#################################################### MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00083 Uniform title: śivasūtravārttika Secondary title: śivasūtra Commentator : bhāskara Author : vasugupta author śivasūtra Editor : Chatterji J C Description: E-text transcribed from volume 4 of the Kashmir Series of Texts and Studies. Notes: This e-text was transcribed by the staff of Muktabodha under the supervision of Mark S.G. Dyczkowski. Revision 0: Nov. 29, 2005 Publisher : Research Department, Jammu and Kashmir State Publication year : 1916 Publication city : Srinagar Publication country : India #################################################### oṃ tatsat atha śivasūtravārtikasūtrapāṭhaḥ | 1 me prakāśe 1 caitanyamātmā 2 jñānaṃ bandhaḥ 3 yonivargaḥ kalāśarīram 4 jñānadhiṣṭhānaṃ mātṛkā 5 udyamo bhairavaḥ 6 śakticakrasaṃdhāne viśvasaṃhāraḥ 7 jāgratsvapnasuṣuptabhede turyābhogasaṃvit 8 jñānaṃ jāgrat 9 svapno vikalpāḥ 10 aviveko māyāsauṣuptam 11 tritayabhoktā vīreśaḥ 12 vismayo yogabhūmikāḥ 13 icchāśaktitamā kumārī 14 dṛśyaṃ śarīram 15 hṛdaye cittasaṃghaṭṭāddṛśyasvāpadarśanam 16 śuddhatattvasaṃdhānādvā 17 svapadaśaktiḥ 18 vitarka ātmajñānam 19 lokānandaḥ samādhisukham 20 śaktisaṃdhāne śarīrotpattiḥ 21 bhūtasaṃdhāna-bhūtapṛthaktva-viśvasaṃghaṭṭāḥ 22 śuddhavidyodayāccakreśatvasiddhiḥ 23 mahāhradānusaṃdhānānmantravīryānubhavaḥ iti prathamaprakāśasūtrāṇi 2 ye prakāśe 1 cittaṃ mantraḥ 2 prayatnaḥ sādhakaḥ 3 vidyāśarīrasattā mantrarahasyam 4 garbhe cittavikāso viśiṣṭo'vidyāsvapnaḥ 5 vidyāsamutthāne svābhāvike khecarī śivāvasthā 6 gururupāyaḥ 7 mātṛkācakrasaṃbodhaḥ 8 śarīraṃ haviḥ 9 jñānamannam 10 vidyāsaṃhāre tadutthasvapnadarśanam iti dvitīyaprakāśasūtrāṇi 3 ye prakāśe 1 ātmā cittam 2 jñānaṃ bandhaḥ 3 kalādīnāṃ tattvānāmaviveko māyā 4 śarīre saṃhāraḥ kalānām 5 nāḍīsaṃhāra-bhūtajaya-bhūtakaivalya-bhūtapṛthaktvāni 6 mohāvaraṇātsiddhiḥ 7 mohajayādanantābhogātsahajavidyājayaḥ 8 jāgraddvitīyakaraḥ 9 nartaka ātmā 10 raṅgo'ntarātmā 11 prekṣakāṇīndriyāṇi 12 dhīvaśātsattvasiddhiḥ 13 siddhaḥ svatantrabhāvaḥ 14 yathā tatra tathānyatra 15 visargasvābhāvyādabahiḥ sthitestatsthitiḥ 16 bījāvadhānam 17 āsanasthaḥ sukhaṃ hrade nimajjati 18 svamātrānirmāṇamāpādayati 19 vidyāvināśe janmavināśaḥ 20 kavargādiṣu māheśvaryādyāḥ paśumātaraḥ 21 triṣu caturthaṃ tailavadāsecyam 22 magnaḥ svacitte praviśet 23 madhye'varaprasavaḥ 24 prāṇasamācāre samadarśanam 25 mātrāsvapratyayasaṃdhāne naṣṭasya punarutthānam 26 śivatulyo jāyate 27 śarīravṛttirvratam 28 kathā japaḥ 29 dānamātmajñānam 30 yovipastho jñāhetuśca 31 svaśaktipracayo'sya viśvam 32 sthitilayau 33 tatpravṛttāvapyanirāsaḥ saṃvettṛbhāvāt 34 sukhāsukhayorbahirmananam 35 tadvimuktastu kevalī 36 mohapratisaṃhatastu karmātmā 37 bhedatiraskāre sargāntarakarmatvam 38 karaṇaśaktiḥ svato'nubhavāt 39 tripadādyanuprāṇanam 40 cittasthitivaccharīrakaraṇabāhyeṣu 41 abhilāṣādbahirgatiḥ saṃbāhyasya 42 tadārūḍhapramitestatkṣayājjīvasaṃkṣayaḥ 43 bhūtakañcukī tadā vimukto bhūyaḥ patisamaḥ paraḥ 44 naisargikaḥ prāṇasaṃbandhaḥ 45 nāsikāntarmadhyasaṃyamāt kimatra savyāpasavyasauṣumneṣu 46 bhūyaḥ syātpratimīlanam iti tṛtīyaprakāśasūtrāṇi || samāpto'yaṃ śivasūtravārtikasūtrapāṭhaḥ || atha śivasūtravārtike sūtreṣu pratipāditaviṣayasaṃgrahaḥ tatrādau prathamaprakāśe 1 jñānakriyātmakatvena ātmanaḥ svarūpapratijñānam 2 ahantā-mamatātmadvaitaprathāhetukasyātmasvarūpāvaraṇasya lakṣaṇam 3 aṇorjñānalopakartrīṇāṃ śaktīnāṃ nirūpaṇam 4 dvaitaprathā-tatkartṛśaktisaṃśrayādernirūpaṇam 5 svarūpāvaraṇakṛtproktajñānābhāsanivṛttyai svarūpavijñānāya ca hetoranuśāsanam 6 svarūpaparijñāne bāhyāntarato'pi advaitajñaptyaparihāni- nirūpaṇam 7 jāgradādyavasthāsu tulyatayā svarūpopalabdhidārḍhya- kathanam 8 sarvabhāveṣu cidātmana eva grahītṛ-grahaṇa-grāhya-tayā sphuraṇātmajñānaśaktirūpāyā jāgarāvasthāyā lakṣaṇam 9 paśorāvarakanānāvidhabhāvollekhanātmavikalparūpasvapnā- vasthāyā lakṣaṇam 10 jñāna-jñeyasvarūpaśaktyanabhivyakteḥ svarūpāpohaka- māyāśaktyudbhāvitasuṣuptāvasthālakṣaṇam 11 svasvarūpābhiniviṣṭasya proktāvasthātraye samakakṣyatayā sattvādiguṇacamatkartṛtvādvīreśvaratvābhidhānam 12 viśvātmanā sphuraccidātmasamīkṣāpariniṣṭhasyānuttara- bhūmikādhirohātmasiddhyabhivyaktikathanam 13 itthaṃ parabhūmikādhirūḍhasya nirāvaraṇacidrūpa- samāveśādakhaṇḍitasvātantryāvāptinirūpaṇam 14 asyaiva (yoginaḥ) viśvasmiṃstādātmyasaṃpattyā antarbahirvyāpitvakathanam 15 viṣayaviṣayyādyādhārabhūte hṛdi samastavāsanāvilayanāt- sarvabhāvānāṃ yāthātmyāvabodhanirūpaṇam 16 proktaśivacaitanyalābhāyopāyakathanam 17 śakticaitanyalābhāyopāyakathanam 18 ātmacaitanyādhigamanirūpaṇam 19 bāhyāntarataḥ svaprakāśasphuraṇātmānandātiśayodbhāva- kasamādhisukhasya nirūpaṇam 20 asyaitādṛśaḥ siddhayogino nirāvaraṇacidrūpasamāveśādya- theṣṭaśarīrādyudbhāvane'khaṇḍitasvātantryanirūpaṇam 21 asyaiva svātantryasaṃpattyā yatheṣṭakrīḍana-racanādivaibhava- siddhyabhidhānam 22 mitasiddhyupekṣaṇottaraṃ svātmasāmrājyāvāptinirūpaṇam 23 samastabhāvodbhavahetuśaktimacchaktyātmacitsvarūpa- parāmarśapariśīlanāt mahāvīryavattvanirūpaṇam iti prathamaḥ prakāśaḥ || 1 || atha dvitīye prakāśe 1 sarvajñatādiguṇaśivātmacittasyaiva mantratvenābhidhānam 2 cittātmamantrasamāveśe upāyakathanam 3 svaprakāśavikāsātmavidyāyā mantrarahasyatvanirūpaṇam 4 manasaḥ prākṛtaguṇalope anuttarapadārūḍhyupāyasya tadanyathātve aśuddhavidyodgamādvicitrabhrāntisaṃbhava- nirūpaṇam 5 svālokātmaśuddhavidyodayāt svātmacidākāśasaṃcāritvā- vāptinirūpaṇam 6 proktamāntrādivīryādau sadgurvāptyādiśaktipātādhigamāt- mopāyapradarśanam 7 sadgurvāśrayaṇādiśaktipātātsanmārgābhijñānātmapha- lānuśāsanam 8 itthaṃ māntratādātmyalakṣaṇe prajvalajjñānāgnau punarbhavahetukakārmamalopādānakaśarīrasyāpunarbhavāya haviṣṭvakathanam 9 labdhasvātmavaibhavasya yoginaḥ paratṛptyupapādaka- jñānasyaiva bhojyadravyatayātideśanam 10 aviśiṣṭavidyāsaṃhāre tatpūrvāvasthāśrayavikalpotthabhāvānāṃ svaprakāśodaya- sattayā svapnavatpratyavekṣaṇāt svālokakalanātmanityatṛpta- tādeśanam iti dvitīyaḥ prakāśaḥ atha tṛtīye prakāśe 1 svarūpaprathanādinā vivakṣite vibhūtiprakaraṇe prathamataḥ saṃkalpana-mananādidharmasyāṇusaṃbandhicittasyātmatayā- lakṣaṇam 2 cittasya rāgādiviṣayasaṃśleṣādvikṣiptatayā avāstavajñānasya bandhakatvanirūpaṇam 3 tattvānāṃ yāthātmyabodhābhāvarūpāyā māyāyāḥ svarūpakathanam 4 tattvasaṃghātopādānakadehasyāṃśānāṃ svakāraṇe layabhāvanādārḍhyāt svātmasvarūpāvāptyā āṇavopāyaphala-parabodhātmadehādhigamanirūpaṇam 5 pṛthivyādibhūtamayadehasyāpyasya tattadbhūtadhāraṇābhyāsapāṭavāttattadbhūta-bhautikasthiti- saṃcāra-nirmāṇa-saṃyojana-viyojanādau svātantryanirūpaṇam 6 proktatattvadhāraṇādipāṭavāt yogino mohakartṛkāvaraṇena tattattattvabhogasiddhyabhilaṣaṇasya, tadanyathātve prācyaśuddhāvasthāvimarśanena sarvajñyādisiddhyabhyupa- gamasya ca nirūpaṇam 7 anantatayā vistṛtākhyātyātmamohapraśamanātsuprabuddhasya svaprakāśātmaśuddhavidyodayanirūpaṇam 8 itthamadhigatasahajavidyatayā viśvaṃ svadīdhitikalpaṃ samīkṣamāṇasya nityaprabuddhāvasthayā pariniṣṭhākathanam 9 viśvasmin yāvattattadbhāvarasāveśādyatheṣṭatayā ceṣṭamānasya ātmano jagannāṭyalīlābhibhāvakatva- nirūpaṇam 10 proktaguṇakātmakartṛkapravṛttisthityādijagannāṭyalīlādhāra- tayā puryaṣṭakasya raṅgatvābhidhānam 11 asyaiva suprabuddhatayā vaśavartināmindriyāṇāṃ jagannāṭyalīlāprekṣakatvena samabhivyāharaṇam 12 śuddhacidrūpādhyavasāyibuddhisadbhāvātsarvotkṛṣṭatānu- śāsanam 13 uktaguṇasyātmanaḥ svātantryasiddhisaṃpannatvanirūpaṇam 14 adhiṣṭhīyamānadehavat anvāśritaparakīyadehādāvapi sārvajñya-svātantryādiguṇāvirbhāvanirūpaṇam [2-1 4] 15 parakāyapraveśādisvatantrasyāsya svadhāmno vibhraṃśānavāptyādinirūpaṇam 16 viśvakāraṇaśāktapade nirantarābhyāsena vidātmavimarśana- samāhitatvasyaiva svadhāmāpracyutinimittatayādeśanam 17 śāktapadasamāveśādhigamātparasvarūpasugamatāni- darśanam 18 uktāvadhāna-praveśātmopāyadvayapariśīlanātsvātantrya- dhāmavikrāntatvadyotakasyāpūrvavastusaṃpādanasāmarthya- vattvasya nirūpaṇam 19 uktopāyapariśīlanācchuddhavidyodayasyāpunarjanmātma- phalānuśāsanam 20 prāptasiddhikasyāpyaṇoravadhānaskhalanāt śabdānuvedhanato ghorādisaṃjñakamāheśvaryādimātṛkā śaktīnāṃ mohakatvanirūpaṇam 21 uktamātṛbhedeṣu cidrasāśyānabhāvena śuddhaśivatattvānusaṃdhānadārḍhyānnityasamāhitatāpari- śīlananirūpaṇam 22 varṇānupraveśajanyaśuddhaśivatattvānusaṃdhānadārḍhyā- dhigamopāyanirūpaṇam 23 varṇānāmādyantakoṭyavasthāvimarśaparihānāt madhyakoṭi- viśrame vicitravikalpanādyāpātāt mohādhigamanirūpaṇam 24 paranādātmaprakāśasamāpattau parāto vaikharyantaṃ prasaratpadamantrādīnāmabhedānubhavadārḍhyādanuttara- sāmarthyādhigamanirūpaṇam | 25 māyāditattvagrāmānusaṃdhānāttattadbhūmisamāveśa- balādhigamena naṣṭabhāvaśarīrānuprāṇanātmasarvajñatva- sarvakartṛtvādiparamaiśvaryalābhanirūpaṇam 26 itthaṃ śivasvarūpapariśīlanātiśayāccharīrādisadbhāvepi śivasārūpyanirūpaṇam 27 evaṃ dhruvasamādhānavataḥ śarīravyāpārasyāpi vratatayātideśanam 28 tathaivaṃ parāhaṃbhāvabhāvanāpadārūḍhasaṃbandhi- sāmānyasaṃbhāṣaṇasyāpi japatayā nirūpaṇam 29 asyaiva paśuṣu ātmasvarūpajñaptiprakāśanasya dānatayā atideśanam 30 uktasaṃsiddhiyogino viśvollāsanādisāmarthyavaiśvarūpyabhogānmokṣapradatvā- dinirūpaṇam | 31 śivatulyatāpatternijānuttaraśaktimayaviśvātmanā sphurattānirūpaṇam 32 viśvātmatvādhigamāt kriyāśaktyunmīlitaviśvasya svecchayā sthiti-layakartṛtvanirūpaṇam 33 sṛṣṭisthitidhvaṃsakālepi aviluptasvasvarūpatvādeśanam 34 svavimarśāpracyutyā ādhyātmikādinānāvidhasukhaduḥkhā- virbhāve'pi tadasparśanirūpaṇam | 35 sukhādyasaṃspṛṣṭasyāviluptasvātmavibhavatayā kevalacinmātraviśrāntatvakathanam 36 śarīrādyahaṃ bhāvavijṛmbhaṇe sukhādimohābhighātāt karmātmasaṃsāripaśutvanirūpaṇam 37 svavyatiriktaṃ kiṃcanāpyaparyālocayataḥ svasvarūpapratyāpattyā navanavollekhasaṃniveśacitritāpūrva- sargakartṛtvasāmarthyāvāaptinirūpaṇam 38 vicitrabhāvollāsanātmasargāntarotpādanasāmarthye svānubhavasyaiva hetūpadeśanam 39 jāgarādyavasthāmukhyabhūtaturyāvasthāyā bhāvānāṃ svabalārpaṇe nidānādeśanam 40 cittasya svarūpādapracyuteḥ karaṇagrāmepi svarūpaprathayā cidātmatābhivyañjanakathanam 41 adharāvasthāyāṃ darśanaśravaṇādipravṛttīcchorātmano buddhikarmendriyeṣu cidvalādhānecchātmābhilāṣeṇa saṃbāhyākaraṇacakrasya preraṇāt śabdasparśādiviṣayeṣu pravartananirūpaṇam 42 svabalodyogādhiṣṭhānāt rūḍhavijñānasya pāśavābhilāṣa- hānāt saṃbāhyātmapuryaṣṭakapraśamasaṃbhavādeśanam 43 abhilāṣātmamalaprakṣaye sarvajñatvasarvakartṛtvādibhūmyā- rūḍhasya bhautikadehasaṃbandhasattayā śivatulyatāpraśaṃsanam 44 svaprakāśasaṃvinniṣṭhatvāt puryaṣṭakābhimānapraśamepi yāvatkarmopabhogaṃ prākṛtikatayā prāṇatatsaṃbaddhabhūta- kañcukāvasthiternirūpaṇam 45 śivatulyatāvāptau anuttarasvātmasiddhyabhyasanārthaṃ prāṇātmānāhataśabdabrahmopāsanānirdeśaḥ 46 māyāśaktivaśādabhedakhaṇḍanāmupapannasya vibhoḥ proktopadeśamārgeṇa kāluṣyaprakṣayātsvātmāvabodhādhi- game pūrṇaghanānandaśivatābhyupagamānuśāsanam iti tṛtīyaḥ prakāśaḥ || 3 || samāptaśca śivasūtravārtikasūtrāṇāṃ viṣayārtha saṃgrahaḥ || oṃ namaḥ śrīśaṃbhave svātmānandaprakāśavapuṣe | atha śivasūtrāṇi | śrībhaṭṭabhāskarācārya-viracitavārtikopetāni | tatrāyaṃ prathamaḥ prakāśaḥ --------------- Page 1 ------------------- himagiritanayākāntaṃ śaśadharakalikottaṃsam | sthitilayajanikartāraṃ praṇamata varadaṃ devam [atisvacchatarāt anuttaradhruvapadāt unmiṣitayā svasvātantryaśaktyā kamanīyam, viśvasaṃjīvinī amākhyā kalā uttaṃso mukhyamupakaraṇaṃ yasya tādṛśam, sṛṣṭyādipañcakṛtyakaraṇaśīlaṃ, devaṃ dyotanādisatattvaṃ viśvollāsanādikriḍāparaṃ ca, protkṛṣṭasvātmalābhātmavaradaṃ svātmānaṃ samāviśatetyarthaḥ | bāhyārthastu spaṣṭaḥ | atra prathamapāde śaktimatsvarūpapradhānatayā sāmānyacitsvarūpasya, dvitīye śāktasvarūpaprādhānyena sahajavidyodayasya, śiṣṭe viśvanāṭyollāsirūpamukhyatayā vibhūtervarṇanāt vakṣyamāṇaprakāśatrayopakṣepaṇaṃ kṛtam |] || 1-1|| --------------- Page 2 ------------------- nityoditanijābhāsasphurattānihnutātmane | śivāya paripūrṇaikacidrūpavapuṣe namaḥ [sadoditasvaprakā- śāt anavarataṃ prasaradrūpiṇyā svābhinnocchaladviśadatamanīlā- disphurattayā āvṛtākṛteḥ śivasya saṃkucitāṇ.vātmaprakaṭī- karaṇam, vastutaḥ tāvadasthye'pi pūrṇasacciddhanabhāvasyāna- pahānirityāśayaḥ, anena tṛtīyaprakāśe upakramābhyāsādiṣu vakṣyamāṇasārārthasarva-svaṃ sūcyate | ādarśapustakaviśeṣe upalakṣyamāṇo gurupāramparyopa- diṣṭārthastu yathā-svātmaiva śiva iti, tathā copanibatsyate 'tatrātmanyeva śivatā sarvasyākhaṇḍitaiva hi' iti | atha kathaṃ saṃsāriṇaḥ śivatvaṃ ? atrocyate-vimohinīśaktivaśāt ayamācchādita iva bhavati, na tvācchāditaḥ paramārthataḥ sadā prakāśamānatvāt, tadācchādane sarvavyavahārocchedaḥ syāt tathā ca vakṣyate 'sā cāstyahaṃtedantādi jñānābhāsādināvṛtā |' iti | kiṃ tarhi tadapasaraṇakāraṇam?-īśvarānugraha eva | tathā ca 'śaktipātavaśāddevi nīyate sadguruṃ prati' iti | tatrānugrahe sati svasvarūpaṃ kathitarūpaṃ sphuṭībhaviṣyati | tathā tasya caivaṃ-vidhasya svavaśe eva sarvaṃ bhavati | tadvakṣyate svasvarūpaṃ śivaḥ sākṣāt | ityādi |] || 1-2 || śrīmanmahādevagirau vasuguptaguroḥ purā | siddhādeśātprādurāsan śivasūtrāṇi tasya hi || 1-3 || sarahasyānyataḥ so'pi prādādbhaṭṭāya sūraye | śrīkallaṭāya so'pyevaṃ catuḥkhaṇḍāni tānyatha || 1-4 || --------------- Page 3 ------------------- vyākarottrikametebhyaḥ spandasūtraiḥ svakaistataḥ | tattvārthacintāmaṇyākhyaṭīkayā khaṇḍamantimam (ka:-ṭīkāyāḥ khaṇḍamiti) || 1-5 || evaṃ rahasyamapyeṣa mātuleyāya cāvadat | śrīmatpradyumnabhaṭṭāya so'pi svatanayāya ca || 1-6 || śrīmatprajñārjunākhyāya prādātso'pyevamāvadat | śrīmahādevabhaṭṭāya svaśiṣyāyāpyasau punaḥ || 1-7 || śrīmacchrīkaṇṭhabhaṭṭāya pradadau svasutāya ca | tasmāt prāpya karomyeṣa sūtravārtikamādarāt || 1-8 || daivākarirbhāskaro'hamantevāsigaṇeritaḥ | yasmādāgamavibhraṃśādbhānterbhramitabuddhayaḥ || 1-9 || sukumārā atastāni sūtrāṇi vivṛṇomi ca | --------------- Page 4 ------------------- tatrātmanyeva śivatā sarvasyākhaṇḍitaiva [svātmaiva śivaḥ cidātmā na tu vyatirikto vādyantarābhimata iva, śivatā hi sarvasya svānubhavasiddhā paripūrṇālaukikakāryakāraṇātmaiśvaryā- śrayā sarvaviśrāntisthānaṃ yatpratyabhijñāpanāyānukṣaṇaṃ vyavahāradaśāyāṃ bhāvasarjanādikṛtyasvātantryamupalakṣaṇaṃ cidaṇuṣu sahṛdayaikāvagamyamasti | saiva svecchāvirbhāvitamāyā- pramātṛtāvaśāt idantājñānasaṃpāditāvṛtiriva pudgalairupa- labdhuṃ na pāryate, atastadvijñānāyānugrāhyajanānujighṛkṣoḥ śrīśivāt sūtrāṇāmavatāraḥ |] hi || 1-10 || sadāstyahantedantādijñānābhāsādināvṛtā | tasyāvṛtivināśāya svarūpajñaptaye śivaḥ || 1-11 || sakramajñānapūrvāṇi (k: saṃkrāme jñāneti-) sūtrāṇyāha kṛpākulaḥ [tīvrataraśaktipātinaḥ śāṃbhavajñānena, tīvramadhyaśaktyanu-gṛhītāḥ śāktajñānena, mandaśaktipātavanta āṇavajñānena ūrdhvordhvatarādisopānādhirohaṇakrameṇa sarvordhvapadavīmā-sādayanti ityato'dhikārijanāpekṣayā sūtrāṇāṃ sakramamupanyāsaḥ |] | svasvarūpaṃ śivaḥ sākṣāttasyonmeṣanimeṣataḥ [unmeṣo nāma śaktiprasaraḥ , nimeṣo nāma tatsaṃkocaḥ, tannibandhinyāveva viśuddhasaṃvinmātrarūpasya jagataḥ cidicchādikalācakrasya tannimittasya śivāditattvapañcakasya vā khecaryādiśaktiprasaraṇasya vā sṛṣṭisthitī |] || 1-12 || --------------- Page 5 ------------------- śaktiprasarasaṃkocanibaddhāvudayavyayau | jagato jñānadehasya kalācakrasya codbhavaḥ || 1-13 || tatsvarūpasyopanyāse (k: tatsvarūpa-upanyāsa) bahvyo vipratipattayaḥ [malapratibandhatāratamyāt vādināṃ vimatayaḥ santi | tatra laukikāḥ caitanyaviśiṣṭaṃ śarīraṃ, naiyāyikā jñānādiguṇinaṃ buddhitattvaprāyaṃ, mīmāṃsakāḥ puryaṣṭakaṃ, saugatā jñānasaṃtānaṃ, kecit śrutividaḥ śūnyamabhāvabrahmātmakaṃ, mādhyamikā apyevaṃ, pāñcārātrā avyaktaṃ, sāṃkhyā vijñānakalāvasthāṃ, kecit vedavida īśvaratattvaṃ, vaiyākaraṇāḥ sadāśivatattvaṃ, viśvottīrṇatanmayatādisvabhāvaṃ trikādidarśina ātmānaṃ partipadyante | sarve amīpāramārthikasvātantryavañcitā māyayā bhedabhūmimāpannāḥ |] | saṃsthitāstadvyudāsārthaṃ śivaḥ sūtramarīracat (kh: śivasūtramiti- ; g: śivasūtrāṇyarīracat) || 1-14 || caitanyamātmā || 1-1 || cautanyamātmano rūpaṃ siddhaṃ jñānakriyātmakam | tasyānāvṛtarūpatvācchivatvaṃ kena vāryate || 1-15 || tadāvṛterupanyāsasūtramāha (k: tadāvṛta upanyāseti-) maheśvaraḥ | jñānaṃ bandhaḥ || 1-2 || --------------- Page 6 ------------------- ahaṃ mamedamiti yajjñānaṃ bhedaprathātmakam (g:- jñānabhediti-) || 1-16 || śavdānuvedhato jātaṃ māyīyamalamūlakam (kh: māyīyamalapūrvakam) [parameśarvasyaiva nityavibhusvarūpasya durghaṭanāsaṃpādayitryā svamāyāśaktyā viśvātmanāṭyodbhāsanāya naṭasyevākalpena svātmaiśvaryamapahna ya saṃkocagrahaṇenāṇ.vātmabhūmikā-madhyāsīnasya prakāśānvayavyatirekānuvidhāyitayā sattvāsasattvavikalpopahatatvāt svātmā vyatirekiṣu bhāveṣu ahaṃ mamedamiti- kḷptaśavdasaṃbandhitayā bhinnabhinnaprathātmakaṃ yajjñānaṃ tadeva nijaiśvaryāvaraṇalakṣaṇāṇavamalaṃ bandhātmakaṃ māyīyaṃ malamuktamityarthaḥ |] | tadvandhanaṃ samākhyātamavidyāvṛtilakṣaṇam || 1-17 || śavdānuvedhane tvasminkāraṇaṃ (k: śavdāvidyābhidhe tvasminkāraṇe) kimato'vadat | sūtraṃ paśormohikānāṃ (g: mohakīnāmiti) kalānāṃ pratipādakam || 1-18 || yonivargaḥ kalāśarīram || 1-3 || yonayaḥ śaktayo jñeyāścatasraḥ sarvakāraṇam | --------------- Page 7 ------------------- ambā jyeṣṭhābhidhā raudrī vāmā ca śivamūrtayaḥ || 1-19 || tāsāṃ vargaḥ samūhaḥ syāttaccharīraṃ kalāsu ca | akārādikṣaparyantā kalāstāḥ śavdakāraṇam || 1-20 || mātaraḥ śaktayo devyo raśmayaśca kalāḥ smṛtāḥ | etāḥ śabdānuvedhena pratyayodbhāsikāḥ paśoḥ || 1-21 || tenāsau bhogyatāṃ yāti tāsāṃ, svavibhavaṃ yataḥ | tasya luptaṃ tadutthena jñānābhāsena sarvadā [sarvaśaktikāraṇāt śakticatuṣkādeva ādikṣāntakalācakrodayaḥ, tadeva kalācakraṃ sthūlaṃ varṇātmakaṃ padavākyasaṃghaṭanayā aśeṣavicitra- laukikālaukikaśabdarūpeṇa pariṇataṃ paśūnāṃ pratyayajanayitṛ, yena viluptavibhavāste tadbhogyabhāvaṃ yānti iti yonaya ityārabhya kārikācatuṣṭayābhiprāyaḥ |] || 1-22 || jñānābhāsasya tāsāṃ (kh: jñānābhāsaḥ sa tāsāmiti) ca kimādhāro hyato'vadat | jñānādhiṣṭhānaṃ mātṛkā || 1-4 || jñānasyaiva dvirūpasya parāparavibhedataḥ || 1-23 || --------------- Page 8 ------------------- syādadhiṣṭhānamādhāraḥ śaktirekaiva mātṛkā [abhedābhāsa- bhedaprathanabhāvena dvividhajñānasya parāpara-rūpatā, ubhayavidhasyāsya viśvajananī śaktirevādhiṣṭhātrī, tatra parajñāne aghorākhyā śaktiḥ antarbahiḥ svātmamayatābhāsayi-tṛtvāt | aparasmin abhedānusaṃdhānavaikal-yāt bāhyaunmukhyasaṃpādinī ghorākhyā śaktiḥ śivatācchāda-yitrotyarthaḥ |] || 1-4 || itthamāvṛtirūpaṃ yajjñānaṃ tadvinivṛttaye || 1-24 || vyaktaye svasvarūpasya sūtramīśo'bhyabhāṣata | udyamo bhairavaḥ || 1-5 || paripūrṇasvarūpasya śivasyetthaṃ cidātmanaḥ || 1-25 || svasvarūpāparityāgaṃ kāryaṃ pratyudbubhūṣataḥ (kh: pratibubhūṣatā) | bhāva udyoga unmeṣa udyamaḥ paribhāṣyate || 1-26 || tadeva jagadākhyātaṃ śārvaṃ tattvaṃ ca bhairavam (g: bhauvanam) | tatrāpi svaparispandasphurattāyāṃ sa bhairavaḥ || 1-27 || --------------- Page 9 ------------------- bharaṇādramaṇādatra vamanādapi cocyate | akhaṇḍitanijābhāsaprathanādapi cidvibhoḥ [atra śāṃbhavopāyau- cityavaśāt tīvrataraparaśaktipātapūtasvāntānāṃ siddhādidarśana- carvādyabhyavahārādinānugrāhyāṇāṃ janānāṃ japadhyānā- dyanuṣṭhānayantraṇānirapekṣaṃ bharaṇaravaṇavamanātmaka- paramabhairavāveśaśālinām avirataprasarajjñānakriyātmaśāktā- mṛtaraniḥṣyandacarvaṇāt punarapi navanavāmṛtarasāsvādaśālinī svarūpāveśapratyāpattiḥ saṃjāyate | evamudyatānāṃ svabhāvonmeṣe saṃvitprakāśāvaraṇābhāvaḥ siddha eva |] || 1-28 || || 1-5 || evamudyaminaścāsya cidvapurbhairavātmanaḥ | unmeṣe'pi svasvarūpaprakāśo na prahīyate (k: pratīyate; kh: pralīyate) || 29 || ityuktvāpi nimeṣasya yathā na parihīyate | svasthitistatprasiddhyarthaṃ sūtramāha maheśvaraḥ || 1-30 || śakticakrasaṃdhāne viśvasaṃhāraḥ || 1-6 || --------------- Page 10 ------------------- śaktayaśca jagatkṛtsnaṃ tāśca jñānakriyātmikāḥ | vṛttayaḥ pūrvanirdiṣṭāstaccakraṃ cakanādataḥ (kh: cakraṃ caśanāditi) || 1-31 || tatsaṃdhānaṃ svīkaraṇaṃ svātmanyeva nimeṣataḥ | saṃhāraḥ pravilīnatvaṃ śivatvaṃ tena tasya tat || 1-32 || evaṃ śavdārtharūpāderjñānasyonmeṣasaṃbhṛtau | kāraṇaṃ paramātmaiva bhairavaḥ sa śivastadā [jñānakriyāśakti- mayasya jagataḥ prākāśavimarśātmānuttararūpāt apṛthaktayā parāmarśane paramasaṃvinmayaśivāgnisādbhāvātmā pravilayo bhavati, evaṃ kāraṇe kāryasyāvibhinnabhāvena sthitasya nimeṣāvasthāyāmapi svasthitirnāvriyate iti bhāvaḥ |] || 1-33 || svasvarūpaparispandādacyutasya cidātmanaḥ | jāgradādivibhedo'yaṃ syādanāvarako (g: syādavāvāraka) yathā || 34 || tadarthamiha deveśaḥ sūtramāha yathārthavat | jāgratsvapnasuṣuptabhede turyābhoga saṃvit (śivasūtravimarśinyāṃ hi mūlasūtrapāṭhaḥ 'turthābhogasaṃbhavaḥ') || 1-7 || --------------- Page 11 ------------------- svasvarūpaikaghanatāvimarśasturyabhūḥ smṛtā || 1-35 || sarvānusyūtarūpatvād galitabhramasaṃsthiteḥ | turyābhogākhyasaṃvitsā hyupalabdhṛsvarūpatā || 1-36 || sthitaiva jāgradādīnāṃ bhede sarpatyapi sphuṭam (k: bhede satyapi ca sphuṭe) [smṛtyādyavasthāḥ svapnena madamūrchādyavasthāḥ suṣuptena gṛhyante, ato'tra tisṛṇāmavasthānāmavasthāntarā- kṣepiṇīnāṃ nirdeśāt na pṛthak tannirdeśāpekṣaṇam | evameṣāṃ trayāṇāṃ vijṛmbhamāṇe vibhinnavyāprāre vyutthitasya yoginaḥ svarūpaikaghanavimarśanāt etadavasthātrayakṛtapāramārthikavastu- samāvṛtirnāsti; tasmāt samādhyanuṣṭhānaprayāso'syānupayuktaḥ paripūrṇasvarūpe'vadhānasya vidhānānaucityāt, apūrṇe tu pārimityāspadāvadhānasya pūrṇatāprāyakatāvirodhāt- ityayamāśayaḥ svasvarūpeti kārikādvayasya |] || 1-7 || evamuktvā jāgradādivyaktaye parameśvaraḥ || 1-37 || sūtratrayamanvavadajjīvanmuktatvasiddhaye (kh:-paryavadad-) | jñānaṃ jāgrat || 1-8 || --------------- Page 12 ------------------- bauddhaṃ gārvaṃ ca sākalpaṃ (kh: bauddhaṃ saugatasāṃkalpam) śābdaṃ spārśaṃ ca rūpajam || 1-38 || rasajaṃ gandhajaṃ cānyadaindriyajñānameva yat | atra gṛhītṛgrahaṇagrāhyarūpā cidātmanaḥ || 1-39 || sphuratyeva jñānaśaktirjāgradvṛttirihaiva sā | paśoḥ svarūpahānyaiva sā vṛttiḥ paribhāṣyate [ niścayanābhimānana - saṃkalpana-śabdana-spaśana-darśana -rasanagandho- pādānātmakaṃ bāhyendriyavṛttijaṃ jñānaṃ, draṣṭrādyupādhyupahitā jāgradvṛttiḥ paśūnāṃ svātmavyavadhāyinī, patīnāṃ tu svarūpasphūrtidāyinītyarthaḥ |] || 40 || svapno vikalpāḥ || 1-9 || dṛṣṭisvabhāvasya vibhorantarnavanavodayaḥ | vikalpānāṃ smṛtaḥ svapnastadbāhyārthanirāsataḥ (k: bāhyārthanirāsanam) [bāhyārthābhāve tadvattyupaśāntau bāhyārthanirapekṣamantarvi-sṛtvarāṇāṃ puragirivanopavanādyullekhavaicitryeṇābhāsamānā-nāṃ svārthakriyākāriṇāṃ vikalpānāṃ navanavāvirbhāvaḥ svapnaḥ paśoḥ svarūpāmāvṛṇotītyarthaḥ |] || 1-41 || patibhāvādvikalpānāṃ dṛḍhatādṛḍhatā punaḥ | --------------- Page 13 ------------------- paśutvādāvṛtiḥ saiva jñeyā śaktyātmanaḥ prabhoḥ || 1-42 || aviveko māyāsauṣuptam || 1-10 || jñānajñeyasvarūpāyāḥ śakteranudayo yadā | cidrūpasyāvivekaḥ syādasāvevāvimarśataḥ || 1-43 || saiva māyāvṛtijālapoṣakatvātprakīrtitā | arthasmṛtī svātmasaṃsthe cidrūpe sā suṣuptatā || 1-44 || patyurevaṃ svaviśrāntyā paśorāvṛtirūpataḥ | itthaṃ tisrastriprakārāḥ pratyekānyonyayogataḥ || 1-45 || mukhyagauṇatvabhedena jñeyāḥ samyak cidātmanaḥ | evaṃ jñānajñeyamayaḥ patiratra padadvaye || 1-46 || suṣuptaturye tvanyasmiṃścinmayaśca vibhuḥ smṛtaḥ [ubhayatra vedyavedanātmatayā vilasantyāḥ śakteḥ viratyā kiraṇasaṃhṛtyā raveriva cidrūpasyātmano'navabhāsanaṃ sā āvaraṇajālamayī māyātmikā suṣuptiḥ, yatrārthatatsmṛtī avyavahitasvātmamātra- saṃsthe, na tu tasyāpyasattā tadvyutthitasya sukhasvāpākiṃciñjñā- nayoḥ smṛtyanupapatteḥ | evamāsu tisṛṣu daśāsu patipaśvoḥ svarūpāvabhāsānavabhāsanaṃ svabhāvasiddham iti jñānetyādipadyajātasyābhiprāyaḥ |] | --------------- Page 14 ------------------- athāsāmeva tisṝṇāmavasthānāṃ guṇatrayam || 1-47 || sthitamevānuṣaṅgeṇa tadarthaṃ sūtramuktavān | tritayabhoktā vīreśaḥ || 1-11 || sattvaṃ rajastamaśceti tritayaṃ guṇasaṃjñitam || 1-48 || avasthānuguṇaṃ taddhi svasvarūpādudetyalam | ācchādakaṃ (k: ādhāragam; g: āvārakam) paśūnāṃ tatsvasthitestu vibhoḥ punaḥ || 1-49 || sarvānusyūtarūpatvātsvarūpācchādanaṃ na tat | itthamevaṃ guṇaspandaniḥṣyandānāṃ ca cidvapuḥ || 1-50 || bhoktā svīkaraṇātproktaḥ prasarasya vibhutvataḥ | ata eva hi vīreśaḥ svaprakāśaikavṛttitaḥ [guṇasāmyāvasthātma- prakṛtitattvotpannānāṃ sattvādīnāṃ guṇānāmekaikaprādhānyāt trividhasya jāgradādidaśātrayasya prakāśa-pravṛtti-moha-mayasya svavaibhavaprasaraṇātmatayā camatkartṛtvādvīreśaḥ procyate ityarthaḥ |] || 1-51 || evaṃ marīcinicayo guṇatrayasamudbhavaḥ | vaikalpike jagatyasminvamanagrāsatatparaḥ || 1-52 || tatrāpi grāsakṛdyasmāttena vīreśvaraḥ smṛtaḥ | --------------- Page 15 ------------------- evaṃ svasya svabhāvasya vyutthāne'pi yathā sthitiḥ || 1-53 || svakā na pracyavatyasya tadarthaṃ sūtramādiśat | vismayo yogabhūmikāḥ || 1-12 || evaṃ sarvasya sargādeḥ kāraṇaṃ cidvapuḥ prabhuḥ || 1-54 || tadadhiṣṭhitamevedaṃ jagatsamavalokayan | vismayāviṣṭa iva yastiṣṭhati pratibhānavān || 1-55 || tasya bindvādibhāvaughasaṃvandhādvismayodayaḥ | samādhivyaktayastāḥ syuryā etā yogabhūmayaḥ [vedyavastujātā- mṛtarasasāracarvaṇe cidghanasvātmāveśasadbhāvāt vikasitākṛtrimakaraṇaiḥ svātmavibhūtiṃ nityoditavikasitāṃ paśyato'sya yogino'pūrvālaukikavismāpakavastudarśanāt yā āścaryāyamāṇatā bindvādisthānāvadhānapariśīlanādivarjaṃ saṃjāyate sā paratattvabhūmikādhirūḍhijñāpikā, bindvādibhāvaughasaṃbandhāditi lyablope apādānavibhaktiḥ |] || 1-56 || 12 || evamasyāpratihatā sarvecchā ca vijṛmbhate | tadarthaṃ bhagavānsūtramabhyabhāṣata śaṃkaraḥ || 1-57 || icchāśaktitamā ('icchā śaktirumā') kumārī || 1-13 || --------------- Page 16 ------------------- sarvātiśāyinī śaktiricchaiva paramātmanaḥ | sarvadṛkkartṛtāyogātkutsāvatsṛtimāriṇī || 1-58 || nirāvaraṇacidrūpasamāveśādbhavatyataḥ | tadeva kāraṇaṃ tasya sarvatrākhaṇḍitaṃ vibhoḥ [nikhilaśakti- garbhiṇyā icchāśakteryogādevāsya sarvatra dṛśyamaye jagati apratihataṃ svātantryaṃ samasti, yadyathecchati tathā prathate | yena viśvamanāśritādi pṛthvyantaṃ svāṅgakalpaṃ nirāvaraṇacidghanarūpaṃ prasphūret ityarthaḥ |] || 1-59 || evaṃ sarvātmakasyāsya kimekaṃ dehidehavat | śarīramuta vā sarvamatrovāca sureśvaraḥ || 1-60 || dṛśyaṃ śarīram || 1-14 || sarvabhāvodbhavasyāsya [sarvavedyākāraḥ paramaśiva eva sphaṭika iva svapratiphalitānāṃ svādhiṣṭhānānāṃ kvacit saṃkucitabhūmikāyāmapi bahirantaḥ satāṃ bhāvānāṃ vyāpitvāt tatprakāśasattāpradāna-tatsthityanyathānupapattisad-bhāvena jīvitadeśīya iti sūtrāśayaḥ |] sarvabījātmanaḥ prabhoḥ | --------------- Page 17 ------------------- cidrūpasya vyāpakatvānnaikaṃ tasya śarīrakam || 1-61 || tanna bāhyārtha (k: tena bāhyārtha) evāsya yo yo dṛśyo vikalpajaḥ | sa sa deho vyāpakatvātsarvabhāvodbhavatvataḥ || 1-62 || svavargacitsvarūpeṇa tādātmyātsarvadehabhṛt | śarīravyatirekeṇa darpaṇapratibimbavat || 1-63 || dṛśyaṃ yasya vyāpakatvātsa mokṣaśrīniketanam | uktvaivaṃ jñānasadbhāvastadyogaśca (k, g: uktveti jñānasadbhāvaṃ tadyoga) kathaṃ bhavet || 1-64 || svahṛnmandiragasyāsya (k: suhṛnmandiragamyasye) tadarthaṃ sūtramāha ca | hṛdaye cittasaṃghaṭṭāddṛśyasvāpadarśanam || 1-15 || ādhārabhūte [sarvendriyanāḍisaṃtatīnāmadhiṣṭhānabhūte hṛdi aihikāmuṣmikebhyo bāhyārthebhyo virajyoparatasya cittasyābhyāsādināvadhānāt dṛśyānarthavilayaḥ | yadvā śuddhāśuddhādhvanorūrdhvādhastanayoravadhikalpatayā sthitaṃ sauṣuptaṃ vyoma hṛdayamucyate, tatra vṛttivilayanāt auṣṇyābhāve vahneriva manaso'pi layaḥ | tasmin nirmanaske atejastamomaye (yatra dehādyahantābhāvāt tadapekṣibrahmakṣatraśabdopalakṣyamāṇa-yoḥ vedādhyayanavyavahāravyavasthāpanakarmaṇorānuṣaṅgikī nivṛttiḥ ) turīyākāśe avyavahitasvasvabhāvasyopalabdhiḥ, janmamaraṇādisaṃsārānarthamūlājñānanivṛttiśca | aprabuddhamatestu tatra svāpānubhava iti ādhārabhūte ityādīnāṃ sūtrārthajñāpakakārikāpadyānāṃ saṃgrahāśayaḥ |] hṛdaye cetasaḥ sthityupagrahaḥ || 1-65 || --------------- Page 18 ------------------- saṃghaṭṭa iṣyate tena syāddṛśyasvāpadarśanam | sauṣuptaṃ vyoma (k: sauṣumṇaṃ vyometi; g: sauṣuptyamiti) hṛdayaṃ madhyasthatvātprabhāṣyate || 1-66 || atrātmanaḥ samādhānaṃ yatsaṃghaṭṭaḥ sa cetasaḥ | tadutthavṛttijālasya svātmanyaikyādudīritaḥ || 1-67 || śarīrāpekṣayā tasmin vyomni līno yadā tadā | brahmakṣatravadhastasya sthita evānuṣaṅgataḥ || 1-68 || dṛśyaṃ syādupalabhyaṃ yannirāvaraṇalakṣaṇam | svasvarūpaṃ prabuddhaṃ tattatprāptirdarśanaṃ smṛtam || 1-69 || svāpakārasya mohasya hānāvatra ca darśanam | divyamudrāsamāveśātprabuddhaḥ sarvadā vibhuḥ || 1-70 || aprabuddhamatestasya syātsvāpasyaiva darśanam | somapānātprabuddhasya svapnasvātantryameva tat || 1-71 || --------------- Page 19 ------------------- tamovaraṇanirbhedaḥ so'yaṃ ca pratibhodayaḥ | antarbahirvicāryaiva svarūpaṃ tadvivarjanāt || 1-72 || akhaṇḍamaṇḍalākāraṃ paripūrṇaṃ karasthitam | tadarthaṃ śivaśaktyātmabhede sthitiryathā sthitā || 1-73 || svālokaśca (k: svo lokaśca) na hīyeta prāha sūtratrayaṃ vibhuḥ | śuddhatattvasaṃdhānādvā (vimarśinyāṃ tu mūlaśivasūtreṣu 'śuddhatattvasaṃdhānādvā'paśuśaktiḥ' ityekasūtrātmā bhedaviśiṣṭaśca pāṭho'sti | asmingranthe śuddhatattvasaṃdhānādvā iti, 'svapadaśaktiḥ' iti ca vibhaktasūtradvayyātmā pāṭhaḥ etadgranthakṛtā saṃvyākhyāto'sti |) [atra viśrāmabhūmisaṃjñakasya parānadātmaśivacaitanyasya nirūpaṇapūrvakamupāyakathanam |] || 1-16 || śuddhaṃ nirupadhi jyotīrūpaṃ tattvaṃ śivābhidham || 1-74 || tatsaṃdhānaṃ tadātmatvavimarśastena vā bhavet | tamovaraṇanirbhedaḥ paripūrṇaikarūpataḥ || 1-75 || bāhyāhaṃbhāvasaṃtyāgādakhaṇḍitanijasthitiḥ (k:-nijasthiteḥ) | iti śivacaitanyanirūpaṇam || --------------- Page 20 ------------------- svapadaśaktiḥ [asmin parānandātmalābhabhūmisaṃjñakaśāktacaitanyanirdeśaḥ saṃvyākhyāto'sti |] || 1-17 || svapadaṃ satpadaṃ jñeyaṃ (g: 'satpadaśaktisthitiḥ') śivākhyaṃ yadudīritam || 1-76 || tadvīryaṃ dṛkkriyārūpaṃ yatsā śaktiḥ prakīrtitā | tasyāḥ kartraṃśasaṃveśo līnatā syātsthitiśca sā || 1-77 || tadeva pratibhālokaḥ syātprakāśaikamantharaḥ | iti śakticaitanyanirūpaṇam || vitarka ātmajñānam [anena prollāsabhūmisaṃjñakātmacaitanyadhvananapuraḥsaram svālokasya pāptyupāyo nirūpyate |] || 1-18 || upādhyupādhisaṃbhede vivekaḥ pratyavekṣaṇam || 1-78 || sa vitarkaḥ svasvabhāvavimarśaikaghanātmanaḥ | ātmanaḥ śivarūpasya pratyabhijñāprasādhane || 1-79 || --------------- Page 21 ------------------- paraṃ tatsādhanaṃ jñeyaṃ tasminsatyātmavedanam | tasmādvā pratibhonmeṣaḥ syācchuddhasyātmanaḥ paraḥ || 1-80 || iti ātmacaitanyanirūpaṇam || nirānanda-parānanda-mahānandasvarūpakam | śivaśaktyātmacaitanyatrayametannirūpitam || 1-81 || viśrāmalābhaprollāsabhūmisaṃjñaṃ trayeṇa ca | sūtrāṇāṃ ................... || 1-16-1-18 || ............punarapyāha yathāsya pratibhodaye || 1-82 || svarūpalābhasaukhyaikyaprakāśaikyaṃ kacatyalam | lokānandaḥ samādhisukham [sphuritasvātmasphūrteryoginaḥ svarūpalabdhisukhaṃ, viśvatra bhāveṣu prākaśaikyakacanaṃ ca proktopāyasevanāt jhaṭiti prasphuratītyāśayaḥ |] || 1-19 || citprakāśaḥ paraḥ śuddhaścāntarbahirivoditaḥ || 1-83 || nityaḥ sarvātmakaḥ sarvaḥ sarvabhāvodbhavo vibhuḥ | sa loka iti vijñeyaḥ sa evānanda ucyate || 1-84 || citprakāśaikakacanaṃ niryantraṇasphuradvapuḥ | --------------- Page 22 ------------------- tadāsvādaikatānatvātsamādhisukhamīryate || 1-85 || yadvā grahītṛgrāhyaikavargaprasaraṇātmake | padadvaye svapramodastatsamādhisukhaṃ smṛtam (niryatraṇetyādyārabhya smṛtamityetatparyantaṃ pādonapadyadvayaṃ pustakāntareṣvavidyamānaṃ ga pustakāśrayeṇa pūritam |) || 1-86 || 1-19 || evaṃ svatantrasya (kh: tasya svatantrasya) sataḥ svecchākartṛtvasūcakam | sūtraṃ provāca bhagavānakṛtrimaphalodaye || 1-87 || yataḥ kriyātmikā śaktirbandhayitrī paśuṣvataḥ | śaktisaṃdhāne śarīrotpattiḥ [śaktirūpāṇāṃ bhāvānāṃ nirupādānādisāmagrījātaṃ svabhittāveva nirbhāsanāddhetoḥ śaktimāṃścitsvarūpa eva svecchayā svātmani prakāśaikyena sthitamarthajātamunmīlayati, ataḥ prāguktatatsvātantryākhyaśaktiṃ tādātmyena parāmṛśan svatantro'yaṃ yogī yathecchamamarādivilakṣaṇāṃ kāyasaṃbhūtiṃ racayatītyarthaḥ |] || 20 || śaktimānnirupādānaḥ saccidrūpaḥ prakāśakaḥ (k: cidrūpor'thaprakāśaka) || 1-88 || antaḥsthitānāṃ bhāvānāmicchayaiva bahiryataḥ | --------------- Page 23 ------------------- icchājñānakriyāpūrvāḥ śaktayaḥ pañca saṃsthitāḥ || 1-89 || īśānyāpūraṇī hārdī vāmā mūrtiśca tā matāḥ | anyā vijñānadehākhyā āsāmevānugāḥ smṛtāḥ || prakriyādehanirmāṇamāsāṃ saṃdhānamucyate || 1-90 || tasminsati śarīrasya yasya yasya yathā sthitā || 1-91 || syādutpattistathā tiryaṅnarāmaravilakṣaṇā | itthaṃ kartṛtvamevāsya sarvatrākṣayyakhaṇḍitam || 1-92 || satyāloke'pi kāryasya kṣayitvaṃ ca nirūpitam || 1-20 || svātantryātpunarasyaiva vibhavapratipādakam || 1-93 || avocadbhagavānsūtraṃ sveṣṭakrīḍānirūpitam | bhūtasaṃdhānabhūtapṛthaktvaviśvasaṃghaṭṭāḥ [ya eṣa cidātmanaḥ śuddhādhvopādānabhūto viśadatamaścidānande- cchājñānakriyāśaktinicayaḥ sa evādhastanādhvani pañcakapañca- kātmanā tattvakramāvataraṇanibandhanam, tadyathā ākiṃcanya- daśāvabhāsane saṃkucitatayā svaśaktyā māyābhāvamāśritayā cidātmā puṃstattvabhūmikāmāpannaḥ | śaktinicayastu taddaśaucitīparimitavaibhavopabhogāyakañcukībhūtaḥ | tadanu tadadharatattvajālasaṃtānāya triśakticchāyopajīvinyā tayā guṇapariṇatyunmiṣattayā tatsāmyāvasthāṃ prakṛtimadhyāsīnayā puryaṣṭakabhāvasamāpattiḥ | icchāditritayopādānāni manobuddhya- haṃkṛttattvāni, śaktipañcakānuṣaṅgenaiva jñānaśaktiprādhā-nyāt dhīndriyāvirbhāvaḥ, kriyāśaktiprādhānyāt karmendriyot-pattiḥ; bahirapi sthūlabhāvena athaḥ saha tadutpādaḥ | itthaṃ bhinnabhinnaprakāreṇa viśvaracanā, tathā teṣu tattveṣvanugatamekaṃ sāmānyaprakāśasvarūpaṃ bhinneṣvabhinnaṃ vilakṣaṇāṃ puryaṣṭakabhūmikāsaṃśrityā viśvanāṭyanirvahaṇaṃ cāsya cidātmanaḥ sveṣṭakrīḍanavisphuritaṃ nirūpyate iti |] || 1-21 || --------------- Page 24 ------------------- śavdaśaktyādyavayavaiḥ khādibhūtavinirmitiḥ || 1-94 || saṃdhānamuktaṃ tatteṣāṃ mūrtibhedavivakṣayā | pratibhūtaṃ ca bhūtaṃ ca svasattaikyaṃ (kh: svamarthaikyam) viviktatā || 1-95 || pṛthaktvamucyate taddhi kartraṃśapravaro yataḥ | vṛttyāhlādaprakāśākhyasparśānubhavabhūjuṣaḥ || 1-96 || jñeyau jñānakriye'rkendū yajamānasya cidvibhoḥ (k: yajamānaśca cidvibhuḥ) | catasṛbhistathābhūta-viśvasaṃghaṭṭa (k: -tathā bhūtairviśva-) iṣyate || 1-97 || pratimūrtikriyāyogaṃ kacanaṃ cidvibhorataḥ | etāvadviśvameveha yadaṣṭakasamāgamaḥ || 1-98 || 1-21 || --------------- Page 25 ------------------- kathaṃ sarvasya jagataḥ kāraṇaṃ śaktayastathā | ātmanastatprabhutvaṃ syāttadarthaṃ sūtramuktavān || 1-99 || śuddhavidyodayāccakreśatvasiddhiḥ || 1-22 || śuddhaṃ nirupadhi jyotiḥ sarvābhāsāvabhāsakam (k, kh: jyotiḥ sarvabhāsetyādikapadajātaṃ tatprathanamityantaṃ nābhūt, ga pustakādupanyastam |) || 1-100 || tasyānantārthasraṣṭṭatvātparasvātantryadharmiṇaḥ | vedanā varṇitā vidyā sarvāhaṃbodharūpiṇī || 1-101 || tasyodayastatprathanaṃ tasmāccakreśalakṣaṇā | siddhirbhavati viśvatra māheśvaryavikasvarā (k: siddhirbhavti cakrākhyetyevaṃ rūpaḥ, māheśvaryeti-pādahīnaśca pāṭhaḥ |) [viśvamayānuttaraciddhanaparamaśivasya svātmanaḥ sākṣātkaraṇāt parāparasvātantryamāsādya yoginaḥ paramamāheśvaryavikasvara- tacchaktisamāpattyā aṇimādyaṣṭaiśvaryātmikānāṃ cakreśvarīṇāmīśvaratāprāptiḥ | yatra aṇimnā svecchayā sadya eva avayavāpacayena dehasaukṣmyasaṃpādanāt paramāṇuṣvapi samāveṣṭuṃ śaktatā | laghimnā gariṣṭhavapuṣaḥ iṣīkātūlavat vāyuskandheṣu saṃcāraḥ | mahimnā mahatparimāṇatvam | prāptyā bhūmiṣṭhasyāpyavayavopacayenāṅgulyagradairdhyāt candrādisparśanam | prākāmyena icchānabhighātatayā udaka iva bhūmāvapi nimajjanonmajjanayornāsya rūpaṃ bhūtarūpairvihanyate | vaśitayā sarvabhūtānyādeśakārīṇi bhavanti | īśitṛtayā bhūtānāṃ prabhavāpyayavyūhānāmīṣṭe | yatrakāmāvasāyi-tayā yathāsaṃkalpaṃ bhūtaprakṛtīnāmavasthānam iti | yadvā cakraṃ saṃviddevīrūpaṃ brāhyādiśakticakraṃ, tadīśvaratvenāsya prātibhādayo yogaśāstraprasiddhā jñānaprakarṣā jāyante, ityakhaṇḍitaiśvaryaparipūrṇaścakreśvaro virājate ityāśayaḥ |] || 1-102 || || 1-22 || --------------- Page 26 ------------------- itthaṃ sati kathaṃ mantravīryasaṃvidbhavatyataḥ | sūtramāha mahāvīryasvarūpapratipādakam || 1-103 || mahāhradānusaṃdhānānmantravīryānubhavaḥ [śaktimacchaktisaṃghaṭṭasyaiva utpatsyamānavisargaprasaraṇā- dhārānavagāhyasvabhāvatayā mahāhradopacāraḥ | tadantaḥsārasarvasvabhūtaḥ svasaṃvedyo'haṃparāmarśamayo nirapekṣo'vikalpamahāmantramaṇiḥ ( yat viśvāvaṣṭambhakamādi- māntyarūpamasāmānyaṃ vīryaṃ tadupabhogapātraiḥ mahāyogibhirevāsvādyate proktarūpānusaṃdhānāt ) parāvāgrapo garbhīkṛtānantavācyavācakātmā prāpyasthānīyaṃ viśrāntidhāmetyarthaḥ |] || 1-23 || cidātmaiva paraḥ śuddhaḥ śaktimacchaktivigrahaḥ | sṛṣṭisvabhāvo bhāvānāmudbhave paramaiva bhūḥ || 1-104 || dikkālakalanāhīno hyanavacchinnasaṃtatiḥ | mahāhradasamānatvātsa mahāhrada ucyate || 1-105 || tadakṛtrimamākhyātaṃ balamātmani tatra ca | --------------- Page 27 ------------------- dṛgānandāraṇīsāramadhyasvarasalakṣaṇaḥ || 1-106 || vikasvaronmiṣattātmaśāktākhyena balena ca | somāṃśe sthairyalābhaḥ syāttadudānapraveśanam || 1-107 || anusaṃdhānametattattena tatra sthitiryadā | tadā garbhīkṛtābhīṣṭavedyākāranijasthitiḥ || 1-108 || samyagucchūnatārūpollasitāṅkurarūpakaḥ | pronmeṣaḥ sūkṣmavāgrūpaḥ so'nabhivyaktavarṇakaḥ || 1-109 || kakārārdhavṛttiyogādbhavenmantrodayaḥ sphuṭam | sa eva vīryānubhavo māntraḥ sādhakasiddhidaḥ (k: mantraḥ sādhaka-) || 110 || || 1-23 || sāmānyacitprakāśaikasvarūpapratipādakam | śivasūtraprakaraṇaṃ samāptamidamādimam || 1-111 || --------------- Page 28 ------------------- ataḥ parataraṃ māntraṃ svarūpamupavarṇyate | vakṣyamāṇaprakaraṇe vidyodayasamanvitam || 1-112 || iti śrīmadbhaṭṭadivākarātmaja-śrīmadācārya-bhaṭṭabhāskara- viracite śivasūtravārtike sāmānyacitprakāśasvarūpanirūpaṇā-khyaḥ prathamaḥ prakāśaḥ || 1 || atha sahajavidyodayākhyaḥ dvitīyaḥ prakāśaḥ --------------- Page 29 ------------------- uktakrameṇa śivatāṃ sarvajñānakriyāvataḥ | upapādyātmanastatra māntraṃ vīryaṃ ca yādṛśam || 2-1 || punarāhātra vaktavyaṃ māntraṃ svaṃ rūpameva yat | ko'sau mantro yasya vīryaṃ tadarthaṃ bhagavānajaḥ || 2-2 || cittaṃ mantraḥ [uktopāyaḥ tīvratarādiśaktipātavatāṃsuprāpyaḥ | mandaśaktipātavatāṃ tu mantravīryaṃ samāpattuṃ paunaḥpunyena śrutasmaraṇādivaśāt asphuṭatādikrameṇa sphuṭatamatvādyāpattiparyantaṃ vikalpasaṃskaraṇāt mantrādinibhālanātmakamupāyāntaraṃ ( yena parasphurattāsaṃvedana - bhedaprathanopaśamane sahajavidyodayaḥ ) upeyapadaprāptaye ārabhyate cideva prāk viśvakrīḍanaprārip-sāyāṃ nijākālakalitacinmayapadavītaḥ adhobhuvamavatarantī parimitabhāvaparigrahaṇapuraḥsaramullāsitasaṃkucitacetyaṃ prati aunmukhyaṃ gṛhṇānā cittamiti procyate | saiva punaḥ svapadārurukṣāyāṃ sopānādyadhirohaṇa-krameṇa pārimityamujjhatī īśanaśīlā citprakāśaghanaśivatāmayī saṃpadyate | ataḥ tanmano vedyamupasaṃhṛtyāntarmukhībhāvena svatantratvāt svaṃ mahaḥ parāmraṣṭuṃ paryāptaṃ, tatparāmarśanadharmitvāt cittamantrayorabhedopacāraḥ |] || 2-1 || --------------- Page 30 ------------------- cittameva śivo jñeyaḥ pramātā nirupādhikaḥ | sarvajñatādiguṇavān dikkālakalanojjhitaḥ || 2-3 || svātmānubhavadharmitvātsa mantra iti gīyate | tatkathaṃ (tatkathāmiti padyārdhaṃ pustakāntareṣvavidyamānaṃ ga pustakāatprakṣiptam |) yogināṃ siddhyettadāha parameśvaraḥ | prayatnaḥ sādhakaḥ || 2-2 || cittarūpasamāveśe [bhūyo bhūyo bāhyavṛttisaṃharaṇāt jñātrādibhīnnasaṃvedanavilayapūrvaṃ proktamantrasvarūpāt- madhyeyākāratādātmyapratyayaikatānatāyāḥ pravahadrūpatva-meva sādhyaprāptau prakṛṣṭāpakārakamityarthaḥ |] prayatno'tiśayaḥ smṛtaḥ || 2-4 || pūrvoktavīryavṛttyāsau punaruktanibhālanāt | sa eva sādhakastatra prakṛṣṭaḥ parikīrtitaḥ || 2-5 || --------------- Page 31 ------------------- cittattvamātmanaḥ siddhaṃ vakṣyamāṇanayena ca | trikasāre ṣaṭsahasre śivenaiva nirūpitam || 2-6 || cicchakteḥ svasvabhāvo yaḥ sa mantraḥ parigīyate | yannairantaryamananādyogī rūḍhaśivāvaniḥ | yadvaśātparamārthajñā yogino yogacintakāḥ || 2-7 || 2-2 || evamādiśya bhagavānvācakānāṃ svarūpakam | vācyavācakayo rūpamabhinnaṃ bhedayogi vā || 2-8 || syāttadarthaṃ prāha sūtraṃ sa tadarthaprakāśakam | vidyāśarīrasattā mantrarahasyam || 2-3 || śuddhe cinmātratāveśādunmeṣaḥ sahasaiva yaḥ || 2-9 || svaprakāśavikāsākhyā sā vidyeti nirūpitā | śarīrasattā sā māntrī rahasyaṃ paramaṃ ca tat [itthaṃ mantravīryapravivikṣāyāṃ sādhakasya bhedāspadatayā prakāśamāno vācakātmā mantraḥ svavyāpārasamantaram aśeṣaviśvābhedamayena pūrṇāhaṃvimarśanasārasphuraṇātmanā vācyenābhinna eva | 'prāksaṃvitprāṇe pariṇatā' ityuktanītyā bindusvarūpiṇī parāvāṅmayī śaktiḥ kriyāśaktisphāramayanāda- rūpeṇa sūkṣmaprāṇatāmāśritya paranādagarbhā citprakāśasya prādhānyena anuditavācyavācakakramāṃ paśyantīrūpatāmun-mīlya, tadanu buddhyādhiṣṭhānāṃ kramasya sphuṭāsphuṭatayā madhyamāṃ, tato'pi karaṇapradhānāṃ vaikharīṃ ca sphuṭakramāṃ pronmīlayati-ityetāvataḥ prasarakramasya prācyatararūpānugatatayā prakāśamānatānyathānupapatteḥ parataravācyābhinnameva mantracakramityarthaḥ |] || 2-10 || || 2-3 || --------------- Page 32 ------------------- evaṃ sthite rahasye'rthe mantrarūpe yathāyatham (k: 'evaṃ sthite yasya yasya mantrarūpo yathāyatham | tathā sa dehibhirmāntra upāyaḥ paramodayam') | eṣṭavyo dehibhirmāntra udayaḥ paramodayaḥ || 2-11 || kathaṃ syādatra ca vibhuḥ sūtramāha yathārthavat | garbhe cittāvikāso viśiṣṭo'vidyāsvapnaḥ (śivasūtravimarśinyāṃ hi 'garbhe cittavikāso'viśiṣṭavidyā-svapanaḥ' ityevaṃvidhaḥ pāṭho'sti) || 2-4 || prakāśānandasārāntarvyāvartanabalādbhṛśam || 2-12 || viṣayebhyo nivṛttasya manasaścinmayī sthitiḥ ('viṣayebhya' ityādyārabhya 'vilopanam' ityantaṃ sārdhapadyadvayaṃ; ga pustakātsaṃgṛhītam |) | paro vikāsaściccandracandrikāmṛtanirbharaḥ || 2-13 || sravacchāktāmṛtāpūrāplutānandijaganmayaḥ | --------------- Page 33 ------------------- tatsadbhāvādavidyāyāḥ prathayantyā dharādibhiḥ || 2-14 || tattvajālairalaṃgrāsayuktyā svapno volopanam | tadevaṃ sati vidyaiva yathāvatpratipāditā || 2-15 || sopāyeyamataḥ sarvamantramudrāsvarūpiṇī (k: sopadeśamataḥ sarva- |) [māntrodaye cittasya prākṛtasvabhāvavināśena tadguṇāpāditānāṃ visṛṇāmavasthānāṃ svarūpavipralopāt atyunnataparapadāveśā- ruḍhirupāyaḥ | evaṃ vīryalābhe sati mantrāntarāṇāṃ tatsaṃjīvitānāmadhikāryasamṛddhau śaktyādhānaṃ prayojyate, anyathā auttarādharyeṇa sthitayorātmaśivayormantraniyojanā jāḍyanaiṣphalyamādadhanā vaiyarthyamiyāditi bhāvaḥ |] || 2-4 || māntraṃ vīryaṃ tatsvarūpaṃ tadvimarśaṃ tathodayam || 2-16 || pratipādya punarmudrāvīryārthaṃ prāha śaṃkaraḥ || vidyāsamutthāne svabhāvike khecarī śivāvasthā [yayā paracidākāśe yogī carati sā khecarī mudrā, sākṣāt śivāvasthaiva | atra mudrāmantravīryayormāyīyasamastakṣobhapraśāntyā cidātmakasvarūponmajjanaikalakṣaṇamavasthāsāmyamasti kevalaṃ bāhyārthajñāne kāryabhedāt pṛthagarthatā jñāyate ityarthaḥ |] || 2-5 || svālokalakṣaṇā śuddhā yaiva vidyā nirūpitā || 2-17 || --------------- Page 34 ------------------- samutthāne tadudayo yathāvatprāgudīritam | svābhāvikaṃ syātsahajaṃ balamātmanyakṛtrimam || 2-18 || tadevaṃ sati tasmiṃstanmudrāvīryaṃ vijṛmbhate | khecarī sā śivāvasthā śivavyomnyuditā yataḥ (tadevamiti padyārdhaṃpustakāntareṣu avidyamānaṃ ga' pustakādhāreṇa pūritamasti |) || 2-19 || khe svacidgaganābhoge caraṇātkhecarīti sā | dhyeyānukāratādātmyapratipattyudayātmikā (k, g: dhyeyākārasya tādātmyā-) || 2-20 || ata eva śivāvasthā svarūpāveśaśālinī || 2-5 || evaṃ maudraṃ ca māntraṃ ca vīryaṃ syādekarūpakam || 2-21 || kāryabhedādbhedayogi bāhyārthapratipattitaḥ | ato mudrāmāntravīryavyāptyupāyārthamāha ca || 2-22 || gururupāyaḥ [gururatra mantrādibalalābhe pārameśvarī anugrāhikā śaktirupeyapadaprāpiṇī, yayā anuttare paramaśivākhye aunmanasapade viśrāntibhāgbhavati bhaktajanaḥ |] || 2-6 || --------------- Page 35 ------------------- prāptāvatra guruḥ śaktirupāyaḥ paramaḥ smṛtaḥ | yataḥ sā śāmbhavī śaktiranugrahakarī sadā || 2-23 || utpātādrakṣitorajantuḥ kriyate bhavanispṛhaḥ | tadadhiṣṭhitadeho'sau (k: tadadhiṣṭhitadehasya) nīyate sadguruṃ prati || 24 || vaktṛtvāttātvikārthānāmupeyapadalambhanāt (vaktṛtvādityārabhya sārdhapadyaṃ pustakāntareṣvanupalakṣyamāṇaṃ ga. pastakāt saṃgṛhyopanyastam |) | gururaunmanase dhāmni viśrāntipathadarśakaḥ || 2-25 || evaṃ gurau prasanne tu kiṃ bhavettatpradarśyate | mātṛkācakrasaṃbodhaḥ || 2-7 || svābhāsā mātṛkā jñeyā kriyāśaktiḥ prabhoḥ parā || 2-26 || tasyāḥ kalāsamūho yastaccakramiti (k: tasya kālaḥ samūhaśca-) kīrtitam [anuttaramūrteḥ paramaśivasya svecchayā viśvaṃ sisṛkṣoḥ prathamaspandātmikā svarūpapratyavamarśanalakṣaṇā tadabhinnā mātṛkākhyā kriyāśaktirasti, saiva ambā-jyeṣṭhā-vāmā- raudrīrūpaṃ śakticatuṣṭayaṃ vibhāvya dhruvecchonmeṣādi- kalānāṃ prasaraviśrāntyādau anyonyavyatimiśraṇāt udbhaviṣyantaṃ bījātmakaśuddhādhvānaṃ tadabhedavedanarūpaṃ binduṃ ca prollāsya utsrakṣyadadharabhūmeḥ visisṛkṣārūpaṃ visargaṃ pradarśitavatī, yonyātmaśāktollāsamayamaśuddhā-dhvānaṃ prapañcayati | tatra sarvaśakticakrakroḍīkāriṇyā icchāśakteḥ prāṇanātmatāvatāre anāhatadhvanivivartanapūrvaṃ padavākyādigarbhaprāṇakriyāsamudbhavaḥ | ato mātṛkaiva etāvato vācyavācakātmakasya viśvasya prapañcayitrī mantrāṇāṃ mukhyamādikāraṇam ityarthaḥ |] | --------------- Page 36 ------------------- tasya samyak parijñānaṃ yatsaṃbodhaḥ sa iṣyate || 2-27 || sati tena vivarto yo vācyavācakalakṣaṇaḥ | kriyāśaktyuditatvātsa bhinno'bhinnaḥ sadāyataḥ || 2-28 || nityoditānastamitaprakāśavapuṣaḥ purā | viryaunmukhyātprabhoricchāśakteḥ samudayo bhavet || 2-29 || tataḥ saṃvedanasparśau prādurbhūtau tataḥ punaḥ | sarvārthapratibhāsaśca tato dhvaniranāhataḥ || 2-30 || padavākyārthagarbhaḥ syāttataḥ prāṇātmikā (k: tataśca padavākyārthagarbhā prāṇātmikā) kriyā | pañcāśadvarṇagarbhā vāk tataḥ sarvasya (k, g: pañcāśadvarṇagarbhāntarviśvasargasya) saṃbhavaḥ || 2-31 || --------------- Page 37 ------------------- mantrādivastujātasya mūlamekaṃ tataḥ smṛtā | mātṛkaiva kriyāśaktiḥ śivasyetthaṃ vijṛmbhate || 2-32 || mātṛkācakrasaṃbodha (k: pramātṛcakrasaṃbodha) evaṃ jāto yadā tadā | yadyadvakti prabuddhaḥ sanprabhurmantrendratāmiyāt [evaṃ saṃbodhavataḥ prabuddhasya yatkiṃcana niranvayaṃ laukikaṃ vā bhāṣaṇamayamapi, tat mantravat svakāryasaṃpattau niryantraṇaṃ prasarediti |] || 2-33 || 2-7 || itthaṃ prajvālite māntre tejasi prajvalatyalam | kārmaṃ punarbhavakaraṃ vapustatrāha śaṃkaraḥ || 2-34 || śarīraṃ haviḥ || 2-8 || jñānānale [māntraṃ divyadehamāśrityāsīnasyāsya sarvabhāvajālacidagnisātkaraṇalakṣaṇeṣṭiṃ kurvato yajamānasya māyīyapramātṛtāpraśāntyā sarvāhaṃbhāvaparavīryātma- māntraśarīrasaṃpattau dehabandhanahetoḥ kārmamalasya vinasṭirityāśayaḥ |] prajvalite mantratādātmyalakṣaṇe | śarīraṃ pragalatyeva bhautikaṃ karmabandhanam || 2-35 || havirbhūtamataścātha (k: havirbhūtamaya-) divyadehāśrayādyataḥ | --------------- Page 38 ------------------- eṣa eva paro deho yajamānasya cidvibhoḥ (k: yajamānaśca cidvibhuḥ) || 2-36 || nirargale mahāsattve nityoditamahānale | yadarparṇaṃ śarīrāderbhāvajātasya sarvadā || 2-37 || 2-8 || evaṃ paraṃ jñānakāyasthitasyānnaṃ kimāha ca | jñānamatram [parāvasthāyāṃ svātmavaibhavavijṛmbhaṇaṃ pariśīlayan asāvatyantaṃ nirākāṅkṣaḥ, antarbahiḥsvātma- visphuraṇamaye viśvasmin bharitasvabhāvatvāt; vyavahāre tu kadācit śarīrabhūmikāyāṃ vartamānaḥ prabuddhanaṭavat svātmacamat- karaṇapūrvaṃ pātrībhūya abhinayān nirvahan viṣayendriyaiḥ viṣayajātaṃ parāmṛtarasācchuritamāhṛtya svātmane samarpayati, na tu viṣayāsaktyā svarūpasphūrtiṃ vismṛtya paśuriva adharāvasthāmadhitiṣṭhatīti bhāvaḥ |] || 2-9 || jñānamatra paraṃ samyaguktaṃ prakaraṇadvaye (k, kh: prakaraṇadvayam) || 2-38 || tadevānnamiva jñeyaṃ paritṛptyupapādakam | --------------- Page 39 ------------------- yataḥ prapūrṇataiva syādasakṛttannibhālanāt || 2-39 || tadevaṃ satyavidyāyāḥ saṃhārastena kiṃ bhavet | tadarthaṃ cāsya niṣpattyai khaṇḍamāhāmarārcitaḥ (k: khaṇḍasyāha maheśvara) || 2-40 || vidyāsaṃhāre tadutthasvapnadarśanam [ itthamuktaprakriyārtha-nibhālanena kiṃcijjñatvalakṣaṇāyā aviśiṣṭavidyāyā nimajjane tadutpannānāṃ svarūpaśūnyārthanirbhāsanavikalpamayānāṃ bhavābhavādijagatāṃ svapnavat nirupādānasāmagyaṃ svasvātantryāt girinagaropavanādivaicitryeṇa saṃvedanasvacchatamadarpaṇe nimagnonmagnānāṃ citsattāvyatirekitāṃ pratyavekṣamāṇo yogī niraṅkuśaṃ śivavat nityasarvajñatādiśaktiḥ sahajavidyodayapade viharatītyarthaḥ |] || 2-10 || saṃsāravedanī (k: saṃhāre vedanī) vidyā hyaviśiṣṭā nirūpitā || 2-41 || tasyāḥ saṃhāra eva syātsvaprakāśodaye sati | saṃhāre satyavidyotthaṃ bhāvajātaṃ vimohakam || 2-42 || svapnarūpaṃ (k: svapnajātam) smṛtaṃ tasya darśanaṃ pratyavekṣaṇam | ityevaṃ parameśena saṃgṛhya ca nirūpitam || 2-43 || --------------- Page 40 ------------------- prabuddhatā vṛttyudaye sā niraṅkuśavatsthitiḥ | svālokakalanātmatvaṃ dhyeyaikyaṃ nityatṛptatā || 2-44|| || 2-10 || dvitīyametat sahajavidyodayanirūpakam | śivasūtraprakaraṇaṃ samāptamiha sāṃpratam || 2-45 || pravaktavyamataścātra vibhūtispandalakṣaṇam || jñānayogabalaprāptau cintāmaṇirivāparaḥ || 2-46 || iti kāśmīrikaśrībhatṭadivākarātmaja-bhaṭṭabhāskarācāryaviracite śivasūtravārtike sahajavidyodayākhyo dvitīyaḥ prakāśaḥ || 2 || atha vibhūtispandākhyaḥ tṛtīyaḥ prakāśaḥ --------------- Page 41 ------------------- svarūpapratyabhijñānānmāntrācca sahajodayāt | vibhūtayaḥ pravartante kīrtyante tāśca sāṃpratam || pūrvāparavimarśena yo bodho'sya ('yo bodho'sya' ityata ārabhya 'samācaṣṭa tadarthakam' ityantaṃ pādonapadyadvayamitareṣvādarśa- mūlapustakeṣvavidyamānam; ga. pustakātsagṛhya pratyupanyastam |) vijṛmbhate | tadvikāsādavicchinnaparānandaḥ svayaṃ bhavet || yenākhaṇḍitasvātantryaśaktiḥ svābhāvikī sphuṭā | vibhūtiḥ prathate, khaṇḍaṃ samācaṣṭa tadarthakam || tatra cittātmanaḥ pūrvaṃ pratyavekṣārthamāvadat | ātmā cittam || 3-1 || --------------- Page 42 ------------------- manaḥparyāyamākhyātaṃ [manaso bahirmukhatāyāṃ parāmarśanaṃ saṃkalpaḥ, antarmukhatāyāṃ tu svātmamananātmako mantraḥ | āntarmukhye vikṣepābhāvāt saṃkucitāṃ cittatāṃ parityajya sahajaṃ svaṃ cidātmasvabhāvattva-mādīyate | tatra naiviḍyena abhyāsadaśāyāmindriyavṛttyadhīnatā-virahāt avyavahitajñānakriyaḥ tadbalākramaṇāt yathāsvecchaṃ śivavat kṣitivāryanalādyanapekṣaṃ saṃkalpitaṃ vastu bahiḥ sarvajanadṛśyaṃ sraṣṭuṃ śaknoti | ayuktasya saṃkalpādayo'nanya-dṛśyā abahiḥprakāśyāḥ, yuktasya tu mantrādayo'pi śaivāsādhāraṇaguṇitvāt yat kiṃcit suduṣkaramapi arthajātaṃ prakāśayitaṃ prabhaviṣṇava ityāśayaḥ |] cittaṃ sarvatra śāsane | indriyatvātsa saṃkalpaḥ syāttu mantrastaducyate || ātmaiva cittaṃ vijñeyaṃ vāgādirahitaṃ yadā | tadā mantraḥ sa vijñeyaḥ saṃkalpānuvidhāyakaḥ || naiva saṃkalpasiddhiḥ (k, kh: tena saṃkalpasiddhi) syāttatsvarūpanibhālanāt || 3-1 || kutaścittasya saṃkalpa siddhirnāsti tadāha ca || jñānaṃ vandhaḥ || 3-2 || --------------- Page 43 ------------------- jñānaṃ [rāgādinā viṣayeṣu vyāsaṅgāt avigalitarajastamomalaṃ vikṣiptaṃ cetaḥ prācyavāstavasvarūpākramaṇatmasvabalālābhe prakāśavaraṇakṣityabhāvāt janasādhāraṇān saṃkalpān nirmātuṃ na prabhavti, ato viṣayāsaktireva yathecchanirmāṇapratibandhamūlamityarthaḥ |] viṣayasaṃśleṣādrāgādijñaptilakṣaṇam | tadeva bandhaścittasya svarūpāvaraṇātmakam || antarbahiśca (antarbahirityādi padyārdham itaramūlādarśapustake- ṣvavidyamānaṃ 'ga' pustakādhāreṇopanyastam |) viṣayānāsaktyābhyāsapāṭavāt | yadā mantavyatā (k: tadā mantavya) tasya taddraṣṭā mukta eva hi || 3-2 || itthaṃ nityasya ca draṣṭuḥ kimāvaraṇamucyate || kalādīnāṃ tattvānāmaviveko māyā || 3-3 || kalādikṣitiparyantastattvagrāmo'sya socyate | tatametairjagatsarvamatastattvāni tatra ca || kalā katṛtvasāmarthyaṃ kiṃcinmātraṃ prakīrtitam | --------------- Page 44 ------------------- tādṛśaṃ jñānasāmarthyaṃ vidyātattvamiti smṛtam || idameveṣṭamastītthaṃ rāgaḥ pāśo'sti bandhanam | idānīṃtanabhāve'smin kālo'pyākalanaṃ matam (kālo'pyākalanaṃ matam ityato'nantaram 'alpeṣu bhāvajāteṣu vidyā jñānasamarthatā | kālo'dhunāditābuddhipravṛttiḥ kalanātmikā ||' iti padya kha. pustake samupalakṣyamāṇa pakṣiptamadhikaṃ pratibhāti |) || niyatatvaṃ karmaphale niyatyātmakatātmanaḥ | samaduḥkhasukhajñatvamantastattve pradhānatā || sukhaduḥkhavimohitvaṃ guṇāḥ syurmantṛtā (k: syuḥ smartṛtā) ca dhīḥ | saṃrambhatvamahaṃkāro manaścākṣaprayoktṛtā || akṣairviśeṣitaṃ jñatvaṃ buddhīndriyagaṇaḥ smṛtaḥ | taireva bhinnaṃ kartṛtvaṃ karmendriyagaṇastvayam || śavdamātrāvabhāsitvaṃ tanmātrakagaṇastathā | bhinnaśavdāditodvṛttaṃ (k: śavdādinodvṛttam) gaṇaḥ syātpāñcabhautikaḥ || --------------- Page 45 ------------------- eteṣāmaviveko yaḥ sā māyā [māyayaiva kalādibhiḥ tattvajālai racitakañcuka-puryaṣṭaka-bhautika-śarīreṣu parimitapramātṛbhāvābhimānaṃ grāhitānāmaṇūnāṃ sadoditasvaprakāśadraṣṭṭasvarūpaṃ samāvriyate | vivekābhyāsālambināṃ tu māyāpado parigatānāṃ śuddhavidyāsaṃśrayitvāt anāvṛtasvātmapratyavabhāsaḥ | tadanu bandhanivṛttyā prāguktamantrādyadhikāraḥ |] mohanī yataḥ | vivekaḥ punaratraiva śuddhavidyādisaṃśritaḥ || ataḥ śuddhāni tattvāni procyante tattvavedibhiḥ (k: procyante'to vivekata iti; kh: procyante sāñjanādaṇu) | svajyotiṣṭvaṃ śivaṃ tattvaṃ dṛkkriye śaktirucyate || sarvājñānakriyāvattvayogyatā (k: kriyāvarte yogyatā) syātsadāśivaḥ | preryatvamaiśvaraṃ tattvaṃ taddvārā preṣaṇā (kh: tadvārapreraṇam) yataḥ || śivaśāstrādivoddhṛtvaṃ vidyā śuddheha kīrtitā | itthamātmanyavastābhiretābhistattvakalpanā || tattvānāṃ tadavasthātvamucyamānaṃ na duṣyati | --------------- Page 46 ------------------- sarvānusyūtarūpattvādvimarśaḥ paramastvataḥ || 3-3 || itthaṃ tattvātmakakalārūpaṃ prasaramātmanaḥ | nirūpya punarapyāha tatsaṃkocādyathodayaḥ || śrīre saṃhāraḥ kalānām || 3-4 || tattvānāṃ yatsvasāmarthyaṃ kalāstāḥ parikīrtitāḥ | tatsaṃghātaḥ [tattvasaṃghātātmake śarīre tattvāvayavānāṃ prātilomyena svasvakāraṇanupraveśalayabhāvanayā tadāvasānike sarvādhiṣṭhānacinmaye svātmani samāpattyā parabodhadehodayaḥ | yadvā haṭhātsarvavṛttyupasaṃhārātmanā ullaṅghanavṛttyā vikalpahānaikāgrayavṛttisaṃpattipurassaram avikalpasaṃvidātmai- śvaryapadāvāptiḥ | itthaṃ pramātṛtvena abhimatasya kalāprasarasya svarūpāvaraṇānaiśvaryanidānasya upasaṃharaṇena siddhyaṅkuraḥ pallavitaḥ prasphuredityarthaḥ |] śarīraṃ syātsakalatvamato'sya tat || ādhāra ātmanastatra kalānāṃ karaṇātmani | svake svake'nupraveśaḥ saṃhāraḥ parikīrtitaḥ || evaṃ yāvadvodhadehaprāptistatrodayaḥ paraḥ | --------------- Page 47 ------------------- athollaṅghanavṛttyā vā śivatattvāvalambanam || tatsa saṃhāra eva syātkalānāṃ tena codayaḥ || 3-4 || tattvaprasarasaṃkocasvarūpe'pītthamātmani || vṛttyullaṅghanayogena svasvarūpodayaṃ śivaḥ | pratipādya punaḥ prāha bhūtasiddhyudayaḥ katham || nāḍīsaṃhāra-bhūtajaya-bhūtakaivalya-bhūta- pṛthaktvāni || 3-5 || cidādhāre [antarbahirvā dvādaśānte prāṇāpānopasaṃhārāt iḍādināḍyupa-śamanena siddhīcchoḥ tantroktaprakriyopavarṇitakandādyadhiṣṭhāne trayasravartulādisaṃsthānāṃ svasvabījākṣaracihnitāṃ pṛthivyādidhāraṇāṃ dhārayato niyatakālāṃśābhyāsena bhūtāni vaśībhavanti, yena pāñcabhautikeṣu gamāgamaviharaṇādi asya na pratihanyate | tathā ācarato'pi asya tadaiśvaryānāsaktyā bhūtānuparaktasvacchacidānandaghanasvātmasaṃsthitisiddhirapi aprayāsasiddhā bhavati | tathā tattvasaṃghaṭitaṃ vastu tadicchayā viyujyate saṃyujyate ca | evaṃ svātmavivartanātmabhāvajātānāṃ vividhāmavasthāṃ vikṛtāṃ ca anyathā ca kartumasau prabhuśaktipratihatasvātantryā ityarthaḥ |] śarīre'sminsaṃsthite pāñcabhautike | svātantryādātmanaḥ svāmyaṃ gṛhe gṛhapateryathā | --------------- Page 48 ------------------- tatra cidākāśalayānnāḍīsaṃhāra iṣyate | yataḥ sarvatra sarvāsāṃ nāḍīnāṃ mukhamucyate || nāḍyādhārā vāyavaḥ syustadādhāraśca cidvibhuḥ | tasya vṛttilayānmadhye ṣaḍguṇā vṛttiruttamā || sthiradravoṣṇacalatā sauṣiryaviparītatā | tattvasvarūpamathavā sthānalakṣyaprabhedataḥ || vibhāvayanbhūtajayaḥ syātprabuddhasya ca prabhoḥ | tannirāsata evāsya kaivalyamanupādhikam || ṣaṭtriṃśattattvasāmarthyayuktaṃ bhūtaṃ pṛthak pṛthak | karotyātmabalasparśātsvavivartavivartanāt || saṃghātasthamathātmasthaṃ vikarotyathavā vibhuḥ | prabhuśaktirataḥ seyaṃ sarvatrākhaṇḍitātmanaḥ || 3-5 || tathāpyasyātmano mohe vahuśākhe visarpati | svarūpasiddhirasya syānna syādvā prāha śaṃkaraḥ | mohāvaraṇātsiddhiḥ [pāramārthikavicārāt adharabhūmisthaṃ siddhyādyāvirbhavanaṃ bhedaprathāspadaṃ māyākoṭipatitameva, taddhi yogijanasya svarūpācchādakam ataḥ tadupalabdhaye tadavasthāyāṃ praharṣakāmādivṛttyudgamasya svarūpatirodhāyitāyāṃ satyāṃ teṣāṃ prācyakoṭau caramakoṭau vā cetaḥsamādhānena sarvajñatvādilakṣaṇā parasiddhirbhavedityarthaḥ |] || 3-6 || --------------- Page 49 ------------------- kāmakrodhalobhaharṣabhayatrāsamadodgame | praharṣe'pi ca sarvatra moha eva vijṛmbhate || tadevāvaraṇaṃ jñeyaṃ svarūpācchādakatvataḥ (k: svarūpācchādakaṃ hyata) | hetubhūtāttatastasmātprākkoṭipravimarśataḥ || siddhiḥ syādātmanaḥ sarvajñatvakartṛtvalakṣaṇā || 3-6 || sati mohe siddhirevaṃ tajjayātsyātkimāha tat | mohajayādanantābhogātsahajavidyājayaḥ [aparicchinnaparipūrṇāt bahuśākhabhedapraśamanākhyamohajayāt suprabuddhasya pūrṇāhaṃvimarśasaṃvidākhyākṛtrimavidyodayo bhavati | yadvā mohajayāt hetoḥ anantabhaṭṭārakākhyarudrapramātradhiṣṭhitaṃ śuddhavidyāpadamadhyāsya sahajālokasaṃpatprāptiḥ, śuddhavidyāpade hi anantanāmnā rudrapramātrā samantataḥ sāmrājyaṃ bhujyate iti atra lyablope apādānakārakam iti |] || 3-7 || --------------- Page 50 ------------------- bahuśākho moha uktastajjayaḥ suprabuddhatā | nityaṃ svālokavaśatastvasaṃkucitacidgateḥ || tasmādanantābhogākhyātsvaprakāśodayaḥ sphuṭam | jayasyānantatā yasmādvahuśākho vijṛmbhate || sa evābhoga ityuktaḥ paripūrṇasvarūpataḥ | svaprakāśātmikā vidyā sahajā prāgudīritā || udbhavaḥ prodgamastasyāstenātmāloka (k: udayaḥ prodgamāttasya) uttamaḥ || 3-7 || evaṃsiddhiḥ prabuddhaḥ saṃstiṣṭhennityamatandritaḥ | ekatrāropayansarvaṃ tadarthaṃ proktavānajaḥ || jāgraddvitīyakaraḥ || 3-8 || jñānaṃ jāgraditi proktaṃ tenālocya svagocaram | ādadyādekataḥ sarvaṃ tato mohabahiṣkṛtam || prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhedyogirāḍ bhedavarjitaḥ | karavatkara evāto jāgradādānagauravāt || --------------- Page 51 ------------------- ata eva dvitīyatvaṃ vicitratvādudīritam [jñānaṃ jāgrat iti prāguktasūtranītyā jāgradatra jñānaśaktiḥ | pūrvaṃ tu anuvādyavidheyabhāvena idaṃ vyākhyāya adhunā vidheyānuvādyatvena vyākhyāyate sūtrāṇāṃ viśvatomukhatvāt | ādānakriyāsādṛkṣyeṇa jñānaśaktirūpe kare rūpālokamanas- kāraiḥ bhāsitaṃ viśvaṃ yatkiṃcit paraprakāśāt bhedābhedavikalpopahatanyāyena abhinnaṃ paryālocya samādīyate ityevaṃ prabuddhaḥ ekasmin saṃvedane bahirantaḥ svātmamayaṃ viśvaṃ viśrāntaṃ saṃjānāno mokṣalakṣmībhājanaṃ jīvanmuktivyavahṛtimācaran svātmanyeva viharedityarthaḥ |] || 3-8 || itthaṃ nityaprabuddhasya mohalakṣmīściroṣitā | śarīramāśrayatyeva jīvanmuktasya sarvadā || ataḥ parānandarasakṣīva ātmā sadā katham | ceṣṭate sūtramācaṣṭe tadarthaṃ candraśekharaḥ || nartaka ātmā || 3-9 || rasabhāvanayābhijño (k: rasabhāvanavābhijña; kh: bhāvanayā vedya) vāgaṅgāhāryasattvayuk | yadvatprauḍhanaṭaḥ samyaganugantā prakīrtitaḥ || --------------- Page 52 ------------------- tadvadātmā svarūpeṇa sphuransphurati sarvataḥ | tattadbhāvarasāveśāt tattacceṣṭāvilāsavān | sa nartakaḥ smṛto yasmāt sarvāvasthāvalambakaḥ [itthaṃ vihṛtau ayaṃ parānandarasena ghūrṇan prauḍhanaṭa iva rasabhāvatadā- bhāsādyabhijñaḥ mitamātṛtātmapātratāmupagatya anukāryarasabhāvādīn āṅgikābhinayādibhiḥ svātmānamavi- smṛtyaiva vyañjayan sarvāvasthānukārī vibhāvādibhiḥ āsvādipadavīmupanītaḥ iṣṭāniṣṭaprāptiparihārecchāmantareṇa indriyaparispandānupūrvyā jagannāṭyamabhinayan sarvatra svātmabhānena aviluptadṛkśaktisaṃtoṣitamanā vilasatītyarthaḥ |] || 3-9 || nṛtyato'syātmanaḥ samyagādhārārthamato'vadat || raṅgo'ntarātmā || 3-10 || bahirunmeṣabhāgyo'yamātmā (k: bahirunmeṣabhogyastu ātmā) nartaka ucyate | tasyaivāntarnimeṣo yaḥ so'ntarātmā prakīrtitaḥ || sa eva raṅga ākhyātaḥ puryaṣṭakasamāśrayāt [vividhavitatanāṭyakrīḍāpradarśanāśayena yatra rajyate sa raṅgaḥ tattadvicitrabhūmikāgrahaṇasthānaṃ puryaṣṭakarūpāntarātmā | tadāśrayaṇenaiva naratiryagādidehabhūmikāsu racitāspadaḥ karaṇapravṛttyā sṛṣṭayādipañcakṛtyakṛt cidātmā parinṛtyati |] | --------------- Page 53 ------------------- pravṛttisthitisaṃhārairnṛtyatīvātra cidvibhuḥ | evaṃ satīndriyagaṇastasyānācchādako bhavet || tadarthaṃ punarāpyāha sūtraṃ kāntārdhadehabhṛt | prekṣakāṇīndriyāṇi || 3-11 || suprabuddhaḥ svatantraśca cidātmaiva yataḥ paraḥ | tatsāmarthyād indriyāṇi ceṣṭante svāsu vṛttiṣu (k: ceṣṭante svasvavṛttiṣu) || preṣakāṇīva tānyatra cidvibhoḥ parinṛtyataḥ | svarūpāvaraṇe cāsya tāni na prabhavanti hi [svatantraścidātmaiva karaṇadyavabhāsayitā, tadbhāsaiva sarvasya prakāśamānatvāt tameva bhāntamanupajīvya viśvamidaṃ sarvaṃ jaḍāndhamūkaprāyaṃ bhavediti, ataḥ tadanuprāṇitāni karaṇāni trailokyanāṭakaprakaṭanāhlādātiśayanirbharaṃ galitāhamidantātmavibhāgaṃ svarūpaṃ sākṣātkṛtya sahṛdayaprekṣakajanavat pratyagātmadṛśe yogine parāmṛtamayarasacamatkaraṇamarpayanti, yena nāsya paśujanasyeva khecaryādibhiḥ ācchādyamānābhedaprathāmṛtarasaṃ karaṇacakraṃ duḥkhamayaviśvasaraṇau parivartyate | ataḥ parinṛtyataḥ cidātmanaḥ svarūpaṃ na tirodhīyate ityarthaḥ |] || 3-11 || --------------- Page 54 ------------------- tadevaṃ sati yadbuddhivaśātsarvotkaṭaḥ pumān | prabhavatyeva bhagavāṃstadarthaṃ sūtramuktavān || dhīvaśātsattvasiddhiḥ (k: sattvaśuddhiḥ; kh: sattvabhitti) || 3-12 || śabdādiviṣayā [satataprasaratsvabhāveṣu karaṇeṣu satsu vṛttipratiphalitān śavdādīn viṣayān āgamoktayuktyādibhiḥ cinmayasvabhāvāvyatiriktān adhyavasyantī buddhiḥ anuśayāntaraprakṣayāt rajastamovṛttyamalinatā svajyotirmayaṃ viśvatra paraprakāśaṃ samavekṣamāṇā sphurattātmasattva- prakāśāspadaṃ yoginaṃ niṣpādayati ityarthaḥ |] vṛttiścidrūpābhiniveśinī | yadā bhavettadā buddhistatraivādhyavasāyinī || pūrvaṃ bhavatyataḥ śuddhā saiva dhīśaktirucyate | tyaktāśayatvātsattvasya bhittiḥ so'vadhirucyate || tadvaśātsattvasiddhiḥ (k: sattvabhittiḥ, sattvaśuddhi) syādata eva nirūpitam || 3-12 || --------------- Page 55 ------------------- itthaṃ sati svatantratvamātmanaḥ syādato'vadat | siddhaḥ svatantrabhāvaḥ || 3-13 || svātantryamasya saṃsiddhamātmanaḥ proktarītitaḥ (k: proktanītita) [yena śivādidharaṇyantamaśeṣaṃ viśvaṃ bhriyate dṛśyate bhāsyate svavaśe sthāpyate ca so'sya svatantrabhāvaṃ sahajajñatvakartṛtvāt- makaḥ sarvavaśīkaraṇaśīlaḥ | yathā rāsāyanikyā oṣadhyā saṃsiddhayā yat kiṃcana vastu āviddhaṃ sat hematāmeti evaṃ śivasvarūpabhāvanayā viśvaṃ bhāvitamasya vaśe tiṣṭhatītyarthaḥ |] || 3-13 || sarvajñatvakriyāvattvāccharīre'sminyathā tathā || sarvatra syānna vā tatra prāhātra śaśibhūṣaṇaḥ | yathā tatra tathānyatra || 3-14 || ātmanādhiṣṭhite dehe yadvatsarvajñatādayaḥ | sphuranti tadvatsarvatra svādhiṣṭhānabalena ca [adhikāriṇo'sya yathā asmin adhikṛtaśarīre svātmaśivatāṃ parāmṛśataḥ sthitasya sarvajñatvakriyāvattvādayaḥ, evaṃ svātmabalākramaṇaśaktyā sarvatra parakīyatvābhimateṣu deheṣu sarvajñatvādayo'vyavahitāḥ prasphuranti iti |] || 3-14 || --------------- Page 56 ------------------- karturevaṃ svatantrasya viśato'nyapurādiṣu || taddharmopahitasyāsya syādakālapadasthitiḥ (viśata iti taddharmopahiteti ca padadvayaṃ mūlādarśapustakāntareṣvavidyamānaṃ; g: pustakāśrayeṇa samupanyastam |) | kathaṃ ? tadarthaṃ kālāriḥ prāha sūtraṃ yathārthavat || visargasvābhāvyādabahiḥsthitestatsthitiḥ ('visargasvābhāvyāt' iti sūtraṃ tu vimarśinīgranthe na vidyate, etadgranthe eva granthakṛtā saṃgṛhya vyākhyātamasti |) || 3-14 || 3-2 || sṛṣṭisvabhāvāccidrūpātpravṛttikalanātmanā | jātasya kālavapuṣaḥ spandasyaivātra citpade || janma na syāt saṃkalanāttasya saṃkalpajasya ca || 3-61 || bahirbāhyapadārthānāṃ pṛthaksaṃsthityabhāvataḥ (bahirbāhyetyādita ārabhya yoganibhālanāt ityantaḥ sārdhapadyātmapāṭhaḥ pustakāntareṣvavidyamānaḥ; g: pustakātsaṃgṛhya samupanyasto'sti |) | prakāśyānāṃ prakāśaikyabhāvanāpathasevinām | --------------- Page 57 ------------------- svasmāddhāmnaḥ pracyavanaṃ nāsti yoganibhālanāt | akālakāmajā saiva syādakālapadāśrayāt [visisṛkṣāśīlo hi parameśvaraḥ sṛjyavastuviṣayaṃ svasmin ādhārabhūte samunmagnaṃ svāvyatirekitvena ālocyamānaṃ paribibhrat api naiva svātmavismṛtiṃ juṣate | yāvatā māyābhūmāvapi vedyaprakāśanaṃ vastutaḥ paraprakāśānāntarīyakatayā antaḥsthitaṃ sat svātantryāt bahiḥ prakāśate | tasmāt pratipannatāttvikasvarūpasya dharmidharmopahitatā na kadācit ākrāmyedityarthaḥ |] || akālapadasaṃprāptau yo hetustamato'vadat (k: prāptau hetumatra tathāvadat) | bījāvadhānam || 3-15 || bījaṃ sarvasya jagataścidātmaiva paraṃ smṛtam | avadhānaṃ tadvimarśaḥ sāvadhānena cetasā || tadākālapadaprāptirmohādyāgrahahānitaḥ [evaṃ parimitāhaṃbhāvanirasanapuraḥsaraṃ viśvakāraṇaśākta-pade nirantaratayā dṛḍhābhyāsena cittāvadhānameva akālakalitasvarūpaprāptyupāya iti bhāvaḥ |] | --------------- Page 58 ------------------- sarvabhāvodbhavabhuvaḥ praveśo'ntaścidātmanaḥ || kathaṃ punaryogivṛttyā syādatra prāha śaṃkaraḥ | ??????? vyākhyā kahā kā hai nahīpatā āsanasthaḥ sukhaṃ hrade nimajjati ??? [vijñānavatāṃ yogināṃ cidātmāntaḥpraveśopāyātmayogocita- prayatnādhigamyavṛttyā draḍhimnā pariśīlanaṃ vidadhatāṃ satyāmapi ubhayavāhocchedātmakumbhakavṛttau ravīndusaṃghṭṭa- janyodānāgniparyāyasya śucerūrdhvotkṣepaṇātmanā recakavāhena adharādharādhārādipadānikramaśa ullaṅghya yāvatā dvādaśāntapade viśrāntirjanyate, ata evodānasya dvaitendhanaploṣakāritvāt caṇḍatvam, paramaśuddhikāraṇatvācca pavamānatvam tadāśrityaiva dvādaśāntasthaśivacaitanyāmṛtāb-dhau procchaladviśvavaicitryataraṅge nirāyastāvagāhamānatā, yannirantarasaṃbhogarasaparicarvaṇodyuktānām akālakalitānuttaraśāktapadasaṃprāptiḥ uktopāyasevanato bahirantaḥ kalanāvikalam akhaṇḍasvātantryamayī kalpate iti |] || 3-16 || pavamānaḥ śuciścaṇḍo madhyamaḥ prāṇa āsanam | yogināṃ jñānapūrvāṇāṃ sanmatsyavalanātmanā || pūrvamuktaṃ ca tatrasthaḥ sukhaṃ majjati taddhrade | hradatvamatra prāguktaṃ sarvabhāvodbhavatvataḥ || cidrūpasya ca bījatvamata eva nirūpitam | avadhānānupraveśāvatropāyāvudāhṛtau || kālakāmajayāyaivamajāmarapadāptaye || 3-16 || --------------- Page 59 ------------------- evaṃ kartraṃśaviśrāmastatsvātantryamakhaṇḍitam || tena kartṛtvamasya syāttadāha vṛṣalāñchanaḥ | svamātrā nirmāṇamāpādayati || 3-17 || svā śaktiḥ parameśasya jñatvakartṛtvalakṣaṇā | yāvadvīryaṃ balaṃ tasya bhavaprabhavakāraṇam || ataśca sā jaganmātā tasya śaktimataḥ parā | tayā svamātrā nirmāṇaṃ yathāsvaṃ rocate vibhoḥ (k: yathāsvaṃ racati vibhuḥ) || tathā saṃpādayatyāśu tatsvātantryabalādalam [prāguktayoḥ avadhānapraveśātmanorupāyayoḥ anuśīlanamahātm-yāt yathābhimataṃ vedyavedakāvabhāsanātmakaṃ vastu apūrvollekhāvabhāsanaśīlinyā kartṛtvādisatattvayā svaśaktyā tatpadaviśrānto nirmātuṃ prabhavati, tannirmāṇameva asya svātantryadhāmaviśrāntisūcakamiti |] || 3-17 || evamasya ca yadrūpaṃ tadā buddhyā malāvṛtam || tadvināśātpunarjanma na bhavettatra cāvadat | vidyāvināśe janmavināśaḥ || 3-18 || --------------- Page 60 ------------------- sopādhikā vedanīyā (k: sopādhikā bodhanīyā) padārthaviṣayaiva yā | aśuddhā sā smṛtā vidyā punaḥ saṃbhavakāraṇam || syāt tadvināśaḥ sahajavidyodayanibhālanam | sati tena svatantratvavyaktiḥ syādātmanaḥ parā || ata eva punarjanma na bhavetsvabalāśrayāt | jīvanmuktiriyaṃ siddhirakālapadadāyinī [vṛttijñānaṃ vedyaphalaprāptisādhanaṃ vastvākārakhacitatayā aśuddhavidyā- ityucyate saiva bandhayitro, tadviparītaśuddhavidyānusaṃdhānena sahajasaṃvitsamāsādanāt svavīryalābhe sati āṇavamāyīyamaladvayasahakṛtaṃ dehendriyādisamudāyātmakaṃ kārmabandhanaṃ parilupyate ityarthaḥ |] || 3-18 || vedanīyaparā yeyaṃ bāhyārthopādhirañjanāt | vidyā tatpreraṇe hetuḥ ka ityatroktavānajaḥ || kavargādiṣu māheśvaryādyāḥ paśumātaraḥ || 3-19 || sarvātmakasvarūpasya śabdarāśeḥ kalāmayam | yadrūpaṃ pūrvamādiṣṭaṃ paśoḥ śabdānuvedhataḥ || --------------- Page 61 ------------------- pratyayotpādakaṃ samyak taddvirūpaṃ prakīrtitam | bījayoniprabhedena tatra bījaṃ śivaḥ svayam || śaktirmāyābhidhā yoniḥ kādikṣāntāṣṭavargiṇī | māheśyādyaṣṭakaṃ tatra parāparaphalapradam || adhiṣṭhāya paśūnāṃ ca bāhyārthāvagame sthitam | miśrakarmaphalāsaktijanakaṃ ghoralakṣaṇam || viṣayāsaktacittānāmadho'dhaḥ pātakārakam | ghoraghorataraṃ tatsyādaghoraṃ śivadāyakam || evaṃ mātrāṣṭakaṃ (k: evaṃ mātraṣṭakam) caitatprativargaṃ tribhedavat | pūrvavarge bhairavatā saṃsthitaivānapāyinī [parā vākśaktiḥ śivābhinnasvarūpā icchāditrikamudbhāvya vargavargyādirūpāṃ mātṛkāṃ samunmīlayantī paśupramātṛṣu savikalpakasaṃvedanadaśāyām antaḥsthūlasūkṣmaśabdaparāmar- śanaṃ kurvatī vargādyadhiṣṭhātrībhiḥ māheśvaryādibhiḥ rāgadveṣakāmalobhādīn ātanvānā teṣāṃ dehāditādātmyameva niṣpādayati ityataḥ karaṇadvāraiḥ prasarantyāṃ vṛttau ghorādisaṃjñikā māheśvaryādyāḥ mātaraḥ paśūn svātmavimukhān viṣayāsaktyā adhaḥ pātayanti, patibhyastu svātmavikāsarasaṃ tathā tathā camatkaraṇapūrvaṃ samarpayantyo naiva bhedaprathanamutpādayanti ityarthaḥ |] || 3-19 || --------------- Page 62 ------------------- tadevaṃ śabdarāśiśca trisvarūpo'ṣṭavargajaḥ || uccārasyādimadhyāntabhedā varṇavraje'pi ca | tatrābhedena śivatā yathā syātprāha tattathā || triṣu caturthaṃ tailavadāsecyam || 3-20 || ukteṣu mātṛbhedeṣu triṣu varṇātmakeṣu ca | yo'vaśiṣyata evātra caturthaḥ sa śivaḥ paraḥ || so'nusaṃdheya āsecyastriṣu (k: so'nusaṃbandha āsevya-) tailavadambhasi | tadanusyūtarūpatvātsyātsiddhiranapāyinī [prāksūtre nirṇītābhiḥ ghorāghorādisaṃjñakapaśumātṛbhiḥ adhiṣṭhitānāṃ sthūlasūkṣmavarṇātmakavikalpānāmādyanta-koṭau adhiṣṭhānātmanā pratīyamānena cidrasena pariṣecanaṃ vidheyam | arthāt cidrasāśyānabhāvena tadavasthitiḥ punaḥ bhedaprathāṃ vigālya tailavat adhikādhikaprasaradāśrayavyāptyā cidrasamayī anusaṃdheyā yena teṣāṃ svavyāpṛtirbandhanātmikā apeyādityarthaḥ |] || 3-20 || atra varṇānupraveśe ka upāyastato'vadat (k: ka upāya ito'vadat) | --------------- Page 63 ------------------- magnaḥ svacitte praviśet (k: magnaḥ svacitte'nupraviśet) ??????[bahiridantaunmukhyaṃ jigamiṣoḥ cinnāthasya udyuktaprasaraddṛkkriyāśaktimattvāt yeyam arthācchuritā vṛttirasti, tasyāḥ pratyāharaṇāt yogī aṅgāravahninyāyena avikalpasaṃvittyā varṇānupraveśaṃ kuryāt | varṇānupraveśe saṃsiddhayā bhairavamudrayā mantrādyanuprāṇanamapi siddhyediti |] || 3-21 || bāhyārthākāratā yeyaṃ pravṛttiṃ bhajato vibhoḥ | pūrvavṛttyudayenālaṃ tatpratyāhṝtiyogataḥ || svātmanyeva nimagnaḥ syātpravṛttyuparame sati | evaṃ nimeṣavaśataḥ śivo bhūtvā svacetasā || aṅgārakalpavarṇānāṃ vahninavaccāntaraṃ viśet | punarbhairavavṛttyaiva mantrānuprāṇanaṃ param || na kevalaṃ yāvadayaṃ vidhiḥ parapurādiṣu | itthaṃ sati ca mantrāṇāṃ śivabhairavatā sphuṭam || sphuratyevānyathā kasmādvarṇātmā mantra īśvaraḥ || 3-21 || tadevaṃ varṇamātrasya pūrvāparanirāsataḥ | --------------- Page 64 ------------------- sthitatvātkiṃ bhavatyāha tadarthaṃ sūtramīśvaraḥ || madhye'varaprasavaḥ (k: -prasara) || 3-22 || varṇasyoccāryamāṇasya pūrvamadhyāntalakṣaṇam | bhāgatrayaṃ yattatrādiparyante śivarūpatā || saṃsthitaivodbubhūṣākhyaviśramākhyasvarūpataḥ | madhye ca prasavo bhraṃśaḥ (kh: madhye ca prasaro bhraṃśa ityevaṃ eva pāṭho vyākhyāto'pyasti |) syātpaśorvarṇamātrake || patyuḥ śāktaṃ sphuradrūpametadevopadiśyate [uccicārayiṣāyāṃ tadviratau ca ādyantakoṭilakṣaṇāyāṃ madhyamādivāgviṣayāṇāṃ sthūlasūkṣmasaṃniveśavatāṃ varṇānāṃ paśyantyādāva- vibhaktapade nilayanāt aprayāsasaṃsiddhā śivarūpatā asti | madhyakoṭau tu teṣāṃ tattadvicitrākārasaṃniveśasphuraṇāt avikalpasaṃvidaḥ sakāśāt paribhraṃ-śitvamityarthaḥ |] || 3-22 || itthaṃ sati trisvarūpe yathā sāmyaṃ bhavatyalam || tathā pradarśayannāha pārvatīdayitaḥ punaḥ || --------------- Page 65 ------------------- prāṇasamācāre samadarśanam || 3-23 || sarvajñānakriyārūpaṃ yatsvasāmarthyamuttamam | sa prāṇaḥ paranādākhyaḥ sarvānuprāṇanakṣamaḥ || tatsamācāra āveśo varṇaśabdāṇuṣu sphuran (k: śavdavarṇāṇuṣu sphuṭam) | tenābhedaścānubhavaḥ samadarśanamucyate || evaṃ tadvalamākramya sarvajñānabalānvitāḥ | varṇamantrādikāḥ sarve bhavantīti kimadbhutam [sarvaprakāśānaṃ jīvitabhūte paranādākhye svatantraprakāśe samāpattyā vaikharīparyantaṃ prasṛtānāṃ padamantrādīnāma- bhedānubhavanābhyāsadhārādhirūḍheḥ paravīryalābhaḥ irtyarthaḥ |] || 3-23 || varṇānuprāṇanaṃ śaṃbhurnirūpyāha prasaṅgataḥ | yathā bhāvaśarīrādeḥ syādanuprāṇanaṃ tathā || mātrāsvapratyayasaṃdhāne naṣṭasya punarutthānam || 24 || māyādyavaniparyantatattvagrāmakalāstu [māyātattvādipṛthivīparyantatattvakalā bhūtaśarīropādānabhū-tāḥ svātmābhinnatāpratyayānusaṃdhānena cidrasamayīḥ niṣpādya śabdādiviṣayāspadaṃ bhāvaśrīramapi cidānandaghanarasamayamudeti yena sarvakartṛtvādibhūmisamāveśa-vīryaṃ labdhvā sarvatra paripūrṇajñatvakartṛtvādirūpaṃ paramaiśvaryamadhyāsyate ityarthaḥ |] yāḥ | --------------- Page 66 ------------------- tā mātrā vyaktayo yāśca pratitattvaṃ svagocare || tāsu svapratyayaṃ jñānaṃ pratisvaṃ tena pūraṇam || anusaṃdhānametattatkartustadbhūmyupāśrayam || sati tasminvinaṣṭasya bhāvāderudayaḥ punaḥ | evaṃ kartṛdharāveśabalato (k: kartṛvarādeśabalata) yatra yatra ca || mātrāpratyayasaṃdhānaṃ kuryāttatkartṛtā bhavet | sarvajñasarvakartṛttvabalāveśadṛḍhasthitiḥ || 3-24 || ya evaṃ nityayuktaḥ sa bhavetkīdṛktadāha ca | śivatulyo jāyate || 3-25 || sarvasminkāraṇakule śivaḥ śirasi vartanāt | sadā nirupadhijyotīrūpatvāccitsvarūpataḥ || tattulyo nityayuktatvātkurvannapi viceṣṭitam | --------------- Page 67 ------------------- jīvanmuktaḥ sādhakaḥ syātpūrvoktajñānavīryataḥ [evaṃ nityayuktasya śivasvarūpapariśīlanātiśayāsāditatatpadatvāt dehakalāsadbhāvepi jīvanmuktisukhāsvādanena śivatā upamīyate | prārabdhopanīyamānabhogātikrāntyā videhamukto tu tādātmyameva prāpyate iti bhāvaḥ |] | evamabhyasyataścāsya (k, kh: evamabhyasya taccāsya) kīdṛśī nityayuktatā | tadarthaṃ bhagavānsūtramāha vratanirūpakam || śarīravṛttirvratam || 3-26 || śarīrameva kaṅkālaṃ kapālaṃ kaṅkarasthitam | pṛṣṭhadaṇḍaṃ daṇḍamatra karapādagalasthitāḥ (k: daṇḍamātrakareti; kh: daṇḍapātra |) || asthikhaṇḍāḥ pañca mudrā bhasma dīptiḥ parā smṛtā | guṇatrayaṃ copavītaṃ dhvajikā syānmahāpatham || bhūṣaṇānīndriyāṇyatra vihṛtirviṣayeṣvalam | hṝcchmaśāne sadāsaktiḥ kāyavākcetasā sphuran (k: cetasā sphuṭam; kh: sadā śaktirityevaṃvidhaḥ |) || --------------- Page 68 ------------------- yo yaśceṣṭāparispando vīreśasyotsavaḥ sadā || mahāvratamidaṃ jñeyaṃ nirargalanijasthiteḥ [prāṅnirdiṣṭanayena abhyasyato mahāvrataṃ pāśupatākhyaṃ prasiddhyet yatra kaṅkāla- kapāla-daṇḍa-pañcamudrā-bhasma-upavīta-dhvaja-bhūṣaṇa- nivāsa-vihṛtyādisāmagrījātamavyakta-dravyamayamupayujyeta | vyaktaliṅgitayā tu dharmadhvajī bhūtvā malakālikayopasaṃlipyate |] | itthaṃ vratadharasyāsya japaḥ kīdṛktadāha ca || kathā japaḥ || 3-27 || yadyatkartṛdharārūḍhaḥ prabuddhaḥ sanprabhāṣate | tattajjapaḥ syādvratinaḥ sa japātpuruṣottamaḥ || vīryāvalambanoccārasaṃcārākhyā kathā japaḥ | evaṃ caturdhā vijñeyaḥ śākto haṃsaśca (k: pudgala; kh: hāṃsa ca pāṭho'sti |) paudgalaḥ || [niṣkalo'pyatha] śākto'tra yeyaṃ svā [haṃ] kriyā citeḥ (paudgala ityato'nantaraṃ ka. kha. pu. avidyamānaḥ, (.....śākto'tra yeyaṃ svā...kriyā citeḥ, ityetāvānādya madhyato naṣṭākṣaro'pi padyārthapāṭhaḥ ga. pustakātsaṃpūrito'sti |) | --------------- Page 69 ------------------- niṣkalaḥ praṇavāṅgastho haṃso nādakalātmakaḥ || jīvasaṃjño marudrūpaḥ svapravṛttyāyutadvayam (k: mahadrūpasvapravṛttyā-) | sahasraṃ ṣaṭśatānyeva vahatyacchinnasaṃtatiḥ [evaṃ mahāvratavato'sya vīreśasya parāhaṃbhāvabhāvanāpada- madhirūḍhasya paravīryānuprāṇitatayā caturvidhānāṃ niṣkalahaṃsa - paudgala-śāktarūpāṇāṃ mantrāṇāṃ svātmadevatāparāmarśanasārārthavattvāvartanātmā japo'navarataṃ pravartamāno naiva vicchidyeta |] || 3-27 || ya evaṃ jñānavānsiddho japavrataparāyaṇaḥ | kena dānena teneha bhāvyaṃ tatrāha śaṃkaraḥ || dānamātmajñānam || 3-28 || ātmasvarūpaprajñaptirjñānaṃ tatparamuttamam | uktaṃ ca vakṣyamāṇaṃ ca tasya samyak prakāśanam || śaktipātaprabudhānāṃ yattaddānamihottamam | taddānātkṣapaṇaṃ samyakpāśānāṃ syātpaśostataḥ (k, kh: pāśyānāṃ syātpaśuṣṭuta) || --------------- Page 70 ------------------- dīkṣāśabda iha prokto dānakṣapaṇalakṣaṇaḥ [tīvraśaktipātavatāṃ proktajapavratināmuktavakṣyamāṇaprakriyayā varṇitamātmajñānameva paśuṣu prakāśanīyaṃ tadeva dānaṃ, yataḥ svarūpajñāpanasya āṇavādipāśānāṃ ca dānakṣapaṇalakṣaṇāyāṃ dīkṣāyāmadhikāritvamanugrāhyeṣu pravarte iti |] || 3-28 || evaṃ sṛṣṭisthitidhvaṃsarakṣānugrahakṛdvibhuḥ || ātmaiva śivarūpatvāttatsvarūpanirūpaṇe | sūtraṃ vyastaṃ samastaṃ ca provācendukalādharaḥ || yovipastho jñāhetuśca (k: yonistho jñānahetuśca) || 3-29 || yonitvena ca viśvasya para eva sthitaḥ prabhuḥ | jñānakriyātmā heyasya tucchīkaraṇahetutaḥ || ato yogī viśvarūpapadastho jñānapūrvakaḥ | heturbhogasya mokṣasya prakṛṣṭaḥ pratipāditaḥ || ya evaṃ yogirāṭ samyakkatraṃśābhiniveśataḥ | labdhasthitiḥ sa vipasthastajjñāne (k: labdhasthitiḥ sa viśvastha) heturuttamaḥ || --------------- Page 71 ------------------- atra ye paśavasteṣu patirmātṛgaṇaḥ smṛtaḥ | tatstha ātmā prasphurati tena cakreśvarastvasau [viśvakāraṇaṃ paraśiva eva jñānakriyātmā heyatucchīkaraṇa-prayojakakartā tatprasādādeva hi viśvollāsadhāmni saṃsthito yogyeva pūrṇajñātṛtvādisadbhāvena bhogamokṣabhājanam | yadvā kartṛbhūmyadhirohaṇāt labdhasthitiḥ yogīndraḥ svajñānaśaktyā upadeśyān pratibodhayituṃ śaktaḥ | atha vā paśupramātradhiṣṭhā-neṣu māheśvaryādimātṛkāgaṇeṣu taccakreśvara ātmaiva prasphurati | tameva nijaraśmirūpā mātṛkādhiṣṭhitacidvṛttayo viṣayasārāṃśāharaṇena sadā pūjayanti | tasmāt tadāśritā imā mātṛkāḥ tadvyatiriktatayā svasattāmalabhamānāḥ svaprakāśanāya tamupajīvanti ityasau śāktollāsamaya evetyarthaḥ |] || itthaṃ cidbhairavasyaitā vṛttayo raśmayaḥ smṛtāḥ | śabdādiviṣayairbhogaiḥ pūjayantyaḥ sadā sthitāḥ || etanmātṛgaṇajñānamatra hetuḥ svacidvibhuḥ || 3-29 || evaṃ śaktimayasyāsya viśvākāratvamāha tat (k: viśvākāratayāha tam) || svaśaktipracayo'sya viśvam || 3-30 || --------------- Page 72 ------------------- evaṃ śaktimataścāsya śaktayaḥ svāścidādayaḥ (k: svāścidātmanaḥ; kh: svāccidātmana) | tāsāṃ navanavollāsaspandā ye pracayāḥ smṛtāḥ (k, kh: pracayāśca ye) || ta eva viśvaṃ vijñeyaṃ yataḥ śaktyātmanā vibhuḥ | jagadrūpaḥ prasphurati sphurannevātmanā sadā [yathā śivasya viśvaṃ nijānuttaraśaktimayam evamasya yoginaḥ śivatulyatvāt svasaṃvicchakteḥ vicitranavanavollāsaspandamayakriyā- śaktisphuraṇātma vikasitamasti | tattannīlasukhādi vedyajātaṃ bahirantaśca prathamānaṃ prakāśaviśrāntimāśritya svavyavasthāpanaṃ prāpnuvat anyathā svasiddhyanupapattiṃ prathayediti svasaṃvideva tathā tathā viśvavaicitryeṇa sarvatra svayaṃ svairamanorathavat prasphurati | śaktitadvatorabhedāt śiva eva tathā vibhāyaditi bhāvaḥ |] || 3-30 || evaṃ sṛṣṭikṛdevātmā sthitikṛllayakṛdyathā | tathā pradarśayannāha sūtraṃ tripurasūdanaḥ || sthitilayau || 3-31 || taireva śaktipracayairvṛttyullāsasvarūpakaiḥ | --------------- Page 73 ------------------- cidātmaiva sthitilayau prakaroti nijecchayā [evaṃ svecchāśaktyaiva cidātmā sthitipralayau racayati kriyāśaktyunmīlitasya viśvasya | tatra śaktitattvāvadhi tattatpadādhyakṣānāśritādipramātṝn apekṣya tattatparārdhakālapramitāyuṣkālaṃ yāvat bahirmukhatvena svādharasthaviśvasya avabhāsanaṃ nāma sthitiḥ | yathāsvamupari- tanapadanimeṣavaśāt svasyāpi vilayaḥ, kā kathā svasmāt adhastanasya viśvasya | evaṃ citpramātṛviśrāntyātmako layaḥ | itthametāvubhau avabhāsamānau svaśaktipracaya eva | yataḥ tattadvedyajātaṃ nimīlyamānamunmīlyamānaṃ ca prakāśanānyathānupapatteḥ saṃvicchaktyātmakamevetyarthaḥ |] || 3-31 || evaṃ sṛṣṭisthitidhvaṃsakāle'pyātmā nijasthitiḥ | yathā bhavati tatrāha sūtraṃ śāstrārṇavo haraḥ || tatpravṛttāvapyanirāsaḥ saṃvettṛbhāvāt || 3-32 || teṣāṃ sṛṣṭyādibhāvānāṃ pravṛttāvapi cidvibhuḥ | svasthitiṃ na jahātyeva sadā saṃvettṛbhāvataḥ || anirāso'trāvilopaḥ (k: anirāso'trāvalupta) saṃvettṛtve viśeṣaṇam | itthaṃ lopo vyavasthānāṃ nāvasthātuḥ kadācana || --------------- Page 74 ------------------- nirūpitaṃ syātsarvatrānusyūtatvasvarūpataḥ [sṛṣṭyādyunmajjane'pi citsvabhāvasthitiḥ turyacamatkaraṇavimarśanamayāt saṃvettṛbhāvāt sakāśāt naiva jātu kila nirasyate | tadityupalakṣaṇaṃ pañcakṛtyasya | pañcakṛtyakārī cidātmā tattatkṛtyollasanātmasvātmaiśvaryaṃ prakaṭayan vinaśyatsvabhāvānāṃ teṣāṃ bhāvānāṃ pūrvāparakoṭyoḥ camatkartṛtayā sadoditaḥ svasya tatsākṣisvabhāva-tāmavagamayet | itthamavināśino'vasthāturavasthā eva vividhā naṣṭoditā asakṛt viparivartante na tu tasya vināśaḥ | tathātve hi tadvilayādayo'sākṣikatvāt asaṃbhāvyāḥ pratīyeran ityarthaḥ |] || 3-32 || evaṃ sukhāsukhe atra nirūpayitumāha ca || sukhāsukhayorbahirmananam (k: sukhāsukhatve bahira) || 3-33 || adivyaviṣayāsvādādiṣṭaprāptyādinoditam [itthamupalabdhṛpadasthi- tasya laukikapreṣṭhatamaviṣayasparśaprāpti-janyā ānandavṛttiḥ | tadaprāptyā tadviparyastāpattyā ca utpannā anānandavṛttiḥ duḥkham | tat punarādhyātmikādibahubhedaiḥ bahuvidham | evamubhe ete āvirbhūte'pi vimarśadārḍhyāt anahaṃmamatāvattvena nīlādivat saṃvedyamāne svarūpānāvarake staḥ, na punaḥ paśupramāturiva asya ahantāsparśo bhavati tatretyarthaḥ |] | --------------- Page 75 ------------------- pratyagātmani bāhyāntaḥsukhasya (k: bāhyāntarmukhasya; kh: bāhayo'ntarmukhasya) mananaṃ matam || duḥkhaṃ tridhā pañcādhā ca punarbhedairanantakam | ādhyātmikāditritayaṃ tāpatritayameva tat || tamo moho mahāmohastāmisraśca caturthakaḥ | andhatāmisra evānyadatrāṣṭaprakṛtiḥ sthitaḥ || ātmābhimānastu tamo moho dehātmatā mataḥ | mahāmohastu bāhyasya putrāderātmarūpatā || tāmisraḥ syātkuṭumbādibādhākartaryamarṣaṇam (kh: kuṭumbādernāśakarturāmarṣa) | pañcamastvandhatāmisro maraṇatrāsa eva yaḥ || ata eva vibhedena punargacchatyanantatām | citaḥ kartṛdharāveśadārḍhyāttādātmyarūpataḥ (kh: citeḥ kartṛdharādeśadārḍhyatādrūpyabhāgitā) || sukhaduḥkhādyavasthākhyamananaṃ yadudetyalam | kutaścitkāraṇādvāpi tadanāvarakaṃ bhavet || 3-33 || --------------- Page 76 ------------------- atastanmananaṃ vāhyamantarviśati no yadā | tadā tanmukta ātmaiva (k, kh: tadā tanmukha ātma) kīdṛśaḥ syāttadāha ca || tadvimuktastu kevalī || 3-34 || tābhyāṃ ca sukhaduḥkhābhyāṃ (k: tasyāṃ ca sukhaduḥkhābhyām, tasyāṃ tādātmyadaśāyāmiti paryāyopetaḥ pāṭhaḥ |) mūḍhabhāvena ca prabhuḥ | vimuktaḥ kevalaḥ svasthaḥ sarvānusyūtavṛttitaḥ [yadā sukhādimananamantarnaiva viśati, tadā sukhādinā tatkṛtamohena ca asaṃspṛṣṭaḥ san aviluptasvātmavibhavaḥ kevalacinmātraparapramā- tṛrūpe viśrāntyā yogī yogaphalamanubhavatītyarthaḥ |] || 3-34 || mūḍhabhāvaśchādakaḥ (k: mūḍhabhāvācchādaka) syānna vā tannijagāda ca | mohapratisaṃhatastu karmātmā || 3-35 || moho maurkhyamanudyogastvavidyā (k: maurkhyamanudvega; kh: mohamaurkhyādyanudyogaścāvidyā) jāḍyamāvṛtiḥ [yadā avidyāparyāyeṇa mohena śarīrādiṣu ātmābhimānitāṃ vijṛmbhya nairantaryeṇa vyāpto bhavati, tadā dehāvayavasahakṛta- śubhāśubhamiśrakarmāṇi samācaran pūrṇaṃ cidvyomaikarūpaṃ svātmānamapahnuvāno vividhavicitrakarmaphalebhyaḥ abhiniveśena spṛhayāluḥ nānāvidhanarādiyonīḥ saṃsaratītyarthaḥ |] | --------------- Page 77 ------------------- avivekaśca mūrchādiparyāyairebhirucyate || śarīrāderahaṃbhāvo yasminsati vijṛmbhate | pratisaṃhata evātmā vyāptastena nirantaram || karmātmā tasya ca proktaḥ saṃsārī paśurityasau | tadā bhedāvabhāsitvamabhedākhyātilakṣaṇam (k: abhedābhātilakṣaṇam; kh: bhedābhāvasya lakṣaṇam) || 3-35 || mohe satyātmano'hantedantārūpaṃ sadā sthitam | tadudveṣṭanayogena kartṛbhūmisamāśrayāt || prabuddhaḥ śivarūpaḥ syādātmā nityaṃ nijasthitiḥ || bhedābhāve bhavatyasya kiṃ tadāhātra śaṃkaraḥ || bhedatiraskāre sargāntarakarmatvam || 3-36 || p 78) ātmaivaṃ sarvaṃ buddhatvādbhinnaṃ nehāsti kiṃcana [śivaśaktipātāviddhahṛdayatvāt hetoḥ karmabandhanodveṣṭanaśiva- yogāśrayaṇena prabuddhaḥ san paramaśivasvabhāvāt vyatiriktaṃ kiṃcanāpi aparyālocayan dehādyahantātma-sakalapralayākalādi- pramātrāspadāṃ bhedaprathāṃ nyakkaroti | evaṃvidho'yaṃ svasvarūpapratyāpattyā niścalasthitiḥ labdhaparaśāktabalo mantramantreśvarādipramātrucitamahāvaibhavaprāptau satyāṃ svecchānatikrāntyā navanavollekhasaṃniveśādicitritān apūrvasargān kartuṃ prabhavedityarthaḥ |] | viśvamātṛbhiretacca svasūtreṣu nirūpitam || nivṛttasya pravṛttasya niścalaiva yadā sthitiḥ | viṣayasya hi buddhānāṃ tatsāmyamajamavyayam || itthaṃ bhedatiraskāre satyekākāratātmanaḥ | tena sargāntaraṃ sṛṣṭerapūrvollekha eva yaḥ (k: apūrvollekhanena yaḥ) || tatkarmatvaṃ kartṛtā syādyathāruci cidātmanaḥ || 3-36 || atra hetuṃ surādhīśaḥ prāha sargāntaraṃ prati || karaṇaśaktiḥ svato'nubhavāt || 3-37 || p 79) śaktiḥ sargāntarotpāde sāmarthyaṃ (k: sargāntarotpādaḥ sāmarthyam; kh: sargāntarotpādasāmarthyam) karaṇeṣu yat | tatsvato'nubhavātsiddhamakṛtrimabalāśrayāt || yataḥ karaṇasāmarthyamātmāveśabalādbhavet | tena satyadharārūḍho yādṛśaṃ kāryamicchati || tādṛśaṃ prakarotyeva saṃkalpaṃ parameśvaraḥ | yadyapyuktamidaṃ sarvaṃ tathāpi vyaktaye punaḥ (kh: vyaktaye tata) || prakārāntaramatroktaṃ vicitrāḥ siddhayo yataḥ [yathā sādhāraṇyena krimyāderapi svapnasvairavikalpādau viśvavaicitryanirmāṇaśaktyā kayācidapi tattadudyānavanagirisaro-nagarādīnāmasādhāraṇānāṃ padārthānāṃ nirmātṛtvaṃ svānubhavagamyam | evaṃ yoginā gāḍhatarābhiniveśāt akṛtrimavīryamāśrayatā tadbhūmikārūḍhena yathāsvasaṃkalpaṃ yādṛśaṃ kāryamiṣyate tatsarvaṃ karaṇaśaktyā nirmīyate | prāgabhihito'pi viśvavaicitryotpādanasāmarthyopāyaḥ siddhīnāṃ bahuprakārāntarajñāpanāya idānīṃ punaranūdyate |] || 37 || --------------- Page 80 ------------------- evaṃ svānubhavasturyapadarūpaḥ sphuratyalam || yadā sarvatra sargādau tadā labdhātmasaṃsthitiḥ (k: tadā labdhātmasaṃsthitim) | bhavatyātmā tadāhātra jagatāṃ patirādarāt || tripadādyanuprāṇanam || 3-38 || trīṇi jāgratpadādīni ādibhūtāni yasya tat | tripadādi smṛtaṃ turyaṃ yugapatpūrṇatābhidham || tenānuprāṇanaṃ samyagbhāvānāṃ svabalārpaṇam (k: bhāvānāṃ svabalārpaṇāt) [proktopāyajālasevanena jāgarādīnāṃ tisṛṇāmavasthānāmanu-prāṇakaṃ turīyaṃ cidānandaghanaṃ śivatattvameva paripūrṇaṃ sarvabhāvavyavasthāpakaṃ yadā upalabhyate, tadā vyavahāradaśā-yāṃ tattadiṣṭasaṃgītādiviṣayāṇāmāsvādādyavasareṣu antarmukhavimarśāvasthityā boddhṛtattvaṃ nirāvaraṇaṃ vidyudvat prasphuredityarthaḥ |] || 3-8 || kathaṃ kuryāttadāhātra sūtraṃ hārdatamoharaḥ || cittasthitivaccharīrakaraṇabāhyeṣu || 3-39 || --------------- Page 81 ------------------- cittasyoktasvarūpasya sthitirniścalataiva yā [vedyaunmukhye saṃkucadrūpatayā cittībhūtasya cittattvasyaiva upāyādyanuvṛttyā svabhāvacidānandaghanatāpratyāpatteḥ kalpitasya dehāderapitāttvikasvabhāvāpracyutiḥ | prāgavasthāyāṃ hi sarvaṃ bhāvajātaṃ cidrasasamakakṣyaṃ bahirmukhatāyāṃ kāṭhinyamāpannamiva svapnamanorathavat prakāśate | vastuto bāhyābhyantaraṃ svarūpaprathaiva tattadbhāvena āśyānībhūya avabhāsamānā punarvilīya cidrasībhavatītyarthaḥ |] | apracyutiḥ svasvarūpāditi tadvaccharīrake || yathāsvaṃ kalpite cātra sabāhyābhyantare sthite | karaṇagrāma evālaṃ sthitiryā prāṇanaṃ hi tat (k: prāṇanaṃ mahat) || evaṃ bāhyeṣu bhāveṣu yeṣu yeṣu (kh: bāhyeṣu bhogyeṣu) prakalpanam | kurute teṣu teṣveva prathanaṃ syāttathaiva tat || 3-39 || evamantaḥ sthitasyaiva bhavedvāhyavisarpaṇam (k: bāhyavisarpaṇā iti strīliṅganirdiṣṭaḥ pāṭhaḥ) | bhāvavrātasya kasmāttatprovāca girijādhavaḥ || --------------- Page 82 ------------------- abhilāṣād bahirgatiḥ saṃvāhyasya || 3-40 || ātmanaḥ svabalodrekātkriyāveśaprapūraṇe | yaivecchā so'bhilāṣaḥ syāttasmādasya bhavatyalam || karaṇādisamūhasya saṃvāhyasya bahirgatiḥ | savyāpārapravṛttiḥ sā preryasyātmabaleraṇāt || athābhilaṣitavyaṃ yatsaṃvāhyaṃ tadudāthṛtam | kākākṣinyāyatastūktaṃ paśoreva paśoḥ punaḥ || sarge satyabhilāṣo yaḥ sa sarvaviṣayeṣvalam | tasmātkarmātmanaḥ proktā saṃvāhyasya bahirgatiḥ || svasvarūpaparityāgo bāhyo vaiṣayikavrajaḥ | gatiḥ prasaraṇaṃ tatra saṃvāhyasya bhavatyataḥ || viṣayādibhirevāsau sadā saṃvāhyate yadā | tadā durabhilāṣākhyo moha evāsya jṛmbhate [yaiva svātmaviryākramaṇātiśayāt adharasyāṃ daśāyāmapi darśanaśravaṇādikriyāṃ virvoḍhuṃ kāmayamānasya ātmano dhīkarmendriyagaṇeṣu cidbalādhānecchā sa eva abhilāṣaḥ, tenaiva saṃvāhyākhyasya karaṇacakrasya preraṇāt śabdasparśādiviṣayeṣu pravṛttilābhaḥ | yadvā khecarī-gocarī-dikcarī-bhūcaryākhyaśaktivṛndā- dhiṣṭhitaiḥ kañcukādibhiḥ saha yoneryonyantaraṃ saṃvāhyate prāpyate yaḥ sa saṃvāhyaḥ karmātmā paśuḥ | tasyaiva pāśarāśimūlabhūtābhilāṣākhyāṇavamalasaṃbandhāt svasvarūpānubhavaṃ parityajya bāhye viṣayajāte riraṃsayiṣayā prasaraṇaṃ bhavati | uttarottaraṃ sa eva ghanībhūtatāvasthāyāṃ mohakāryaṃ vidadhāno bhūcarīśakticakramāśritya paśūn saṃvāhayatītyarthaḥ |] || 3-40 || --------------- Page 83 ------------------- jīvasaṃjñaśca karmātmā sati duṣṭe tadeṣaṇe ('duṣṭe tadeṣaṇe' itīyānpāṭhaḥ pastakāntareṣu truṭisaṃbhavāda-vidyamānaḥ; ga pustakātsamupalabhya saṃniveśito'sti |) || tatkṣayādātmanaḥ kiṃ syādathovāca maheśvaraḥ || tadārūḍhapramitestatkṣayājjīvasaṃkṣayaḥ || 3-41 || abhilāṣodgatau pūrvā koṭirdraṣṭṭadharā smṛtā | tadā tasminnāvasati prabuddhaḥ paramārthavit || yadā draṣṭṭadharākrāmī svabalodyogavīryataḥ | tadāsau rūḍhavijñānaḥ pramātā buddha ucyate || pramātuḥ pramitistasya svasaṃvijjñānameva yat | tadāpyārūḍhapramiterabhilāṣakṣayo bhavet || --------------- Page 84 ------------------- tatkṣayājjīvasaṃjñasya kṣayaḥ karmātmanaḥ smṛtaḥ [evaṃ dureṣaṇāyāṃ mitāhantāsaṃyogena mohānubhavāt kadācit sukṛtasaṃcayoditaśaktipātaḥ śaivaśāsanavivekaparo draṣṭabhūmikāyāṃ prarūḍhasaṃvit khecaryādibhiḥ śaktibhiḥ paśukāryavaiparītyena kañcukādārabhya tanmātrāvadhi bāhyābhyantaraṃ svasaṃvinmarīcikacanaṃ prakāśyamānaṃ svarūpānandamayaṃ rasayan yadā pāśavābhilāṣaṃ jahāti tadaiva asya saṃvāhyātmanaḥ puryaṣṭakasya praśamaḥ |] || 3-41 || jīvasaṃjñaḥ smṛto badhyaḥ saṃsārī paśurityataḥ || pāśarāśikṣatau satyāṃ kīdṛgātmā tadāha ca || bhūtakañcukī tadāvimukto bhūyaḥ patisamaḥ paraḥ || 42 || mahābhūtāni pañcaiva pāśarūpāṇi kañcukam | kañcukaṃ cāvṛtirjñeyā tadāsau bhūtakañcukī || avimukto baddha eva bhūyaḥ pūrvoktarītitaḥ | sarvajñasarvakṛdbhūmirūḍhyā (k: sarvajñaḥ sarvakṛt iti vyastapāṭhaḥ) patisamaḥ paraḥ || --------------- Page 85 ------------------- syādasau nātra saṃdehaḥ samyak svānubhavādalam [itthamabhilāṣātmakamalaprakṣaye bhautikadehasaṃbandhasthityā avimuktatāyāṃ bhāsamānāyāmapi sarvakartṛjñātṛtvabhūmi- prarūḍhyā nairantaryeṇa anuttaracidānandaghanasvātmaśivatā- manubhavan badhyapaśubhāvaniṣkrānto dehakalāyā avigalanāt śivasadṛkṣo bhavati, na tu śiva eva dehapātānantaraṃ tadbhāvaprāpteḥ |] || 3-42 || bhūtakañcukinaścāsya saṃbandhaḥ prāṇasaṃjñakaḥ || sa kathaṃ prāha bhagavānatra sūtraṃ vṛṣākapiḥ | naisargikaḥ prāṇasaṃbandhaḥ || 3-43 || sa ca bhūtaśarīrasya prāṇasaṃbandha eva yaḥ | nisargasiddho'sau jñeyaḥ prāṇaḥ prāṇamayo yataḥ (k: nisargasiddhyai saṃjñeyaḥ prāṇāpānamayo yadā) [proktārthanītyā tadārūḍhasaṃvittvāt puryaṣṭakābhimānavigala-nena tatsaṃbaddhasya bhūtakañcukasyāpi avaśyaṃ bhraṃśaprāptau satyāmapi, tatsthairyanimittaprāṇapuryaṣṭakasaṃbandho nisargasiddho'bhyupagamyate | saṃvideva kila saṃkocāvabhāsa- pūrvakaṃ viśvavaicitryāvabhāsanāt prāṇanātmakagrāhaka-bhūmiṃ śritvā grāhyarūpajagadātmanā sphurantī svayameva svavibhavavismaraṇapūrvaṃ jīvadavasthāyāṃ svotthāpitaiḥ śubhāśubhavikalpaiḥ puṇyāpuṇyakarmopacayaṃ vidhāya tatsamucitā naratiryagdevatāyonīḥ bhrāmyantī kadācit nirapekṣaśaktipātādhiṣṭhānāt śaivajñānasopānapaddhatikrama- samārohaṇena anuttarorddhvadhāmābhilāṣukā jñānāgnidagdheṣu karmasu satsvapi daṇḍāpagame cakrabhramivat yāvatprārabdha- karmopabhogaṃ prāṇatatsaṃbaddhabhūtakañcukāt naiva nivartate ityarthaḥ |] || 3-43 || --------------- Page 86 ------------------- bindunādātmakasyāsya mārgatrayavisarpiṇaḥ | jayaḥ kāryo na vā kāryaḥ svasiddhyai prāha cātra tat (k: saṃsiddhyai prāha cātra tām; kh: svasiddhiṃ prāha cātra tām) || nāsikāntarmadhyasaṃyamātkimatra savyāpasavyasauṣumneṣu || 3-44 || nāsāntardvādaśāntaḥ syāttatra saṃnyastacetasām | niyamāttajjayaḥ siddhastataḥ svātmasthitiḥ sphuṭam || madhyaṃ hṛdayamevātra tatra prāṇanirāsataḥ | cetaso līnavṛttitvādbhavatyātmodayaḥ paraḥ | evaṃ prāṇajaye siddhe syātkimatra prayojanam | vāmadakṣiṇasauṣumnamārgeṣu prāṇavāhiṣu || --------------- Page 87 ------------------- yasmātprāṇaḥ prāṇasamaḥ samarthaḥ sarvasiddhidaḥ | śrīmatsvacchandatantrāntargītametacchivena tu || prāṇaḥ prāṇamayaḥ prāṇo visargāpūraṇaṃ prati | prāṇanāḍījayaścaiva sānuṣaṅgika īritaḥ (k, kh: sānuṣaṅgikamīrita) || yasmācchivamayaḥ śuddha ātmā svacchanda ityataḥ [patibhāvaprāptau svātmasiddhighanābhyasanārthaṃ prāṇātmā- nāhataśabdabrahmopāsanāṃ nirdiśati nāsikāntariti, dvādaśāntā- diṣu prāṇārkāstamanasthāneṣu yuktacetasāṃ yogināmabhyāsāati- śayaparicayāt iḍādimārgatrayasṛptasya kroḍīkṛta bindunādasya prāṇasya vilayāt nāḍījayaḥ saṃpadyate | prāṇavṛttyuparatau anāhatabrahmaṇi cetovṛttiviśrānteḥ spaṣṭatatpratyayaikatāpravāha- vaśāt tanmayībhūtatvāt dhyātrādibhedavigalanataḥ paramasvātma- śivodayaḥ | evaṃ sādhyasiddhau āṇavopāyanirdiṣṭoccārādiṣu adharapadopāsāviśrāntyā alaṃprāptordhvapadasya arvācīnapadāntarānapekṣaṇāt iti kārikāsamudāyāśayaḥ |] || 3-44 || evamasminprakaraṇatraye'tha vibhunoditaḥ (k: prakaraṇe yo'trāpyavibhunā; kh: vibhubodhita) || upāyaghaṭanābandhastatra siddhāntamāha ca | --------------- Page 88 ------------------- bhūyaḥ syātpratimīlanam || 3-45 || itthamuktadṛśaivedaṃ jagadicchāvijṛmbhitam (k, kh: jagadicchā vijṛmbhate) | sarvaṃ vibhorato māyāśaktivīryādaṇuḥ pṛthak || ātmānaṃ bubudhe bhūyaḥ proktarītyupadeśataḥ | kāluṣyaprakṣayeṇa syātpratimīlanamīśvare (k: pratimīlanamīśvaraiḥ) || apṛthagbhāvamāpanno yadasau parameśvare | tadasau paripūrṇaikaghanānandaḥ śivo bhavet [itthamuktaśaivaprakriyāyāḥ sārasaṃkṣepo'tra nirdiśyate bhūya iti, saṃvinmayānuttararūpaḥ paramaśiva eva svecchāvīryākramaṇāt śivaśaktyādipallavodgamān visphārya śuddhādhvānamadhiṣṭhitaḥ | etāvati adhvani nijacidghanasvabhāvādapracyutaḥ, adharāadhvani tu svarūpavismaraṇātmakriḍāpradarśanāśayena māyāpramātṛtā- madhiśrito viśvanāṭyamabhinayati | sa eva tīvratamaśaktipātā- virbhatajñānakriyātmāluptaśaktivibhavaḥ śaivajñānapaddhatyā kṣetrajñabhāvaṃ nimajjya kāluṣyaprakṣaye paripūrṇacidānanda- ghanānuttaraparamaśivībhāvamunmajjya svasthitiṃ pratyāpadyate iti śam |] || 3-45 || iti saṃkṣepataḥ samyak sūtravārtikamuttamam | śatatrayeṇa ślokānāṃ navatyā copavarṇitam || --------------- Page 89 ------------------- iti prakaraṇatrayaṃ sughaṭamīṣadunmīlitaṃ mayā śivamukhodgataṃ sumatisiddhaye sāṃpratam | vicārya gatamatsarbudhairjanairguṇagrāhibhiḥ susevyamiha teṣvalaṃ bhavatu siddhimokṣapradam || iti kāśmīrika-śrīmadācāryabhaṭṭadivākarātmaja- bhaṭṭaśrībhāskara-viracite śivasūtravārtike vibhṛtispandākhyastṛtīyaḥ prakāśaḥ || 3 || samāptaścāyaṃ śivasūtravārtikākhyo granthaḥ || śrīśivārpaṇaṃ bhūyāt || atha akārādikrameṇa śivasūtravārtikagranthasūtrāṇāṃ sūcī | pra. sū. saṃ. pṛ. --------------- Page 91 ------------------- abhilāṣādvahirgatiḥ saṃvāhyasya (3-40) 82 aviveko māyāsauṣuptam (1-10) 13 ātmā cittam (3-1) 41 āsanasthaḥ sukhaṃ hrade nimajjati (3-16) 58 icchā śaktitamā kumārī (1-13) 15 udyamo bhairavaḥ (1-5) 8 kathā japaḥ (3-27) 68 karaṇaśaktiḥ svato'nubhavāt (3-37) 78 kalādīnāṃ tattvānāmaviveko māyā (3-3) 43 kavargādiṣu māheśvaryādyāḥ paśumātaraḥ (3-19) 60 garbhe cittavikāso viśiṣṭo'vidyā- svapnaḥ (2-4) 32 --------------- Page 92 ------------------- gururupāyaḥ (2-6) 34 cittaṃ mantraḥ (2-1) 29 cittasthitivaccharīrakaraṇabāhyeṣu (3-39) 80 caitanyamātmā (1-1) 5 jāgratsvapna-suṣuptabhede turyābhoga- saṃvit (1-7) 10 jāgraddvitīyakaraḥ (3-8) 50 jñānaṃ jāgrat (1-8) 11 jñāmannam (2-9) 38 jñānaṃ bandhaḥ (1-2) 5 jñānaṃ bandhaḥ (3-2) 42 jñānādhiṣṭhānaṃ mātṛkā (1-9) 7 tatpravṛttāvapi anirāsaḥ saṃvetṛbhāvāt (3-32) 73 tadārūḍhapramitestatkṣayājjīva- saṃkṣayaḥ (3-41) 83 tadvimuktastu kevalī (3-34) 76 tritayabhoktā vīreśaḥ (1-11) 14 tripadādyanuprāṇanam (3-38) 80 --------------- Page 93 ------------------- triṣu caturthaṃ tailavadāsecyam (3-20) 62 dānamātmajñānam (3-28) 69 dṛśyaṃ śarīram (1-14) 16 dhīvaśāt sattvasiddhiḥ (3-12) 54 nartaka ātmā (3-9) 51 nāḍīsaṃhāra-bhūtajaya-bhūta- kaivalya-bhūtapṛthaktvāni (3-5) 47 nāsikāntarmadhyasaṃyamāt kimatra savyāpasavyasauṣumneṣu (3-44) 86 naisargikaḥ prāṇasaṃbandhaḥ (3-43) 85 prayatnaḥ sādhakaḥ (2-2) 30 prāṇasamācāre samadarśanam (3-23) 65 prekṣakāṇīndriyāṇi (3-11) 53 bījāvadhānam (3-15) 57 bhūtakañcukī tadā vimukto bhūyaḥ patisamaḥ paraḥ (3-42) 84 bhūtasaṃdhāna-bhūtapṛthaktva- viśvasaṃghaṭṭāḥ (1-21) 23 bhūyaḥ syātpratimīlanam (3-45) 88 --------------- Page 94 ------------------- bhedatiraskāre sargāntarakarma- tvam (3-36) 77 magnaḥ svacitte praviśet (3-21) 63 madhye'varaprasavaḥ (3-22) 64 mahāhradānusaṃdhānānmanravīryā- nubhavaḥ (1-23) 26 mātṛkācakrasaṃbodhaḥ (2-7) 35 mātrāpratyayasaṃdhāne naṣṭasya punarutthānam (3-24) 65 mohajayādanantābhogāt sahajavidyā- jayaḥ (3-7) 49 mohapratisaṃhatastu karmātmā (3-35) 76 mohāvaraṇāt siddhiḥ (3-6) 48 yathā tatra tathānyatra (3-14) 55 yonivargaḥ kalāśarīram (1-3) 6 yo'vipastho jñāhetuśca (3-29) 70 raṅgo'ntarātmā (3-10) 52 lokānandaḥ samādhisukham (1-19) 21 vitarka ātmajñānam (1-18) 20 vidyāvināśe janmavināśaḥ (3-18) 59 vidyāśarīrasattā mantrarahasyam (2-3) 31 --------------- Page 95 ------------------- vidyāsamutthāne svābhāvike khecarī śivāvasthā (2-5) 33 vidyāsaṃhāre tadutthasvapnadarśanam (2-10) 39 visargasvābhāvyādabahiḥsthitestat- sthitiḥ (3-142) 39 vismayo yogabhūmikāḥ (1-12) 15 śakticakrasaṃdhāne viśvasaṃhāraḥ (1-6) 9 śaktisaṃdhāne śarīrotpattiḥ (1-20) 22 śarīraṃ haviḥ (2-8) 37 śarīravṛttirvratam (3-26) 67 śarīre saṃhāraḥ kalānām (3-4) 46 śivatulyo jāyate (3-25) 66 śuddhatattvasaṃdhānādvā (1-16) 19 śuddhavidyodayāccakreśatvasiddhiḥ (1-22) 25 siddha svatantrabhāvaḥ (3-13) 55 sukhāsukhayorbahirmananam (3-33) 74 sthitilayau (3-31) 72 svapadaśaktiḥ (1-17) 20 --------------- Page 96 ------------------- svapno vikalpāḥ (1-9) 12 svamātrānirmāṇamāpadayati (3-17) 59 svaśaktipracayo'sya viśvam (3-30) 71 hṛdaye cittasaṃghaṭṭād dṛśyasvāpa- padarśanam (1-15) 17 iti śivasūtravārtikasūtrāṇāmakārādikramasūci samāptā || atha śivasūtravārtikāntarvartināṃ pāribhāṣikapadānāṃ vivaraṇam | pṛ. saṃ. 88 aṇuḥ saṃkucitapramātā | parimitatvāt aṇuḥ | 24 anubhavabhūḥ prakāśabhūmiḥ | cicchaktiḥ 75 andhatāmisraḥ maraṇatrāsaḥ | 7 ambā parābhaṭṭārikā | śaśāṅkaśakalākārā śaktiḥ | 24 arkaḥ jñānaśaktiḥ | jñānaśaktiḥ prabhoreṣā tapatyādityavigrahā | iti (ta.)| pramāṇam prāṇaḥ 33 alaṃgrāsayuktiḥ praśamaviśeṣaḥ | yatra alamatyarthaṃ sārvātmyena sṛṣṭayādīnāṃ grāsaḥ svātmasātkāraḥ (ta. 3 ā. | --------------- Page 98 ------------------- 6 avidyā bhedaprathātmā bandhaḥ | mohaḥ (76 pṛ.) 76 avivekaḥ mohaḥ | 44 ahaṃkāraḥ saṃrambhaḥ | 27 ānandaḥ apānaśaktiḥ | āhlādaśaktiḥ | 23 āpūraṇī visargasaṃghaṭṭitā kaulikī śaktiḥ | aindrī śaktiḥ | yoginīvaktram | 6 āvṛtiḥ avidyā | vikalpānāmudayaḥ (13 pṛ.) | mohaḥ (76 pṛ.) | 58 āsanam udānābhidhaḥ prāṇaḥ | 26 icchāśaktiḥ sarvātiśāyī śaktiviśeṣaḥ | yadvā parasya pramātuḥ sisṛkṣātmā parāmarśaḥ | (ta. 3 ā. ) --------------- Page 99 ------------------- 24 induḥ kriyāśaktiḥ | prameyaḥ | apānaḥ | 23 īśānī iṣyamāṇa sphuṭasamāpattimatī akṣubdhecchāśaktiḥ | yadvā vaiṣṇavyaparaparyāyā śaktiḥ | 45 īśvaratattvam preryatvam, tasyaiva bhedaprathā- prarohaṇāyāṃ preṣaṇāhetutvāt | 64 udbubhūṣā ādyakoṭiḥ | 8 udyamaḥ prasaradrūpāyā vimarśamayyāḥ saṃvido jhagiti ucchalanātmaka- parapratibhonmajjanam | 8 udyogaḥ unmeṣaḥ | udyamaḥ | sṛṣṭiḥ | icchāśaktiḥ | 8 unmeṣaḥ udyogaḥ | --------------- Page 100 ------------------- 47 ullaṅghanavṛttiḥ śaktisaṃkocaḥ | 35 aunmanasaṃ dhāma śāṃbhavapadam | 84 kañcukam pāśaḥ | avṛtiḥ | māyādiniyatyantaṃ tattva- jālam | 46 kalāḥ tattvāni | tattvānāṃ svasāmarthyaṃ | ādicchānta varṇasamūhaḥ (6 pṛ.)| nivṛttyādayaḥ | 5 kalācakram mātṛcakram | śakticakram devīcakram | raśmicakram | ādicchāntavarṇasamūhaḥ | 44 kalātattvam kiṃcitkartṛtvasāmarthyam | 44 karmendriya- gaṇaḥ akṣairbhinnaṃ kartṛtvam | 44 kālatattvam idānīntanabhāve | ākalanam | 23 kriyāśaktiḥ viśvākāravaicitryadhāritvayogyatā | --------------- Page 101 ------------------- 34 khecarī mudrāviśeṣaḥ, yena cidgaganābhoge gatir- bhavati | śivāvasthā | 24 guṇaspandāḥ sattvādivṛttayaḥ | 44 guṇāḥ sukhaduḥkhavimohitvāni | 35 guruḥ śāmbhavī anugrahaśaktiḥ | 35 cakram kalāsamūhaḥ | 72 cakreśvaraḥ mātṛgaṇeśvaraḥ | 58 caṇḍaḥ madhyaprāṇaḥ | 11 jāgrat grāhyagrahaṇagrahītṛrūpā aindriyajñāna- śaktiḥ | 76 jāḍyam mohaḥ | 23 jñānaśaktiḥ āmarśātmatā (taṃ-sā. 2 ā.) 7 jyeṣṭhā saṃhārātmaśaktiviśeṣaḥ, yayā suprabu- ddhānāṃ śivībhāvāpattiḥ | taduktam jyeṣṭhā svātantryaleśaṃ tu tanute jñāna karmaṇoḥ | iti. (taṃ. 6 ā.) jyeṣṭhā śivamayī yataḥ | iti ca (mū. taṃ. 6 ā.) --------------- Page 102 ------------------- 43 tattvam viśeṣarūpāṇāṃ vargāṇāmekīkaraṇa- kāraṇam, sāmānyasaṃvit | 44 tanmātraka- gaṇaḥ śabdamātrādyavabhāsitvam | 75 tamaḥ ātmābhimānaḥ | 75 tāmisraḥ kuṭumbādibādhākartari amarṣaṇam | 22 turyabhūḥ svasvarūpaikaghanatāvimarśaḥ | 86 dakṣiṇamārgaḥ sūryamārgaḥ | 37 divyadehaḥ paradehaḥ | 18 divyamudrā khecarīmudrā | 70 dīkṣā saṃskāraviśeṣaḥ | svarūpajñaptidāna- pāśakṣapaṇātmā | 27 dṛk prāṇaśaktiḥ | prakāśaśaktiḥ | --------------- Page 103 ------------------- 7 devyaḥ śaktayaḥ | 83 draṣṭṭadharā abhilāṣodgateḥ pūrvā koṭiḥ | 86 dvādaśāntaḥ prāṇāpānayoḥ viśrantisthānam | 44 dhītattvam mantṛtā | 86 nādaḥ apānaḥ | 86 nāsā antardvādaśāntaḥ | 9 nimeṣaḥ śakticakrasya svātmani vilīnatāpādanam | 44 niyatitattvam mamedaṃ kartavyaṃ puṇyahetutvāt, nedaṃ kartavyamapuṇyakāraṇatvāt iti niyatyātmakatā | 21 nirānandaḥ pramātṛsaṃmatādānandāt niṣkrānto daśāviśeṣaḥ (ta. 5 ā.) | 64 niṣkalajapaḥ praṇavāṅgaparāmarśaḥ | --------------- Page 104 ------------------- 13 patiḥ śuddhādhvapramātā mantrādirūpaḥ | muktāṇuḥ śaktibhiranāvṛtasvasvabhāvaḥ | 80 padam jāgradādi | 38 paradehaḥ parapramātṛbhāvaḥ | 21 parānandaḥ pareṇa prameyena kṛta ānandaviśeṣaḥ (ta. 5 ā.) 8 parispandaḥ asāṃketikaḥ parāhaṃparāmarśaḥ 58 pavamānaḥ madhyamaprāṇaśaktiḥ | 16-77 paśuḥ aṇuḥ | jīvaḥ | karmātmā | āṇavādi- pābaddhaḥ (84 vṛ.) | 60 paśumātaraḥ ghorābhidhāḥ śaktayaḥ | 44 pāñcabhautika- gaṇaḥ bhinnaśabdāditodvṛttatvam | 52 puryaṣṭakam sūkṣmadehaḥ | 68 paudgalajapaḥ ajapāparāmarśaḥ | 23 prakriyādehaḥ adhikāraśarīram | --------------- Page 105 ------------------- 20 pratibhālokaḥ dṛkkriyārūpiṇī śivasya śaktiḥ | 44 pradhānatattvam sukhaduḥkhādijñānasya sāmyāvasthā | 83 prabuddhaḥ dṛṣṭṭadharānivāsī | 48 prabhuśaktiḥ svātantryaśaktiḥ | 65 prāṇaḥ paranādaḥ | 21 prollāsabhūmiḥ mahānandaḥ | ātmacaitanyāvasthā | 15 binduḥ avibhaktaḥ śivaprakāśaḥ | yadvā bhrūma- dhyādau pradeśe dhyānābhyāsaprakarṣeṇa pravardhamānottarottaraḥ tejoviśeṣaḥ | 86 binduḥ prāṇaḥ | 57 bījam cidātmā | 83 buddhaḥ draṣṭṭadharākramaṇaśīlaḥ pramātā | 44 buddhīndriya- gaṇaḥ akṣairviśeṣitaṃ jñatvam | --------------- Page 106 ------------------- 8 bhairavaḥ paramaśivaḥ, bharaṇaravaṇavamanasva- bhāvatvāt | 63 bhairavavṛttiḥ śaktivikāsaḥ 58 matsyavalanam adhaḥ śaktiḥ | 44 manaḥ akṣaprayoktṛtā | 30 mantraḥ parapramātā | cicchakteḥ svasvabhāvaḥ (31 pṛ.) | 27 mantravīryam parāvākparāmarśaḥ | 37 mantrendratā mantreśvarākhyapramātṛbhāvaḥ | 14 marīciḥ śaktiḥ | guṇaspandaḥ | 21 mahānandaḥ mahān pramāṇādidaśādhiśāyinirānandā- divailakṣaṇyāt utkṛṣṭaḥ pramātṛsaṃmata ānandaviśeṣaḥ (ta. 5 ā.) 75 mahāmohaḥ putrādiṣu ātmābhimānaḥ | 26 mahāhradaḥ śuddhacidātmā, viśvalaharīprasaraṇāśraya- tvāt | 7 mātaraḥ yoginīgaṇaḥ | śaktayaḥ | raśmayaḥ | kalāḥ | devyaḥ | 7 mātṛkā jñānādhārabhūtā śaktiḥ | viśvajananī parāvākśaktiḥ | 13 māyā svāṅgakalpeṣu bhāveṣu vibhedabuddhiḥ | mīnāti hinasti iti māyāśaktirucyate (ta. 9 ā.) | svarūpagopanaśīlā śaktiḥ (ta. 5 ā.) kalāditattvānāmavivekaḥ (45 pṛ.) 6 māyīyamalaḥ ahaṃ mamedamiti bhedaprathātmakaṃ jñānam | bhinnavedyaprathā (ī. pra. 3|1ā.) 60 māheśvaryā- dyāḥ parādibhedabhinnāḥ śaktayaḥ | 33 mudrāvīryam khecaryavasthā | 77 mūrchā mohaḥ | dehātmatā | --------------- Page 108 ------------------- 23 mūrtiḥ sphuṭatamakriyāśaktiḥ | śūlaśaktiḥ | yogeśīśaktiḥ | 24 mūrtikriyā- yogaḥ bhuvanādirūpo mantrādirūpo vā adhvā | amūrtāyāḥ sarvagatvānniṣkriyāyāśca saṃvidaḥ | mūrtikriyābhāsanaṃ yat sa evādhvā maheśituḥ iti (ta. 5 ā.) | 75 mohaḥ dehātmabhāvaḥ | 76 maurkhyam mohaḥ | dehātmabhāvaḥ | 6 yoniḥ śaktiḥ, sā caturdhā-ambā-jyeṣṭhā- raudrī-vāmābhidhaiḥ bhedaiḥ| māyāśaktiḥ (61 pṛ.) 7 raśmayaḥ śaktayaḥ | cidbhairavasya vṛttayaḥ (71 pṛ.) | 44 rāgatattvam idameva iṣṭamasti ityākalanam | pāśaḥ | bandhanam | --------------- Page 109 ------------------- 7 raudrī sthityātmikā śaktiḥ, yayā bubhukṣūṇāṃ śivībhāvaunmukhyena saṃsāra evāvasthānam | taduktaṃ raudrī sāṃsārikānandaṃ kadācidvitaredapi | iti (ta. 6 ā.) drāvayitrī rujāṃ raudrī roddhrī cākhilakarmaṇām | iti (mū. ta. 6 ā.) 21 lābhabhūmiḥ parānandaḥ | parāśaktyavasthā | 21 lokaḥ vastugrāmaḥ | grāhakavargaḥ | śuddhacitprakāśaḥ | 31 vācakam mantrādi | 31 vācyam kalādi | 86 vāmamārgaḥ somamārgaḥ | 7 vāmā sṛṣṭyātmikā śaktiḥ, yayā saṃsāriṇāmadhodhaḥ pāto bhavet | vāmā saṃsāravamanā iti (mū. ta. 6 ā.) taduktam aṇusvarūpādṛśvānaṃ vāmādho vinipātayet | iti (ta. 6 ā.) | --------------- Page 110 ------------------- 32 vāmā vijijñāsyonmeṣācchuritā yāmalaśaktiḥ | sphuṭataraśṛṅgāṭaśaktiḥ | śūlaśaktiḥ | yogeśīśaktiḥ | 23 vijñāna- dehākhyāḥ (vijñānadeho viśuddhasaṃvinmātramūrtiḥ maheśvaraḥ ākhyāyate pratyabhijñāyate yābhiḥ iti vijñānadehākhyāḥ) saumyaśaktayaḥ | 20 vitarkaḥ (viśvātmā śiva evāsmi iti) vicāraḥ | 31 vidyā śuddhacinmātratāveśāt sahasonmeṣaḥ | svaprakāśavikāsaḥ | --------------- Page 111 ------------------- 44 vidyātattvam kiṃciñjñānasāmarthyam | 64 viśrāmaḥ annakoṭiḥ | 21 viśrāma- bhūmiḥ nirānandaḥ | śivāvasthā | 78 viśvamātaraḥ māheśyādiśaktayaḥ | 14 vīreśaḥ marīcinicayasya grāsakartā | (yadvā guṇa- spandānāṃ bhoktṛtvena camatkaraṇāt) patipramātā | 36 vīryam parā vimarśaśaktiḥ | jñatvakartṛtva- śaktiḥ (59 pṛ.) 12 vṛttiḥ jāgrat | 7 śaktayaḥ mātaraḥ | māheśvaryādyāḥ | kalāḥ | raśmayaḥ | aghorādyāḥ śaktayaḥ | parāparādyāḥ | cidādayaḥ (71 pṛ.) | 5 śaktiḥ svātantryam | parāśaktiḥ | --------------- Page 112 ------------------- 9 śakticakram khecaryādicakram | sṛṣṭyādidevīcakram | viśvam | indriyavargaḥ | mantragaṇaḥ | mudrāgaṇaḥ | cidādiśaktayaḥ | 45 śaktitattvam dṛkkriyāsaṃghaṭṭātmā daśāviśeṣaḥ | 69 śaktipātaḥ śivaraśmisparśaḥ (yasya āpatane yathārkaraśmispṛṣṭaḥ sūryakāntaḥ svakāmābhijvalanalakṣaṇāṃ kriyāṃ samāviśet tathā aṇurapi śivaśaktipāta-pūtaḥ svake pūrṇe jñānakriye, samabhivyaktasva sāṃvidvibhavo bhavedityarthaḥ) | 68 śāktajapaḥ parāhaṃbhāvaparāmarśaḥ | 45 śivatattvam svajyotiṣṭvam | 58 śuciḥ udānaḥ | 18 śuddhatattvam paramaśivaḥ | --------------- Page 113 ------------------- 45 śuddhavidyā kalāditattvānāṃ vivekaḥ | śivaśāstrādi- boddhṛtvam | svātantryaśaktiḥ (25 pṛ.) | bhedābhedamayī tattvadaśā | 82 saṃvāhyaḥ karmātmā | paśuḥ | 36 saṃvedanam ādyo'nubhavaḥ | 45 sadāśivatattvam sarvajñānakriyāvattvayogyatā | 15 samādhi - vyaktayaḥ yogabhūmikāḥ | 22 samādhisukham padadvaye svātmavikāsapramodaḥ | 13 suṣuptatā kṣānajñeyaśakteranudaye cidrupasya avivekaḥ | 27 somāṃśaḥ prameyabhāgaḥ | apānaḥ | 18 sauṣuptavyoma hṛdayam | 86 sauṣumna- mārgaḥ madhyavāhaḥ | 36 sparśaḥ parasaṃvitsākṣātkāraḥ | (ta. 5 ā.) | 24 sparśabhūḥ āhlādaḥ | ānandaśaktiḥ | sukhādisaṃ- bandhinyā ādyāyāḥ saṃvido yat ādyaṃ saṃvedanaṃ sa nāma anuttarasaṃvidaḥ sparśabhūḥ, parasaṃvitsākṣātkāraḥ (ta. 5 ā.) | --------------- Page 114 ------------------- 87 svacchandaḥ svatantraḥ | śivaḥ | 12 svapnaḥ bāhyārthaviṣayābhāve antarvikalpānāṃ navanavodayaḥ | 55 svātantryam prabhuśaktiḥ | 68 haṃsajapaḥ nādakalāparāmarśaḥ | 23 hārdī siddhayoginīmelāpaśaktiḥ | yāmyā śaktiḥ | 58 hradaḥ cidātmā | iti śivasūtravārtikāntarvartīni pāribhāṣikapadāni savivaraṇāni samāptāni || ########### END OF FILE #######