paribandhayet || 13 || bhadrāsanaṃ samuddaṣṭaṃ yogibhiḥ pūjitaṃ param | ūrveḥ pādau kramānnayasyejjānvoḥ pratyaṅmukhāṅgulī ||14|| karau nidadhyādākhyātaṃ vajrāsanamanuttamam | ekaṃ pādamadhaḥ kṛtvā vinyasyorau tathetaram || 15 || ṛjukāyo viśedyogī vīrāsanamitīritam | sīvanyā iti | gudameḍhrāntarālordhvarekhā sīvanī | tasyāḥ pārśvayoḥ | vāma- pārśve dakṣiṇapādagulpham | anyasmin anyam | vṛṣaṇādhaḥ aṇḍakoṣādhaḥ pādapārṣṇī vyatyāsena bhavata iti śeṣaḥ | " tadgranthī ghuṭike gulphau pumān pāṣṇīstayoradhaḥ " iti kośaḥ | pāṇibhyāṃ paribandhayet pūrvavat aṅguṣṭhāviti śeṣaḥ | aṅguṣṭhabandhanena ṛjukāyatvaṃ siddham | taduktaṃ yogasāre---- sīvanyā ātmanaḥ pārśve gulphau nikṣipya pādayoḥ | savye dakṣiṇagulphañca dakṣiṇe dakṣiṇetaram || dakṣe savyakaraṃ nyasya savye nyasyetaraṃ karam | aṅguṣṭhau ca nibadhnīyāddhastābhyāṃ vyutkrameṇa tu || iti | ūrveriti | svasyorumūle kramāt pādadvayaṃ kuryāt | pratyaṅmukhāṅgulī svasammukhāṅgulī | pratyaṅmukhāṅgulī karau jānvorupari nidadhyādityanvayaḥ | atra ṛjukāyatvaṃ jānuhastadānādeva siddham | ekamiti | adha iti aparasphicaḥ || 13-16 || iḍayā''karṣayedvāyuṃ bāhyaṃ ṣoḍaśamātrayā || 16 || dhārayet pūritaṃ yogī catuḥṣaṣṭyā tu mātrayā | suṣumṇāmadhyagaṃ samyak dvātriṃśanmātrayā śanaiḥ || 17 || nāḍyā piṅgalayā cainaṃ recayedyogavittamaḥ | prāṇāyāmamimaṃ prāhuryegaśāstraviśāradāḥ || 18 || bhūyo bhūyaḥ kramāttasya vyatyāsena samācaret | mātrāvṛddhikrameṇaiva samyagdvādaśa ṣoḍaśa || 19 || prāṇāyāmo hi dvividhaḥ sagarbhe'garbha eva ca | japadhyānādibhiryuktaṃ sagarbhaṃ taṃ vidurbudhāḥ || 20 || tadapetaṃ vigarbhaṃ ca prāṇāyāmaṃ pare viduḥ | kramādabhyasataḥ puṃso dehe svedodgamo'dhamaḥ || 21 || madhyamaḥ kampasaṃyukto bhūmityāgaḥ paro mataḥ | uttamasya guṇāvāptiryāvacchīlanamiṣyate || 22 || ṣoḍaśamātrayeti | mātrālakṣaṇamuktaṃ tantrāntare---- kālena yāvatā svīyo hastaḥ svaṃ jānumaṇḍalam | paryeti mātrā sā tulyā svīyaikaśvāsamātrayā || iti | anye anyathā mātrālakṣaṇamāhuḥ---- svajānumaṇḍalaṃ pūrvaṃ triḥ parāmṛśya pāṇinā | prapadya choṭikāmekāṃ mātrā sā syāllaghīyasī || iti | anyatra tu---- so'ṅgulisphoṭatulyaśca mātrāṣṭābhiśca taiḥ smṛtā || iti | vāyavīyasaṃhitāyāṃ tu----jānu pradakṣiṇīkṛtya na drutaṃ na vilambitam | aṅgulisphoṭanaṃ kuryāt sā mātreti prakīttītā || iti | ākarṣayediti pūrakaḥ | pūritaṃ dhārayediti kumbhakaḥ | suṣumṇāmadhyagaṃ samya- giti pūrveṇa sambadhyate | recayediti recakaḥ | kecana recakādikumbhakāntaṃ manyante | evaṃ kramād bhūyobhūyaḥ paunaḥpunyena krameṇa ekaikavṛddhyā dvitrivṛddhyādikrameṇa tasya vyatyāsena uktavaiparītyena dvādaśa ṣoḍaśa vā prāṇāyāmān samācaredityanvayaḥ | taduktam---- śuciḥ prāṇāyāmān praṇavasahitān ṣoḍaśa vaśī prabhāte sāyaṃ ca pratidivasamevaṃ vitanute | dvijo yastu bhrūṇaprahaṇanakṛtāṃho'bhikalitaṃ punantyete māsādapi duritatūlaughadahanāḥ || iti | paramatamāha ślokena japeti | pare budhā vidurityanvayaḥ | ayaṃ ca prāṇāyāmaḥ pūjāviṣaya iti jñeyam | taduktam---- ayaṃ prāṇāyāmaḥ sakaladuritadhvaṃsanakaro vigarbhaḥ prokto'sau śataguṇaphalo garbhakalitaḥ | japadhyānopetaḥ sa tu nigadito garbharahitaḥ sagarbhastadyukto muniparivṛddhairyāganirataiḥ || iti | śīlanaṃ prāṇāyāmasyeti śeṣaḥ || 16-22 || indriyāṇāṃ vicaratāṃ viṣayeṣu nirargalam | balādāharaṇaṃ tebhyaḥ pratyāhāro'bhidhīyate || 23 || aṅguṣṭhagulphajānūrusīvanīliṅganābhiṣu | hṛdgrīvākaṇṭhadeśeṣu lambikāyāṃ tato nasi || 24 || bhrūmadhye mastake rmūdhni dvādaśānte yathāvidhi | dhāraṇaṃ prāṇamaruto dhāraṇeti nigadyate || 25 || indriyāṇāmityādinā manasa eva ekatra sthitiḥ kāryetyuktaṃ bhavati | yato manaḥ sahāyānāmeva eteṣāṃ svasvaviṣayagrahaṇaśaktiḥ atastannirodhenaiva nirodhāditi bhāvaḥ | lambikā tālumūlam | mastakaṃ lalāṭakeśasandhiḥ | mūrdhnīti taduparibhāgaḥ | dvādaśānte brahmarandhre | yathāvidhi iti gurūktakrameṇa | vaśiṣṭhasaṃhitāyāṃpañca dhāraṇā uktā---- bhūtānāṃ mānasañcaikaṃ dhāraṇā ca pṛthak pṛthak | manaso niścalatve tu dhāraṇā ca vidhīyate || yā pṛthvī haritālahemarucirā tattvaṃ kalālānvitaṃ saṃyuktā kamalāsanena ca catuṣkoṇā hṛdi sthāyinī | prāṇāṃstatra vilīya pañcaghaṭikā cittānvitaṃ dhāraye- deṣā stambhakarī sadā kṣitiparā khyātā kṣamādhāraṇā || 1 || arddhendupratimaṃ ca kundadhavalaṃ kaṇṭhe ca tattvānvitaṃ tat pīyūṣavakārabījasahitaṃ yuktaṃ sadā viṣṇunā | prāṇāṃstatra vilīya pañcaghaṭikā cittānvitaṃ dhāraye- deṣā duḥsahakālakūṭajaraṇā syād vāruṇīdhāraṇā || 2 || tattvasthaṃ śivamindragopasadṛśaṃ tatra trikoṇe'nalaṃ tejo'nekamayaṃ pravālaruciraṃ rudreṇa tat saṅgatam | prāṇāṃstatra vilīya pañcaghaṭikā cittānvitaṃ dhāraye- deṣā vahnisamaṃ vapuvīdadhatī vaiśvānarīdhāraṇā || 3 || yanmūlaṃ kamalaṃ prapañcasahitaṃ dṛṣṭaṃ bhruvorantare tadvat sattvamayaṃ yakārasahitaṃ tatreśvaro devatā | prāṇāṃstatra vilīya pañcaghaṭikā cittānvitaṃ dhāraye- deṣā khe gamanaṃ karoti niyataṃ vāyoḥ sadādhāraṇā || 4 || ākāśaṃ suviśuddhavārisadṛśaṃ yadbrahmarandhrasthitaṃ tannāthena sadāśivena sahitaṃ yuktaṃ hakārākṣaraiḥ | prāṇāṃstatra vilīya pañcaghaṭikā cittānvitaṃ dhāraye- deṣā mokṣakapāṭabhedanapaṭuḥ proktā nabhodhāraṇā || 5 || karmaṇāṃ sādhakāḥ sarvā dhāraṇāḥ pañca durlabhāḥ | tāsāṃ vijñānato yogo sarvapāpaiḥ pramucyate || iti || 21-25 || samāhitena manasā caitanyāntaravatīnā | ātmanya(no)'bhīṣṭadevānāṃ dhyānaṃ dhyānamihocyate || 26 || samatvabhāvanā nityaṃ jīvātmaparamātmanoḥ | samādhimāhurmunayaḥ proktamaṣṭāṅgalakṣaṇam || 27 || abhīṣṭadevānāmiti sagarbhaṃ dhyānamuktam | vigarbhamapi dhyānamuktaṃ tantrāntare | yadāhuḥ---- yattattve niścalaṃ cittaṃ taddhyānaṃ paramaṃ matam | bhavati taddhyānaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ tathā || saguṇaṃ varṇabhedena nirguṇaṃ kevalaṃ tathā | aśvamedhasahasrāṇi vājapeyaśatāni ca || ekasya dhyānayogasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm | antaśceto bahiścakṣuradhaḥ sthāpya sukhāsanaḥ || samatvañca śarīrāṇāṃ dhyānamāhuśca siddhidam | nāsāgre dṛṣṭimādāya dhyātvā muñcati bandhanāt || ityādinā || gude meḍhre ca nābhau ca hṛdaye kaṇṭhadeśake | ghaṇṭikālambikāsthāne bhrūmadhye parameśvaram || nirguṇaṃ gaganākāraṃ marīcijalasannibham | śūnye sarvamayaṃ dhyātvā yogī yogamavāpnuyāt || ityantena || 26-27 || ṣaṇnavatyaṅgulāyāmaṃ śarīramubhayātmakam | gudadhvajāntare kandamutsedhād dvayaṅgulaṃ viduḥ || 28 || tasmāt dviguṇavistāraṃ vṛttarūpeṇa śobhitam | nāḍyastatra samudbhūtā mukhyāstisraḥ prakīttītāḥ || 29 || iḍā vāme sthitā nāḍī piṅgalā dakṣiṇe matā | tayormadhyagatā nāḍī suṣumṇā vaṃśamāśritā || 30 || pādāṅguṣṭhadvaye yātā śiphābhyāṃ śirasā punaḥ | brahmasthānaṃ samāpannā somasūryāgnirūpiṇī || 31 || tasyā madhyagatā nāḍī citrākhyā yogivallabhā | brahmarandhraṃ vidustasyāṃ padmasūtranibhaṃ param || 32 || yogasiddhyarthaṃ śarīrābhyantare mūlādhāramārabhya tattannāḍīsthāne vāyusañcāraṃ vaktuṃ śarīrapramāṇamāha ṣaḍiti | ubhayātmakaṃ śivaśaktyātmakam | agnīṣomātmakaṃ vā śukraśoṇitātmakaṃ vā iti prathamapaṭaloktānuvādaḥ | tasmādityutsedhāt | vaṃśaṃ pṛṣṭhavaṃśam āśritā tadantargatā | yadāhuḥ----yā muṇḍādhāradaṇḍāntaravivaragatā | iti śiphābhyāṃ mūlābhyām || 28-32 || ādhārāṃśca vidustatra matabhedādanekadhā | divyamārgamidaṃ prāhuramṛtānandakāraṇam || 33 || iḍāyāṃ sañcareccandraḥ piṅgalāyāṃ divākaraḥ | jñātau yoganidānajñaiḥ suṣumṇāyāṃ tu tāvubhau || 34 || ādhārān iti kecana dvādaśa anye ṣoḍaśa āhuḥ | pare bahūni ca | yadāhuḥ---- tatastu brahmakaṃkāle dhyāyeccakrakramaṃ sudhīḥ | ādhāracakraṃ prathamaṃ kuladīpamanantaram || vajra (yajña) cakraṃ tataḥ proktaṃ svādhiṣṭhānātmakaṃ param | raudraṃ karālacakraṃ ca gahvarātmakameva ca || vidyāpa (pra)daṃ ca trimukhaṃ tripadaṃ kāladaṇḍakam | sā (u) kāracakraṃ ca tataḥ kālodāraṃ karaṅka(bandha)kam || dīpakaṃ kṣobhajanakamānandakalilā (lalitā)tmakam | maṇipūrakasaṃjñañca lāṅgalaṃ kā (ku) labhedanam || madotsāhañca paramaṃ māda (rga)kaṃ padamucyate | kalpajālaṃ tataścintyaṃ ghoṣakallolanaṃ tataḥ || nādāvarttapadaṃ proktaṃ tripuṭañca taduttaram | kaṅkālakaṃ tama(mana)ścakraṃ vikhyātaṃ puṭabhedanam || mahāgranthivikāśaṃ ca bandhojjvalanasaṃjñitam | anāhataṃ padmapuṭaṃ vyomacakraṃ tathā bhavet || bodhanaṃ dhruvasaṃjñañca kāla (kalā) kandalakaṃ tataḥ | krauñcaṃ bheraṇḍavibhavaṃ ḍāmaraṃ kulapīṭhakam || kulakolāhalaṃ hālāhalāvarttaṃ mahadratham(dbhayam) | ghorabhairavasaṃjñañca viśuddhiḥ kaṇṭhamuttamam || ghūrṇakaṃpadamākhyātamājñākākapuṭaṃ tathā | śṛṅgāṭaṃ kāmarūpākhyaṃ pūrṇagiryātmakaṃ param | mahāvyomātmakaṃ cakraṃ śaktirūpamanusmaret || iti || 33-34 || ādhārakandamadhyasthaṃ trikoṇamatisundaram | jyotiṣāṃ nilayaṃ divyaṃ prāhurāgamavedinaḥ || 35 || tatra vidyullatākārā kuṇḍalī paradevatā | parisphurati sarvātmā suptāhisadṛśākṛtiḥ || 36 || bibhatī kuṇḍalīśaktirātmānaṃ haṃsamāśritā | haṃsaḥ prāṇāśrayo nityaṃ prāṇo nāḍīsamāśrayaḥ || 37 || kuṇḍalīsthānamāha ādhāreti | kuṇḍalīśaktiḥ ātmānaṃ paramātmānaṃ bibhattī tadyogabhāginī bhavatītyarthaḥ | kīdṛk | haṃsaṃ jīvātmānam āśritā jīvādhiṣṭhānā satītyarthaḥ | haṃsaḥ prāṇāśrayaḥ prāṇavāyusamāśraya ityarthaḥ | prāṇo nāḍīsamāśrayaḥ || 35-37 || ādhārādudgato vāyuryathāvat sarvadehinām | dehaṃ vyāpya svanāḍībhiḥ prayāṇaṃ kurute bahiḥ || 38 || dvādaśāṅgulamānena tasmāt prāṇa itīritaḥ | kathaṃ tasya nāḍīsamāśrayatvamityata āha ādhārāditi | prayāṇaṃ kurute ataeva prāṇa iti prāṇaśabdavyutpattiḥ daśītā | dvādaśāṅgulamāneneti vāmadakṣiṇayoriti jñeyam | etatphalamuktaṃ tantrāntare---- bhojanaṃ maithunaṃ yuddhaṃ phalapuṣpagrahaṃ tathā | kuryāt krūrāṇi karmāṇi vāyau dakṣiṇasaṃśrite || yātrāvivāhakarmāṇi śubhakarmāṇi yāni ca | tāni sarvāṇi kurvīta vāme vāyau tu saṃsthite || tathā---- vyāyāmaṃ śayanaṃ krūraṃ ṣaṭkarmādikasādhanam | tāni sidhyanti sūryeṇa nātra kāryā vicāraṇā || iti | anyatra---- devadakṣiṇabhāgage'tha puruṣe rogāture dakṣiṇe sthitvā pṛcchati pṛcchakaḥ sa puruṣo jīvatyarogaściram | vāmāyāṃ tu rujā''kulīkṛtatanau vāmāśrite ceśvare vāme pṛcchati cet sthitā gatagadā vāmā ciraṃ jīvati || iti | deve gate pṛcchati vāmabhāgaṃ sthitvā naro dakṣiṇato yadīha | vyatyāsato'smādapi kṛcchrasādhyaṃ vadanti santaḥ khalu rogajātam || iti | athavā ādhārāt udgataḥ bahiḥ prayāṇaṃ kuruta ityanena utpattilaye sandhye ahorātramityādi sarvamuktam | yadāhuḥ---- jānīyādudayaṃ budhaḥ svajaṅgare devasya kande nṛṇāṃ ghrāṇāsgmikarāṅgule khalu layaṃ sandhye ca pūrvāpare | utpattiṃ ca layaṃ ca santatamadhovṛttiṃ niśāṃ vāsaraṃ ūrdhvāṃ vṛttimadhastathā himakaraṃ cordhvāṃ dineśaṃ gatim || iti || 38-39 || ramye mṛdvāsane śuddhe paṭājinakuśottare || 39 || baddhaikamāsanaṃ yogī yogamārgaparo bhavet | jñātvā bhūtodayaṃ dehe vidhivat prāṇavāyunā || 40 || tattadbhūtaṃ japeddehadṛḍhatvāptaye sudhīḥ | daṇḍākārā gatirbhūmeḥ puṭayorubhayoradhaḥ || 41 || toyasya pāvakasyorddhaṅgatistiryaṅ nabhasvataḥ | gatirvyemno bhavenmadhye bhūtānāmudayaḥ smṛtaḥ || 42 || yogaprakāramāha----ramya iti | ramya ekānte ityarthaḥ | anyathā cittavikṣepaḥ syāditi | kāṭhinye sati dehapīḍāyā tatraiva mano gamiṣyatīti mṛdvāsana ityuktam | bhūtaparicaryārthamāha daṇḍeti || 39-42 || dharaṇerudaye kuryāt stambhanaṃ vaśyamātmavit | śāntikaṃ pauṣṭikaṃ karma toyasya samaye vasoḥ || 43 || māraṇādīni maruto vipakṣoccāṭanādikam | kṣudrā(kṣveḍā)dināśanaṃ śastamudaye ca vihāyasaḥ|| 44 || prasaṅgatastattadbhūtodayamāha dharaṇeriti | vasoragneḥ || 43-44 || aṅgulībhirdṛḍhaṃ badhvā karaṇāni samāhitaḥ | aṅguṣṭhābhyāmubhe śrotre tarjanībhyāṃ vilocane || 45 || nāsārandhre madhyamābhyāmanyābhirvadanaṃ dṛḍham | baddhātmaprāṇamanasāmekatvaṃ samanusmaran || 46 || dhārayenmarutaṃ samyagyogo'yaṃ yogivallabhaḥ | nādaḥ sañjāyate tasya kramādabhyasataḥ śanaiḥ || 47 || mattabhṛṅgāṅganāgītasadṛśaḥ prathamo dhvaniḥ | vaṃśikasyā'nilāpūrṇavaṃśadhvaninibho'paraḥ || 48 || ghaṇṭāravasamaḥ paścāt ghanameghasvanopamaḥ | evamabhyasataḥ puṃsaḥ saṃsāradhvāntanāśanam || 49 || jñānamutpadyate pūrvaṃ haṃsalakṣaṇamavyayam | baddheti | anyathā yadi indriyamārgeṇa haṭhāt vāyuḥ nirgacchet tadupaghātaḥ syāt | karaṇāni indriyāṇi | ubhe iti triṣu anveti | ghano niviḍo meghasvanavat svano yasya iti madhyapadalopī samāsaḥ | evamityanenā'nveti | dhvanidaśakamāhuḥ----ciṇīti prathamaḥ śabdaściñciṇīti dvitīyakaḥ | cicicākī tṛtīyastu caturthe ghargharaḥ svaraḥ || pañcamastu manāguccaḥ ṣaṣṭho madakaladhvaniḥ | saptamaḥ sūkṣmanādaḥ syādaṣṭamo veṇuvarddhanaḥ || navamo madhuradhvāno daśamo dundubhisvanaḥ || iti | haṃsopaniṣadyapi----atha daśakoṣo nādamanubhavati | haṃsavaśāt nādo daśavidho jāyate | ciṇīti prathamaḥ | ciṇiciṇīti dvitīyakaḥ | ghaṇṭānādastṛtīyakaḥ | śaṅkhanādasturyaḥ | pañcamastantrīnādaḥ | ṣaṣṭhastālanādaḥ | saptamo veṇunādaḥ | aṣṭamo bherīnādaḥ | navamo mṛdaṅganādaḥ | daśamo meghanādaḥ | navamaṃ parityajya daśamamabhyaset | asmāt mano vilīyate | vilīne manasi gate saṅkalpavikalpe dagdhe puṇyapāpe sadāśivomiti | sadāśivaḥ śaktyātmā sarvatrāvasthitā svayaṃ jyotiḥ śuddho buddho nityo nirañjanaḥ śāntaḥ prakāśata iti | haṃsalakṣaṇaṃ śivaśaktyātmakaṃ jīvātmakaṃ vā | prayogasāre tu---- kamparomodgamānandaṃ vaimalyasthairyalāghavam | prakāśajñānavaidūṣyaṃ bhāvo'dvaitātmasañcayaḥ || sambhavanti daśā'vasthā yoginaḥ siddhisūcakāḥ | tatastraikālyavijñānaṃ mahāprajñā manojñatā || chandataḥ prāṇasaṃrodho nāḍīnāṃ kramaṇaṃ tathā | vācāṃ siddhiścirāyuṣyamindrajālānuvarttanam || dehāddehāntaraprāptirātmajyotiḥ prakāśanam | pratyayā daśa dṛśyate prāptayogasya yoginaḥ || iti || 45-50 || puṃprakṛtyātmakau proktau bindusargau manīṣibhiḥ || 50 || tābhyāṃ kramātsamudbhūtau bindusargāvasānakau | haṃsau tau puṃprakṛtyākhyau haṃ pumān prakṛtistu saḥ || 51 || ajapā kathitā tābhyāṃ jīvo'yamupatiṣṭhati | puruṣaṃ svāśrayaṃ matvā prakṛtirnityamāsthitā || 52 || yadā tadbhāvamāpnoti tadā so'hamayaṃ bhavet | sakārārṇaṃ hakārārṇaṃ lopayitvā tataḥ param | sandhiṃ kuryāt pūrvarūpastadā'sau praṇavo bhavet || 53 || praṇavotpattimāha----pumiti | kramāditi bindoḥ haṃ visargāt saḥ | puṃ prakṛtyākhyau iti nāma kālpanikam | tattvataḥ binduvisargāveva | haṃ pumāniti | ataeva atra ādau akāre nipāte yojite ahamiti lokaprasiddha ātmābhinayaḥ | upatiṣṭhati ārādhayati | puruṣaṃ svāśrayaṃ matvā nityaṃ tameva asthitā prakṛtiriti sambandhaḥ | yadā tu prakṛternityamātmana iti pāṭhaḥ tadā ātmanaḥ prakṛteriti samānādhi- karaṇe ṣaṣṭhyau | prakṛtiravidyā sā brahmabhinnatvena jīvakalpakatvāt tadabhinneva svāśrayaṃ sadāśrayaṃ gatvā iyaṃ yadā tadbhāvamāpnotīti sambandhaḥ | tadbhāvamiti | prakṛti- puruṣayorabhedāt paramātmaivā'ham iti jīvabrahmaṇoraikyam | asyārthaḥ | ajapābhyā- sāccaivamaikyamudetīti vyaktīkṛtam | lopayitveti | vyañjanayoḥ kalpitatvādeva lopaḥ| pūrvarūpaṃ " eṅaḥ padāntādati " ityanena || 50-53 || parānandamayaṃ nityañcaitanyaikaguṇātmakam | ātmābhedasthitaṃ yogī praṇavaṃ bhāvayetsadā || 54 || parānandamayamiti | " ānandaṃ brahmaṇo rūpaṃ tacca mokṣe pratiṣṭhitam " iti śruteḥ | nityaṃ vakṣyamāṇaśrutereva | caitanyaṃ jñānaṃ sa cāsāveko guṇaśca tadātmakam | " satyaṃ jñānamanantaṃ brahma " iti śruteḥ | yadvā caitanyaṃ jñānarūpamekam | " ekamevādvitīyaṃ brahma " iti śruteḥ | saṃsārotpattikarttṛtvāt kalpitasattvarajastamoguṇarūpam | ātmābhedasthitaṃ so'haṃśabdotthatayā tasya ca tadarthakatvāt || 54 || āmnāyavācāmatidūramādyaṃ vedyaṃ svasaṃvedyaguṇena santaḥ | ātmānamānandarasaikasindhuṃ paśyanti tārātmakamātmaniṣṭhāḥ || 55|| āmnāyeti | " yato vāco nivarttante " iti śruteḥ | ādyam | śāstrayonitvāt | svasaṃvedyaguṇena vedyaṃ svaprakāśamityarthaḥ | ānandamiti | " ānandaṃ brahmaṇo rūpam " iti śruteḥ | tārātmakamuktarītyā | ātmaniṣṭhā ādaranairantaryadīrghakālābhyāsaistaccintanaparā yoginaḥ || 55 || satyaṃ hetuvivajītaṃ śrutigirāmādyaṃ jagatkāraṇaṃ vyāptasthāvara jaṅgamaṃ nirupamaṃ caitanyamantargatam | ātmānaṃ ravivahnicandravapuṣaṃ tārātmakaṃ santataṃ nityānandaguṇālayaṃ sukṛtinaḥ paśyanti ruddhendriyāḥ||56|| satyam | " satyaṃ jñānam " iti śruteḥ | hetuvivajītam | nityatvāt anutpādyam | yadvā ye hetavo dustarkāstadvivajītam | śrutigirāmādyam | " śāstrayonitvāt " iti sūtre vedakarttṛtvokteḥ | praṇavātmakatvādvā | jagatkāraṇam | " ānandāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante " iti śruteḥ | vyāpteti | tadvivarttarūpatvāt jagataḥ | nirūpamamiti | advitīyatvena | caitanyamantargatam | pratyakcaitanyam ātmarūpacaitanyamityarthaḥ | ravicandravahnivapuriva vapuryasya | prakāśarūpamityarthaḥ | na tu tadvadākāragrāhitve ayaṃ dṛṣṭāntaḥ | tasya nirākāratvāt praṇavarūpatvāt vā tadvaduktiḥ || 56 || tārasya saptavibhavaiḥ paricīyamānaṃ mānairagamyamaniśaṃ śrutimaulimṛgyam | saṃvitsamastagamanaśvaramacyutaṃ tat tejaḥ paraṃ bhajata sāndrasudhāmburāśim || 57 || tārasyeti | akārokāramakārabindunādaśaktiśāntākhyaiḥ paricīyamānaṃ tadrucya- mānam | tadevāha mānairagamyamiti | śrutimaulirupaniṣat tanmṛgyam | sattātmakamasti iti bhānāt | saṃvit prakāśam | " saddhīdaṃ sarvaṃ sat sat " iti " ciddhīdaṃ sarvaṃ prakāśate " iti śruteḥ | samastagaṃ vyāpakam | anaśvaram aviśvaṃsi | acyutamekarūpatvāt | vākyāntaropadeśāt ślokatrayasthānāṃ padānāṃ parasparaṃ na paunaruktyam || 57 || hiraṇmayaṃ dīptamanekavarṇaṃ trimūttīmūlaṃ nigamādibījam | aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ bhajante caitanyamātraṃ ravimaṇḍalastham || 58 || saguṇabrahmopāstirapi saguṇabrahma (hiraṇyagarbha) lokaprāptidvārā mukteḥ kramāt kāraṇamiti śāstrokteḥ nirguṇabrahmopāstau asamarthānāṃ saguṇabrahmopāstimāha---- hiraṇmayamiti | trimūttīmūlamityanena asyā'bhyasanīyāni nāmāni sūcitāni | yadāhuḥ----brahmā viṣṇuśca rudraśca oṃkāraḥ pralayastathā | sarvavyāpī hyanantaśca tāraḥ sūkṣmaśca śuklakaḥ || vaidyutaśca paraṃ brahma ekaścā'pyekarudrakaḥ | īśāno bhagavāṃ- ścaiva tataḥ syāttu maheśvaraḥ || mahādevaḥ sadāpūrvaḥ śivaḥ sarvādayastrayaḥ | rakṣitāva- gataścaiva tathā priyatamaḥ smṛtaḥ || nityatṛptaśca sarvādyā ṣoḍaśāntaḥ prakīttītāḥ | ādyaścāvagamaḥ kānta pradiṣṭaśrotṛsvāminau || samarthe yāvakaścaiva kriyecchādīpta eva ca | avāptāliṅgitau caiva hiṃsako dāhakastathā || bhāvavṛddhau guṇaṃ bījaṃ dhruvo vedādirādiyuk | umadhyo maparaścaiva trimātro yonireva ca || dehāśrayaśca saṃvādātmānau sarvādikāstrayaḥ || iti || 58 || dhyāyanti dugdhābdhibhujaṅgabhoge śayānamādyaṃ kamalāsahāyam | praphullanetrāmbujamañjanābhaṃ caturmukhenāśri(ñci) tanābhipadmam || 59 || āmnāyagaṃ dvivaraṇaṃ ghananīlamudya- cchrīvatsakaustubhagadāmbujaśaṅkhacakram | hṛtpuṇḍarīkanilayaṃ jagadekamūla- mālokayanti kṛtinaḥ puruṣaṃ purāṇam || 60 || kramamuktyarthamanyāṃ sākāropāstimāha----dhyāyantīti ślokadvayena | āmnāyā vedāstadgrathitasraṣṭaṃ (suṣṭhu ?) vacanaṃ yasya || 59-60 || bindornādasamudbhavaḥ samudite nāde jagatkāraṇaṃ tāraṃ tattvamukhāmbujaṃ parivṛtaṃ varṇātmakairbhūtajaiḥ | āmnāyāṅghiracatuṣṭayaṃ(rmukhaṃ)purariporānandamūlaṃ vapuḥ pāyād vo mukuṭendukhaṇḍavigaladdivyāmṛtaughaplutam || 61|| kramamuktyarthamanyasākāradhyānayogamāha----bindoriti | binduḥ śivātmā oṃkārasya śirorūpaḥ | tattvamukhāmbujaṃ catuvīṃśatitattvamayamukhakamalam || 61 || piṇḍaṃ bhavet kuṇḍalinī śivātmā padaṃ tu haṃsaḥ sakalāntarātmā | rūpaṃ bhavedbandurananta(manda) kānti ratītarūpaṃ śivasāmarasyam || 62 || sabījayogamāha----piṇḍamiti | akārokāramakārātmakatvāt piṇḍaṃ praṇavaḥ | kuṇḍalinī tadrūpā saiva śivātmā sakalāntarātmā haṃsaḥ | tasyāḥ padaṃ sthānam | anayoranantakāntiḥ bindurūpam | paramārthatastu śivayoḥ sāmarasyamatītarūpaṃ nīrūpameva| yadvā atīteti atipūrvasyeṇo loṭmadhyamapuruṣabahuvacanam | he lokāḥ yūyaṃ sarvaṃ jagadatikramyaivaṃ dhyānāt śivasāmarasyarūpamatīta ātiyāta gacchatetyarthaḥ || 62 || piṇḍādiyogaṃ śivasāmarasyāt sabījayogaṃ pravadanti santaḥ | śive layaṃ nityaguṇābhiyukte nirbījayogaṃ phalanirvyapekṣam || 63 || anena sāyujyamuktirbhavatītyāha----piṇḍādīti | sārūpyamuktimāha----śiva iti ||63|| mūlonnidrabhujaṅgarāja mahiṣīṃ yāntīṃ suṣumṇāntaraṃ bhitvā''dhārasamūhamāśu vilasatsaudāminī sannibhām | vyomāmbhojagatendu maṇḍalagaladdavyāmṛtaughaplutaṃ(ghaiḥ patiṃ) sambhāvya svagṛhaṃ gatāṃ punarimāṃ sañcintayet kuṇḍalīm || 64 || samprati ātmānubhavaikagamyakuṇḍalinīcintanarūpaṃ rājayogādiprakāramāha mūleti| mūlāt mūlādhārāt | unnidrā jāgradrūpā | kuṇḍalyā sarpākāratvāt bhujaṅgarājamahiṣī- vyapadeśaḥ | suṣumṇāntaramāśu yāntīm | ādhārasamūhaṃ svādhiṣṭhānamaṇipūrakānāhatavi- śuddhājñārūpam | vyomāmbhojeti | sahasradalapatiṃ śivam | svagṛhaṃ mūlādhāram || 64 || haṃsaṃ nityamanantamavyayaguṇaṃ svādhārato nirgatā śaktiḥ kuṇḍalinī samastajananī haste gṛhītvā ca tam | yātā śambhuniketanaṃ parasukhaṃ tenā'nubhūya svayaṃ yāntī svāśrayamarkakoṭirucirā dhyeyā jaganmohinī || 65 || taṃ jīvaṃ japyamānaṃ haṃsaṃ haste gṛhītveti sambandhaḥ | yathā ca jīvo japati tathā haṃsamantraprastāva eva uktam | svāśrayaṃ mūlādhāram | pūrvaślokāddhaṃsaṃ gṛhītvā yāteti viśeṣaḥ || 65 || avyaktaṃ parabindumañcitaruciṃ nītvā śivasyālayaṃ śaktiḥ kuṇḍalinī guṇatrayavapuvīdyullatāsannibhā | ānandāmṛtamadhyagaṃ puramidaṃ candrārkakoṭiprabhaṃ saṃvīkṣya svapuraṃ gatā bhagavatī dhyeyā na vedyā guṇaiḥ || 66 || avyaktaṃ parabinduṃ nītveti | pūrvato viśeṣaḥ | svapuraṃ mūlādhāram || 66 || madhye vartma samīraṇadvayamithaḥ saṅghaṭṭasaṃkṣobhajaṃ śabdastomamatītya tejasi taḍitkoṭiprabhābhāsure | udyantīṃ samupāsmahe navajavāsindūrasandhyāruṇāṃ sāndrānandasudhāmayīṃ paraśivaṃ prāptāṃ parāṃ devatām || 67 || samīraṇadvayeti | apānavāyunirodhāt prāṇavāyunirodhāccordhvādhogatayostayo- mithaḥ saṅghaṭṭa ityarthaḥ | atra prāṇāpānasaṅghaṭṭajaśabdātikramaṇameva viśeṣaḥ, ārakta- dhyānañca | taduktam----śvetadhyāne vāgvilāsa ārakte vaśyatā bhavet | iti | anyatrāpi---- dhyāyedvaśyākarṣaṇe tāṃ japābhāṃ śvetāṃ śāntau stambhane pītavarṇām | śyāmāṃ muktau māraṇe kṛṣṇavarṇāṃ dhūmrābhāsāṃ dveṣaṇoccāṭane ca || ityādyānuṣaṅgikaṃ phalamapi jñeyam || 67 || gamanāgamaneṣu jā(lā)ṅghikī sā tanuyādyogaphalāni kuṇḍalī | muditā kulakāmadhenureṣā bhajatāṃ kāṅkṣitakalpavallarī || 68 || gamaneti | atra gamanāgamaneṣu jāṅghikīti viśeṣaḥ || 68 || ādhārasthitaśaktibindunilayāṃ nīvāraśūkopamāṃ nityānandamayīṃ galatparasudhāvarṣaiḥ prabodhapradaiḥ | siktvā ṣaṭ sarasīruhāṇi vidhivat kodaṇḍamadhyoditāṃ dhyāyedbhāsvara bandhujīvarucirāṃ saṃci(vi)nmayīṃ devatām ||69|| ādhāreti | ādhāro mūlādhāracakram | tatra sthitā yā śaktiḥ trikoṇaṃ tasyā madhyasthānaṃ binduḥ tannilayām | yadvā ādhārasthitā yā śaktiḥ trikoṇaṃ atha ca tatrasthaṃ kāmabījaṃ tadapi śaktibījameva | tasya śirasi yo binduḥ tannilayāmityarthaḥ | yadāhuḥ----taḍitkoṭiprakhyaṃ svarucijitakālānalaruciṃ sahasrādityāṃśuprakarasadṛśodyotakalitam | sphurantaṃ yonyantaḥ sphuṭadaruṇabandhūkakusuma prabhaṃ kāmaṃ dhyāyedruciraśaśabhṛtkoṭiśirasam || tasyordhve'gniśikhā ciradyutilatāpuñjaprabhābhāsurā sūkṣmā brahmapathāntarāmbaragatā caitanyamātrā kalā || iti | kodaṇḍamadhyaṃ bhrūmadhyam ājñācakram | tatroditā | atrāyameva viśeṣaḥ || 69|| hṛtpaṅkeruhabhānu vimbanilayāṃ vidyullatāmatsarāṃ bālārkāruṇatejasā bhagavatīṃ nirbhartsayantīṃ tamaḥ | nādākhyaṃ padamarddhacandrakuṭilaṃ saṃvinmayaṃ śāśvataṃ yāntīmakṣararūpiṇīṃ vimaladhīrdhyāyed vibhuṃ tejasām || 70 || matsaraśabdaḥ sadṛśārthaḥ | bālārkāruṇatejasā tamo nirbhartsayantīmiti sambandhaḥ| atra hṛdayādeva nāthaṃ prati gamanaṃ varṇamayadhyānamiti viśeṣaḥ | etacca praticakraṃ bhinnāḥ kuṇḍalya iti mate taiḥ kuṇḍalinīṣaṭkasya svīkṛtatvāt || 70 || bhāle pūrṇaniśāpatipratijaṭāṃ nīhārahāratviṣā siñcantīmamṛtena devamamitenānandayantīṃ tanum | varṇānāṃ jananīṃ tadīyavapuṣā saṃprāpya viśvaṃ sthitāṃ dhyāyet samyaganākulena manasā saṃvi(ci)nmayīmambikām ||71|| bhāla iti | atrājñāyāṃ śivena saṅgaḥ varṇetpādakatvañca viśeṣaḥ | taduktam---- svayambhuliṅgaṃ nijayonimadhyarandhrāntare hṛtsarasīruhāntaḥ | bāṇāhvayaṃ cetaramantarāle vadanti santo gaganāmbuje'nyaḥ || iti || 71 || mūle bhāle hṛdi ca vilasadvarṇarūpā savitrī pīnottuṅgastanabharanama(lasa)nmadhyadeśā maheśī | cakre cakre galitasudhayā siktagātrā prakāmaṃ dadyādādyā śriyamavikalāṃ vāṅmayī devatā vaḥ || 72 || sthānatraye'pi śivasaṅgamāha----mūla iti | mūlādhārādājñāparyantaṃ gatvā tato nivṛttivīśeṣaḥ || 72 || nijabhavana nivāsāduccarantī vilāsaiḥ pathi pathi kamalānāṃ cāruhāsaṃ vidhāya | taruṇataraṇikāntiḥ kuṇḍalī devatā sā śivasadanasudhābhirdīpayedātmatejaḥ || 73 || ādhārabandhapramukhakriyābhiḥ samutthitā kuṇḍalinī sudhābhiḥ | tridhāmabījaṃ śivamarcayantī śivāṅganā vaḥ śivamātanotu || 74 || sindūrapuñjanibhamindukalāvataṃsa- mānandapūrṇa nayanatrayaśobhivaktram | āpīnatuṅgakucanamramanaṅgatantraṃ śambhoḥ kalatramamitāṃ śriyamātanotu || 75 || itaḥ paraṃ vāsanādārḍhyāya kuṇḍalinīdhyānaviśeṣān vadan stutimāha----nijabhavanetyādinā | apānavāyusaṃkocādādhārabandhaḥ | evaṃ prāṇavāyunirodhe'pi pramukhaśabdavācyaḥ | anaṅgatantram anaṅgapradhānam || 73-75 || nayanakamalairdīrghā dīrghairalaṅkṛtadiṅmukhaṃ vinatamarutāṃ koṭīrāgrairnighṛṣṭa padāmbujam | taruṇaśakalaṃ cāndraṃ bibhrad ghaṭastanamaṇḍalaṃ sphuratu hṛdaye bandhūkābhaṃ kalatramumāpateḥ || 76 || dīrghādīrghairiti | kaṭākṣeṇa dīrghatvaṃ tatsaṃkocenā'dīrghatvañca | vinatamarutāṃ vinatadevānām | koṭīrāgraiḥ mukuṭāgrabhāgaiḥ || 76 || varṇairarṇavaṣaḍdiśāravikalācakṣuvībhaktaiḥ kramā- dādyaiḥ sādibhirāvṛtān kṣahayutaiḥ ṣaṭcakramadhyānimān | ḍākinyādibhirāśritān paricitān brahmādibhirdaivatai- bhīndānā paradevatā trijagatāṃ citte vidhattāṃ mudam || 77 || antarmātṛkākrameṇa kuṇḍalinīdhyānamāha----varṇairiti | arṇavāścatvāraḥ, diśā daśa, ravayo dvādaśa, kalāḥ ṣoḍaśa, cakṣurdvayam | sādibhirityanena vyutkramo daśītaḥ | ādyairiti mūlādhārasthitatvena ādyatvam | yadvā sādyaiḥ sakārādikakārāntaiḥ | ādyaiḥ ṣoḍaśasvaraiḥ hakṣayutairiti yojanā | tatra viśuddhacakre akārādīnāṃ krameṇa sthitairādyai- riti pṛthakgrahaṇamiti kecit | athavā'nyatrākārasyādyatvam | atra vaiparītyakrameṇa sakārasya ādyatvamiti ādyairityuktam | dvidale kṣahau pratilomārthameva kṣahetigrahaṇam | ḍākinyādibhirāśritān | ḍākinī-rākiṇī-lākinī-kākinī-śākinī-hākinībhiḥ | brahmādibhirdaivataiḥ parītān | brahmādisthitiḥ dīkṣāpaṭale (=caturtha) uktā | evambhūtān ṣaṭcakramadhyān bhindāneti sambandhaḥ | taduktam---- ādhārastu caturdalo'ruṇarucirvāsāntavarṇāśrayaḥ svādhiṣṭhānamanalpavaidyutanibhaṃ bālāntaṣaṭpatrakam | raktābhaṃ maṇipūrakaṃ daśadalaṃ ḍādyaṃ phakārāntakaṃ patrairdvādaśabhistvanāhatapuraṃ haimaṃ kaṭhāntānvitam || mātrāṣoḍaśapatrakaṃ viśadarugyuktaṃ viśuddhāmbujaṃ hakṣetyakṣarayugdaladvayayutaṃ ratnābhamājñāpuram | tasmādūrdhvamadhomukhaṃ vikasitaṃ padmaṃ sahasracchadaṃ nityānandamayaṃ bhaje śivapadaṃ śaktyarṇamacchāruṇam || iti | anyatra tu---- mūlādhāraṃ brahmaṇaḥ sthānametat sauvarṇābhaṃ ḍākinī devatā'tra | svādhiṣṭhānaṃ viṣṇugehaṃ pradiṣṭaṃ bālārkābhaṃ rākiṇī devatā'tra || maṇipūrakaṃ tu nīlaṃ rudrasthānaṃ lākinī devatā'tra | raktamanāhatamīśvaragṛhaṃ tu śākinyapīhoktā || sadāśivasthānamidaṃ viśuddhaṃ kākinyathehā'pi ca dhūmravarṇam | ājñāpuraṃ śāradacandrakāntaṃ hākinyathoktā śivagehametat || iti | adhyātmaviveke eṣāṃ pratidalaṃ jīvasañcāre phalamuktam---- gudaliṅgāntare cakramādhāraṃ tu caturdalam | paramaḥ sahajastadvadānando vīrapūrvakaḥ || yogānandaśca tasya syādīśānādidale phalam | svādhiṣṭhānaṃ liṅgamūle ṣaṭpatrañca kramasya tu || pūrvādiṣu daleṣvāhuḥ phalānyetānyanukramāt | praśrayaḥ krūratā garve nāśo mūrcchā tataḥ param || avajñā syādaviśvāso jīvasya carato dhruvam | nābhau daśadalaṃ cakraṃ maṇipūrakasaṃjñakam || suṣuptiratra tṛṣṇā syādīrṣyā piśunatā tathā | lajjā bhayaṃ ghṛṇā mohaḥ kaṣāyo'tha viṣāditā || hṛdaye'nāhataṃ cakraṃ dalairdvādaśabhiryutam | laulyaṃ praṇāśaḥ kapaṭaṃ vitarke'pyanutāpitā || āśā prakāśaścintā ca samīhā mamatā tataḥ | krameṇa dambho vaikalyaṃ viveko'haṃkṛtistathā || phalānyetāni pūrvādidalasthasyātmano jaguḥ | kaṇṭhe'sti bhāratīsthānaṃ viśuddhiḥ ṣoḍaśacchadam || tatra praṇava udgītho huṃ phaṭ vaṣaṭ svadhā tathā | svāhā namo'mṛtaṃ sapta svarāḥ ṣaḍjādayo viṣam || iti pūrvādipatrasthe phalānyātmani ṣoḍaśa || iti || 77 || ādhārād guṇavṛttaśobhitatanuṃ liṅgatrayaṃ satvaraṃ bhindantīṃ kamalāni cinmayaghanānandaprabodhottarām | saṃkṣubdhadhruvamaṇḍalāmṛtakaraprasyandamānāmṛta- srotaḥ kandalitā(nibhā)mamandataḍidākārāṃ śivāṃ bhāvayet || 78 ādhārāditi | trikoṇakaṇīkaṃ vṛttaṃ varttulamādhārasvarūpaṃ tasmādguṇavṛttaṃ sattvarajastamoguṇātmakam | (liṅgatrayamityatra nirgacchantīmiti nirgatvarīmiti ca kvacitpāṭhau dṛśyete) || 78 || ānandamaulimaniśaṃ śrutimaulimṛgya marddhendubhūṣaṇamadhiṣṭhitasarvalokam | bhaktāttībhañjanaparaṃ padamīśvarasya dadyācchubhāni niyataṃ vapurambikāyāḥ || 79 || mañjusiñjitamañjīraṃ vāmamarddhaṃ maheśituḥ | āśrayāmi jaganmūlaṃ yanmūlaṃ vacasāmapi || 80 || sthūlendra nīlaruciraṃ kucabhāranamraṃ bhāsvatsubhūṣaṇagaṇaiḥ pravibhaktaśobham | viśvaikamūlamaniśaṃ śrutimaulimṛgya- marddhaṃ maheśiturakhaṇḍitamāśrayāmaḥ || 81 || dikkālādivivajīte paraśive caitanyamātrātmake śūnye kāraṇapañcakasya vilayaṃ nīte nirālambane | ātmānaṃ viniveśya niścaladhiyā nirlīnasarvendriyo yogī yogaphalaṃ prayāti sulabhaṃ nityoditaṃ niṣkriyam || 82|| digiti deśataḥ kālataḥ | ādiśabdāt svarūpataścā'navacchinne | kāraṇa- pañcakasya upādānasamavāyinimittaprayojakasahakārikāraṇapañcakasya | yadyapi prayojakasahakārikāraṇe nimittakāraṇāntargate eveti tākīkāḥ kāraṇatrayamevāhuḥ | tathāpīṣadbhedamāśritya kāraṇapañcakopanyāsaḥ | yadvā pañcabhūtānāṃ pañcatanmātrarūpāṇi kāraṇāni | taduktaṃ mahākapilapañcarātre---- mātrāḥ pañca parityajya tataḥ kāraṇapañcakam | divyantu kāraṇaṃ kṛtvā yojayet paramaṃ padam || iti | ataeva śūnye arūpe | nirālambane ādhārarahite | ātmānaṃ jīvātmānam | niścaladhiyā viniveśya yogaphalaṃ prayāti || 82 || mahābalāya praṇato'smi tasmai saṃvillatāliṅganaśītalāya | yenā'pītaṃ muktiphalaṃ vipakva- māmnāyaśākhābhirupāśritebhyaḥ || 83 || tasmādabhūdakhiladeśikavāraṇendraḥ ṣaṭkarmasāgaravihāravinodaśīlaḥ | yasya trilokavitataṃ vijayābhidhāna- mācāryapaṇḍita iti prathayanti santaḥ || 84 || tannandano deśikadeśiko'bhū- cchrīkṛṣṇa ityabhyuditaprabhāvaḥ | yatpādakāruṇyasudhābhiṣekā- llakṣmīṃ parāmaśnuvate kṛtārthāḥ || 85 || ācārya vidyāvibhavasya tasya jātaḥ prabhorlakṣmaṇadeśikendraḥ | vidyāsvaśeṣāsu kalāsu sarvā- svapi prathāṃ yo mahīṃ prapede || 86 || granthakarttā svavaṃśamākhyāti mahābalāyeti | mahābalanāma granthakarttuḥ pūrvajaḥ | tatputra ācāryapaṇḍitaḥ tatputraḥ śrīkṛṣṇaḥ || 83-86 || ādāya sāramakhilaṃ nikhilāgamebhyaḥ śrīśāradātilakanāma cakāra tantram | prājñaḥ sa eṣa paṭalairiha tattvasaṃkhyaiḥ prītipradānavidhaye viduṣāṃ cirāya || 87 || tattvasaṃkhyaiḥ pañcaviṃśatisaṃkhyaiḥ | atra ādyapaṭalaḥ sṛṣṭipratipādakatvena mūla- prakṛtipratipādanaparaḥ | madhye trayoviṃśatipaṭalāstu prakṛtivikṛtipratipādanaparāḥ | antyapaṭalastu prakṛtivikṛtivyatiriktapuruṣapratipādanaparaḥ | evaṃ pañcaviṃśatitattvātma- katvam asya granthasyoktaṃ bhavati || 87 || praṇati anādyantāt śambhorvapuṣi kalitārddhena vapuṣā jagadrūpaṃ śaśvat sṛjati mahanīyāmapi giram | sadarthā śabdārthastanabharanatā śaṅkaravadhū- rbhaved bhūtyai bhūyād bhavajanitaduḥkhaughaśamanīṃ || 88 || sukhadā dātṛsubhagā śaṅkarārddhaśarīriṇī | granthapuṣpopahāreṇa prītā naḥ pārvatī sadā || 89 || || iti śrīmadlakṣmaṇadeśikendraviracite śāradātilake pañcaviṃśaḥ paṭalaḥ samāptaḥ || 25 || bth " bi paradevataiva dhyeyeti sakalatantrārthamupasaṃharan āśiṣā maṅgalaṃ karoti----anādīti | " maṅgalādīni maṅgalamadhyāni maṅgalāntāni ca śāstrāṇi prathante | vīrapuruṣakāṇi bhavanti āyuṣyapuruṣakāṇi ca " | iti bhagavatpatañjalivacanāditi | śivam || 88-89 || || samāpto'yaṃ padārthādarśaḥ || puraṃ godāvaryā vilasadupakaṇṭhe janatataṃ janasthānaṃ nāma prathitamabhavaddakṣiṇadiśi | mahārāṣṭre deśe janakatanayālakṣmaṇavṛtaḥ purā rāmo yasminnavasadatituṣṭena manasā || 1 || tasmin pure brāhmaṇasattamānāṃ kule viśuddhe mahati prasiddhe | śrībhaṭṭarāmeśvara ityudāro guṇairabhūdvādimahebhasiṃhaḥ || 2 || tasmādabhūt tīkṣṇakuśāgrabuddhiḥ śrībhaṭṭapṛthvīdharanāmadheyaḥ | anekadhā'dhyāpayadeṣa bhāṭṭo vedāntaśāstraṃ phaṇibhāṣitādi || 3 || gīrvāṇācāryavarye divikṛtavasatiryadbhayādeva śaṅke śeṣaḥ pātālamūlaṃ sa ca sapadi parābhūtibhītyā viveśa | anyeṣāṃ kaiva vārttā kṛtakṛtakavacaścāpalānāṃ kṛtaṃ taiḥ samyak śakyo'sya vaktuṃ nahi vadanaśatairapyaśeṣaprabhāvaḥ || 4 || kaiściddinairatipavitracaritra eṣa vārāṇasīmabhigamacchivarājadhānīm | tatraiva vāsamakarot tadanupratīkaḥ kāyāvasānamavadhiṃ paricintya dhīraḥ || 5 || tasmād rāghavabhaṭṭa eṣa samabhūt vedāntasatryāyavit khyāto bhaṭṭanaye samastagaṇite sāhityaratnākaraḥ | āyurvedanidhiḥ kalāsu kuśalaḥ kāmārthaśāstre guruḥ saṅgīte nipuṇaḥ sadāgamanidheḥ pāraṃ prayātaḥ param || 6 || śrīdurge gaṇanāyakagrahaguro govinda gaurīpate yuṣmānarthayate natena śirasā so'yaṃ prabaddhāñjaliḥ | mantrārcādivivecane yadi bhavet skhālityamatra bhramāt kvācitkaṃ mama bhaktibhāvitahṛdo dāsasya tat kṣamyatām || 7 || atyuṣṇatīkṣṇadhībhirjagadupakṛtaye rāghavo yadvivabre gūḍhārthaṃ mantraśāstraṃ nidhimiva paramaṃ sampradāyāñjanena | santaḥ santoṣamasmin vitarata tarasā svāditasvasvakāmā duṣṭādauṣṭyaṃ svakīyaṃ jahita hitadhiyā nānyathā'rthāgamo vaḥ || 8|| piśunajano'ntarmalinaḥ paraguṇasantoṣavimukhamatiḥ | tatra mano na viṣīdati dūṣaṇamātrāttu yacca virato'yam || 9 || kāyasthā iva vācakāḥ katicana prāyeṇa mūkā iva śrotārastvapare śukā iva pare sādhupralāpāḥ punaḥ | granthagranthivivecanaikacaturā ye kovidāḥ kevalaṃ dvitrāste tadudīritāvagataye vijñāḥ punaḥ pañcaṣāḥ || 10 || ākāśeṣuśarakṣamāparimite raudrābhidhe vatsare pauṣe māsi site dale ravitithau pakṣe ca siddhānvite | tantre'smin sudhiyā vyadhāyi rucirā śrīrāghavena sphuṭā ṭīkā sadgurusampradāyavimalā viśveśapuryāmiyam || 11 || || iti śrīrāghavabhaṭṭaviracita-śāradātilakaṭīkāyāṃ satsampradāyakṛtavyākhyāyāṃ padārthādarśābhikhyāyāṃ pañcaviṃśaḥ paṭalaḥ || 25 || ########### END OF FILE #######