#################################################### MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00071 Uniform title: prāṇatoṣiṇī dharmakāṇḍa Author : rāmatoṣaṇa compiler Description: Compiled by rāmatoṣaṇa bhaṭṭācārya Originally published by kalikātā in Bengali script in the tantrasārādivividhatantrasaṃgraha Notes: Data-entered by the staff of Muktabodha under the supervision of Mark S. G. Dyczkowski . Revision 0 : Dec. 11, 2007 . Publisher : kalikātā Publication year : Pre-1900 Publication city : Publication country : India #################################################### ṭitle page || śrīḥ || prāṇatoṣiṇī śrīrāmatoṣaṇa bhaṭṭācāryeṇa tantraśāstrāt saṃkalayya viracitā Vi, e upādhidhāriṇā paṇḍitakulapatinā "srījīvānandavidyāsāgarabhaṭṭāacaryyeṇa prakā"sitā | Kalikātānagare Kalikātāyantre mudritā 1898 āḍ 2) dharmakāṇḍa acintyāpi dhyeyā svakhilahṛdaye dhvāntarucirā manodhvānta gāḍhaṃ harasi karuṇāmbhonidhirapi | mahākālī svairiṇyasi sakalamūrttiḥ kadahamānadṛśyā lokānāṃ tvamasi jayatādadbhutatamaḥ || āsīdrāmaharīti pūruṣaharī rākendubhājitvarīrāśāpūrttikarīḥ suśītalaharīḥ kīrttiḥ samāsādayan | viśvāsānvayapāvano gurukṛpāpātraṃ kuloddipakam yo daivairjanayāmbabhūvakṛtinaṃ śrīprāṇakṛṣṇābhidham || kṛṣṇamaṅgalavidyāvāgīśasūnuḥ satāṃ mude | gaṅgādevīsuto'kārṣīddharmakāṇḍaṃ dvitīyakam || dvitīyasyocyate dharmakāṇḍasya saṃskriyātmanaḥ | nirghaṇṭaḥ prathamaṃ tatra saṃskārasya praśaṃsanam || dvijānāṃ daśa saṃskārāḥ karmamātrādhikārakāḥ | śūdraśūdraprakārāṇāṃ vijñātavyā navaiva te | māyādikatvaṃ mantrāṇāṃ vijñeyaṃ kalisammatam | ṛtukarma tato garbhādhānaṃ puṃsavanaṃ tataḥ | pañcāmṛtapradānañca sīmantonnayanaṃ tathā | jātakarma tato medhājananaṃ kavitārakam | māyādidānaṃ viprebhyo bālasya puṣṭikāraṇam | vijñeyaṃ nāmakaraṇaṃ tato niṣkramaṇaṃ smṛtam | annāśanaṃ tataścūḍākarṇavedhastataḥ param | kumārīśūdrajātīnāṃ sarvametadamantrakam | upanāyo vedabhede sūtramāṇaṃ prakīrttitam | sūtranirmāṇasaṃskārau sūtrādhiṣṭhātṛdevatā | sāvitrīgrahaṇaṃ karma samāvarttanamityapi | adārajananindā ca dharmapatnīnirūpaṇam | vivāho daśasaṃskāraprayogastadanantaram | p. 142) iti dvitīyakāṇḍādyaparicchedasamāpanam || ādau gurorlakṣaṇañca tataḥ sadgurulakṣaṇam | kaulagurupraśaṃsā ca kūṭārthakṛtidūṣaṇam | guruviśeṣakathanaṃ śāstre tvāvaśyakaṃ guroḥ | gurumantradevatānāmekatvabhāvanākramaḥ | gurusantuṣṭyādiphalaṃ gurūccāraṇajaṃ phalam | gurutṛpte jagattṛptirādhikyaṃ sarvato guroḥ | jagatpūjāphalāvāptirgurupādāmbuje'rccite | dīkṣāśikṣādibhedena gurubhedanirūpaṇam | eka eva mahākālogururna mānuṣaḥ kvacit | tadadhiṣṭhānavaśato māhātmyaṃ mānuṣasya ca | guruvaṃśasya maryyādā paśumantrādibhedataḥ | parāparādibhedaśca guruṇāṃ tadanantaram | strīgurorlakṣaṇaṃ varjyaṃ gurutvakalpane tathā | tyājyo guruśca śiṣyasya lakṣaṇaṃ varjanaṃ tathā | varjyā śiṣyakartṛnindā gurvājñālaṅghane tathā | gurudravyādiharaṇadoṣāniṣṭakṛtestathā | guruśāpajanyadoṣastannindā śravaṇasya ca | tacchravaṇapratīkāro gurunindākarasya ca | doṣo gurau manuṣyatvajñānanindā tathaiva ca | gurudrohādidoṣaśca tyāge gurukulasya ca | niṣedho gurugotrasya mānanāpūjane tathā | gurudarśanakālasya pūjyatvaṃ gurupūjanam | vineṣṭapūjādoṣaśca gurupūjādijaṃ phalam | gurugehasthitakṛtyapuṇyasyākṣayatā tathā | gurupādapadmareṇūdakamāhātmyavarṇanam | gurvannabhakṣaṇaphalaṃ gurūcchiṣṭaphalaṃ tathā | taducchiṣṭābhojanajadoṣaśca tadanantaram | gurupādukādipraṇatirniṣiddhaṃ gurusannidhau | gurvājñayā niṣiddhasyācaraṇānnāsti pātakam | jātividyādigarvasya tyāgaḥ śrīgurusannidhau | sadā śrīgurupādābjadhyānasya phalanirṇayaḥ | guruṇaikāsanatyāgo gurubhaktiphalaṃ tathā | paitragurukulatyāgadoṣaḥ śrīpūrvakīrttanam | gurvāderarccanākāla evaṃ tannāmabhāṣaṇam | caturvidhā tu śuśrūṣā gurumitrādimānanā | gurvālaye praveśasya prakārastadanantaram | iti dvitīyakāṇḍasya paricchedo dvitīyakaḥ || p. 143) nāḍīcakravicāraśca bhūparīkṣā tataḥ param | digviśeṣaplavā bhadrāphalapradāyinī | brahmaṇyādimahījñānaṃ śubhabhūminirūpaṇam | tyājyā bhūmyo hi cakrañca tasya vyākhyānameva ca | śalyoddhāraḥ sa dvividhaḥ śaṅkunā diṅnirūpaṇam | maṇḍapakaraṇaṃ tasmāttoraṇañca tataḥ param | aṅkurāropaṇaṃ tasya parīkṣā tadanantaram | aśubhāṅkuraśāntiśca paricchedatṛtīyake || dīkṣāśabdārthanirṇītirdīkṣāmāhātmyakīrttanam | adīkṣitasya nindā ca dīkṣitasya praśaṃsanam | dīkṣayā caiva jyeṣṭhatvaṃ dīkṣayā mokṣasādhanam | ekamantrasādhanena sarvamantrasya sādhanam | mantragrahaṇanindā ca pustakālokanāditaḥ | dīkṣāṃ vinā nādhikāraḥ pūjādau nindyadīkṣitaḥ | tataśca trividhā dīkṣā caturdhāpi prakīrttitā | adhivāsanidhiścāṅkurārpaṇādyadhivāsayoḥ | prayoga iti turyyākhya paricchedasamāpanam || gurornimantraṇaṃ pūrvaṃ snānāditantrakarmaṇi | sauramāsasamullekho mātṛkādiprapūjanam | vṛddhiśrāddhaṃ sarvakāryye pañcadevaprapūjanam | lakṣmyādipūjanañcaiva grahamantrastataḥ param | grahapūjādānavidhirgrahāṇāṃ kavacaṃ tataḥ | tithidhyānamantrapūjākavacaṃ tadanantaram | varṇadhyānādyāsanasya śuddhiścaiva tataḥ param | arccanāhomakarmāṇi samāsena tataḥ param | iti pañcamavicchedasamāptirabhidhīyate || dīkṣā nānāvidhā ṣaṣṭhe kīrtitānyad yathāsthalam | jñātavyamuddeśamātraṃ nirghaṇṭena kṛtaṃ mayā | vyākhyayā granthabāhulyadarśanādadhunā mayā | pramāṇamātraṃ likhitaṃ mīmāṃsāpi kvacit kvacit || idānīṃ prāptāvasareṇa garbhādhānādisaṃskārā ucyante | saṃskārāṇāṃ prayogasyāvaśyambhāvādagre prayogo lekhanīyo nāto vyākhyājātā pramāṇamātraṃ likhyate || mahānirvāṇatantra navamollāse || sadāśiva uvāca || saṃskāreṇa vinā devi ! dehaśuddhirna jāyate | nāmaṃskṛto'dhikārī syāddaive paitrye ca karmaṇi | p. 144) ato viprādibhirvarṇaiḥ svasvavarṇoktasaṃskriyā || karttavyā sarvathā yatnairihāmutra hitepsubhiḥ | vījasekaḥ puṃsavanaṃ sīmantonnayanaṃ tathā | jātanāmno niṣkramaṇamannāśanamataḥ param | cūḍopanayanodvāhāḥ saṃskārāḥ kathitā daśa | śūdrāṇāṃ śūdrabhinnānāmupavītaṃ na vidyate | śūdrabhinnānāṃ śūdraprakārāṇāmadhamaśūdrakaivarttādīnāmityarthaḥ | teṣāṃ navaiva saṃskārā dvijātīnāṃ daśa smṛtāḥ | nityāni sarvakārmāṇi tathā naimittikāni ca | kāmyānyapi varārohe ! kuryyācchāmbhavavartmanā | saṃskāreṣu ca sarveṣu tathaivānyeṣu karmasu | viprādivarṇabhedena kramānmantrāśca darśitāḥ | satyatretādvāpareṣu tattatkarmasukālike ! | praṇavādyāṃstu tān mantrān prayogeṣu niyojayet | kalau tu parameśāni ! taireva manubhirnarāḥ | māyādyaiḥ sarvakarmāṇi kuryyuḥ śaṅkaraśāsanāt | nigamāgamatantreṣu vedeṣu saṃhitāsu ca | sarve mantrā mayaivoktāḥ prayogā yugabhedataḥ | athocyate mahāmāye ! garbhādhānādikā kriyā | tatrādāvṛtusaṃskāraḥ kathyate kramataḥ śṛṇu | kṛtanityakriyaḥ śuddhaḥ pañca devān samarcayet | brahmā durgā gaṇeśaśca grahā dikpatayastathā | sthaṇḍilendrādidigbhāge ghaṭeṣvetān prapūjayet | tatasu mātṛkāḥ pūjyā gauryyādyāṃ ṣoḍaśa kramāt | gaurī padmā śacī medhā sāvitrī vijayā jayā | devasenā svadhā svāhā śāntiḥ puṣṭirdhṛtiḥ kṣamā | ātmano devatā caiva tathaiva kuladevatā | āyāntu mātaraḥ sarvāstridaśānandakārikāḥ | vivāhavratayajñānāṃ sarvābhīṣṭaṃ prakalpyatām | yānaśaktisamārūḍhāḥ saumyamūrtidharāḥ sadā | āyāntu mātaraḥ sarvā yajñotsavasamṛddhaye | ityāvāhya mātṛgaṇān svaśaktyā paripūjya ca | dehalyāṃ nābhimātrāyāṃ prādeśaparimāṇataḥ | saptadhā pañca vā bindūn dadyāt sindūracandanaiḥ | pratyekavindau matimān kāmaṃ māyāṃ ramāṃ smaran | p. 145) ghṛtadhārāmavicchinnāṃ dattvā tatra vasuṃ yajet | vasudhārāṃ prakalpyaivaṃ mayoktenaiva vartmanā | viracya sthaṇḍilaṃ dhīro vahnisthāpanapūrvakam | homadravyāṇi saṃskṛtya paceccarumanuttamam | prājāpatyaścaruścātra vāyunāmā hutāśanaḥ | samāpya dhārāhomāntaṃ kṛtyamārttavamārabhet | hrīṃ prajāpataye svāhā caruṇaivāhutitrayam | pradāyaivāhutiṃ dadyādimaṃ mantramudīrayan | viṣṇuryoniṃ kalpayatu tvaṣṭā rūpāṇi yacchatu || āsiñcatu prajāpatirdhātā garbhaṃ dadhātu te | svāhā ājyena caruṇāpi vā | sūryyaṃ prajāpatiṃ viṣṇuṃ dhyāyannāhutimutsṛjet | garbhaṃ dhehi sinīvālī garbhaṃ dhehi sarasvatī | garbhaṃ te aśvinau devāvādhattāṃ puṣkarasrajau | dhyātvā devīṃ sinīvālīṃ sarasvatyaśvinau tathā | svāhāntamanunānena dadyādāhutimuttamām | ataḥ kāmaṃ badhūṃ māyāṃ ramāṃ kūrccaṃ samuccaran | amuṣyai putrakāmāyai garbhamādhehi sadviṭham | uktvā dhyātvā raviṃ viṣṇuṃ juhuyāt saṃskṛte'nale | yatheyaṃ pṛthivī devī hyuttānā garbhamādadhe | tathā tvaṃ garbhamādhehi daśame māsi sūtaye | svāhāntenāmunā viṣṇuṃ dhyāyannāhutimācaret | punarājyaṃ samādāya dhyātvā viṣṇuṃ parātparam | viṣṇo ! jyeṣṭhena rūpeṇa nāryyāmasyāṃ varīyasam | sutamādhehi ṭhadvandvamuktvā vahnau havistyajet | kāmena puṭitāṃ māyāṃ māyayā puṭitāṃ badhūm | punaḥ kāmañca māyāñca paṭhitvāsyāḥ śiraḥ spṛśet | patiputravatībhiśca nārībhiḥ pariveṣṭitaḥ | śira ālabhya hastābhyāṃ badhvāḥ krīḍāñcale patiḥ | viṣṇuṃ durgāṃ vidhiṃ sūryyaṃ dhyātvā dadyāt phalatrayam | tataḥ sviṣṭikṛtaṃ hutvā prāyaścittaṃ samāpayet | yadvā pradoṣasamaye gaurīśaṅkarapūjanāt | bhāskarārghyapradānācca dampatyoḥ śodhanaṃ bhavet | ārttavaṃ kathitaṃ karmma garbhādhānamatho śṛṇu || tadrātrāvanyarātrau vā yugmāyāṃ niśi bhāryyayā | p. 146) sadanābhyantaraṃ gatvā dhyātvā devaṃ prajāpatim | spṛśet patnīṃ paṭhedbharttā māyāvījapuraḥsaram | āvayoḥ suprajāyai tvaṃ śayyāśubhaṅkarī bhava | āruhya bhāryyayā śayyāṃ prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ | upaviśya striyaṃ spṛśyan hastamādāya mastake | vāmena pāṇināliṅgya sthāne sthāne manuṃ japet | śīrṣe kāmaṃ śataṃ japtvā civuke vāgbhavaṃ śatam | kaṇṭhe ramāṃ viṃśatidhā stanadvandve śataṃ śatam | hṛdaye daśadhā māyāṃ nābhau tāṃ pañcaviṃśatim | japtvā yonau karaṃ dattvā kāmena saha vāgbhavam | śatamaṣṭottaraṃ japtvā liṅge'pyevaṃ samācaran | vikāmya māyayā yoniṃ striyaṃ gacchet sutāptaye | retaḥsampātasamaye dhyātvā viśvakṛtaṃ patiḥ | nābheradhastāt citkuṇḍe vastikāyāṃ prapātayet | śukrasekāntare vidvān imaṃ mantramudīrayet | yathāgninā sagarbhā bhūrdyauryathā vajradhāriṇā | vāyunā dig garbhavatī tathā garbhavatī bhava || iti garbhādhānam || jāte garbhe ṛtau dvām?sannayasmin vā maheśvari ! | tṛtīye garbhamāse tu caret puṃsavanaṃ gṛhī | kṛtanityakriyo bharttā pañca devān samarccayet | gauryyādimātṛkāścaiva vasordhārāṃ prapātayet | vṛddhiśrāddhaṃ tataḥ kṛtvā pūrvoktavidhinā sudhīḥ | dhārāhomāntamāpādya kuryyāt puṃsavanakriyām | prājāpatyaścarustatra candranāmā hutāśanaḥ | gavye dadhni yavañcaikaṃ dvau māṣāvapi nikṣipet | patiḥ pṛcchet striyaṃ bhadre ! kiṃ tvaṃ pibasi triḥ kṛtam | tataḥ sīmantitī brūyānmayā puṃsavanaṃ tridhā | prasṛtīṃstrīn pibennārī yavamāṣayutaṃ dadhi | jīvatsutābhirvanitāṃ yāgasthānaṃ samānayet | saṃsthāpya vāmabhāge tāṃ caruhomaṃ samācaret | pūrvavaccarumādāya māyāṃ kūrccaṃ samuccaran | ye garbhavighnakarttāro ye ca garbhavināśakāḥ | bhūtāḥ pretāḥ piśācāśca vetālā bālaghātakāḥ | p. 147) tān sarvān nāśaya dvandvaṃ garbharakṣāṃ kuru dviṭhaḥ | mantreṇānena rakṣoghnaṃ cintayitvā hutāśanam | rudraṃ prajāpatiṃ dhyāyan pradadyādvādaśāhutīḥ | tato māyācandramase svāhetyāhutipañcakam | dattvā bhāryyāṃ hṛdi spṛṣṭvā māyāṃ lakṣmīṃ śataṃ japet | tataḥ sviṣṭikṛtaṃ hutvā prāyaścittaṃ samāpayet || iti puṃsavanam || tatastu pañcame māsi dadyāt pañcāmṛtaṃ striyai | śarkarā madhu dugdhañca ghṛtaṃ dadhi samāṃśakam | pañcāmṛtamidaṃ proktaṃ dehaśuddhyai vidhīyate | vāgbhavaṃ madanaṃ lakṣmīṃ māyāṃ kūrccaṃ purandaram | pañcagavyopari śive ! prajapya pañca pañcadhā | ekīkṛtyāmṛtānyatra prāśayeddayitāṃ patiḥ || iti pañcāmṛtadānam || sīmantonnayanaṃ kuryyānmāsi ṣaṣṭhe'ṣṭame'pi vā | yāvanna jāyate'patyaṃ tāvat sīmantanakriyā | pūrvoktadhārāhomāntaṃ karmma kṛtvā striyā saha | upaviśyāsane prājñaḥ pradadyādāhutitrayam | viṣṇave bhāskare dhātre vahnijāyāṃ samuccaran | tataścandramasaṃ dhyātvā śivanāmni hutāśane | saptadhā havanaṃ kuryyāt somamuddiśya mānavaḥ | aśvinau vāsavaṃ viṣṇuṃ śivaṃ durgāṃ prajāpatim | dhyātvā pratyekato dadyādāhutīḥ pañcadhā śive ! | svarṇakaṅkatikāṃ bharttā gṛhītvā dakṣiṇe kare | sīmantādbaddhakeśāntaḥkeśapāśe niveśayet | śivaṃ viṣṇuṃ vidhiṃ dhyāyan māyābījaṃ samuccaran | bhāryye ! kalyāṇi ! subhage ! daśame māsi suvrate ! | suprasūtā bhava prītā prasādādviśvakarmmaṇaḥ | āyuṣmati ! kaṅkatikā varccasvī te śubhaṃ kuru | tataḥ samāpayet karmma sviṣṭikṛddhavanādibhiḥ || iti sīmantonnayanam || jātamātraṃ sutaṃ dṛṣṭvā dattvā svarṇaṃ gṛhāntare | pūrvoktavidhinā dhīro dhārāhomaṃ samāpayet | tataḥ pañcāhutīrdadyādagnimindraṃ prajāpatim | p. 148) viśvān devāṃśca brahmāṇamuddiśya tadanantaram | madhusarpiḥ kāṃsyapātre samānīya samāṃśakam | vāgbhavaṃ saptadhā japtvā prāśayettanayaṃ pitā | dakṣahastānāmikayā mantramevaṃ samuccaran | āyurvarcco balaṃ medhā varddhatāṃ te sadā śiśo ! | ityāyurjananaṃ kṛtvā guptaṃ nāma prakalpayet | gandharvatantre dvitīyapaṭale || bālakasya tu jihvāyāṃ tridinābhyantare nyaset | madhunā śvetadūrvābhiḥ suvarṇasya śalākayā | idaṃ vāgbhavakūṭantu likhedvai jananāntare | sa eva paṇḍito bhūyānna tu mūrkho bhaveddhruvam || vāgbhavakūṭamapi tatraiva yathā | kāmadevastato yonisturyyasvarapurandarī | bhuvaneśī tataḥ paścāt pañcavaktravibhūṣitaḥ | ayaṃ sa vāgbhavo devīvāgīśatvapradāyakaḥ | idaṃ vāgbhavakūṭantu bāliśasyāpi mūrddhani | hastaṃ dattvā paṭhet siddhamaṣṭottaraśataṃ priye ! | so'pi ślokaṃ maheśāni ! karotyeva na saṃśayaḥ || bāliśasya mūrkhasya | sattarkapadavākyārthaśabdālaṅkārasāravit | jihvāyāṃ nyāsanāddevi ! mūko'pi sukavirbhavet | vṛhannīlatantre saptamapaṭale dvitīyavidyātryakṣarīmantramadhikṛtya | idānīṃ śṛṇu cārvaṅgi ! kavitākārakaṃ param | prayogaṃ durlabhaṃ gopyaṃ tava snehāt prakāśitam | caṇḍīṃ cāṇḍālinīñcaiva tyāginaṃ sarvamohanam | vījatrayaṃ japedrātrau madhye caiva raverdine | aṣṭādhikasahasrasya pramāṇena japaṃ caret | śatābhimantritaṃ kṛtvā pibecca jalamuttamam | saptadinaprayogeṇa kavitā cittamodinī | jāyate nātra sandehaḥ satyaṃ suragaṇārcite ! | pāṇinā dakṣiṇenaiva madhulājān samānayet | nāḍīcchedācca prāgeva bālaṃ saṃskuryyācca sādhakaḥ | kavitvaṃ jāyate tena pāṇḍityaṃ suravandite ! | jihvāṃ sammārjya deveśi ! likheddhemaśalākayā | dūrvayā vā mahādevi ! jihvoṣṭhayoḥ samālikhet | paṃktidvayena saṃlekhya kuryācca bālasaṃskriyām | ekādaśāhe deveśi ! dvādaśāhe'tha vā punaḥ | p. 149) varṇajātyādibhedena māsāntaḥ sambhaviṣyati | yathāśaktyupacāreṇa devatāṃ pūjayet punaḥ | sampūjya devatāṃ bhaktyā likhenmantraṃ maheśvari ! | yadā pitā na deśasthaḥ pitṛvyo mātulo'pi vā | likhitvā parameśāni ! kuryyācca bālasaṃskriyām | mūlamantraṃ likhenmantrī yasyauṣṭhe śvetadūrvayā | vākyoccāraṇato bālo vāgmī drutakavirbhavet | janmasaṃskārakaṃ nāma putre jāte praśasyate | jihvāyāñca likhedyantraṃ yatne dārukuśena vā | vāratrayantu sammārjya dakṣiṇenaiva pāṇinā | mantramuccāryya pratyekaṃ paṃktiṃ kuryyāt suśobhanam | ādau saṃskāraḥ karttavyastadante vilikhenmanum | gandhacandanapuṣpaiśca pūjayet tāriṇīṃ śive ! | uttarābhimukho bhūtvā sthāpayet pīṭhamuttamam | pūjayet tāriṇīṃ devīṃ nānābhakṣyaiḥ suśobhanaiḥ | ṣoḍaśairupacāraiśca pūjayed bhaktibhāvataḥ | dhūpaṃ dadyādguggulunā sarvakarmmaphalapradam | nārikelaṃ tathā rambhāṃ vadaraṃ vakulaṃ tathā | vījapūraṃ karṇikāraṃ śarkarāṃ gandhasaṃyutām | madhūdakaṃ kalāyañca siddhānnaṃ pāyasāplutam | māṣaṃ matsyaṃ piṣṭakañca dadyādatipriyaṃ mahat | kavirvāgmī bhavet putraḥ sarvakāmaprakārakaḥ | jitendriyaḥ satyavādī dhārmiko jāyate mahān || dadyādityanena sampradānopasthitervacane brāhmaṇapadasyābhāve'pi brāhmaṇebhya iti labhyate | ato brāhmaṇasampradānakamāṣādidānavyavahāra iti || mahānirvāṇatantre || kṛtopanayane putre tena nāmnā samāhvayet | prāyaścittādikaṃ kṛtvā jātakarmma samāpayet | nālacchedaṃ tato dhātrī kuryyādutsāhapūrvakam | yāvanna cchidyate nālaṃ tāvat śaucaṃ na bādhate | prāgeva nāḍīkācchedāt daivīṃ paitrīṃ kriyāñcaret | kumāryāścāpi karttavyamevamevamamantrakam || iti jātakarmma || ṣaṣṭhe vā cāṣṭame māsi nāma kuryyāt prakāśataḥ | snāpayitvā śiśuṃ mātā paridhāpyāmbare śubhe | p. 150) bharttuḥ pārśvaṃ samāgatya prāṅmukhaṃ sthāpayet sutam | abhiṣiñcet śiśormūrdhni sahiraṇyakuśodakaiḥ | jāhnavī yamunā revā sapavitrā sarasvatī | narmmadā varadā kumbhī sāgarāśca sarāṃsi ca | ete tvāmabhiṣiñcantu dharmmakāmārthasiddhaye | hrīṃ | āpo hiṣṭhā mayo bhuvastā na ūrjje dadhātana | maheraṇāya cakṣaṣe yo vaḥ śivatamo rasastasya bhājayateha naḥ | uśatīriva mātaraḥ tasmā araṅgamāma vo kṣayāya jinvatha āpo janayathā ca naḥ | abhiṣicya tribhirmantraiḥ pūrvavadvahnisaṃskriyām | katvā sampādya dhārāntaṃ dadyāt pañcāhutīḥ sudhīḥ | agnaye prathamaṃ dattvā vāsavāya tataḥ param | tataḥ prajānāṃ pataye viśvedevebhya eva | brahmaṇe cāhutīṃ dadyādvahnau pārthivasaṃjñake | tato'ṅke putramādāya śrāvayeddakṣiṇaśrutau | svalpākṣaraṃ sukhoccāryaṃ śubhaṃ nāma vicakṣaṇaḥ | śrāvayitvā tridhā nāma brāhmaṇebhyo nivedya ca | tataḥ samāpayet karmma kṛtvā sviṣṭikṛtādikam | kanyāyā niṣkramo nāsti vṛddhiśrāddhaṃ na vidyate | nāmānnaprāśanaṃ cūḍāṃ kuryyāddhīmānamantrakam | caturthe māsi ṣaṣṭhe vā kuryyānniṣkramaṇaṃ śiśoḥ | kṛtanityakriyastātaḥ sampūjya gaṇanāyakam | snāpayitvā tu tanayaṃ vastrālaṅkārabhūṣitam | saṃsthāpya purato vidvānimaṃ mantramudīrayet | brahmā viṣṇuḥ śivo durgā gaṇeśo bhāskarastathā | indro rāyuḥ kuveraśca varuṇo'gnirvṛhaspatiḥ | śiśoḥ śubhaṃ prakurvantu rakṣantu pathi sarvadā | ityuktvāṅke samādāya gītavādyapuraḥsaram | vahirniṣkrāmayedbālaṃ sānandaiḥ svajanaiḥ saha | gatvādhvani kiyaddūraṃ śiśuṃ sūryyaṃ nirīkṣayet | hrīṃ | taccakṣurdevahitaṃ purastācchukramuccarat | paśyemaśaradaḥ śataṃ jīvema śaradaḥ śatam | śṛṇuyāma śaradaḥ śatam | ityādityaṃ darśayitvā samāgatya nijālayam | arghyaṃ dattvā dineśāya svajanān bhojayet pitā || p. 151) iti niṣkramaṇam || ṣaṣṭhe māsi kumārasya māse vāpyaṣṭame śive ! | pitṛbhrātā pitā vāpi kuryyādannāśanakriyām | pūrvavaddevapūjādi vahnisaṃskaraṇaṃ tathā | evaṃ dhārāntakarmāṇi sampādya vidhivat pitā | dadyāt pañcāhuhīstatra śucināmni hutāśane | agnimuddiśya prathamāṃ dvitīyāṃ vāsavaṃ smaran | tataḥ prajāpatiṃ devaṃ viśvān devān tataḥ param | brahmāṇañca samuddiśya pañcamīmāhutiṃ tyajet | tato'gnāvannadāṃ dhyātvā dattapañcāhutiḥ pitā | tatrāthavā gṛhe'nyasmin vastrālaṅkāraśobhitam | kroḍe nidhāya tanayaṃ prāśayet pāyasāmṛtam | pañcaprāṇāhutermantrairbhojayitvā tu pañcadhā | tato'nnavyañjanādīnāṃ dattvā kiñcit śiśormukhe | śaṅkhatūryyādighoṣeṇa prāyaścittaṃ samāpayet | ityannaprāśanaṃ proktaṃ cūḍāvidhimataḥ śṛṇu | tṛtīye pañcame varṣe kulācārānusārataḥ | cūḍākarma śiśoḥ kuryyādbālasaṃskārasiddhaye | devapūjādidhārāntakarma niṣpādya sādhakaḥ | satyāgneruttare deśe vṛṣagomayapūritam | tilagodhūmasaṃyuktaṃ śarāvaṃ sthāpayed budhaḥ | kavoṣṇaṃ salilañcāpi kṣuramekaṃ suśāṇitam | āsādya tanayaṃ tatra janakaḥ svīyavāmataḥ | saṃsthāpya jananīkroḍe kavoṣṇasalilaiśca taiḥ | vāruṇaṃ daśadhā japtvā sammārjya śuśumūrddhajān | māyayā kuśapatrābhyāṃ juṣṭimekāṃ prakalpayet | māyāṃ lakṣmīṃ tridhā japtvā gṛhītvā lauhajaṃ kṣuram | chittvā tu juṣṭikāmūlaṃ mātṛhaste niveśayet | kumāramātā hastābhyāmādāya gomayānvite | śarāve sthāpayejjuṣṭiṃ nāpitāya pitā vadet | kṣuramuṇḍe śiśoḥ kṣauraṃ sukhaṃ sādhaya ṭhadvayam | paṭhitvā nāpitaṃ paśyan satyanāmani pāvake | prajāpatiṃ samuddiśya pradadyādāhutitrayam | nāpitena kṛtakṣauraṃ snāpayitvā śuśuṃ tataḥ | vastrālaṅkāramālyena bhūṣayitvāgnisannidhau | p. 152) svavāmabhāge saṃsthāpya sviṣṭikṛddhomamācaret | prāyaścittaṃ tataḥ kṛtvā dadyāt pūrṇāhutiṃ pitā | māyā śiśo ! te kuśalaṃ kurutāṃ viśvakṛdvibhuḥ | paṭhitvainaṃ śiśoḥ karṇe svarṇamayyā śalākayā | rājatyā lauhamayyā vā tatra vedhaṃ prakalpayet | āpohiṣṭheti mantreṇa abhiṣicya sutaṃ tataḥ | śāntyādidakṣiṇāṃ kṛtvā cūḍākarma samāpayet | garbhādhānādicūḍāntaṃ samānaṃ sarvajātiṣu | śūdrasāmānyajātīnāṃ sarvametadamantrakam | jātakarmādicūḍāntaṃ kumāryyāścāpyamantrakam | karttavyaṃ pañcabhirvarṇairekaṃ niṣkramaṇaṃ vinā || athocyate dvijātīnāmupavītikriyāvidhiḥ | yasmin kṛte dvijanmāno daivapaitryādhikāriṇaḥ | garbhāṣṭame'ṣṭame vābde kuryyādupanayaṃ śiśoḥ | ṣoḍaśābdādhiko nopanetavyo niṣkriyo hi saḥ | kṛtanityakriyo vidvān pañca devān samarccayet | gauryyādimātṛkāścaiva vasudhārāṃ prakalpayet | vṛddhiśrāddhaṃ tataḥ kuryyāt devatāpitṛtṛptaye | kuśaṇḍikoktavidhinā dhārāhomāntamācaret | prātaḥ katvāśanaṃ bālaṃ susnātañca svalaṅkṛtam | śikhāṃ vinā kṛtakṣauraṃ kṣaumāmbaravibhūṣitam | chāyāmaṇḍapamānīya samudbhavahutāśituḥ | samīpe cātmano vāme saṃsthāpya vimalāsane | śiṣyaṃ vadedbrahmacaryyaṃ kuru vatsa ! tataḥ śiśuḥ | brahmacaryyaṃ karomīti gurave vinivedayet | tato guruḥ prasannātmā śiśave śāntacetase | kāṣāyavāsasī dadyāddīrghāṣuṣṭvāya varccase | mauñjīṃ kuśamayīṃ vāpi trivṛttāṃ granthisaṃyutām | tūṣṇīñca mekhalāṃ dadyāt kāṣāyavastradhāriṇe | māyāmuccārya subhagā mekhalā syācchubhapadā | ityuktvā mekhalāṃ baddhvā maunī tiṣṭhed guroḥ puraḥ | yajñopavītaṃ paramaṃ pavitraṃ vṛhaspateryat sahajaṃ purastāt | āyuṣyamagryaṃ pratimuñca śubhraṃ yajñopavītaṃ balamastu tejaḥ || mantreṇānena śiśave dadyāt kṛṣṇājinānvitam | p. 153) yajñasūtraparimāṇantu mātṛkābhedatantre ekādaśapaṭale || yajñasūtrasya yanmānaṃ tat śṛṇuṣva varānane ! | ṛgvedī dhārayet sūtraṃ nābherūrddhvaṃ stanādadhaḥ | yajuṣāṃ sūtramānaṃ hi āścaryaṃ śṛṇu śailaje ! | bāhumūlapramāṇena yajñasūtraṃ dvijātibhiḥ | dhāraṇīyaṃ prayatnena nānyadaghnaṃ kadācana | nānyadaghnaṃ nānyapramāṇamityarthaḥ | sāmagasya dīrghasūtraṃ trividhaṃ varavarṇini ! | brahmarandhrānnābhideśaparyyantaṃ yajñasūtrakam | athavāpi ca grīvāyāmāropya nābhimā-spṛśet | tasmāt pṛṣṭhe merudaṇḍaparyyantaṃ yajñasūtrakam | athavā parameśāni ! prakārāntaramucyate | grīvāyā dakṣiṇāṅguṣṭhaparyyantaṃ yajñasūtrakam | atharvo dhārayet sūtraṃ yatnena yajuṣāṃ matam | athavā dhāvayet sūtraṃ sāmagasya pramāṇataḥ | athavā dhārayet yajñasūtraṃ paramamohanam | ājñācakrānnābhideśaparyyantaṃ yajñasūtrakam | etat saṅketamajñātvā yaḥ kuryyāt sūtradhāraṇam | sa caṇḍālasamo devi ! yadi vyāsasamo bhavet || prasaṅgād yajñasūtrasya karttanaṃ jīvanyāsaśca likhyate || gāyatrīṃtantre caturthabrāhmaṇapaṭale || kanyā ca karttayet sūtraṃ patiputtravatī tathā | vidhavā'vidhavā vāpi putrahīnāpi brāhmaṇī | kṣatrāṇī vaiśyadārā ca karttayenna tu śūdriṇī | dīkṣitā yadi sā śūdrā karttanena ca ninditā | sacchūdrā yadi sā bhadre ! śuddhā sā sūtrakarttane | asa cchūdrā maheśāni ! ninditā sūtrakarttane | kārpāsasambhavaṃ sūtraṃ yajñasūtraṃ vinirmitam | sūkṣmātisūkṣmaṃ paramaṃ sarvadevamayaṃ tathā || iti nirmāṇam || aṇugranthiḥ | granthikāle smaredviprān sūtraṃ bhavati mūrtimat | brahmā ca kāśyapo vipraḥ sanakaśca sanandanaḥ | sanatsanātano vipro nāradaḥ kapilastathā | marīciratriḥ pulahaḥ pulastyo gautamaḥ kratuḥ | bhṛgurdakṣaḥ pracetāśca vaśiṣṭho vālmikistathā | dvaipāyano bharadvājaḥ śukro jaiminireva ca | p. 154) vidūrathaḥ śunaḥśepho jātukarṇaśca rauravaḥ | aurvaḥ saṃvarttakaḥ śukraḥ surācāryo vṛhaspatiḥ | candraḥ sūryyo budhaḥ śrīmān yajñasūtrasya granthiṣu | tiṣṭhantu mama vāmāṃśe vāmaskandhe tvaharniśam | brahmādyā devatāḥ sarvā yajñasūtrasya devatāḥ || tathā | jīvanyāsaṃ pravakṣyāmi yajñasūtrasya saṃśṛṇu | yajñasūtraṃ kare kṛtvā dakṣiṇe dvijasattamaḥ | gāyatrīṃ prathamaṃ japtvā praṇavaṃ prajapet śatam | gāyatrīṃ punaruktvā vai vāmaskandhe niveśayet | jīvanyāsaṃ vinā devi ! yajñasūtrañca sūtravat || mahānirvāṇe || yajñopavītaṃ daṇḍañca vaiṇavaṃ khādirañca vā | pālāśamathavā dadyāt kṣīravṛkṣasamudbhavam | āpohiṣṭheti mantreṇa māyayā puṭitena ca | trirāvṛttyā kuśāmbhobhirdhṛtadaṇḍopavītakam | abhiṣicya tatastoyaiḥ pūrayedbālakāñjalim | tadañjaliṃ dineśāya dātāraṃ brahmacāriṇam | taccakṣuriti mantreṇa darśayedbhāskaraṃ guruḥ | dṛṣṭvā bhāskaramācāryo vadenmāṇavakaṃ tataḥ | mama vrate mano dhehi mama cittaṃ dadāmi te | juṣasvaikamanā vatsa ! mama vāco'stu te śivam | hṛdi spṛṣṭvā paṭhitvainaṃ kiṃnāmāsīti taṃ vadet | śiṣyastvamukaśarmāhaṃ bhavantamabhivādaye | kasya tvaṃ brahmacārīti gurau pṛcchati pārvati ! | śiṣyaḥ sāvahito brūyādbhavato brahmacāryyaham | indrasya brahmacāro tvamācāryyaste hutāśanaḥ | ityuktvā sa guruḥ paścāddevebhyastaṃ samarpayet | tvāṃ prajāpataye vatsa ! savitre varuṇāya ca | pṛthivyai sarvadevebhyaḥ sarvavedebhya eva ca | samarpayāmi te sarva rakṣantu tvāṃ nirantaram | tato māṇavako vahniṃ dakṣiṇāvartmayogataḥ | guruṃ pradakṣiṇīkṛtya āsane punarāviśet | guruḥ śiṣyeṇa sampṛṣṭaḥ samudbhavahutāśane | pañca devān samuddiśya dadyāt pañcāhutīḥ priye ! | prajāpatistataḥ śakro viṣṇubrahmā śivastathā | māyādivahnijāyāntairjuhuyāt svasvanāmabhiḥ | anuktamantre sarvatra vidhireṣa prakīrttitaḥ | p. 155) tato durgā mahālakṣmīḥ sundarī bhuvaneśvarī | indrādidaśadikpālā bhāskarādinavagrahāḥ | pratyekanāmnā hutvaitān vāsasācchādya bālakam | pṛcchenmāṇavakaṃ prājño brahmacaryyābhimāninam | ko vāśrayaste tanaya ! brūhi kinte manogatam | tataḥ śiṣyaḥ sāvahito dhṛtvā gurupadadvayam | karotu māmāśramiṇaṃ brahmavidyopadeśataḥ | evaṃ prārthayamānasya dakṣakarṇe śiśostadā | śrāvayitvā tridhā tāraṃ sarvamantramayaṃ śive ! | vyāhṛtitrayamuccāryya sāvitrīṃ śrāvayed guruḥ | ṛṣiḥ sadāśivaḥ proktaśchando'nuṣṭubudāhṛtam | adhiṣṭhātrī ca sāvitrī mokṣārthe viniyogitā | antargataṃ mahadvarcco varaṇīyaṃ yathātmabhiḥ | dhyāyema tat padaṃ satyaṃ sarvavyāpi sanātanam | yo bhargaḥ sarvasākṣī no manobuddhīndriyāṇi ca | dharmārthakāmamokṣeṣu prerayedviniyojayet | itthamarthayutāṃ brahmavidyāmāsādya sadguruḥ | śiṣyaṃ niyojaeddevi ! gṛhasthāśramakarmasu | brahmacaryyocitaṃ veśaṃ vatsedānīṃ parityaja | śāmbhavoditamārgeṇa devān pitṝn samarccaya | brahmavidyopadeśena pavitraṃ te kalevaram | prāptā gṛhasthāśramitā taduktaṃ karma kalpaya | upavītadvayaṃ divyavastrālaṅkaraṇāni ca | gṛhāṇa pādukācchatraṃ gandhamālyānulepanaiḥ | tataḥ kāṣāyavasanaṃ kṛṣṇājinasamanvitam | yajñasūtraṃ mekhalāñca daṇḍaṃ bhikṣākaraṇḍakam | ācārādarjitāṃ bhikṣāṃ samarpya gurave śive ! | śuddhopavītayugalaṃ paridhāyāmbare śubhe | gandhamālyadharastūṣṇīṃ tiṣṭhedācāryasannidhau | tato gṛhasthāśramiṇaṃ śiṣyametadvaded guruḥ | jitendriyaḥ rātyavādī brahmavidyārato bhava | svādhyāyāśramakarmāṇi yathādharmeṇa sādhaya | ityādiśya tvidaṃ paścāt samudbhavahutāśane | māyādipraṇavānte na bhūrbhuvaḥsvastrayeṇa ca | hāvayitvā tridhācāryyaḥ sviṣṭikṛddhomamācaret | dattvā pūrṇāhutiṃ bhadre ! vratakarma samāpayet | bījasekādisaṃskārā vratāntā.ḥ pitṛto nava | p. 156) udvāhaḥ pitṛto vāpi svato'pi sidhyati priye ! || matsyamūkte ekatriṃśatpaṭale || adārasya gatirnāsti sarvāstasyāphalāḥ kriyāḥ | surārccanaṃ mahāyajñaṃ hīnabhāryyo vivarjayet | ekacakraratho yadvadekapakṣo yathā khagaḥ | abhāryyo'pi narastadvadayogyaḥ sarvakarmasu | bhāryāhīne kriyā nāsti bhāryyāhīne kutaḥ sukham | bhāryāhīne gṛhaṃ kasya tasmādbhāryyāṃ samāśrayet | sarvasvenāpi deveśi ! karttavyo dārasaṃgrahaḥ | iti dāraparigrahasyāvaśyakatvam tatraiva || satryāsamathavā kāryyaṃ tṛtīyaṃ nopapadyate | savarṇā brāhmaṇī yā tu dharmapatnī ca sā smṛtā | asavarṇā ca yā bhāryyā kāmapatnī tu sā smṛtā || iti dharmapatnīnirṇayaḥ | mahānirvāṇatantre || vivāhe hi kṛtasnānaḥ kṛtanityakriyaḥ kṛtī | pañca devān samabhyarcya gauryyādimātṛkāstathā | vasordhārāṃ kalpayitvā vṛddhiśrāddhaṃ samācaret | rātrau pratiśrutaṃ pātraṃ gītavādyapuraḥsaram | chāyāmaṇḍapamānīya upaviśya varāsane | vāsavābhimukhaṃ dātā paścimābhimukho viśet | ācāryyaḥ svastimṛddhiñca kathayedbrāhmaṇaiḥ saha | sādhupraśnaṃ varaṃ pṛcchedarccanāpraśnameva ca | varātpraśnottaraṃ nītvā pādādyairvaramarcayet | samarpayāmi vākyena deśadravyaṃ samarpayet | pādayorarpayetpādyaṃ śirasyarghyaṃ nivedayet | ācamyaṃ vadane dadyādgandhaṃ mālyaṃ suvāsasī | divyābharaṇaratnāni yajñasūtraṃ samarpayet | tatastu bhājane kāṃsye kṛtvā dadhi ghṛtaṃ madhu | samarpayāmi vākyena madhuparkaṃ kare'rpayet | varo'pi pātramādāya vāme pāṇau nidhāya ca | dakṣāṅguṣṭhānāmikābhyāṃ prāṇāhutyuktamantrakaiḥ | pañcadhāghrāya tatpātramudīcyāṃ diśi dhārayet | madhuparkaṃ samāpyaivaṃ punarācāmayed dvayam | dūrvākṣatābhyāṃ jāmāturvidhṛtya jānudakṣiṇam | smṛtvā viṣṇuṃ tatsaditi māsapakṣau tithiṃ tataḥ | samullikhya nimittāni vṛṇuyādvaramuttamam | gotrapravaranāmāni pratyekaṃ prapitāmahāt | p. 157) ṣaṣṭhyantāni samuccārya varasya janakāvadhi | dvitīyāntaṃ varaṃ brūyādgotrapravaranāmabhiḥ | tathaiva kanyāmuddiśya brāhmodvāhena paṇḍitaḥ | dātuṃ bhavantamityuktvā vṛṇe'hamiti kīrttayet | vṛto'smīti varo brūyāt tato dātā vadedvaram | yathāvihitamityuktvā vivāhakarmma kurviti | varo brūyād yathājñānaṃ karavāṇi taduttaram | tataḥ kanyāṃ samānīya vastrālaṅkārabhūṣitām | vastrāntareṇa sañchādya sthāpayedvarasammukhe | punarvaraṃ samabhyarcya vāso'laṅkaraṇādibhiḥ | varasya dakṣiṇe pāṇau kanyāpāṇiṃ niyojayet | tanmadhye pañcaratnāni phalatāmbūlameva vā | dattvārccayitvā tanayāṃ varāya viduṣe'rpayet | prāgvat traipuruṣākhyānaṃ nimittākhyānameva ca | ātmanaḥ kāmamuddiśya caturthyantaṃ varaṃ vadet | kanyābhidhāṃ dvitīyāntāmarccitāṃ samalaṅkṛtām | sācchādanāṃ prajāpatidevatākāmudīrayan | tubhyamahamiti procya dadyāt sampradade vadan | varaḥ svastīti svīkuryyāt sampradātā varaṃ vadet | dharme cārthe ca kāme ca bhavatā bhāryyayā saha | varttitavyaṃ varo vācamuktvā kāmastutiṃ paṭhet | dātā kāmo grahītāpi kāmāyādācca kāminīm | kāmena tvāṃ pratigṛhṇāpi kāmaḥ pūrṇo'stu cāvayoḥ | tato vadet sampradātā kanyāṃ jāmātaraṃ prati | prajāpatiprasādena yuvayorabhivāñchitam | pūrṇamastu śivañcāstu dharmaṃ pālayataṃ yuvām | tata ācchādya vastreṇa sampradātā sumaṅgalaiḥ | parasparamukhālokaṃ kārayedvarakanyayoḥ | tato hiraṇyaratnāni yathāśaktyanusārataḥ | jāmātre dakṣiṇāṃ dadyādacchidramavadhārayet | varastu bhāryyayā sārddhaṃ tadrādau divase'pi vā | kuśaṇḍikoktavidhinā vahnisthāpanamācaret | yojakākhyaḥ pāvako'tra prājāpatyaścaruḥ smṛtaḥ | dhārāntaṃ karmma sampādya dadyāt pañcāhutīrvaraḥ | śivaṃ durgāṃ tathā viṣṇuḥ brahmāṇaṃ vajradhāriṇam | p. 158) dhyātvaikekaikaṃ samuddiśya juhuyāt saṃskṛte'nale | bhāryyāyāḥ pāṇiyugalaṃ gṛhṇīyāttānyudīrayan | pāṇiṃ gṛhṇāmi subhage ! gurudevaratā bhava | gārhasthyaṃ dharmakarmeṇa yathāvadanuśīlaya | ghṛtena svāmidattena lājairbhrātrāhṛtaiḥ śive ! | prajāpatiṃ samuddiśya dadyāddve cāhutī varaḥ | pradakṣiṇīkṛtya vahnimutthāya bhāryyayā saha | durgāṃ śivaṃ ramāṃ vuṣṇuṃ brāhmīṃ brahmāṇameva ca | yugmaṃ yugmaṃ samuddiśya tristridhā havanaṃ caret | aśmamaṇḍalikāsaptārohau kuryyādamantrakam | niśāyāñcettadā strībhiḥ paśyeddhūmrāmarundhatīm | pratyāvṛtyāsane samyagupaviśya varastadā | sviṣṭikṛddhomapūrṇāhutyantaṃ karmma samāpayet | brāhmo vivāho vihitī doṣahīnaḥ savarṇayā | kuladharmānusāreṇa gotrabhinnā sapiṇḍajā | brāhmodvāhena yā grāhyā saiva patnī gṛheśvarī | tadanujñāṃ vinā brāhmavivāhaṃ nācaret punaḥ | asyā apatye tadvaṃśe vidyamāne kuleśvari ! || atha mahānirvāṇatantroktadaśasaṃskāraprayogaḥ | saṃskārairvinā daivapaitrakarmmānadhikāritayā sarvairviprādibhirvarṇaiḥ svasvavarṇoktāḥ saṃskārāḥ kāryyāḥ | daśa saṃskārāstu vījasekapuṃsavanasīmantonnayanajātakarmma- nāmakaraṇaniṣkramaṇānnaprāśanacūḍopanayanavivāhāḥ | tataḥ śūdrāṇāmadhamaśūdrāṇāmupanayanaṃ nāsti teṣāṃ navaiva saṃskārāḥ | brāhmaṇakṣatriyavaiśyānāntu daśa saṃskārā iti || atha garbhādhānam | kṛtanityakriya āsane upaviśya dīkṣāpaddhatilikhiṣyamāṇamantrairghaṭān saṃsthāpya tatra brahmadurgāgaṇeśaviṣṇusūryyaśivādityādinavagrahendrādi-daśadikpālān sampūjya tato gauryyādiṣoḍaśamātṛkāḥ pūjayet | ṣoḍaśamātṛkāstu || gaurī padmā śacī medhā sāvitrī vijayā jayā | devasenā svadhā svāhā śāntiḥ puṣṭirdhṛtiḥ kṣamā || ātmadevatā kuladevatā etāvatyaḥ | pūjākramastu || arghyasthāpanaṃ kṛtvā baddhāñjaliḥ | hrīṃ āyāntu mātaraḥ sarvāstridaśānandakārikāḥ | p. 159) vivāhavratayajñānāṃ sarvābhīṣṭaṃ prakalpyatām | yānaśaktisamārūḍhāḥ saumyamūrtidharāḥ sadā | āyāntu mātaraḥ sarvā yajñotsavasamṛddhaye || iti mātṛkāgaṇamāvāhya hrīṃ gauryye mātre nama iti pādyādibhiryathāśakti sampūjya evaṃ padmāyai mātre nama ityādibhiḥ ṣoḍaśamātṛkārccanaṃ svaśaktyāṃ vidhāya nābhimātrāyāṃ bhittau prādeśamātramadhye sindūreṇa raktacandanena vā sapta vā pañca vā bindūn dadyāt | tataḥ pratyekavindau klīmiti hrīmiti śrīmiti vījatrayeṇāvicchinnāṃ ghṛtadhārāṃ dattvā tatra vasuṃ yajet | tato homaprakaraṇalekhyasthaṇḍilādivahnisthāpanāntaṃ karmma kṛtvā homadravyāṇi saṃskṛtya prājāpatya caruṃ śrapayet | tato vāyunāmānamagniṃ dhyātvā āvāhya ghṛtena pādyādibhiḥ sampūjya dhārāhomāntaṃ karmma kṛtvā hrīṃ prajāpataye svāhā iti mantreṇa caruṇā vāratrayaṃ juhuyāt | tato hrīṃ viṣṇuryoniṃ kalpayatu tvaṣṭā rūpāṇi yacchatu | asiñcatu prajāpatirdhātā garbhaṃ dadhātu te | svāhā ityanena caruṇā vāramekaṃ juhuyāt | tata ājyena caruṇā sājyena na caruṇā vā sūryyaprajāpativiṣṇūn dhyātvā hrīṃ sūryyāya svāhā hrīṃ prajāpataye svāhā hrīṃ viṣṇave svāhā iti mantratrayeṇa pratyekaṃ juhuyāt | tataḥ sinīvālīsarasvatyaśvinān dhyātvā hrīṃ | garbhaṃ dhehi sinīvālī garbhaṃ dhehi sarasvatī | garbhaṃ te aśvinau devāvādhattāṃ puṣkarasrajau || svāhā ityanena ghṛtena juhuyāt | tato manasā raviṃ viṣṇuṃ dhyātvā klīṃ strīṃ hrīṃ śrīṃ humityamuṣyai putrakāmāyai garbhamādhehi svāhā | iti mantreṇājyena juhuyāt | tato viṣṇuṃ manasā dhyātvā hrīṃ | yatheyaṃ pṛthivī devī hyuttānā garbhamādadhe | tathā tvaṃ garbhamādhehi daśame kāsi sūtaye || svāhā iti mantreṇājyenaṃ juhuyāt | tataḥ punarapi viṣṇuṃ manasā dhyātvā hrīṃ | viṣṇorjyeṣṭhena rūpeṇa nāryyāmasyāṃ varīyasam | p. 160) sutamādhehi | svāhā ityanenājyena juhuyāt | tataḥ klīṃ hrīṃ strīṃ hrīṃ klīṃ hrīmiti mantreṇa badhvāḥ śiraḥ spṛśet | tataḥ putravatībhirnārībhiḥ pariveṣṭito hastābhyāṃ badhvāḥ śira ālasya viṣṇuṃ durgāṃ vidhiṃ sūryyañca dhyātvā tasyāḥ kroḍāñcale phalatrayaṃ patirdadyāt | tataḥ sviṣṭikṛtaṃ hutvā prāyaścittahomaṃ kuryyāt | tataḥ pradoṣasamaye gaurīsahitaśaṅkaraṃ sampūjya bhāskarārghyaṃ dadyāditi | tatastadrātrāvanyarātrau vā yugmāyāṃ bhāryyayā saha bhavanāntaraṃ gatvā prajāpatiṃ manasā dhyātvā patnīṃ saṃspṛśya śayyāśodhanaṃ kuryyāt | yathā | hrīṃ āvayoḥ suprajāyai tvaṃ śayye ! śubhakarī bhava | tato bhāryyayā saha śayyāmāruhya prāṅmukha udaṅmukho vā upaviśya striyaṃ paśyan tanmastake hastaṃ dattvā vāmena pāṇinā tāmāliṅgya tasyāḥ śīrṣe klīmiti śatadhā civuke aimiti śatadhā kaṇṭhe śrīmiti viṃśatidhā stanadvandve śrīmiti śatadhā hṛdaye hrīmiti pañcaviṃśatidhā japtvā yonau karaṃ dattvā klīṃ aimiti aṣṭottaraśataṃ japtvā liṅge'pi aiṃ klīmityaṣṭottaraśataṃ japet | tato hrīmiti mantreṇa yoniṃ vikāśya sutaprāptaye striyamupagacchet | tato retaḥpātasamaye viśvakarmāṇaṃ dhyātvā nābheradhastāt citkuṇḍe retaḥ pātayet | śukrapātāntasamaye imaṃ paṭhet | hrīṃ | yathāgninā sagarbhā bhūrdyauryathā vajradhāriṇā | vāyunā diggarbhavatī tathā garbhavatī bhava || iti garbhādhānam | atha puṃsavanam | patiḥ kṛtanityakriyaḥ pañcadevatāpūjādivṛddhiśrādhāntaṃ garbhādhānapaddhatyuktaṃ vidhāya tato vahnisthāpanādi kṛtvā candranāmānamagniṃ dhyātvāvāhya sampūjya prājāpatyaṃ caruṃ pacet | tato gavye dadhi yavamekaṃ dvau māṣau ca nikṣipya striyaṃ pṛcchet | he bhadre ! kiṃ tvaṃ triḥ kṛtaṃ pibasi iti | tataḥ strī brūyāt mayā puṃsavanaṃ kṛtvaṃ pīyate | p. 161) ityuktvā yavamāṣayutadadhiprasṛtitrayaṃ pibet | tano jīvavatsābhirvanitābhistāṃ yāgasthānaṃ samānayet | tato vāmabhāge tāṃ saṃsthāpya carumānīya hrīṃ huṃ ye cātra vighnakarttāro ye ca garbhavināśakāḥ | bhūtāḥ pretāḥ piśācāśca vetālā bālaghātakāḥ | tān sarvānnāśaya nāśaya garbharakṣāṃ kuru svāhā | ityanena mantreṇa rakṣoghnaṃ vicintya prajāpatiñca dhyāyan caruṇā dvādaśāhutīrjuhuyāt | hrīṃ candramase svāheti mantreṇa pañcāhutīrdadyāt | tato bhāryyāhṛdi spṛṣṭvā hrīṃ śrīmiti mantraṃ śataṃ japet | tataḥ sviṣṭikṛddhomastadanantaraṃ prāyaścittahomādivahnivisarjjanāntaṃ karmma kṛtvā dakṣiṇācchidrāvadhāraṇāntaṃ kuryyāditi puṃsavanam || atha pañcāmṛtadānam | tattu garbhajananamāsāvadhike pañcame māsi garbhiṇyai deyam | pañcāmṛtantu samāṃsena dadhimadhudugdhaghṛtaśarkarāmiśritarūpam | anena striyā dehaśuddhirbhavati | tatra pratyekaṃ dravye aim klīṃ śrīṃ hrīṃ huṃ lamiti pañcadhā japtvā sammiśrya garbhiṇīṃ prāśayediti pañcāmṛtadānam || atha sīmantonnayanam | tattu ṣaṣṭhe'ṣṭame vā māsi karttavyam | tatrāśaktāvapatyajananāt pūrvaṃ kāryyam | tatra patiḥ pañcadevatāpūjādidhārohomāntaṃ garbhādhānaprakaraṇoktaṃ vidhāya striyā sahāsane upaviśya śivanāmānamangiṃ dhyātvā āvāhya yathāśakti sampūjya hrīṃ viṣṇave svāhā hrīṃ bhāsvate svāhā hrīṃ dhātre svāhā ityāhutitrayaṃ dadyāt | tataḥ somaṃ dhyātvā hrīṃ somāya svāhā iti saptadhā juhuyāt | aśvinau vāsavaṃ viṣṇuṃ śivaṃ durgāñca prajāpatiñca dhyātvā pratyekaṃ pañcāhutīrdadyāt | tataḥ patiḥ svarṇakaṅkatikāṃ dakṣiṇahastena gṛhītvā striyāḥ sīmantādbaddhakeśāntapāśe niveśya śivaṃ viṣṇuṃ vidhiñca dhyāyan hrīṃ | bhāryye | p. 162) kalyāṇi ! subhage ! daśame māsi suvrate | suprasūtā bhava prītā prasādādviśvakarmmaṇaḥ | āyuṣmati ! kaṅkatikā varccasvī te śubhaṃ kuru || iti paṭhet || tataḥ sviṣṭikṛddhomaprāyaścittahomau kṛtvā dakṣiṇāmagnivisarjjanādikañca kuryyāditi sīmantonnayanam || atha jātakarmma | jātamātrabālakaṃ pitā svarṇaṃ datvā paśyet | tato gṛhāntare garbhādhānapaddhatyuktaṃ pañcadevatāpūjādidhārāhomāntaṃ karmma kṛtvā pañcāhutīrhṛdyāt | hrīmagnaye svāhā hrīmindrāya svāhā hrīṃ prajāpataye svāhā hrīṃ viśvebhyo devebhyaḥ svāhā hrīṃ brahmaṇe svāhā | ityebhirmantrairiti | tataḥ kāṃsyapātrasamāṃśena madhusarpiṣī samānīya tadupari aimiti saptadhā japtvā | hrīṃ | āyurvarcco balaṃ medhā varddhatāṃ te sadā śiśo ! | iti mantreṇa dakṣiṇahastānāmikayā śiśuṃ prāśayet | ityāyurjananaṃ kṛtvā pitā guptaṃ nāma kuryyāt | tato janmadināvadhi tridinābhyantare śvetadūrvābhiḥ svarṇaśalākayā vā madhunā bālakasya jihvāyāṃ vāgbhavakūṭaṃ likhet | anena vāgbhavakūṭena bālakaḥ paṇḍitaḥ sukaviḥ śabdālaṅkāravicca bhavati | yadīmaṃ mantraṃ kṛtapuraścaraṇo mūrkhasya śirasi hastaṃ dattvā aṣṭottaraśataṃ japettadā so'pi ślokaṃ kariṣyati | yadi cemaṃ mūkasya jihvāyāṃ nyasettadā so'pi kavirbhavati | atha vā dvitīyāyāstryakṣarīṃ dūrvayā bālakasya jihvauṣṭhau sammārjya paṃktidvayena likhet | tatra kramaḥ | nāḍīcchedāt prāgekādaśāhe dvādaśāhe māsānte vā yathāśakti upacāreṇa tāṃ devatāṃ sampūjya mantraṃ likhet | yadi pitā na deśasthastadā pitṛvyādiretat kuryyāt | athavā śvetadūrvayā kuladevatāmantraṃ bālakasyauṣṭhe likhet | sa bālo vāgmī drutakavirbhavet | tataḥ sviṣṭikṛddhomādivahnivisarjjanāntaṃ karmma kuryyāt | kumāryyā apyevaṃ sarvamamantrakaṃ kuryyāt | p. 163) tata utsāhapūrvakaṃ dhātrī nāḍī chindyāt | tadanantaramaśaucaṃ bhavatīti jātakarmma || atha nāmakaraṇam | ṣaṣṭhe'ṣṭame vā māsi prakāśato nāma kuryyāt | tatra mātā śiśuṃ snāpayitvā nave ambare paridhāpya patyuḥ pārśvaṃ vāmakroḍāsanamāgatya bālaṃ prāṅmukhaṃ sthāpayet | tataḥ pitā sahiraṇyakuśajalena śiśormūrddhānamabhiṣiñcedebhirmantrairyathā | hrīṃ jāhnavī yamunā revā sapavitrā sarasvatī | narmmadā varadā kumbhī sāgarāśca sarāṃsi ca | ete tvāmabhiṣiñcantu dharmmakāmārthasiddhaye | hrīṃ | āpohiṣṭhāmayo bhuvastā na ūrje dadhātana maheraṇāya cakṣase | yo vaḥ śivatamo rasastasya bhājayateha naḥ | uśatīriva mātaraḥ | tasmā araṅgamāma vo yasya kṣayāya jinvatha | āpo janayathā ca naḥ | ityabhiṣicya pūrvavadvahnisthāpanādidhārāhomāntaṃ karmma kṛtvā pārthivanāmānamagniṃ dhyātvā svalpākṣaraṃ sukhoccāryaṃ nāma tridhā pitā śrāvayitvā brāhmaṇebhyo nivedayet | tataḥ sviṣṭikṛddhomāntaṃ karmma samāpayet | etat karma kanyāyā apyamantrakaṃ karttavyamti nāma karaṇam || atha niṣkramaṇam | niṣkramaṇantu caturthe māsi ṣaṣṭhe vā kuryyāt | tatra pitā kṛtanityakriyo gaṇeśaṃ sampūjya śiśuṃ snāpayitvā vastrālaṅkārairbhūṣayitvā agre saṃsthāpya hrīṃ brahmā viṣṇurityādipramāṇaprakaraṇoktaṃ paṭhitvā bālakamaṅke nidhāya gītavādyapuraḥsaraṃ sānandaiḥ svajanairvṛto vahirniṣkrāmayet | tataḥ kiyaddūraṃ gatvā hrīṃ taccakṣurdevahitamiti mantreṇa bālakaṃ sūryaṃ darśayet | tato gṛhamāgatya sūryyāyārghyaṃ dattvā svajanān bhojayediti niṣkramaṇam || athānnāprāśanam | tatra ṣaṣṭhe māsi aṣṭame vā pitṛbhrātā pitā vā annaprāśanakriyāṃ kuryyāt | p. 164) tatra kṛtanityakriyaḥ pūrvavat sagaṇādhipagauryyādikaṃ sampūjya śucināmānamagniṃ saṃskṛtya prāguktadhārāhomāntaṃ karma samāpya pañcāhutīrjuhuyāt | yathā hrīṃ agnaye svāhā hrīṃ indrāya svāhā hrīṃ prajāpataye svāhā hrīṃ viśvebhyo devebhyaḥ svāhā hrīṃ brahmaṇe svāhā | iti hutvā tantrānyasmin gṛhe vā bālakaṃ kroḍe kṛtvā pañcaprāṇāhutimantraiḥ pāyasaṃ pañcadhā bhojayitvā śiśormukhe kiñcidannavyañjanādi dattvā ācāmayet | tato gītavādyapuraḥsaraṃ prāyaścittahomādi samāpayedityannaprāśanam || atha cūḍākaraṇam || tṛtīye varṣe pañcame kulācāraprāpte vā cūḍākaraṇam | tatra kṛtanityakriyaḥ sagaṇādhipamātṛkādipūjāṃ vidhāya satyanāmānamagniṃ saṃskṛtya dhārāhutyantaṃ karma samāpyāgneruttare tilagodhūmasahitaṃ vṛṣagomayapūrṇaṃ navaśarāvaṃ sthāpayet kavoṣṇaṃ jalaṃ śāṇita kṣurañca | tataḥ pitā svavāme jananīkroḍe bālakaṃ nidhāya vamiti daśadhā japtvā tena kavoṣṇatoyena keśān sammārjya hrīmiti mantreṇa kuśapatradvayanirmitajuṣṭikāmekāṃ tatra badhnīyāt | tato māyālakṣmīvījadvayaṃ tridhā japtvā lauhajaṃ kṣuraṃ gṛhītvā sajuṣṭikakeśamupamūlaṃ chindyāt | tataḥ kumāramātā taṃ sajuṣṭikakeśaṃ hastābhyāṃ gṛhītvā tasmin gomayānvitanavaśarāve sthāpayet | tataḥ pitā nāpitāya brūyāt | kṣuramuṇḍe śiśoḥ kṣauraṃ mukhaṃ sādhaya svāhā | iti paṭhitvā bālakaṃ paśyan satyanāmāgnau hrīṃ prajāpataye svāhā iti trivāraṃ juhuyāt | tataḥ kṛtakṣaura snātaṃ samalaṅkṛtaṃ samālyaṃ bālaṃ vāmabhāge saṃsthāpya sviṣṭikṛtaprāyaścittahomaṃ hutvā pūrṇāhutiṃ dadyāt | tato hrīṃ śiśo ! te viśvakarmā kuśalaṃ kurutāmiti paṭhitvā svarṇamayyā rājatyā śalākayā vā śiśoḥ karṇadvaye vedhaṃ kalpayet | p. 165) tata āpohiṣṭhetyādimantreṇa tamabhiṣicya śāntyādikaṃ kṛtvā dakṣiṇāṃ kuryyāditi cūḍākaraṇam || garbhādhānādicūḍāntaṃ karma sarvajātiṣu samānaṃ kevalaṃ śūdrāṇāmidaṃ sarvamamantrakamiti || athopanayanam || garbhāṣṭame'ṣṭame'bde vā upanayanaṃ karttavyamiti | ṣoḍaśābdaparyyantamanupanītasya bālasya daivapaitryakriyāyāṃ nādhikāraḥ || tatra kṛtanityakriyaḥ sagaṇādhipamātṛpūjādivṛddhiśrāddhāntaṃ karma kṛtvā kuśaṇḍikoktavidhānena samudbhavanāmānamagniṃ saṃsthāpya dhārāhomāntaṃ karma kṛtvā prātaḥ kṛtāśanaṃ śikhāṃ vinā muṇḍitaśirasaṃ susnātaṃ kṣaumāmbaradharaṃ svalaṅkṛtaṃ bālaṃ chāyāmaṇḍapamanīya vahiḥ samīpe svavāme śuddhāsane upaveśayet | tato hrīṃ brahmacaryyaṃ kuru iti guruḥ | hrī.ṃ brahmacaryyaṃ karomīti śiṣyo brūyāt | tato gurustasmai śiṣyāya kāṣāye vāsasī kuśamayīṃ mekhalāñca dadyāt | hrīṃ subhagā mekhalā śubhapradā syāditi paṭhitvā śiṣyo mauni tiṣṭhet | hrīṃ yajñopavītamiti mantraṃ paṭhitvā guruḥ śiṣyāya kṛṣṇājinayuktayajñopavītaṃ dadyāt | vedabhede sūtramānantu pramāṇamadhye anusandheyam | punaryajñopavītamātraṃ vaṃśadaṇḍañca dadyāt pālāśañca | tato māyāpuṭitāpohiṣṭhādimantreṇa tripatrakuśena dhṛtakāyaṃ vastramekhalājinayajñasūtradaṇḍaṃ śiṣyamabhiṣicya toyena tadañjaliṃ pūrayet | tataḥ sūryyāyāñjaliṃ dāpayitvā bālaṃ hrīṃ taccakṣuriti mantreṇādityaṃ darśayet | tato gururmāṇavakahṛdayaṃ spṛṣṭvā hrīṃ mama vrate te iti mantraṃ paṭhitvā kiṃ nāmāsi iti pṛcchet | tataḥ śiṣyaḥ śrī-amukanāmāhaṃ tvāmabhivādaye iti vadet | tato guruḥ kasya tvaṃ brahmacārīti | śiṣyaḥ bhavato brahmacāryyaham | tato guruḥ | indrasya brahmacārī tvamācāryyaste hutāśanaḥ | ityuktvā hrīṃ prajāpataye vatsa iti mantreṇa māṇavakaṃ samarpya dakṣiṇāvarttayogena vahniṃ pradakṣiṇīkārayitvā āsane upaveśayet | p. 166) tataḥ śiṣyeṇa spṛṣṭo guruḥ hrīṃ prajāpataye svāhā | hrīṃ indrāya svāhā | hrīṃ viṣṇave svāhā | hrīṃ brahmaṇe svāhā | hrīṃ śivāyaṃ svāhā | tato māyādisvāhāntena nāmnā durgālakṣmīsundarī- bhuvaneśvarīndrādidaśadikpālabhāskarādinavagrahebhyaṃ svasvanāmnā pratyekaṃ juhuyāt | tato māṇavakaṃ vāsasā ācchādya ko vāśramaste tanaya ! brūhi kinte manogatam | tataḥ śiṣyo gurupādadvayaṃ dhṛtvā karotu māmāśramiṇaṃ brahmavidyopadeśataḥ | iti prārthayamānasya śiṣyasya dakṣakarṇe tridhā praṇavaṃ saṃśrāvya savyāhṛtikāṃ sāvitrīṃ śrāvayet | anyābrahmavidyā | gāyatryāḥ sadāśiva ṛṣiranuṣṭupchandaḥ sāvitrī devatā mīkṣārthe viniyogaḥ | tadarthañca jñāpayet | tato māṇavako bhikṣāṃ kuryyāt | tato guruḥ hrīṃ brahmacāryyuktaveśamiti paṭhet | tato māṇavakaḥ kaṣāyavastraṃ sakṛṣṇājinayajñasūtraṃ mekhalāṃ daṇḍaṃ bhikṣākaraṇḍamarjitabhikṣāñca gurave nivedya śuddhayajñopavītadvayaṃ śuklavastradvayañca paridhāya dhṛtagandhamālya ācāryyasannidhau tūṣṇīṃ tiṣṭhet | tato guruḥ | hrīṃ jitendriyaḥ satyavādītyādi paṭhitvā śiṣyeṇa hāvayet | yathā | hrīṃ oṃ bhūḥ svāhā hrīṃ oṃ bhuvaḥ svāhā hrīṃ oṃ svaḥ svāhā ityanena | tataḥ sviṣṭikṛddhomādidakṣiṇāntaṃ karma samāpayedityupanayanam || atha vivāhaḥ | tatra kṛtanityakriyaḥ pañcadevatāpūjādivṛddhiśrādhāntaṃ karma kṛtvā rātrau gītavādyapuraḥsaraṃ varaṃ chāyāmaṇḍapamānīya pūrvābhimukhamāsane samupaveśayet | tato brāhmaṇaiḥ puṇyāhaṃ vācayitvā hrīṃ sādhubhavānāstāmiti varaṃ pṛcchet | tato varaḥ | hrīṃ sādhvahamāse iti vadet | hrīṃ arccayiṣyāmo bhavantamiti varaṃ pṛcchet | hrīmarccaya iti varo vadet | hrīṃ pādyaṃ samarpayāmītyādinā pādyārghyācamanīyagandhapuṣpavastrālaṅkārayajñasūtrair-varamabhyarcya hrīṃ madhuparkaṃ samarpayāmīti varahaste madhuparkaṃ samarpayet | p. 167) tato varo madhuparkaṃ gṛhītvā vāmahaste nidhāya dakṣiṇahastānāmikāṅguṣṭhābhyāṃ hrīṃ prāṇāya svāhā hrīṃ apānāya svāhā hrīṃ samānāya svāhā hrīṃ udānāya svāhā hrīṃ vyānāya svāhā iti mantreṇa tanmadhuparkadravyaṃ pañcadhā āghnāya tat pātramudīcyāṃ diśi sthāpayet | tato varāya punarācamanīyaṃ dattvā dātā dūrvākṣatābhyāṃ varasya dakṣiṇaṃ jānu spṛṣṭvā viṣṇurom tatsadadya amuke māsi amukarāśisthe bhāskare amuke pakṣe amukatithau amukagotraḥ śrīamukadevaśarmā amukagotrasyāmukapravarasyāmukadevaśarmaṇaḥ prapautraṃ punargotrādyullikhyāmukadevaśarmaṇaḥ pautraṃ punargotrādyullikhyāmukadevaśarmmaṇaḥ putraṃ punargotrādidvitīyāntamullikhya śrī-amukadevaśarmmāṇamarccitaṃ varam | evaṃ gotrapravaranāmaṣaṣṭhyantaṃ prapitāmahapitāmahapitṝṇāmuktvā yathākramaṃ prapautrīṃ pautrīṃ putrīñcoktvā amukagotrāmamukapravarāṃ śrīamukīdevīṃ brāhmavivāhena dātuṃ bhavantamahaṃ vṛṇe iti vadet | varastu hrīṃ vṛto'smīti vadet | tadā yathāvihitaṃ vivāhakarma kuru | varaḥ hrīṃ yathājñānataḥ karavāṇīti | tataḥ savastrālaṅkārāṃ kanyāṃ chāyāmaṇḍapamānīya varasammukhe sthāpayet | tato varahaste kanyāhastaṃ niyojya phalaratnādikaṃ dattvā prāgvat sauramāsādyullekhānantaraṃ prapitāmahapitāmahapitṝṇāṃ gotrapravaranāmaṣaṣṭhyantamullikhya yathākramaṃ prapautrāya pautrāya putrāya ityuktvā amukagotrāya amukapravarāya śrī-amukadevaśarmmaṇe varāya ityuccāryya kanyāyāśca prapitāmahapitāmahapitṝṇāṃ ṣaṣṭhyantaṃ gotrapravaranāmollikhya prapautrīṃ pauttrīṃ puttrīmiti yathāsambhavamuccāryya amukagotrāmamukapravarāṃ śrīamukīdevīṃ kanyāmityantaṃ triruccāryya enāmarcitāṃ sācchādanālaṅkārāṃ prajāpatidevatāmamukakāmastubhyamahaṃ sampradade | iti varāya dadyāt | p. 168) varaḥ svastīti svīkuryyāt | tataḥ sampradātā dharme cārthe ca kāme ca bhavatā bhāryyayā saha varttitavyam | varo vāḍhamityuktvā kāmastutiṃ paṭhet | tataḥ sampradātā kanyājāmātarau hrīṃ prajāpati prasādenetyādi śrāvayitvā vastreṇācchādya sumaṅgalapuraḥsarairvarakanyayoḥ parasparamukhāvalokaṃ kārayet | tataḥ kāñcanādikaṃ varāya dakṣiṇāṃ dattvā acchidrāvadhāraṇaṃ kuryyāt | tato varastadrātrau paradivase vā kuśaṇḍikoktavidhānena yojakanāmāgniṃ saṃshāpya prājāpatyaṃ caruṃ śrapayet | tato dhārāhomāntaṃ karma kṛtvā hrīṃ śivāya svāhā | hrīṃ durgāyai svāhā hrīṃ viṣṇave svāhā hrīṃ brahmaṇe svāhā hrīṃ indrāya svāhā iti juhuyāt | tato hrīṃ pāṇiṃ gṛhṇāmīti mantraṃ paṭhitvā bhāryyāyāḥ pāṇiṃ gṛhṇīyāt | tataḥ kanyā hastasthena svāmidattena ghṛtena bhrātrādyāhṛtalājaiḥ prajāpatimuddiśya hrīṃ prajāpataye svāhā iti caturdhā juhuyāt | tato bhāryyayā saha utthāya vahniṃ pradakṣiṇīkṛtya hrīṃ durgāśivābhyāṃ svāhā hrīṃ brāhmībrahmabhyāṃ svāhā | iti tridhā hutvā aśmārohaṇasaptapadīgamane amantrakaṃ kārayet | rātrau ceddhomastadā strībhiḥ saha candramarundhatīñca paśyet || tataḥ sviṣṭikṛddhomādidakṣiṇāntaṃ karmma samāpayet || iti vivāhaḥ || iti śrīprāṇatoṣiṇyāṃ dvitīye dharmakāṇḍe saṃskārarūpagranthikathanaṃ nāma prathamaḥ paricchedaḥ || vakṣyamāṇavacanairdīkṣāyā api saṃskārarūpatvāt saṃskāramadhye vaktavyatvamucitam | tasyā gurumūlatayā tvādau guruprakaraṇamucyate | tatra gurulakṣaṇaṃ śārādāyāṃ dvitīyapaṭale || mātṛtaḥ pitṛtaḥ śuddhaḥ śuddhabhāvo jitendriyaḥ | sarvāgamānāṃ sārajñaḥ sarvaśāstrārthatattvavit | paropakāranirato japapūjāditatparaḥ | amoghavacanaḥ śānto vedavedāṅgapāragaḥ | yogamārgārthasandhāyī devatāhṛdayaṅgamaḥ | p. 169) ityādiguṇasampanno gururāgamasammataḥ | devatāvat hṛdayaṅgamo manohara ityarthaḥ || viśvasāratantre dvitīyapaṭale'pi || sarvaśāstraparo dakṣaḥ sarvaśāstrārthavit sadā | suvacāḥ sundaraḥ svāṅgaḥ kulīnaḥ śubhadarśanaḥ | jitendriyaḥ satyavādī brāhmaṇaḥ śāntamānasaḥ | pitṛmātṛhite yuktaḥ sarvakarmaparāyaṇaḥ | āśramī deśasthāyī ca gururevaṃ vidhīyate || āśramī gṛhasthaḥ | tathāca matsyasūkte mahātantre trayodaśapaṭale || madhyadeśasamudbhūtaḥ śāntaḥ sarvaguṇairyutaḥ | putradāraiśca sampanno gururāgamasammataḥ || madhyadeśasamudbhūta iti śreṣṭhatvadarśanārtham | tatpramāṇantu tantrasārakāreṇaiva likhitamato'tra na prayojanamiti gurulakṣaṇam || rudrajāmale pūrvakhaṇḍīyapañcadaśapaṭalottarakhaṇḍīyadvitīyapaṭalayoḥ | ādau sādhakadevaśca sadācāramatiḥ sadā | paśubhāvastato vīraḥ sāyāhne divyabhāvavān | eteṣāṃ bhāvavargāṇāṃ gururvedāntapāragaḥ | śānto dāntaḥ kulīnaśca vinītaḥ śuddhaveśavān | śuddhācāraḥ supratiṣṭhaḥ śucirdakṣaḥ subuddhimān | āśramī dhyāniṣṭhaśca mantratantraviśāradaḥ | nigrahānugrahe śakto vaśī mantrārthajāpakaḥ || śānta ityādyetat sarvaṃ rāmārccanacandrikāyāmapi kevalaṃ śeṣacaraṇe vaśītyādau gururityabhidhīyata iti pāṭhaḥ || śānto viṣayotkaṭecchārahitaḥ śamādiguṇasaṃyuktaḥ | śamastu śravaṇādikavyatiriktaviṣayebhyo manaso nigrahaḥ | yathā tīvrāyāṃ bubhukṣāyāṃ jātāyāṃ bhojanādanyo vyāpāro manasi na rocate | bhojanavilambañca sahate tathā srakcandanādiviṣayeṣvatyantamabhirucistattvajñānamādhaneṣu śravaṇamananādiṣvatyantamabhiruciśca jāyate iti | śāntarūpeṇa prasiddho vā | dāntastapaḥkleśasahaḥ damayukto vā | damastu vāhyendriyāṇāṃ tadvyatiriktaviṣayebhyo nivarttanam | jñānasādhanaśravaṇādisādhanebhyo vilakṣaṇeṣu śabdādiviṣayeṣu pravarttamānāni śrotrādīni vāhyendriyāṇi yena vṛttiviśeṣeṇa nivarttante sa dama ityabhiprāyaḥ | p. 170) ata - eva śānto'ntarindriyanigrahakarttā dānto vahirindriyanigrahakarttā iti vedāntavidbhiruktam || vṛhannīlamantre tṛtīyapaṭale'pi | vahirindriyaharttā ca guruḥ sarvatra durlabhaḥ | antarindriyaharttā ca guruḥ sarvatra śobhanaḥ | ācāravānmahāvidyārādhaniṣṭhaśca tatparaḥ | tatkalpācārasaṃsakto gururityabhidhīyatra iti | kulīnaḥ kaulaḥ | eteṣāmityādivacanānyadṛṣṭvā kulīnaḥ śuddhajanmā ācārādinavaguṇaśālī veti kaścit svabuddhyā vyācaṣṭe etadatīva mandam | vakṣyamāṇasārasaṃgrahavacane viśuddhamātāpitṛkakulīneti dvayorupādānāt | yenaivaṃ vyākhyāyate tasya sandehastu viṣṇumantropadeṣṭari kulācārābhāva iti | sa tu sandehaḥ kāmākhyākulārṇavarudrajāmalādīnāmadraṣṭureva sphurati | tatra tu sauragāṇapatyaśaivavaiṣṇavaśāktānāṃ sarveṣāṃ kulāvāropadeśasya suspaṣṭatvāditi tatpramāṇamagre likhitavyamiti | gurukaraṇe varjanīyaprakaraṇe śyāvadantaṃ kulācārarahitamityādipañcācāravivarjitamiti ca vakṣyamāṇaṃ tena na dṛṣṭamiti | ata eva kulīnaḥ sarvamantrāṇāmadhikārīti gīyate | dīkṣāprabhuḥ sa evātmā sarvamantrasya nāparaḥ | iti tantrasāradhṛtaṃ sādhu saṅgacchate || kāmākhyātanre tṛtīyapaṭale'pi || śānto dāntaḥ kulīnaśca śuddhāntaḥkaraṇastathā | pañcatattvātmako yastu sadguruḥ sa prakīrtitaḥ | siddho'sāviti vikhyāto bandhubhiḥ śiṣyapālakaḥ | camatkārī daivaśaktyā sadguruḥ kathitaḥ priye ! | aśrutaṃ sambhṛtaṃ vakti vākyaṃ sādhu manoharam | tantramantraṃ samāvetti ya eva sadguruśca saḥ || mahānirvāṇatantre daśamollāse ca || śākte śākto guruḥ śastaḥ śaive śivo gururmataḥ | vaṣṇave vaiṣṇavaḥ saure sauro gururudāhṛtaḥ | gāṇape gāṇapaḥ khyātaḥ kaulaḥ sarvatra sadguruḥ | ataḥ sarvātmanā dhīmān kaulāddīkṣāṃ samācaret || p. 171) nānāvikalpavibhrāntirnāśamityādisadgurulakṣaṇaṃ vakṣyate | iti sadgurulakṣaṇam || tathā || paśorvaktrāllabdhamantraḥ paśurevaṃ na saṃśayaḥ | vīrāllabdhamanurvīraḥ kaulācca brahmavidbhavet || vṛhannīlatantre'pi || śaivo'pi paravidyānāmupadeṣṭā na saṃśayaḥ | vaiṣṇavaḥ svamatasthānāṃ sauraḥ sauravidāṃ satām || gāṇapatyastu deveśi ! gaṇadīkṣāpravarttakaḥ | śaive śākte ca sarvatra dīkṣāsvāmī na saṃśayaḥ | kaulastasmāt prayatnena kulīnaṃ gurumāśrayet || iti kulīnagurupraśaṃsā || nanu rudrajāmalīyottarakhaṇḍīyaṣaṣṭhapaṭaloktena | bhāvastu trividho deva ! divyavīrapaśukramāt | guravastividhāścātra tathaiva mantradevatāḥ | ityanena paśuguruviṣayakametadvyākhyādīnāṃ vāmasiddhāntakulamārgānusāriṇāṃ vacanairāmārccanacandrikādivacane pāribhāṣikaṃ kulīnamaṅgīkṛtya kathametādṛg vyākhyānaṃ karttavyamiti cenna || mahānirvāṇatantre kaulasya sarvamantropadeṣṭatvasadgurutvayoḥ spaṣṭamuktatvāt | etena śāntyā diguṇavattve sati abhiśastatvādidoṣarahitatvaṃ sadgurutvamiti sadgurulakṣaṇamarvācīnaiḥ kṛtamapyapāstam | kaulasyaiva sadgurutvenoktatvāt | atha kulīnaḥ śuddhavaṃśajanmā ācārādinavaguṇaśālīva itītaralokaprasiddhakulīnavyākhyānena ko doṣa iti cenna | tantraśāstre kūṭārthakalpanāyā nindāśruteḥ | yathā mahānirvāṇatantre ekādaśollāse || etasmin śāmbhave śāstre vyaktārthapadavṛṃhite | kūṭenārthaṃ kalpayantaḥ patitā yāntyadhogatim || rudrajāmale uttarakhaṇḍe dvitīyapaṭale || nīrogī nirahaṅkāro vikārarahito mahān | tapasvī satyavādī ca sadā dhyānaparāyaṇaḥ | āgamārthaviśiṣṭajño nijadharmaparāyaṇaḥ | avyaktaliṅgacihnastho bhāvako bhadradānavān | lakṣmīmān dhṛtimānnātho gururityabhidhīyate || gurunāthācāryyaśabdānāṃ vyutpattistu kulārṇave pañcamakhaṇḍe saptadaśollāse | guhyāgamārthatattvānusandhānādbodhanādapi | p. 172) rudrādidevarūpatvādgururinyabhidhīyate | śrīmokṣajñānadātṛtvānnādabrahmātmabodhanāt | sthagitajñānacihnatvāt śrīnāthaḥ kathitaḥ priye ! | svayamācarate śiṣyānācāre sthāpayatyapi | ācinoti hi śāstrārthānācāryyastena kathyate | carācarasamāsannamadhyāpayati yaḥ svayam | yamādiyogasiddhatvādācāryya iti kathyate || śāktānandataraṅgiṇīdhṛtasārasaṃgrahe || viśuddhamātāpitṛko jitendriyaḥ sarvāgamajñaḥ paraduḥkhakātaraḥ | yathārthavāgvedavidaṅgapāragaḥ śāntaḥ kulīno gururīrito dvijaḥ || dvija ityupādānānnānyebhyo mantragrahaṇam | anācāro dvijo yastu varṇānāṃ gurureva saḥ || iti vacanāt | sa ityanenaivakāraḥ sambadhyate | sa eva gururityanena jātyantaraṃ vyavacchidyate | guruśabdenaivakāraḥ sambadhyate vyāvṛtterabhāvāt || kulamūlāvatārakalpasūtraṭīkādhṛtanavacakreśvare || śivarūpaṃ samādāya bhavapāśanivṛttaye | siddhāntasāravettāhaṃ siddhāntasārabhedakaḥ | avicchinnāpramattaśca sadānugrahanigrahe | śivodivyākṛtirdevi ! na ca dṛggocaro'pyaham | tathā śrīgururūpeṇa śiṣyān śāsyāmi pārvati ! | paraṃ saṃvittijananaṃ parānandasamudbhavam | tattattvaṃ viditaṃ yena sa guruḥ kulanāyike ! | bhūtabhavyau mantratantrau śāmbhavaṃ vetti yaḥ sadā | vedhasya ṣaḍvidhaṃ devi ! sa guruḥ kulanāyike ! | varṇaṃ kalāṃ padaṃ tattvaṃ mantraṃ bhuvanameva ca | bodhayedyaḥ ṣaḍadhvānaṃ sa guruḥ kulanāyike ! | ṣaḍādhāraṃ navadvāraṃ ṣoḍaśādhāranirṇayam | yo jānāti vidhānena sa guruḥ kulanāyike ! | jāgratsvapnasuṣuptiñca rūpañca tadatītakam | yo vetti pañcakaṃ devi ! sa guruḥ kulānāyike ! || sammohanatantre prathamapaṭale'pi || ṣaṭcakraṃ ṣoḍaśādhāraṃ trilakṣaṃ vyomapañcakam | svadehe yo vijānāti sa guruḥ kathito budhaiḥ || krameṇaitāni vyākhyāyante | p. 173) yaḥ ṣaḍadhvānaṃ śiṣyaṃ bodhayet sa gururityanvayaḥ | adhvānamāha varṇamityādi | etān ṣaḍadhvano dīkṣāprakaraṇe spaṣṭīkariṣye | ṣaḍādhāraṃ ṣaṭcakrāṇi pṛthivyādīnāmādhārarūpatvāt | navadvāraṃ dṛkśrotrāsyanāsikāguhyaliṅgacchidrarūpam | uktañca sammohanatantre dvitīyapaṭale'pi | navadvāraṃ navacchidraṃ puraṃ vapuḥ prakīrttītam | navapadmāṇi cakrāṇi trisūtraṃ nāḍikātrayamiti | ṣoḍaśādhārasvarūpamapi tatraiva || mūlādhārasvādhiṣṭhānaṃ maṇipūramanāhatam | viśuddhamājñācakrañca bindurbhūyaḥ kalāpadam | nibodhikā tathārddhendurnādo nādānta eva ca | unmanī viṣṇuvaktrañca dhruvamaṇḍalikā tataḥ | ityetat ṣoḍaśādhāraṃ kathitaṃ yogidurlabhamiti | vidhānena prayatnena prāṇāyāmādineti yāvat | jāgratsvapnasuṣuptimiti buddherāvarttatrayarūpam | bindustadatītaṃ nirañjanamityagre spaṣṭībhaviṣyati | trilakṣādikamapi tatraiva svayambhūrvāṇa itarastrilakṣaṃ parikīrttitam | pṛthivyādīni bhūtāni kathitaṃ vyomapañcakamiti | tatra svayambhūliṅgaṃ mūlādhāre vāṇaliṅgamanāhate | itaramājñācakre || navacakreśvare || piṇḍaṃ padaṃ tathā rūpaṃ rūpātītaṃ catuṣṭayam | yo vā samyag vijānāti sa guruḥ parikīrtitaḥ | piṇḍādicatuṣṭayaṃ spaṣṭīkṛtaṃ gurugītāyām | piṇḍaṃ kuṇḍalinīśaktiḥ padaṃ haṃsaḥ prakīrttitaḥ | rūpaṃ binduriti jñeyaṃ rūpātītaṃ nirañjanam || navacakreśvare || yo vā parāñca paśyantīṃ madhyamāmapi vaikharīm | catuṣṭayaṃ vijānāti sa guruḥ parikīrttitaḥ || iti guruviśeṣalakṣaṇam || rudrajāmale uttarakhaṇḍe prathamapaṭale || gurumūlaṃ jagat sarvaṃ gurumūlaṃ paraṃ tapaḥ | guroḥ prasādamātreṇa mokṣamāpnoti sadvaśī || muṇḍamālātantra prathamapaṭale || gururekaḥ śivaḥ sākṣāt guruḥ sarvārthasādhakaḥ | gurureva paraṃ tattvaṃ sarvaṃ gurumayaṃ jagat | vinā guruprasādena koṭipuraścaraṇena kim | p. 174) piñchilātantre pūrvakhaṇḍe prathamapaṭale'pi | gurumūlamidaṃ śāstraṃ nānyaḥ śivatamaḥ prabhuḥ | ata-eva maheśāni ! yatnato gurumāśrayet || iti gurumāhātmyam || rudrajāmale pūrvakhaṇḍe caturdaśapaṭale || guruṃ vinā yastu mūḍhaḥ pustakādivilokanāt | japabandhaṃ samāpnoti kilviṣaṃ parameśvari ! | na mātā na pitā bhrātā tasya ko vā gatiḥ priye ! | gurureko varārohe ! pāpaṃ nāśayati kṣaṇāt | guruṃ vinā yatastantre nādhikāraḥ kathañcana | ata - eva prayatnena guruḥ karttavya uttamaḥ || iti śāstre gurorāvaśyakatvam | jāmale || gururekaḥ śivaḥ proktaḥ so'haṃ devi ! na saṃśayaḥ | gurustvamapi deveśi ! mantro'pi gururucyate | ato mantre gurau deve na hi bhedaḥ prajāyate | kadācit sasahasrāre padme dhyeyo guruḥ sadā | kadācit hṛdayāmbhoje kadācidṛṣṭigocare || muṇḍamālātantre || devatāgurumantrāṇāmaikyaṃ sambhāvayan dhiyā | tadā siddho bhavenmantraḥ prakaṭe hānireva ca || pārvatyuvāca || aikyajñānaṃ mahādeva ! kathamutpadyate prabho ! | narākṛtiṃ guruṃ manye devatā dhyānarūpiṇī | mantraścākṣararūpo hi kathamaikyaṃ bhavecchiva ! || śiva uvāca || ekajātisvarūpeṇa svabhāvādekajanmataḥ | eteṣāṃ bhāvayoge tu ekasādhanameva hi | gurorjātaśca mantraśca mantrājjātā tu devatā | ata - eva varārohe ! devatāyāḥ pitāmahaḥ | pituśca bhāvanāddevi ! yathā caiva pituḥ pituḥ | tadudbhavastoṣameti viparīte viparyyayaḥ || ayamabhiprāyaḥ | ekajātisvarūpeṇeti nirākārasvarūpeṇeti tātparyyam || tathā hi mahākālasyaiva gurutvena vakṣyamāṇatvānmantrasya dhvanimayatvāddevatāyā ākārasya kalpitatvācca trayāṇāṃ nirākāratvamavagantavyam | ekaprakārasādhanatveneti vā | gurorjātaśca mantraścetyanena yathā putrapautrābhyāṃ pituraṃśajatvenaikyaṃ tathā gurumantradevatānāmiti mantatrayeṇaikyaṃ darśitam || yadvāmātṛkābhedatantre daśamapaṭale || p. 175) śrīdevyuvāca || narākṛtiṃ guruṃ nātha ! mantravarṇātmakaṃ sadā | dhyānānurūpiṇaṃ devamekatvaṃ vā kathaṃ vada || śrīśiva uvāca || guruvaktrānmahāmantro labhyate sādhakottamaiḥ | yaddevājjāyate vījastasya muktirbhaveddhruvam | devatāyāḥ śarīraṃ hi vījādutpadyate priye ! | gurorājñānusāreṇa cānyamūrttistu jāyate | gurvādibhāvanāddevi ! bhāvasiddhiḥ prajāyate | ata - eva maheśāni ! caikatvaṃ parikathyate || muṇḍamālātantre || mantre vā gurudeve vā na bhedaṃ yastu kalpate | tasya tuṣṭā jagaddhātrī kinna dadyāddine dine || iti gurumantradevatānāmekatvaprakārakathanam || gurutantre || guruḥ kartā gururhartā guruḥ pātā mahītale | gurusantoṣamātreṇa tuṣṭāḥ syuḥ sarvadevatāḥ | vāmakeśvaratantre ekapañcāśatpaṭale'pyetadvacanam | kintu pātetyatra gururdāteti pāṭhaḥ | gurau tuṣṭe śivastuṣṭo ruṣṭe ruṣṭastrilocanaḥ | gurau tuṣṭe śivā tuṣṭā ruṣṭe ruṣṭā ca sundarī | ato gururmaheśāni ! saṃsārārṇavalaṅghane | karttā pātā ca harttā ca gururmokṣapradāyakaḥ || iti gurutuṣṭyādiphalam || śāktānandataraṅgiṇīdhṛtarudrajāmale | gakāraḥ siddhidaḥ prokto rephaḥ pāpasya dāhakaḥ | ukāraḥ śambhurityuktastritayātmā guruḥ smṛtaḥ || kaṅkālamālinītantre prathamapaṭale || nirguṇañca paraṃbrahma gururityakṣaradvayam | mahāmantraṃ mahādevi ! gopanīyaṃ parātparam || gurutantre || gururityakṣaraṃ yasya jihvāgre devi ! varttate | tasya kiṃ vidyate mohaḥ pāṭhairvedasya kiṃ vṛthā | gakāroccāraṇamātreṇa brahmahatyā vyapohati | ukāroccāramātreṇa mucyate janmapātakāt | rephoccāraṇamātreṇa ukāroccāraṇāt punaḥ | visargoccāraṇāt koṭijanmajaṃ pātakaṃ haret | gururityakṣaraṃ devi ! japato mama niścitam | brahmahatyā purā muktā satyametanna saṃśayaḥ | paraśurāmo mātṛbadhāt devendro brahmahiṃsanāt || pātakādapi mukto'bhūt guroruccāramātrataḥ || p. 176) iti guruśabdoccāraṇaphalam || tatraiva || brahmā viṣṇuśca rudraśca pārvatī parameśvarī | indrādayastathā devā yakṣādyāḥ pitṛdevatāḥ | gaṅgādyāḥ saritaḥ sarvā gandharvāḥ sarpajātayaḥ | sthāvarā jaṅgamāścānye parvatāḥ sārvabhautikāḥ | ete cānye ca tiṣṭhanti nityaṃ gurukalevare | śrīgurostṛptimātreṇa tṛptireṣāñca jāyate || iti gurau tṛpte jagattṛptikathanam || tatraiva || na guroradhikaṃ śāstraṃ na gororadhikaṃ tapaḥ | na guroradhiko mantro na guroradhikaṃ phalam | na guroradhikā devi na guroradhikaḥ śivaḥ | na guroradhikā mūrttirna guroradhiko japaḥ || viśvasāratantrīyagurugītāyām || gurormūrtteḥ sadā dhyānaṃ gurostattvaṃ sadā japet | kāśīkṣetraṃ nivāso'sya jāhnavī caraṇodakam | gururviśveśvaraḥ sākṣāt tārakaṃ brahma niścitam | tathā | dhyānamūlaṃ gurormūrtiḥ pūjāmūlaṃ guroḥ padam | mantramūlaṃ gurorvākyaṃ siddhimūlaṃ guroḥ kṛpā | tathā | munibhiḥ pannagairvāpi surairvā śāpito yadi | kālamṛtyubhayāccā?pi gurūrakṣati pārvati ! || guptasādhanatantre dvitīyapaṭale || gururbrahmā gururviṣṇurgururdevo maheśvaraḥ | gurustīrthaṃ gururyajño gururdānaṃ gurustapaḥ | gururagnirguruḥ sūryyaḥ sarvaṃ gurumayaṃ jagat || iti sarvebhyo gurorādhikyakathanam || kiṃ dānena kiṃ tapasā kimanyattīrthasevayā | śrīgurorarccitau yena pādau tenārccitaṃ jagat | brahmāṇḍabhāṇḍamadhye tu yāni tīrthāni santi vai | guroḥ pādatale tāni nivasanti hi santatam | ityanena gurupādārccanavaśāt viśvapūjāsiddhiḥ spaṣṭamavagamyate || iti gurupūjane jagat pūjanasiddhikathanam || piñchilātantre || gurustu dvividhaḥ prokto dīkṣāśikṣāprabhedataḥ | ādau dīkṣāguruḥ proktaḥ śeṣe śikṣāgururmataḥ | yanmukhāttu mahāmantraḥ śrūyate'bhyasyate'pi vā | sa guruḥ paramo jñeyastadājñā siddhidāyinī | kulamūlāvatārakalpasūtraṭīkādhṛtakulāgame || p. 177) prerakaḥ sūcakaścaiva vācako darśakastathā | śikṣako bodhakaścaiva ṣaḍete guravaḥ smṛtāḥ | pañcaite kāryyabhūtā syuḥ kāraṇaṃ bodhako bhavet || iti gurubhedakathanam | tahā | tattvajñairupadiṣṭā ye tattvajñāste na saṃśayaḥ | paśubhiścopadiṣṭā ye devi ! te paśavaḥ smṛtāḥ | abhijñaścoddharenmūrkhaṃ na mūrkho mūrkhamuddharet | śilāṃ santārayellauho na śilā tārayecchilām || ata-eva gurutantre || guravo bahavaḥ santi śiṣyavitāpahārakāḥ | tamekaṃ durlabhaṃ manye śiṣyahṛttāpanāśakam | ekaḥ śreṣṭho bhavetteṣāṃ bhuktimuktipradāyakaḥ | iti tattvajñagurukaraṇavījam || yoginītantre pūrvakhaṇḍe prathamapaṭale || śrīdevyuvāca || guruḥ ko vāṃ maheśāna ! vada me karuṇāmaya ! | tvatto'pyadhika evāyaṃ gurustvayā prakīrttitaḥ | śrī-īśvara uvāca || ādinātho mahādevi ! mahākālo hi yaḥ smṛtaḥ | guruḥ sa eva deveśi ! sarvamantreṣu nāparaḥ | śaive śākte vaiṣṇave ca gāṇapatye tathaindave | mahāśaive ca saure ca sa gururnātra saṃśayaḥ | mantravaktā sa eva syānnāparaḥ parameśvari ! | mantrapradānakāle hi mānuṣe girinandini ! | adhiṣṭhānaṃ bhavettasya mahākālasya śaṅkari ! | ato na gurutā devi ! mānuṣe nātra saṃśayaḥ | mantradātā śivaḥ padme yaddhyānaṃ kurute guroḥ | taddhyānanaṃ kurute devi ! śiṣyo'pi śīrṣaśaṅkaje | taddhyānaṃ śiṣyaśirasi copadiṣṭaṃ na cānyathā | iti kāmākhyātantre tṛtīyapaṭale śeṣārddham || ata-eva maheśāni ! eka eva guruḥ smṛtaḥ | adhiṣṭhānavaśāttasya mānuṣasya maheśvari ! | māhātmyaṃ kīrttitaṃ tasya sarvaśāstreṣu śaṅkari ! || kāmākhyātantre tṛtīyapaṭale'pi || ata-eva maheśāni ! kṛto hi mānuṣo guruḥ | mānuṣe gurutā devi ! kalpanā na tu mukhyataḥ | mokṣo na jāyate devi ! mānuṣe gurubhāvanāditi || tathā | ata-eva gururnaiva manujaḥ kintu kalpanā | dīkṣādau sādhakānāñca vṛkṣādau pūjanaṃ yathā | p. 178) nanu yadi mānuṣaścenna gurustadā | avidyo vā savidyo vā guruḥ paramadaivatam | ityāditantrasāradhṛtavacanasya kā gatiriti cet satyaṃ prāguktavṛkṣādivanmānanīyatvenoktam | na tu vastutastathātve vakṣyamāṇagurau manuṣyabuddhītyādivacanaṃ gurau manuṣyatābuddhimityāditantrasārakāradhṛtañca na saṅgacchate | ghaṭasya chidravraṇādidoṣavanmahāpātakādidoṣo manuṣyasya iti sudhībhirdhyeyam || gurutantre'pi || eka eva gururdevi ! sarvatra parigīyate | bhedastasya na karttavyaḥ sarvaṃ gurumayaṃ jagat || iti vacanādgurornityatvena gurumaraṇe trirātrāśaucamiti vadanto mūrkhā eva | aśaucādeḥ smṛtyuktatvena gurumaraṇāśaucaṃ smṛtyuktaguruparaṃ vaidikaguruparaṃ vā | yadi ca matsyasūktādivacanānusāreṇa tāntrikaguruparamapyaṅgīkurvate | tadapi kulāgamaproktaprerakādiguruparam | paśvācārayuktaśiṣyasya karttavyatvenoktaṃ veti kecit | na tu bodhakaguruparamiti sudhībhiryeyam | viśeṣaṃ śṛṇu vakṣyāmi māhātmyaṃ gurugocaram | paśumantrapradāne tu maryyādā daśapauruṣī | vīramantrapradāne tu pañcaviṃśatipauruṣī | mahāvidyāsu sarvāsu pañcāśatpauruṣī matā | brahmayogapradāne tu maryādā śatapauruṣī | ayamabhiprāyaḥ | pāśvācārādimatapradeyamantro yadi śiṣyeṇa guruto gṛhītastadanantaraṃ śiṣyasantatyā gurvantarād yadi mantro gṛhītastathāpi paitṛkagurutyāgajanyaduradṛṣṭaśālinā paitṛkanurudaśamādivaṃśaparyyantaṃ svīyadaśamādivaṃśāvadhikena guruvanmaryyādā kāryyā | anyathā pratyekena pratyekato yadi mantro gṛhyate tadā teṣāṃ sarveṣāṃ gurutayā vaṃśamaryyādākalpanamanarthakaṃ syāditi tyaktaguruvaṃśamaryyādākathanam | yadvā vakṣyamāṇakāmākhyātantroktavacanena lubdhaduṣṭādigurutyāgasya vaidhatvena yadi śiṣyeṇa sa gurustyajyate tathāpi tadvaṃśamaryyādārthametaduktam | divyavīragurvorapi doṣaduṣṭatve sthājya?tvaṃ vakṣyate | p. 179) evañca gurutyāgādbhavenmṛtyurityāditantrasārakāradhṛta- vacanamaduṣṭādigurutyāge bodhyam || śāktānandataraṅgiṇīdhṛtamahiṣamardinītantre || mānavasya maheśāni ! saṅkṣepātvigadāmi te | guruḥ paraguruścaiva parāparagurustathā | śvaguruḥ parameśāni ! sākṣādvaśca na saṃśayaḥ | tatpitā paramaguruḥ svayaṃ viṣṇuḥ kṣitau sadā | tatpitā parāparagururmaheśvarasamaḥ sadā | vṛhannīlatantre dvitīyapaṭale tu || parāparagurūṇāñca nirṇayaṃ śṛṇu pārvati ! | ādau sarvatra deveśi ! mantradaḥ paramo guruḥ | parāparagurustvaṃ hi parameṣṭhī tvahaṃ guruḥ || kulārṇavatantre | pāramparyāgamāmnāyaṃ mantrācārādikaṃ priye ! | sarvaṃ gurumukhāllabdhaṃ saphalaṃ syānna cānyathā || pāramparyyaśabdavyutpattistu saptadaśollāse || pāśacchedakarāddevi ! rañjanātparatejasaḥ | jātibhiśchidyamānācca pāramparyyamitīritam || atha strīgurulakṣaṇam || rudrajāmale uttarakhaṇḍadvitīyapaṭalapūrvakhaṇḍapañcadaśapaṭalayoḥ || sādhvīcaiva sadācārā gurubhaktā jitendriyā | sarvamantrārthatattvajñā suśīlā pūjane ratā | sarvalakṣaṇasampannā rūṣikā padmalocanā | ratnālaṅkārasaṃyuktā svarṇābharaṇabhūṣitā | śāntā kulīnā kulajā candrāsyā sarvabuddhigā | anantaguṇasampannā rudratvadāyinī priyā | gururūpā śaktidātrī śivajñānavirūpiṇī | guruyogyā bhavet sā hi vidhavā parivarjitā | striyā dīkṣā śubhā proktā mātuścāṣṭaguṇā smṛtā | puttriṇī vidhavā grāhyā kevalānandakāriṇī | siddhamantraṃ yadi tadā gṛhṇīyādvidhabāmukhe | kevalaṃ suphalaṃ tatra māturaṣṭaguṇaṃ smṛtam | svayaṃ vā svapnavilaye dadāti yadi manmanum | tatrāṣṭaguṇamāpnoti yadi sā putriṇī satī | yadi mātā svīyamantraṃ dadāti tanujāya ca | tadāṣṭasiddhimāpnoti bhaktimārge na saṃśayaḥ | tadeva durlabhaṃ deva ! yadi mātrā pradīyate | p. 180) ādau bhaktiṃ tato muktiṃ samprāpya kāmarūpadhṛk | sahasrakoṭividyārthaṃ jānāti nātra saṃśayaḥ | svapne vā yadi vā mātā dadāti ca svamantrakam | punardīkṣāṃ so'pi kṛtvā dānavatvamavāpnuyāt | yadi bhāsyavaśenaiva jananīcchānuvarttinī | tadā siddhimavāpnoti tatra mantraṃ vicārayet | svīyamantropadeśena na kuryyādgurucintanam || iti strīgurukathanam || gurau karttavye varjjanīyamāha rudrajāmalīyottarakhaṇḍīyadvitīya- paṭalapūrvakhaṇḍīyapañcadaśapaṭalayoḥ || varjjayecca parānandarahitaṃ rūpavarjjitam | ninditaṃ rogiṇaṃ krūraṃ mahāpātakinaṃ gurum | aṣṭaprakārakuṣṭhe ca galatkuṣṭhinameva ca | śvitriṇaṃ janahiṃsārthaṃ sadārthagrāhiṇaṃ tathā | svarṇavikrayiṇaṃ cauraṃ buddhihīnaṃ sukharvaram | śyāvadantaṃ kulācārarahitaṃ śāntivarjjitam | sakalaṅkaṃ netrarogapīḍitaṃ paradāragam | asaṃskārapravaktāraṃ strījitañcādhikāṅkam | kapaṭātmānamevañca viśiṣṭaṃ bahujalpakam | bahvāśinaṃ hi kṛpaṇaṃ mithyāvādinameva ca | aśāntaṃ bhāvahīnañca pañcācāravivarjitam | doṣajālaiḥ pūjitāṅgaṃ pūjayenna guruṃ vinā | guruṃ vinā na pūjayedityabhidhānāt gurau kṛte yaḥ kuṣṭhādidoṣaduṣṭo bhavati taṃ pūjayet | gurukaraṇasamaye tu yaḥ kuṣṭhādistaṃ varjayediti vacanasya tātparyyam | taccoktaṃ mahāpātakinaṃ guruṃ varjayediti tadapi bhāvini bhūtavadupacāra iti karttavyaguruparamanyathā pūrvāparalikhitaikagranthayorvaiṣamyaṃ syāt || niruttaratantre dvādaśapaṭale || paśuṃ śaṭhañca dhūrttañca cumbakañca viśeṣataḥ | dharmārthakāmamokṣārthī guratvena na cārccayet || jāmale pūrvakhaṇḍe pañcadaśapaṭale tu || gurorvicāraḥ sarvatra tātamātāmahaṃ vinā | pramādācca yadā tābhyāṃ dīkṣāvidhimupācaret | prāyaścittaṃ tataḥ kṛtvā punardīkṣāṃ samācaret | sāvitrī mantrajāpañca lakṣasaṃkhyaṃ jagatpateḥ | p. 181) viṣṇorvā praṇavaṃ lakṣaṃ prāyaścittamiti smṛtam | aśaktaścenmahādevi ! cāyutaṃ prajapenmanum | daśasāhasryajapyena sarvakilviṣanāśinī | gāyatrī chandasāṃ mātā pāparāśitulānalaḥ | kaṭhinañca ripuñcaiva sodaraṃ vairipakṣiṇam | mātāmahañca pitaraṃ yatinaṃ vanavāsinam | varjjayitvā ca śiṣyendro dīkṣāvidhimudācaret | anyathā tadvirodhena kāyanāśo bhaveddhruvam | siddhamantrañca gṛhṇīyādduṣkulādapi bhairavi ! | svapne tu niyamo nāsti dīkṣāsu guruśiṣyayoḥ | svapnalabdhe striyā datte saṃskāreṇaiva śudhyati || rāghavabhaṭṭadhṛtamahākapilapañcarātre || nātibālo na vṛddhaśca na khañjo na kṛśastathā | nādhikāṅgo na hīnāṅgo na khalvāṭo na danturaḥ | vīramitrodayadhṛtakalpacintāmaṇau || kṣayarogī ca duścarmā kunakhī śyāvadantakaḥ | karṇāndhaḥ kusumākṣaśca khalvāṭaḥ khañjarīṭakaḥ || karṇāndho vadhiraḥ | khañjarīṭaḥ khañjaḥ || aṅgahīno'tiriktāṅgaḥ piṅgākṣaḥ pūtināsikaḥ | vṛddhāṇḍo vāmanaḥ kubjaḥ śvitrī caiva napuṃsakaḥ | pūtināsiko durgandhināsikaḥ | ityādyairdehajairdoṣaiḥ saṃyukto nindito guruḥ | saṃskārarahito mūrkho vedaśāstravivarjitaḥ | śrautasmārttakriyāśūnyaḥ śuṣkabhāṣaḥ sukutsitaḥ | purayājanajīvī ca naro vaidyaśca kāmukaḥ | krūro dambhī matsarī ca vyasanī kṛpaṇaḥ khalaḥ | kusaṅgī nāstiko bhīto mahāpātakacihnitaḥ | devāgniguruvidyādipūjāvidhiparāṅmukhaḥ | sandhyātarpaṇapūjādimantrajñānavivarjjitaḥ | ālasyopahato bhogī dharmmahīna upaśrutaḥ | ityādyairbahubhirdoṣairāgamoktaiśca yatnataḥ | varjanīyo guruḥ prājñairdīkṣāsu sthāpanādiṣu || matsyasūkte trayodaśapaṭale || aputraścāsutapatnīkaḥ śaktihīno'tha vāmanaḥ | kubjaḥ kuṣṭhaḥ śyāvadanto vṛṣalīpatireva ca | mātāmahasyānujasya sodarasya tathaiva ca | pitrormantraṃ na gṛhṇīyāttathā caivāśritasya ca | p. 182) kadācidyadi gṛhṇāti punaḥ saṃskāramarhati || tyājyagurusāha kāmākhyāyāṃ tṛtīyapaṭale || mānuṣe gurutvasya kalpanāmātramuktvā | yathā bhoktre tu bhojyaṃ hi svarṇādipātrake na ca | dīyate ca yathā devi ! tasmai sarvasamarpaṇam | yadi nindyañca tatpātraṃ svarṇaṃ vāpi kuleśvari ! | tadā tyajettu tatpātramanyapātreṇa bhojayet | ato hi manujaṃ lubdhaṃ duṣṭaṃ śiṣyo hi santyajet | sarveṣāṃ bhuvane satyaṃ jñānāya gurureva hi | jñānānmokṣamavāpnoti tasmājjñānaṃ parātparam | ato yo jñānadānaṃ hi na kṣamettaṃ tyajedgurum | annākāṅkṣī nirannaṃ hi yathā santyajati priye ! | jñānaṃ tatra samābhāti sa guruḥ śiva eva hi | a jñāninaṃ varjjayitvā śaraṇaṃ jñānināṃ vrajet | madhulubdho yathā bhṛṅgaḥ puṣpāt puṣpāntaraṃ vrajet | jñānalubdastathā śiṣyo gurorgurvantaraṃ vrajet || tathā | pūrvoktadoṣayuktaśceddivyo vā vīra eva vā | tayorapi na karttavyā śiṣyeṇa gurubhāvanā | kintu kāryya hitaiṣitvaṃ gurutākalpanaṃ tyajet || kaulānāntu tatraiva || mahāvidyāṃ sampradāya vīrācāraṃ dadāti na | sa yāti narakaṃ ghoraṃ śiṣyo'pi patito bhavet | paśubhāve sthito yo hi kālikātāriṇīmanum | dattvācāraṃ vadennaiva narakānna nivarttate | tasmāt paśugurustyājyaḥ sādhakaiḥ sarvadā priye ! | yadi daivāt paśordīkṣāṃ labhate śākta eva ca | kaulāttu kaulikīṃ kṛtvā tanmanuṃ punarālabhet || ityuktavacanādabhiṣekādinā punarguruḥ karaṇīya ityagre'pi vakṣyate || gurutā śiṣyatvāpekṣaṇītyato guruprakaraṇānantaraṃ śiṣyaprakaraṇamucyate || tatra śiṣyaśabdavyutpattistu kulārṇave pañcamakhaṇḍe saptadaśollāse || śarīramatha prāṇāṃśca sadgurubhyo nivedya yaḥ | gurubhyaḥ śiṣyato yogaṃ śiṣya ityabhidhīyate || atha śiṣyalakṣaṇam | rudrajāmale uttarakhaṇḍe dvitīyapaṭale || gurulakṣaṇamuktvā | śiṣyastu tādṛśo bhūtvā sadguruṃ paryyupāśrayet || p. 183) kulamūlāvatārakalpasūtraṭīkāyām | caturbhirādyaiḥ saṃyuktaḥ śraddhāvān susthirāśayaḥ | alubdhaḥ sthiragātraśca prekṣākārī jitendriyaḥ | āstiko dṛḍhabhaktiśca gurau mantre ca daivate | evaṃvidho bhavet śiṣyastvitaro duḥkhakṛdguroḥ || caturbhirādyaiḥ saṃyuktaḥ śamādicatuṣkayukta ityarthaḥ || śāradātilake dvitīyapaṭale || śiṣyaḥ kulīnaḥ śuddhātmā puruṣārthaparāyaṇaḥ | adhītavedaḥ kuśalo dūramuktamanobhavaḥ | hitaiṣī prāṇināṃ nityamāstikastyaktanāstikaḥ | svadharmmanirato bhaktyā pitṛmātṛhitodyataḥ | vāṅmanaḥkāyavasubhirguruśuśrūṣaṇe rataḥ | etādṛśaguṇopetaḥ śiṣyo bhavati nāparaḥ | samācāratantre dvīiyapaṭale || śiṣyo'pi svaguṇairyukto gurubhaktirataḥ sadā | dharmakāmādisaṃyukto gurumantraparāyaṇaḥ | satyabuddhirgurormantre devapūjanatatparaḥ | gurūpadiṣṭamārge ca satyabuddhirudāradhīḥ | evaṃlakṣaṇasaṃyuktaḥ śiṣyaścāpi parīkṣitaḥ || matsyasūkte mahātantre trayodaśapaṭale'pi | śiṣyaḥ kulīnaḥ śuddhātmā puruṣārthaparāyaṇaḥ | adhītavedaḥ kuśalo dūramuktamanobhavaḥ | hitaiṣī prāṇināṃ nityamāstikastyaktanāstikaḥ | svadharmanirato bhaktyā pitṛmātṛhitodyataḥ | vāṅmanaḥkāyavasubhirguruśuśrūṣaṇe rataḥ | etādṛśaguṇopetaḥ śiṣyo bhavati śaṅkari ! || iti śiṣyalakṣaṇam || rudrajāmalīyagurumānanādiprakāravidhāyakāni | guruḥ pitetyādijanmaheturityādi | sadguruḥ svāśritamityādivacanānyasmadatyativṛddhaprapitāmaha-kṛṣṇānandāgamavāgīśena svakṛtatantrasāre likhitānyato naivātra prayojanamiti || varjyaśiṣyamāha rudrajāmalapūrvakhaṇḍapañcadaśapaṭalottara-khaṇḍadvitīyapaṭalayoḥ || kāmukaṃ kuṭilaṃ lokaninditaṃ satyavarjjitam | avinītamasamarthaṃ prajāhīnaṃ ripupriyam | sadā pāpakriyāyuktaṃ vidyāśūnyaṃ jaḍātmakam | p. 184) kalidoṣasamūhāṅgaṃ vedakriyāvivarjitam | āśramācārahīnañcāśuddhāntaḥkaraṇodyatam | sadā śraddhāvirahitamadhamaṃ krodhinaṃ bhramam | asaccaritraṃ viguṇaṃ paradārāturaṃ tathā | sambaddhāṅgaṃ samūhogramabhaktaṃ dvaitacetasam | nānānindāvṛtāṅgañca taṃ śiṣyaṃ varjayedguruḥ || iti nindyaśiṣyalakṣaṇam || jāmale || yadi na tyajyate vīro dhanādidānahetunā | nārakī śiṣyavat pāpī tadviśiṣṭamavāpnuyāt | kṣaṇādasiddhaḥ sa bhavecchiṣyāsāditapātakaiḥ | akasmānnarakaṃ prāpya kāryyanāśāya kevalam | vicāryya yatnādvidhivacchiṣyasaṃgrahamācaret | anyathā śiṣyadoṣeṇa narakastho bhavedguruḥ | iti varjyaśiṣyakaraṇanindā || śiṣyakarttavyākarttavye ukte rudrajāmale uttarakhaṇḍe prathamapaṭale | yathā | na laṅghayedgurorājñāmuttaraṃ na vadettathā | divā rātrau gurorājñāṃ dāsavat pratipālayet || iti gurvājñāpālanavidhiḥ || na śṛṇuyādgurorvākyaṃ śṛṇuyādvā parāṅmukhaḥ | ahitaṃ vā hitaṃ vāpi rauravaṃ narakaṃ vrajet | ājñābhaṅgaṃ gurordevi ! yaḥ karoti sa mūḍhadhīḥ | prayāti narakaṃ ghoraṃ śūkaratvamavāpnuyāt || tathā ekaviṃśatipaṭale || vṛthā dharmaṃ vṛthā caryyaṃ vṛthā dīkṣāṃ vṛthā tapaḥ | vṛthā sukṛtimākhyātiṃ gurvājñālaṅghane nṛṇām || iti gurvājñālaṅghanadoṣaḥ | dvitīyapaṭale | ājñābhaṅgaṃ tathā nindāṃ gurorapriyavarṇanam | gurudrohañca yaḥ kuryāttatsaṃsargaṃ na kārayet | kārayet ityatra svārtheṇic na kuryādityarthaḥ | kulārṇave pañcamakhaṇḍe ekādaśollāse || gurudravyābhilāṣī yo gurustrīgamanotsukaḥ | sa tiryyagyonimāpnoti kravyādyairbhakṣyate priye ! || rudrajāmale || gurudravyābhilāṣī ca gurustrīgo bhaved yadi | pātakañca bhavettasya prāyaścittaṃ na kārayet || prāyaścittaṃ na kārayedityanenātyantaniṣiddhamiti dhvanitam || yathā | kāmato brāhmaṇabadhe niṣkṛtirna vidhīyate | iti manuvacanatātparyyamuktam | p. 185) bhaviṣyapurāṇe || kāmato brāhmaṇabadhe yadetanmanunoditam | ekāntato viprabadhavarjjanārthamudīritam || jāmale || guruṃ duṣkṛtya ripuvannirgatya parivādataḥ | araṇye nirjane deśe sa bhavedbrahmarākṣasaḥ || iti gurvaniṣṭakaraṇadoṣaḥ | gurugītāyām || aśaktā hi surāḥ sarve aśaktā munayastathā | guruśāpamṛtāḥ kṣīṇāḥ kṣayaṃ yānti na saṃśayaḥ || iti guruśāpajanyadoṣaḥ || rudrajāmale pūrvakhaṇḍe caturdaśapaṭale || gurornindāñca paiśunyaṃ yaḥ śṛṇoti dināntare | tasya taddinajāṃ pūjāṃ na tu gṛhṇāti sundarī || iti gurunindāśravaṇadoṣaḥ || kulārṇave dvādaśollāse || yatra śrīgurunindā syānnidhāya śravaṇe svake | sadyastasmādviniṣkrameddūraṃ na śravaṇaṃ yathā | gurornāma smaret paścāt śravaṇe sāyasikisā | iti gurunindāśravaṇapratīkāraḥ || jāmale || gataśrīśca gatāyuśca gurornindākaro naraḥ | kalpakoṭiśataṃ devi ! narake patati dhruvam || tathā | evaṃ śrutvā mahādevi ! gurunindāṃ karoti yaḥ | sa yāti narakaṃ ghoraṃ yāvaccandradivākarau || iti gurunindākaraṇe doṣaḥ || gurutantre || gurau manuṣyatābuddhiḥ śiṣyāṇāṃ yadi jāyate | na hi tasya bhavet siddhiḥ kalpakoṭiśatairapi || iti gurau manuṣyajñānajanyadoṣakathanam || kulārṇave || ājñābhaṅgo'rthaharaṇaṃ gurorapriyavarṇanam | guradrohamidaṃ prāhuryaḥ kuryyāt sa tu pātakī | gurukopāttu nāśaḥ syādgurudrohāttu pātakam | vimṛtyurgurunindāyāṃ gurvaniṣṭānmahāpadaḥ | jīvedagniṃ praviṣṭo vā naraḥ pītaviṣo'pi vā | mṛtyuhastagato vāpi nāparādhakaro guroḥ || iti gurvaparādhādidoṣaḥ || rudrajāmale pūrvakhaṇḍe || gurostu santatiṃ tyaktvā na gurvantaramāśrayet | gurunindā na karttavyā na śrotavyā kadācana || iti gurusantatityāganiṣedhaḥ || gurvādimānanaprakāraśca puraścaraṇasollāse daśamapaṭale || guruñca bhāvayennityaṃ sadā śivamayaṃ sadā | p. 186) guroḥ sutañca cārvaṅgi ! gaṇeśasadṛśaṃ sadā | guroḥ sruṣā varārohe ! vāṇī lakṣmīriva priye ! | guroḥ kulaṃ maheśāni ! bhairavāṇāṃ gaṇaṃ yathā || kalpasūtraṭīkādhṛtakulāgame śāktānandataraṅgiṇyāñca || gandhairmālyaiśca cārvaṅgi ! pūjayet sarvadā gurum | guroḥ patnīṃ tathā devi ! pūjayedvidhināmunā || gurupatnīpadaṃ guruyoṣidupalakṣaṇam | na tu patyurno yajñasambandhe iti pāṇinisūtrānusāreṇa vivāhasaṃskṛtāparam | sutrārthastu patiśabdasyānte nakārādeśo bhavati yajñasambandhe gamyamāne | yajñaśabdenātra vivāhāṅgayajña ucyate | tathātve pañcavidhaguruyoṣitpūjāvidhānaṃ kulārṇavoktamasaṅgataṃ syāttathā ca | kulārṇavatantre pañcamakhaṇḍe prathamollāse || ūḍhā dhṛtā tathā krītā mūlyena ca samāhṛtā | sakṛt kāmagatā cāpi pañcadhā guruyoṣitaḥ | alaṅghyāḥ pūjanīyāścāgamyāśca guruyoṣitaḥ || vṛhannīlatantre tṛtīyapaṭale || gurupatnī ca yuvatī na saṃvāhyeta pādayoḥ | punarviṃśativarṣeṇa guṇadoṣau vijānatā | ata-eva maheśāni ! na kuryyāt pādasevanam || kulāgame || guruvadguruputreṣu guruvattatsutādiṣu | pūjayet pratyahaṃ bhaktyā amunā vidhinā priye ! || pūjākramastu tatraiva || gurorabhāve cārvaṅgi ! gurupatnīṃ prapūjayet | abhāve alābhe || tadabhāve ca cārvaṅgi ! guruputraṃ samarcayet | tadabhāve varārohe ! gurukanyāñca pūjayet | tadabhāve ca cārvaṅgi ! gurusnuṣāṃ prapūjayet | eṣāmabhāve cārvaṅgi ! gurugotraṃ prapūjayet | tadabhāve varārohe ! tathā mātāmahasya ca | mātulaṃ mātulānīṃ vā pūjayedvidhināmunā || iti gurukulapūjākramakathanam | tathā | pūjākāle ca cārvaṅgi ! āgacchecchiṣyamandire | gururvā gurupatnī vā putro vāpi samāgataḥ | jyeṣṭho vāpyarcanāmadhye śiṣyaḥ sarvārcanāṃ tyajet | tameva pūjayecchiṣya iti śāstrasya nirṇayaḥ || iti pūjākāle gurvādāvāgate sati śiṣyakarttavyam tatraiva || p. 187) śiṣyasya taddinaṃ devi ! koṭisūryyagrahaiḥ samam | candragrahaṇakālaṃ hi taddinaṃ varavarṇini ! | gurordarśanamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate | tatkṣaṇāccañcalāpāṅgi ! dānaṃ kuryyādvicakṣaṇaḥ || iti gurudarśanadinapraśaṃsā || gurau prītisamāpanne devatā prītimāpnuyāt | deve ca prītimāpanne mantrasiddhirbhaveddhruvam || iti guruprītiphalam || muṇḍamālātantre || gurupūjāṃ vinā devi ! iṣṭapūjāṃ karoti yaḥ | mantrasya tasya tejāṃsi harate bhairavaḥ svayam || rudrajāmale || gurupūjāṃ vinā nātha ! koṭipuṇyaṃ vṛthāvaham | ataḥ sarvajane khyātaṃ guruṇā siddhimāpnuyāt || rāghavabhaṭṭadhṛtam || gurvanuktāḥ kriyāḥ survā niṣphalāḥ syuryato dhruvam | japo homārccanavidhiḥ kāryyo dīkṣānvitaistataḥ || tathā | praṇamya gurupādābjaṃ dhyātvā ca gurupādukām | jñātvā paramatattvaṃ vai yo japet kulacaṇḍikām | sa kṛtārthaḥ sa dhanyaśca sa kulajñaḥ sa paṇḍitaḥ | sa bhāvajño mahādevi ! jāyate nātra saṃśayaḥ || gurugītāyām || saṃsārasāgarasamuddharaṇaikamantraṃ brahmādidevamunisevitasiddhimantram | dāridryaduḥkhabhayaśokavināśamantraṃ vande mahābhayaharaṃ gurudevamantram || gurutantre || guroḥ sevā gurordhyānaṃ guroḥ stotraṃ gurorjapaḥ | guroḥ pūjā gurostṛptirgurorbhaktirnṛṇāṃ yadi | janmabhāgyavaśāddevi ! yeṣāṃ sañjāyate kvacit | teṣāṃ mantro bhavet siddho jīvanmuktāśca te narāḥ | gurorgehe sthitaḥ śiṣyo yat puṇyaṃ samupācaret | tat puṇyamakṣayaṃ proktaṃ puṇyatīrthe śatādhikam || iti gurugṛhaniṣpāditapuṇyakarmaphalam || tatraiva || guroḥ pādarajo yastu sudhīrmūrddhani dhārayet | sa tīrthakoṭijaphalāt phalaṃ daśaguṇaṃ labhet | guroḥ pādodakaṃ yastu nityaṃ pibati bhaktitaḥ | sārddhatrikoṭitīrthānāṃ phalaṃ sa labhate dhruvam || guptasādhanatantre || trisandhyaṃ pibate yastu gurupādodakaṃ sudhīḥ | p. 188) tasya nāsti punarjanma saṃsāre mohavartmani | brahmā viṣṇuśca rudraśca sarvāśca pitṛdevatāḥ | tiṣṭhati śrīguroḥ vādapadmārccitajale śubhe | puroḥ pādodakaṃ yastu nityaṃ pibati mānuṣaḥ | dharmārthakāmamokṣāṇāmadhipo jāyate ca saḥ || yoginītantre || subhaktyā vigalatpādaprakṣālanajalaṃ yadi | pibedamṛtabhāvena yaḥ sa devīpuraṃ vrajet || guptasādhanatantre || guroḥ pādodakaṃ yastu śirasā dhārayennaraḥ | sa sarvatīrthajaṃ puṇyaṃ labhate nātra saṃśayaḥ || gurutantre || trisandhyaṃ pūjayed yastu gandhapuṣpairjagadgurum | tasya kiṃ mantrapūjādividhānairnyāsajāpakaiḥ | gurorannaṃ mahādevi ! yastu bhakṣaṇamācaret | koṭijanmārjitaṃ pāpaṃ tatkṣaṇāttasya naśyati | na snānaṃ pādaśaucañca na caivācamanañcaret | prāptimātreṇa bhoktavyaṃ naiva sthānaṃ vicārayet | na brāhmaṇyaṃ na kaulīnyaṃ na jātīnāṃ vicāraṇam | na jñātisutabandhūnāṃ sabhyānāṃ tatra cintanam | ekasthānasthitaṃ hyannaṃ tattīrthamaṇḍalīkṛtam | bhoktavyaṃ mokṣadaṃ devi ! śūdraspṛṣṭaṃ na cintayet | gurorannaṃ sudhābuddhyā yastvadyānmatimānnaraḥ | śivo'pi tasya deveśi ! tuṣṭo bhavati nānyathā | gurorucchiṣṭakaṃ devi ! bhaktimuktipradaṃ bhavet | avaśyam vaiṣṇavaiḥ śiṣyerbhoktavyaṃ taddine dine || yoginyāṃ prathamapaṭale || gurūcchiṣṭañca deveśi ! tatsutocchiṣṭameva ca | bhojanīyaṃ na sandeho vikāraścedadhogatiḥ | tavocchiṣṭaṃ mahādevi ! brahmādīnāṃ sudurlabham | gurūcchiṣṭaṃ tathā proktaṃ mahāpūtaṃ parātparam | nanvetāvatā gurupatnyucchiṣṭaṃ na bhakṣaṇīyamiti cenna | gurupatnī maheśāni ! gurureva na saṃśaya ityetadvacanena tasyā gurutvena gurūcchiṣṭabhojanavidhinā taducchiṣṭabhojanavidheḥ siddhatvāt | guruṇā gurupatnyaḥ vā guruputtreṇa vā priye ! | sṛṣṭānnaṃ muṣṭimātraṃ vā yo'śnīyāharṣaviṃśatim | cirajīvī jarārogavimukto'sau śivo bhavet || p. 189) gurutantre || gurorucchiṣṭakairyastu sarvāṅgamanulepayet | vajro'pi tasya gātrāṇi na bhinatti kadācana | gurorucchiṣṭamannaṃ yo bhakṣayedbhaktiṃbhāvataḥ | annapūrṇā jagaddhātrī tasyeśvaryaṃ prayacchati | iti gurūcchiṣṭabhojanaphalaṃ tatraiva || kadācit parameśāni ! yadi tatra bhramo bhavet | na tasya niṣkṛtirdṛṣṭā kalpakoṭiśatairapi | na bhakṣayed yastu mohādgurorucchiṣṭakaṃ priye ! | tasya kruddhā bhavestvaṃ hi vipattiśca pade pade || iti gurūcchiṣṭābhakṣaṇajanyadoṣakathanam || tatraiva || pādukāṃ vasanaṃ chatraṃ śayanaṃ bhūṣaṇādikam | dṛṣṭvā gurornamaskuryyādātmabhogaṃ na kārayet || kulārṇave pañcamakhaṇḍe dvādaśollāse || pādukāmāsanaṃ chatraṃ vāhanaṃ vastracāmare | dṛṣṭvā gurornamaskuryāt nātmabhogāya kalpayet | pādāprakṣālanaṃ snānamabhyaṅgaṃ dantadhāvanam | mūtraniṣṭhīvanaṃ kṣauraṃ śayanaṃ strīniṣevaṇam | vīrāsanañca durvākyamāsanaṃ hāsyarodanam | keśamocanamuṣṇīṣaṃ kañcukaṃ lagnatāṃ tathā | pādaprasāraṇaṃ vādaṃ kalahaṃ dūṣaṇaṃ priye ! | aṅgabhaṅgāṅgavādyādikarāsphālavidhūnanam | dyūtakukkuṭamallādiyuddhamityādi cāmbike ! | gurusiddhamahāsidhapīṭhakṣetrāśrayeṣu ca | nācaredācarenmohāt devatāśāpamāpnuyāt | upacāraṃ vinā viṣṭhed gurvagre necchayā viśet || iti gurusamīpe mahāpīṭhādau pādaprakṣālanādiniṣedhaḥ || yoginītantre pūrvakhaṇḍe prathamapaṭale || surāṃ yadyapyasaṃskārāṃ gurorājñāvaśāt pibet | prāyaścittaṃ na tatrāsti vede'pi sthitameva hi | api tantraviruddhaṃ vā guruṇā kathyate yadi | tatsammataṃ bhavedvedairmahārudracaco yathā | iti gurvājñayā niṣiddhācaraṇe doṣābhāvaḥ | nirgataṃ yad gurorvaktrāt sarvaṃ śāstraṃ taducyate | gurukāryye svayaṃ śakto nāparaṃ prerayet priye ! | rudrajāmale | bandhubhṛtyapurairbhṛtyaiḥ sahito'pyatibhaktimān | gacchan tiṣṭhan svapan jāgrat japan juhvat prapūjayet | p. 190) gurvājñāmeva kurvīta tadgatenāntarātmanā | abhimāno na karttavyo jātividyādhanādabhiḥ | sarvadā sevayennityaṃ śiṣyaḥ śrīgurusannidhau || iti gurvagre mānaniṣedhaḥ || tatraiva || sadā ca pādukāmantraṃ jihvāgre yasya varttate | anāyāsenaṃ dharmārthaṃkāmamokṣaṃ labhennaraḥ || śrīguroścaraṇāmbhojaṃ dhyāyed yaśca sadaivatam | bhuktaye muktaye vīro nānyo bhaktastato'dhikaḥ | vidyāṅgamāsanaṃ mantra mudrāṃ tantrādikaṃ prabho ! | sarvaṃ gurumukhāllabdhaṃ saphalaṃ nānyathā bhavet || vākyabhedenānvayaḥ || kambale kamale vāpi prāsāde saṃsthite tathā | dīrghakāṣṭhe tathā pṛṣṭhe gurorekāsanaṃ tyajet | śrīguroḥ pādukāmantraṃ mūlamantraṃ svapādukām || śiṣyāya naiva deveśa ! pravadedyasya kasyacit | yadyadātmahitaṃ vastu taddravyaṃ naiva vañcayet | gurorlabdhaikavarṇo yastasya tuṣyāmi suvrata ! | bhaktyā vittānusāreṇa gurumuddiśya yat kṛtam | tayoreva phalaṃ deva ! tulyāmāḍhyadaridrayoḥ | svalpe mahati vā puṇyamiti tṛtīyacaraṇe kulārṇave pañcamakhaṇḍe dvādasollāse pāṭhaḥ || sarvasvamapi yo dadyād gurubhaktivivarjitaḥ | narakaṃ tadavāpnoti bhaktireva hi kāraṇam | kulārṇave tu | śiṣyo na phalamāpnoti iti tṛtīyacaraṇe pāṭhaḥ | gurubhaktyā ca śakratvaṃ madbhaktyā śūkaro bhavet || guruṃ vinā mayyeva yā bhaktistayeti tātparyyam | garubhaktiparaṃ nāsti sarvaśāstreṣu tattvataḥ || iti gurubhaktiphalam || dhigdhanaṃ dhigbalaṃ teṣāṃ dhikkulaṃ dhigviceṣṭitam | teṣāṃ notpadyate bhaktirgurudeve maheśvari ! | iti bhaktyanutpattau doṣaḥ | jāmale || gurustrīputtrabandhūnāṃ doṣaṃ naiva prakāśayet | bhakṣayenna ca taddravyaṃ dattaṃ naiva parityajet | gurugītāyām || guruṇā darśite mārge manaḥśuddhiñca kārayet | guruṇā sadasadvāpi yaduktaṃ tanna laṅghayet | guroragre na vaktavyamasatyañca kadācana || picchilātantre || p. 191) paitraṃ gurukulaṃ yastu tyajedvai dharmamohitaḥ | sa yāti narakaṃ ghoraṃ yāvaccandrārkatārakam || kulārṇave pañcamakhaṇḍe ekādaśollāse || brahmādistambaparyantaṃ yasya yā gurusantatiḥ || tasya me sarvaśiṣyasya kaulaḥ pūjyo mahītale | iti niścitabuddhiryaḥ sa bhavedāvayoḥ priyaḥ || śrīguruṃ kulaśāstrāṇi pūjāsthānāni yāni ca | bhaktyā śrīpūrvakaṃ devi ! praṇamya ca prakīrttayet | guruṃ nāmnā na bhāṣeta japakālādṛte priye ! | śrīnāthadevasvāmīti vivāde sādhane vadet | atha guruśuśrūṣā | tathā dvādaśollāse || ātmārthamānyasadbhāvaiḥ śuśrūṣā syāccaturvidhāḥ | śuśrūṣayā dhiyā devi ! śiṣyaḥ santoṣayedgurum | pade pade'śvamedhasya phalaṃ prāpnotyasaṃśayam | kevalaṃ guruśuśrūṣā tvatkṛpākāriṇī priye ! | madbhaktisahitā cet sā sarvakāmaphalapradā | kṣīyante sarvapāpāni varddhante puṇyarāśayaḥ | sidhyanti sarvakāryyāṇi guruśuśrūṣayā priye | yadātmahitaṃ vastu tattadvittamavañcayan | gurudevārcako yastu tasya puṇyaṃ na gaṇyate | gurumitrasuhṛddāsīdāsādyānnāvamānayet | na nindedasya samayān vedaśāstrāgamādikān | tathā | vivikṣurdeśikāvāsaṃ sāntacitto'tibhaktimān | vāhanaṃ pādukāṃ chatraṃ cāmaraṃ vyajanādikam | tāmbūlaṃ veśamutsṛjya praviśecca śanaiḥ śaniḥ || deśikavyutpattistu saptadaśollāse || devatārūpadhāritvācchiṣyānugrahakāraṇāt | karuṇāmayamūttitvāddeśikaḥ kathyate priye ! || deśikāvāsaṃ gurvāvāsamityarthaḥ | tathā | riktahastaśca nopeyādrājānaṃ daivataṃ gurum | phalapuṣpāmbarādīni yathāśaktyā samarpayet || iti śrīprāṇatoṣiṇyāṃ dvitīye dharmakāṇḍe guruśiṣyaprakaraṇarūpaśākhādvayakathanaṃ nāma dvitīyaḥ paricchedaḥ | darapatijayacaryyāsvarodayadhṛtabrahmajāmale || aśvinyādi likheccakraṃ sarpākāraṃ trināḍikam | tatra vedhavaśājjñeyaṃ vivāhādiśubhāśubham | trināḍīvedhanakṣatramaśvinyārdrā yugottarā | hastendramūlavāruṇyaḥ pūrvābhādrapadāstathā | yāmyaḥ saumyo gururyoniścitrāmitrajalāhvayam | dhaniṣṭhā cottarābhādramadhyanāḍī vyasthitā | kṛttikā rohiṇī sarpo maghā svātīviśākhake | uttarā śravaṇā pauṣyakroḍanāḍī vyavasthitā | aśvinyādināḍīvedharkṣe ṣaṣṭhaṃ dvitīyakaṃ kramāt | yāmyādituryyaṃ turyyañca kṛttikādau dviṣaṭkakam | evaṃ nirīkṣayedvedhaṃ kanyāmantre gurau sure | puṇyastrīsvāmimitreṣu deśe grāme pure gṛhe | ekanāḍīsthadhiṣṇyāṇi yadi syurvarakanyayoḥ | tadā vedhaṃ vijānīyād gurvādiṣu tathaiva ca | prakaṭaṃ yasya janmarkṣaṃ tasya janmarkṣato vyadhaḥ | praśastaṃ janmabhaṃ yasya tasya nāmarkṣato vadet | dvayorjanmabhayorvedhe na karttavyaṃ kadācana | ekanāḍīsthitā cet syādbharttṛnāśāya cāṅganā | ekanāḍīsthitā yatra gururmantraśca devatā | tatra dveṣaṃ rujaṃ mṛtyuṃ krameṇa phalamādiśet | prabhuḥ puṇyāṅganā mitraṃ deśo grāmaḥ puraṃ gṛham | ekanāḍīgatā tyājyā bhavyā vedhavivarjjitā || ityādivacanād guruśiṣyamantrāṇāṃ nāḍīnakṣatravicāro'vaśyakaraṇīya iti || dīkṣāyāṃ kartavyāyāṃ cakrādivicārasyāvaśyakatvam | tattu asmadgoṣṭhīgariṣṭhakṣṇānandāgamavāgīśena svakṛtatantrasāre sarvaṃ likhitamato nātra prayojanam || yattu nātra siddhādyapekṣāstītyādivacanamātrapradarśibhiridaṃ praśaṃsāparaṃ sarvatra vicārasyāvaśyakatvamiti tantrasārakārasya svakapolakalpitamityupahasitam | taiḥ rudrajāmalottarakhṇḍīyacaturthapaṭalādyuktaṃ na dṛṣṭaṃ na śrutañca tadyathā | kālītārādimantrasya siddhādīnnaiva śodhayet | tathāpi śodhayenmantraṃ praśaṃsāparameva tat | vicārābhāvapratipādakavacanamātraṃ yatyādiparaṃ na gṛhasthaparamityagre vakṣyate || p. 193) cakravicārapratiprasavastvannadākalpe dvitīyapaṭale ukto yathā || haracakrādicakranarakamuktvā || navacakraviśuddhātmā mantro'bhīṣṭāya kalpyate | upāsitā yadi bhavet paitṛkī puruṣāḥkramāt | tadā tadgrahaṇe dhīro vicāraṃ naiva kārayet | tattu mantrañca vanitāśrayedbhāgyavaśādyadi | tadā bhartturvicāreṇa vicāro'syā na tu svataḥ | kulacakre samutpanne vīrān māheśvarīmukhāt | kṛpayā dīyamānasya vicāro nāsti bhairava ! | svāntaḥkaraṇavṛttairvā yatra śraddhā gariyasī | saivopāsyā prayatnena vicārastatra niṣphalaḥ || dīkṣākarmmaṇi maṇḍapakaraṇasyāvaśyambhāvena bhūmiparīkṣāṃ vinā maṇḍapādikaraṇaniṣedhadarśanena cādau bhūmiparīkṣocyate || tattu rāghavaghaṭṭadhṛtamahākapilapañcarātre || tatra bhūmīṃ parīkṣeta vāstutattvaviśāradaḥ | sphuṭitā ca saśalyā ca valmīkārohiṇī tathā | dūrataḥ parivarjyā bhūḥ kartturāyurdhanāpahā || sphuṭitā cet cakāreṇoṣareti na labhyate | sphuṭitā maraṇaṃ kuryyādūṣarā dhananāśinī | saśalyā kleśadā nityaṃ viṣamā śatruto bhayam || iti varjanīyabhūmikathanam || tatraiva || īśakoṇaplavāsā ca karttuḥ śrīdā muniścitam | pūrvaplavā vṛddhikarī dhanadā tūttaraplavā | vidveṣaṃ maraṇaṃ vyādhiṃ kuryādagniplavā mahī | dharmarājaplavā bhūmirnityaṃ mṛtyubhayapradā | gṛhakṣayakarī sā ca bhūmiryā nai-ṛtaplavā | dhanahānikarī pṛthvī kīrttitā varuṇaplavā | vātaplavā tathā bhūmirnityamudvegakāriṇī | iti dikplavabhūmiśubhāśubhe || tatraiva | śvetā tu brāhmaṇī bhūmiraktā vai kṣatriyā smṛtā | vaiśyā pītā tu vijñeyā śūdrā kṛṣṇā prakīrttitā | brāhmaṇī ghṛtagandhā syāt kṣatriyā raktagandhikā | kṣīragandhā bhavedvaiśyā śūdrā viḍgandhinī kṣitiḥ | madhurā brāhmaṇī bhūmiḥ kaṣāyā kṣatriyā smṛtā | vaiśyā tiktā ca vijñeyā śūdrā syāt kaṭukā mahī | p. 194) brāhmaṇī bhūḥ kuśopetā kṣatriyā syācchavākulā | kuśakāśākulā vaiśyā śūdrā sarvatṛṇākulā || iti brāhmaṇyādi bhūmijñānakaraṇakathanam tatraiva | sitā pītā tathā raktā kṛṣṇavarṇasamanvitā | sthirodakā dṛḍhā snigdhā bhūmiḥ sarvasukhāvahā | śītasparśoṣṇakāle ca vahnisparśā himāgame | varṣāsu cobhayasparśā sā śubhā parikīrttitā | taddhṛtahayaśīrṣaṣañcarātre'pi || surabhīṇāṃ ratiryatra savatsānāṃ vṛṣaiḥ saha | sundarīṇāṃ ratiryatra puruṣaiḥ saha sattamaḥ ! | kāśmīracandanāmodā karpūrāgurugandhinī | kamalotpalagandhā ca jāticampakagandhinī | pāṭalā mallikāgandhā nāgakeśaragandhinī | dadhikṣīrājyagandhāḍhyā maṃdirāsavagandhinī | sugandhivrīhigandhāḍhyā śubhagandhayutā ca sā | sarveṣāmeva varṇānāṃ bhūmiḥ sādhāraṇī matā | iti śubhabhūmikathanam | madagrajarāmalocanavidyābhūṣaṇakṛtavāstuyāgapradīpikā-dhṛtahayaśīrṣapañcarātre || jñātvā bhūmīṃ parīkṣeta pūrvodakplavanāṃ śubhām | asaṅkaṭāṃ tathācchannāṃ kṛtaistoyapariplutām | sampūryya mārge khāte tu tathādhikamṛdaṃ śubhām | kusumaprakarastadvadyasyāṃ na glānimṛcchati | na nirvāti tathā dīpaḥ śīghraṃ puṣpaṃ na śīryate | śvetāruṇā pītakṛṣṇā viprādīnāṃ viśiṣyate || praśasyate ityarthaḥ || tyājyā bhūmiḥ kṣāragandhā pūtigandhā ca yā bhavet | madhurā ca kaṣāyā ca amlā ca kaṭukā ca yā | kuśaiḥ śaraistathā kāśairdūrvābhiryā ca sambhṛtā | sambhṛtā atyantasaṅkīrṇā || tathādhikamṛdamityādyuktavivaraṇamuktaṃ prayogasāre || vitastimātravistāraṃ nirmāya vivaraṃ bhuvi | nikṣipettāṃ mṛdaṃ tasmin tāsu śiṣṭāsu śobhanam | samāsu madhyamaṃ vidyānnūnāsvadhamamucyate | parīkṣyaivaṃ prayatnena tyaktvā bhūmīṃ kanīyasamīm | aṅgāratuṣakeśāsthihīnaṃ katvātha bhūtalam | aṅgāretyādiniṣiddhadravyamātropalakṣaṇam | hīnaṃ kṛtvetyanena śalyoddhārakramaḥ sūcitaḥ | p. 195) akaraṇe doṣo'pi | ataeva kuṇḍakaraṇe duṣṭā || khanyamāne yadā kuṇḍe pāśo na prāpyate bhuvim | tadāpamṛtyave cāsthikeśāṅgārairdhanakṣayaḥ | bhasmanāgnibhayaṃ proktaṃ tuṣaiḥ proktā daridratā | iti duṣṭaphalamupadarśitavān || śubhaphalamapi sa eva | gośṛṅgaṃ pītamaṇḍūkaḥ śaṅkhaḥ śūktiśca kacchapaḥ | śambūkaśca praśastāḥ syurye cānye ratnajātayaḥ || atha śalyoddhāradhanoddhārau || svarodayadhṛtabrahmajāmale || ahicakraṃ pravakṣyāmi yathā sarvajñabhāṣitam | dravyaṃ śalyaṃ tathā śūnyaṃ yena jānanti sādhakāḥ | nidhirnirvarttanaikasthaḥ sambhrānto yatra bhūtale | tata cakramidaṃ sthāpyaṃ sthānadvāramupasthitam || ūrddhvarekhāṣṭakaṃ lekhyaṃ tiryyak pañca tathaiva ca | ahicakraṃ bhavetyevamaṣṭāviṃśatikoṣṭhakam | tatra pauṣṇāśviyāmyarkṣaṃ kṛttikāmaghabhāgyabham | uttarāphālgunī lekhyaṃ pūrvapaṃktyā bhasaptakam || ahibradhnājapā dakṣaṃ patabhaṃ brahmasarpabham | puṣyaṃ hastaṃ samālekhyaṃ dvitīyāṃ paṃktimāsthitam | abhijidviṣṇuvasvṛkṣaṃ saumyaṃ raudrapunarvasū | citrabhañca tṛtīyāyāṃ paṃktau dhiṣṇyasya saptakam | viśvarkṣaṃ toyabhaṃ mūlaṃ jyeṣṭhā maitraṃ viśākhabham | svātīṃ paṃktyāṃ caturthyāntu kṛtvā cakraṃ vilokayet | evaṃ sañjāyate cakraṃ saṃsthāne pannagākṛti | dvāradeśe maghāyāmyau dvārasthā kṛttikā matā | aśvīśapūrvāṣāḍhāditrikapañcatuṣṭayam | pauṣṇaprauṣṭhapadā cendorbhāni śeṣāṇi bhāsvataḥ | 1 | 2 | 3 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 20 | 21 | 22 | 27 | 25 | iti candrasya | 4 | 5 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 23 | 24 | 26 | iti sūryyasya | udayādigatā nāḍyo bhaghnāḥ ṣaṣṭyāptaśeṣake | dinendubhuktayukto'sau bhavettatkālacandramāḥ | candravat sādhayet sūryyamṛkṣasthaṃ ceṣṭakālikam | paścādvilokayettau ca svasvarkṣe vānyataḥ sthitau | candra-ṛkṣe dāyarkendū tadāste niyataṃ nidhiḥ | p. 196) bhānu-ṛkṣasthite tau tu tadā śalyaṃ vinirdiśet | svasvabhe dvitayaṃ jñeyaṃ nāsti kiñcidviparyyaye | sthitaṃ na labhyate dravyaṃ candre krūragrahānvite | puṣṭe candre bhavetpuṣṭaḥ kṣīṇacandre'lpako nidhiḥ | grahadṛṣṭivaśāt so'pi vijñeyo navadhā budhaiḥ | hema tāmrañca tārāraṃ ratnakāṃsyāyasaṃ trapu | nāgaṃ candre vijānīyād bhāskarādigrahekṣite | miśre miśraṃ bhaved dravyaṃ śūnyaṃ duṣṭivivarjite | sarvagrahekṣite candre vijñeyo'sau mahānidhiḥ | hema tārañca tāmrāraṃ pāṣāṇaṃ mṛṇmayāyasam | sūryyādigrahage candre dravyabhāṇḍaṃ prajāyate | śubhakṣetragate candre dravyalābho na saṃśayaḥ | pāpakṣetre na lābhaḥ syājjñātavyaṃ jyotiṣāṃ budhaiḥ | bhuktarāśyaṃśamānena bhūmānaṃ kārmikaiḥ karaiḥ | nīce vighnaṃ pare nīce jalastho'sau bhavennidhiḥ | uccasthe ūrddhvagaṃ dravyaṃ navāṃśakakrameṇa ca | paramocce pare tuṅge bhittisthamṛkṣasaṃkrame | candrāṃśabhuktamānena dravyasaṃkhyā vidhīyate | tasmāccejjāyate vṛddhiḥ ṣaḍvargeṣu balakramāt | adhiṣṭhitaṃ bhaveddravyaṃ yatra candro grahānvitaḥ | tadadhiṣṭhāyako jñeyo bhāskarādigrahaiḥ kramāt | grahā hyupagrahāścaiva kṣetrapālaśca mātṛkā | dīpeśo bhīṣaṇo rudro yakṣo nāgaḥ kramānmataḥ | grahahomaśca karttavyo mukhe nārāyaṇe baliḥ | kṣetrapāle surā māṃsaṃ mātṛkāyāṃ mahābaliḥ | dīpe pradīpajā pūjā bhīṣaṇe bhīṣaṇārccanam | rudre rudrajapo japyo yakṣe yakṣādiśāntikam | nāge nāgagaṇāḥ pūjyā gaṇanāthena saṃyutāḥ | lakṣmīṃ dharāditattvāni sarvakāryyeṣu pūjayet | evaṃ kṛte vidhānena duḥsādhyaḥ sādhyate nidhiḥ | nidhiprāptyā naro loke pūjyate sarvadā budhaiḥ || asyārthaḥ || sarvajñabhāṣitaṃ śrīsadāśivabhāṣitam | ahicakram ahaṃ pravakṣyāmi prakarṣeṇa kathayiṣyāmītyanvayaḥ | yena cakreṇa dravyaṃ śalyaṃ tadubhayaṃ śūnyaṃ dravyaśalyahīnaṃ sthānaṃ paṇḍitā jānanti bhaviṣyatsāmīpye varttamānanirdeśāt jñāsyantīti tātparyyam || p. 197) nidhiriti nivarttanaikastho dīrghaprahastataḥ dviśatahastamāne bhūtale daśādhikadviśatahastaparimite vā yatra sambhrānto bhramaviṣayo nidhistatra idaṃ cakraṃ sthāpyam | nivarttanapramāṇantu siddhāntaśiromaṇau līlāvatyabhidhe pāṭīgaṇite tathā karaṇād daśakena viṃśaḥ nivarttanaṃ viṃśativaṃśasargākhyaḥ kṣetraṃ caturbhiśca bhujairnibaddhamiti | svarodayaṭīkākārastu || saptahastena hastena triṃśaddaṇḍo nivarttanamityāha | tadubhayamataṃ prāmāṇyam | asya dīrghataḥ prahastataśca ekādaśavārṣikanavāṅgulaiścaturdaśahastaiśca parimitadvayamabadhāryyam | svarodayaṭīkākṛnmate dīrghaprahastādikametadanusāreṇa paṇḍitairvivicya karttavyam | cakraṃ kīdṛśaṃ sthānadvāramukhasthitaṃ kṣetrādau dvārājñāne evaṃ prajāyate | cakre prastāraṃ pannagākṛtirityupasaṃhāravacanārthato bhādrāditriṣu māseṣu pūrvādicaturdikṣu śiraḥ kṛtvā nāgaḥ śete tena tattanmāsi praśne sati tasyāṃ tasyāṃ diśi ahibalacakramukaṃ kṛttikānakṣatravyavasthitaṃ kṛtvā vyavaharaṇīyamityupadeśaḥ | ūrddhveti || ūrddhvarekhāṣṭakaṃ ūrddhā ca krameṇa rekhāṣṭakaṃ lekhyam | tathaiva pañcarekhāstiryyakkrameṇa likhet | evamaṣṭāviṃśatikoṣṭham | tatra koṣṭheṣu pauṣṇo revatī aśvinī yāmyarkṣaṃ bharaṇī kṛttikā maghā bhāgyabhaṃ pūrvaphalgunī uttaraphalgunī ceti nakṣatrasaptakaṃ prathamapaṃktyāṃ lekhanīyam | ahibradhneti || ahibradhnaḥ uttarabhādrapadaḥ ajapādaḥ pūrvabhādrapadaḥ śatabhiṣā brāhmaṃ rohiṇī sarpabhamaśleṣā puṣyā hastāśceti nakṣatrasaptakaṃ dvitīyapaṃktimāsthitaṃ lekhyam | vidhiriti | vidhiḥ abhijit viṣṇuḥ śravaṇā saumyaṃ mṛgaśirā raudra ārdrā punarvasu citrā ceti nakṣatrasaptakaṃ tṛtīyapaṃktau | viśvakṣamuttarāṣāḍhā mūlaṃ jyeṣṭhā anurādhā viśākhā svātī ceti nakṣa?trasaptakaṃ caturthapaṃktau | evaṃ kṛtvā arthādālokya cakraṃ vilokayediti | p. 198) evamanena prakāreṇa kṛttikānikṣatrānukramasthityā pannagākṛtiḥ sarpākṛtiḥ | dvāraśākheti maghābharaṇyau | dvāraśākhe dvārobhayapārśvasthite | kṛttikādvārasthanāgamukham | aśvīśeti | aśvinī īśa ārdrā pūrvāṣāḍhā etāni ādibhūtāni kṛtvānukrameṇa tripañcacatuṣṭayaṃ nakṣatraṃ yathā aśvinī bharaṇī kṛttikā iti trīṇi | ārdrā punarvasu puṣyā aśleṣā maghā ceti pañca | pūrvāṣāḍhottarāṣāḍhā abhijit śravaṇeti catvāri nakṣatrāṇi | aśvinī bharaṇī kṛttikārdrā punarvasu puṣyā aśleṣā maghā pūrvāṣāḍhā uttarāṣāḍhā abhijit śravaṇā revatī pūrvabhādrapadā etāni nakṣatrāṇi | indroścandrasya | śeṣāṇi bhāni rohiṇī mṛgaśirāḥ pūrvaphalgunyuttaraphalgunī hastā citrā svātī viśākhā anurādhā jyeṣṭhā mūlā dhaniṣṭhā śatabhiṣā uttarabhādrapadasaṃjñakāni | bhāsvataḥ sūryyasya jñātavyāni || udayādīti | udayo nakṣatrapravṛttisamayastadādiḥ | iṣṭasamayena ca yāvanto daṇḍāścandreṇa bhuktāstadavadhigatā nāḍyo bhaghnāḥ saptaviṃśatyā pūritāḥ ṣaṣṭyā hṛtāḥ kāryyāḥ | gṛhītabhāgenāptaśeṣake āpte labdhe śeṣe cāsau tatkālacandramā bhavati | sa kimbhūtaḥ dinendubhuktayuktaḥ | dine dine indunā candreṇa bhuktena nakṣatreṇa yuktaḥ | saptaviṃśatyadhike saptaviṃśatimapāsya adhikamaśvinīto bhuktanakṣatrasaṃkhyā bhavati | evaṃ suryyo'pi svabhuktāśvinyādinakṣatrayogena tātkāliko bhavati | evameva svarodayaṭīkāyāṃ narahariṇā vyākhyātam | sūryyabhujyamānanakṣatrajñānantu mānasapañjikāgaṇanavamaślokenoktam | saṅkṣepataḥ pravakṣyāmi tatkālenduṃ parisphuṭam | yena vijñānamātreṇa budhyate ca śubhāśubham | ahorātrasya madhye tau viśrāntau dhiṣṇyamaṇḍale | sa caiva praśnakāle ca yātrākāle viśeṣataḥ | daṇḍeśca pañcabhīrāśireva syurdvādaśa kramāt | lagnavadbhuktabhāgasya tyāgāccheṣaḥ kramotkramaḥ | p. 199) pravāsaḥ susthatā mṛtyurhāsyo jayo jvaro ratiḥ | śūnyatā hrāsitā krīḍā suptirbhuktiśca meṣataḥ | etāśca dvādaśāvasthāḥ śaśāṅkasya dine dine | śubhāśubheṣu kāryyeṣu phalaṃ nāmānurūpataḥ || nakṣatramekaṃ pratipañcadaṇḍakrameṇa dvādaśacandrāstātkālikā bhavanti cenna | yasya nakṣatrasya udayādigatā nāḍī grāhyā tasyādau pañca daṇḍān vyāpya tasya nakṣatrasya candro bhavati | tatparapañcadaṇḍān vyāpya tatparacandramā bhavati | evaṃ krameṇa dvādaśa candramaso bhavanti | kasyacinmate sūryyodayāvadhiṣaṣṭidaṇḍātmakakāle dvādaśa candramaso bhavanti | tanmate sūryyodayāvadhipañcadaṇḍe yannakṣatraṃ tasya candramā bhavati | tatparapañcapañcadaṇḍe krameṇa candramā divārātrau dvādaśacandrāstātkālikā bhavanti | yātrāyāmeveti | udayādigatā ityasyārthaḥ | ṣaṣṭyāptaśca śeṣaḥ ṣaṣṭyāptaśeṣakaṃ tasmin ṣaṣṭyāptaśeṣake | etena ṣaṣṭyā daṇḍaṣaṣṭyā hṛtaśeṣake ceti yāvat | tasmin ṣaṣṭyā hṛtalabdhāṅko dinendubhuktayuktastatkālacandramā bhavati | tatṣaṣṭyā hṛtabhāgaśeṣāṅke udayādigatanāḍīyuktena yaḥ saṃkhyāṅko bhavati sa tasya candramaso bhogyadaṇḍo bhavatīti bhāvaḥ | śeṣaka iti svārthe kaḥ | atra yadi śeṣo na labdhastadā udayādigatā nāḍīmātrasaṃkhyāṅkastasya bhogyadaṇḍa iti bhāvaḥ | etena khaṇḍanakṣatrasyaivaṃ bhogavaśāttātkālikacandrasya sthānaniścayo boddhavyaḥ | ṣaṣṭyāptaśeṣakairiti pāṭhe tu ṣaṣṭyāptena ṣaṣṭyā hṛtalabdhāṅkena dinendubhuktayuktaścet tatkālacandramā bhavati | śeṣakaiḥ ṣaṣṭyā hṛtabhāgaśeṣāṅkairudayādigatānāḍīsaṃkhyāṅkayuktena yaḥ saṃkhyāṅkaḥ sa tasya candramaso bhogyadaṇḍo bhavati || candravaditi || ṛjñasthaṃ nakṣatrasthaṃ ceṣṭanāḍīkaṃ praśnasamaya iṣṭadaṇḍasthaṃ kṛtvā ekadvitridinakrameṇa pratyekaṃ dinaṃ daṇḍānāṃ sārddhacatuṣkaṃ saṅkalayya grāhyam | evaṃ krameṇa nakṣatrasya praśnakāle sūryyeṇa yāvanto daṇḍā bhuktāstāneva saptaviṃśatisaṃkhyayā saṅguṇya ṣaṣṭyā haraṇāllabdhaṃ śeṣañca bhavati labdhañca sūryyabhuktanakṣatrasaṃkhyayā saṃyojya saptaviṃśatyadhike sati saptaviṃśatimapāsyāvaśiṣṭaṃ bhuktanakṣatraṃ tatsaṃkhyā aśvinīto bhavati | p. 200) ṣaṣṭiharaṇaśeṣaṃ bhujyamānanakṣatram | tatra koṣṭhe tannakṣatrasthatātkālikaḥ sūryo vedhanīyaḥ paścāt svanakṣatracandranakṣatrayorvyavasthitaścintanīyaḥ | nakṣatre sūryyabhuktaṣaṣṭidaṇḍapūrṇatā tu catvāriṃśaddaṇḍanyūnacaturdaśadinena sakalanakṣatrabhogaḥ pratyahaṃ saptadaśapalādhikāścatvāro daṇḍā bhavanti nyūnabhogyena kiñcit pale hrasati | tena nakṣatrabhogapravṛttisamayādārabhya praśnasamayaparyyantaṃ yāvanto daṇḍāsteṣu pratiṣaṣṭi catvāro daṇḍāḥ saptatriṃśatpalāni ṣaṣṭimānena tadanumānena nyūnatā sūkṣmakālasthasūryyamaṇḍalādigrahanakṣatratātkālikīkaraṇe paitāmahaślokau likhyete || ṛkṣapraveśā diṣṭāntanāḍyaḥ ṣaṣṭyā bhatāḍitāḥ | ṛkṣapradeśādātyāgaghaṭikābhirvibhājitāḥ | labdhaṃ daṇḍādi yatra tu tadbhagnaṃ ṣaṣṭibhirhṛtam aśvyādisūryabhuktena yuktastātkāliko raviḥ | paścāttātkālikīkaraṇānantaraṃ sūryyācandramasau svasvarkṣavyavasthitau svanakṣatre vāparanakṣatre sthitau vilokayet | candra iti candra-ṛkṣe aśvīśetyādikathitanakṣatre yadi arkendū tātkālikau stastadā nidhirniyataṃ niścitamasti cedbhānunakṣatre sūryyanakṣatre tau sūryyācandramasau sthitau tadā śalyaṃ bhavati | svasvabha iti svasvabhe candre ravau ca svasvanakṣatre sthitau dvitīyaṃ nidhiḥ | śalyañca candrasthāne nidhiṃ sūryyasthāne śalyaṃ vadet || viparyyaye candranakṣatre sūryye sūryyanakṣatre candre sthite sati na kiñcit nidhiḥ śalyañca nāstītyarthaḥ | krūrānvite tātkālikacandre sthite dravyaṃ na labhyate pāriśeṣyāt śubhagrahayoge labhyate iti || puṣṭa iti || candrapuṣṭe śuklapakṣaikādaśīparyyantaṃ puṣṭastatra puṣṭo'tiśayito nidhirbhavet | p. 201) kṣīṇacandre tu nidhiralpaka iti | kṣīṇenduśca kṛṣṇaikādaśītaḥ śuklapañcamīṃ yāvaditi || ubhayapakṣaṣaṣṭhīdaśamīparyyantaṃ na tu madhyabalatvam | tena madhyatvaṃ dravyasya grāhyam | evaṃ vyavasthitau kiṃ dravyamityākāṅkṣāyāmāha || hemeti || sūryyādinā vīkṣite tātkālike candre hemādidravyaṃ vijānīyādityarthaḥ | tatra sūryyavīkṣite hema suvarṇaṃ sthūlacandrekṣite tāraṃ rajataṃ kujekṣite tāmraṃ budhekṣite āraṃ pittalaṃ jīvekṣite ratnaṃ śukrekṣite kāṃsyaṃ śanaiścarekṣite āyasaṃ lauhavikāraḥ rāhuvīkṣite vaṅga iti ketuvīkṣite nāgaṃ sīmakamiti prasiddhaṃ dravyam || miśreti || miśrairnānāgrahairdṛṣṭe miśraṃ nānāprakāraṃ vadet | ye ye grahāḥ paśyanti tasya tasya dravyāṇi bhavantīti tātparyyam | dṛṣṭivarjite candre śūnyaṃ na kimapītyarthaḥ | sarvagrahekṣite candre asau mahānidhirvijñeya iti | asau nidhiḥ grahāṇāṃ sūryyādigrahāṇāṃ dṛṣṭivaśānnavadhā navaprakāro budhairjñātavya iti || dravyādhāramāha hemeti || candre sūryyādirāśisthe dravyabhāṇḍamādhāro bhājanaṃ prajāyate ityarthaḥ | yathā sūryyagṛhe siṃhe hema | candragṛhe karkaṭe rajatam | kujagṛhe meṣe vṛścike vā tāmram | budhagṛhe kānyāyāṃ mithune vā āram | gurugṛhe dhanuṣi mīne vā pāṣāṇaḥ | śukragṛhe vṛṣe tulāyāṃ vā mṛṇmayam | śanigṛhe makare kumbhe vā āyasaṃ lauham | evaṃ rāhugṛhaṃ kanyā tatra budhadṛṣṭivihīne vaṅgam | ketugṛhe mīne jīvānalokite sīsakamityapi jñeyam || śubhakṣetra iti || śubhāścandrabudhaguruśukrāsteṣāṃ kṣetre rāśau candre sati dravyasya lābho na saṃśaya eva | evaṃ pāpakṣetre pāpagraharāśige sati tadā na lābhaḥ | iti svaravidbhirjñātavyamityarthaḥ || bhukteti | bhuktarāśyaṃśamānena tātkālikacandreṇa yāvanto rāśyaṃśā bhuktāstanmānena tatsaṃkhyayā kārmikairbaddhamuṣṭibhiḥ karairhastairbhūmānaṃ dhṛtadravyagatabhūmānaṃ bhuktāṃśakasaṃkhyakahastapramāṇaṃ karttavyaṃ khāṃte dravyamastīti vaktavyam | p. 202) nīce nīcarāśivṛścikasthe candre tadeva mānaṃ dvighnaṃ dviguṇitaṃ pareṃ nīce vṛścikatṛtīyāṃśasthe ca candre asau nidhirjalastho vaktavyaḥ || tāvat khātantu yāvajjalasthaṃ dravyaṃ labhyate || uccasthe iti | vṛṣarāśidvitīyāṃśasthe candre navāṃśakakrameṇa yāvanto navāṃśā bhuktāstāvantaḥ pūrvavadūrddhvagaṃ paramocce vṛṣatṛtīyāṃśasthe candre atyuccapradeśe dravyamastīti | ṛkṣasaṃkrame tātkālikanakṣatraśeṣapalagate bhittisthaṃ bhavati || candrāṃśeti || candrāṃśabhuktakālena tātkālikacandreṇa rāśeryāvanto'ṃśā bhuktāstanmānena dravyasaṃkhyā vidhīyate | pratyekaṃ bhuktāṃśe daśasaṃkhyā ca ṣaḍvargeṣu gṛhe horādrekkāṇanavāṃśadvādaśāṃśatriṃśāṃśeṣu balakramāddaśaguṇe vṛddhiḥ yadi svakīyaṣaḍ vargabhāge tiṣṭhati tadā aṃśāduditadravyaṃ daśaguṇaṃ syāt | adhiṣṭhitamiti varṇapraśne candro grahānvito bhāti tatra dravyadhiṣṭhitaṃ bhāskarādigrahaiḥ pratyekaṃ sahite kramāttadadhiṣṭhāyako dravyādhiṣṭhito jñeyaḥ | yathā candre sūryyānvite grahasthūlacandrasahite upagrahaḥ kujasahite kṣetrapālaḥ budhasahite mātṛkā gurusahite dīpeśaḥ śukrasahite bhīṣaṇaḥ śanisahite rudraḥ rāhusahite yakṣaḥ ketusahite nāga iti kramāt || graha iti | grahe adhiṣṭhite hemagrahasyaiva mukhe mukhagrahaḥ nārāyaṇo nārāyaṇasambandhī baliḥ pūjopahārādiriti || kṣetrapāle adhiṣṭhite tasmai surā madyaṃ māṃsañca deyamiti | mātṛkāyāmadhiṣṭhitāyāṃ mahābaliḥ | mānuṣabalistadabhāve chāgādayo'pi aviruddhā balitvenopakalpyāḥ | dīpeśe adhiṣṭhite dīpajā dīpapradhānā pūjā | bhīṣaṇe bhīṣaṇārccanaṃ bhayajanakārccanam | lohitapuṣpādikṛte rudre'dhiṣṭhite rudrajāpo rudramantrasya japaḥ jāpyo rudrādhyāyaḥ | yakṣe'dhiṣṭhite yakṣādiśākaṃ yakṣādipūjanaṃ | nāge'dhiṣṭhite nāgagaṇāḥ pūjyāḥ | p. 203) gaṇanāthena gaṇeśena saṃyutāḥ pratiśāntike gaṇeśapūjā | lakṣmīdharādibhūtyādipañcaviṃśatisaṃkhyakāni sarvakāryyeṣu pūjayet || evamiti | vimāne yathāvidhi krameṇa evaṃ kṛte pūjāhomādau duḥsādhyo nidhiḥ sādhyate | etannirūpakasya dṛṣṭaprayojanamāha evaṃ prakāreṇa naro manuṣyo nidhiprāptyā vandanīyaḥ namaskaraṇīyaḥ stutyo vā bhavatyatra na saṃśayaḥ iti || athavā mahākapilapañcarātroktakrameṇa śalyoddhāraḥ karttavyaḥ | sa kramo yathā | prāsādārambhakāle ca gṛhādau ca viśeṣataḥ | śalyoddhārastu karttavyo yadīcchecchubhamātmanaḥ | prāsādārambhakāle ca yadaṅgaṃ spṛśate pumān | vāstudehe dṛḍhaṃ tatra śalyaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ | kaṇḍūyati śiraḥ puṃsi śiraḥśalyaṃ samuddharet | śalyaṃ tatrāsti vijñeyaṃ khanyamāne karatraye | agnidāhaśca rogaśca dhanahāniśca jāyate | yatnenotpāṭayecchalyaṃ yadīcchecchubhamātmanaḥ | bāhau kaṇḍūyamāne tu nirdiśellauhaśṛṅkhalam | hastadvayena mānaṃ tallakṣaṇaṃ kathitaṃ tava | svāmino maraṇaṃ vidyādvideśagamanaṃ tathā | yatnenotpāṭayecchalyaṃ yadīcchecchubhamātmanaḥ | ūrau kaṇḍūyamāne tu kāṃsyaśalyaṃ vinirdiśet | hastaikena ca santiṣṭhellakṣaṇaṃ kathitaṃ tava | asatī ca bhavedbhāryyā yaśohāniḥ prajāyate | yatnenotpāṭayecchalyaṃ yadīcchecchubhamātmanaḥ | haste kaṇḍūyamāne kaṅkālañca vinirdiśet | trihastena tu santiṣṭhet khanyamāne na cānyathā | agnidāhaśca rogaśca pīḍā ca maraṇaṃ bhavet | yatnenotpāṭayecchalyaṃ yadīcchecchubhamātmanaḥ | pṛṣṭhe kaṇḍūyamāne tu bāhuśalyaṃ vinirdiśet | hastenaikena santiṣṭhennātra kāryyā vicāraṇā | svāmināśo bhavettatra bhāryyā vā jāyate'satī | pade kaṇḍūyamāne tu hastaśalyaṃ vinirdiśet | sārddhahastena santiṣṭhellakṣaṇaṃ gaditaṃ tava | aṅganāśo rājadaṇḍaḥ śasyahāniśca jāyate | yatnenotpāṭayecchalya yadīcchet siddhimātmanaḥ | p. 204) kukṣau kaṇḍūyamāne tu pāṣāṇaṃ tatra nirdiśet | hastadvitayamānena lakṣaṇaṃ gaditaṃ tava | bhujaṅgadaṃśastatra syāt tasmācchalyaṃ samuddharet | jānau kaṇḍūyamāne tu bhasma tatra vinirdiśet | hasta dvayena santiṣṭhellakṣaṇaṃ gaditaṃ tava | agnidāho manastāpaṃ kleśaduḥkhabhayāni ca | karotyevaṃvidhaṃ karmma tasmāttaṃ vai samuddharet || jyotiṣe || suniścitāṃ mandirabhūmimādau nikhāya toyāvadhiyatnatastām | kuryyādviśalyāmathavā na mānaṃ syādvāthavā praśnavaśādvidhikṣaḥ | dūrvāprabālākṣatapuṣpapāṇiḥ śuciḥ śuciṃ daivavidaṃ sametya | pṛcchedvinīto madhurasvareṇa śalyasya tattvaṃ bhavane tadīśaḥ | tatpraśnasyādimo varṇaḥ sandhāryyo yatnato'tha vā | kramāt pu.pāparādeva phalānāṃ brāhmaṇāditaḥ | kramādityanena brāhmaṇaḥ puṣpanāma vadet kṣatriyo nadīnāma vaiśyo devanāma śūdraḥ phalanāma ityāyātam | praṇavo dharaṇau dhāriṇī karau na tadanantaram | bhūtyai namaśca ityeṣa mantro vahnipriyāntakaḥ | vahnipriyā svāhā | mantreṇānena kaṭhinīmabhimantrya vibhājayet | navadhā sadanakṣetraṃ tayā paścādvilekhayet | vakacata-ehāḥ śapayā nava cet praśnākṣarāṇi jāyante prāgādikoṣṭhanavake varṇāste śalyamākhyānti | praśne vakāraḥ purato narāsthi bravīti śalyaṃ marakapradāyi || 1 || kṣauṇīśadaṇḍoragahetumṛtyupradaṃ kakāraḥ kharaśalyamagnau || 2 || yāmyāṃ cakāraḥ plavagāsthiveśma prabhorvināśāvahamāha śalyam || 3 || rakṣodiśi śvāsthigṛhasthitānāṃ mahadbhayaṃ vakti suniścitaṃ taḥ || 4 || eḥ pāśidiśyasthiśiśorbravīti mṛtyupravāsāhavamāha śalyam || 5 || ho vāyukoṇe nararūpamāha dāridryamiṣṭakṣayakṛdvidhatte || 6 || dhanapadiśi śakāraḥ prāha viprāsthivittakṣayakṛt || 7 || atha pakāro vakti ṛkṣāsthiśambhau || 8 || tadiha kulavināśaṃ godhanānāñca hāniṃ vitarati gṛhanāthasyāpi guptasya devaiḥ | p. 205) yo madhyabhāge bhasitaṃ kapālaṃ kālāyasañcāha kulakṣayāya || 9 || yatnādapāsyānyadhunā pramāṇaṃ sarvatra tathyaṃ kathayāmi śalye | indrarakṣojaleśāne śalyaṃ sārddhakare kaṭau | vahnyantakakuvereṣu puruṣe madhyavātayoḥ || devīpurāṇe || puruṣādhaḥsthitaṃ śalyaṃ na gṛhe doṣadaṃ bhavet | prasāde doṣadaṃ śalyaṃ bhaved yāvajjalāntikam || iti śalyoddhāraḥ || pūrvādijñānaniścayameva maṇḍapādi kuryyādanyathā doṣa ukto rāghavabhaṭṭadhṛtavacanena yathā | yadi kuryyād yathā dṛṣṭaṃ vipanno nirayaṃ vrajet | bhānorgatyā diśo jñātvā kuryyāt karmāṇi deśikaḥ | vāstuvaiṣamyato yatra samyaṅ na jñāyate kila | tatra śaṅkuṃ pratiṣṭhāpya jānīyāt śuddhadiksthitim || śaṅkupramāṇantu jyotistattve | arkāṅgulātha sūcyagrā kāṣṭhī dvyaṅgulamūlikā | śaṅkusaṃjñā bhavettasyāstacchāyāṃ parikalpayet || rāghavabhaṭṭadhṛtam || tadgatyā dikparijñānaṃ śṛṇu vakṣye yathāvidhi | susame bhūtale kṛtvā vṛttaṃ bhramaṇarūpataḥ | tanmadhyabindau śaṅkuntu sthāpayed dvādaśāṅgulam | agracchāyānvayavaśādvṛtte | pūrvāparāhvayoḥ kṛtvā cihne tamabhitastathā | susamānaparibhrāntyā kāryyaṃ vṛttadvayaṃ punaḥ | tayoḥ saṃśleṣasañjātamadhyadakṣottare sthite | sandhidvaye tu prāk pratyak sūtraṃ madhye ca vinyaset | sūtradakṣottaraṃ teṣāmagraiḥ prāgādi kalpayet || kriyāsāre'pi || kṛtvā bhūmiṃ samāṃ tatra vṛttaṃ hastamitaṃ samam | dvādaśāṅgulamānoccaṃ śaṅkuṃ khādiranirmitam | alābhe yajñakāṣṭhasya tatra saṃsthāpayet sudhīḥ | tacchāyā saṃśpṛśedyatra tanmadhye madhyamaṃ smṛtam | tiryak prasārayet sūtraṃ madhye yāmyottare smṛte | koṇāḥ syuranye catvāraścatuḥsūtraprasāraṇāt | evamāśāparijñānaṃ samākhyātaṃ sadā sphuṭam | p. 206) jñātvaivaṃ maṇḍapādīni kuryyāt samyag vicārataḥ || mahākapilapañcarātre tu viśeṣaḥ | viṣuve'nugate sūryye śaṅkumānaṃ samācaret | khādiraṃ vinyasecchaṅkuṃ dvādaśāṅgulavistṛtam | iti pūrvādidigjñānanirṇayaḥ || śaṅkunikhananaprakāro'pi tatraiva | niścalīkṛtya hantavyaṃ gṛhītvā lauhamudgaram | aṣṭadhā ca samāhanyāt praśastaṃ kramato laghu | hanyamāne yadā śaṅkau hastāt patati mudgaraḥ | tadā tāḍayituḥ śoko jāyate dustaro mahān || iti śaṅkunikhananaprakāraḥ || śaṅkusūtrakaraṇamapi tatraiva || mauñjakauśeyakārpāsaṃ prāṇibālajameva vā | caturyavaparīṇāhaṃ sūtraṃ śaṅkau tu veṣṭayet | veṣṭyamānaṃ yadā sūtraṃ śaṅkuṃ muñcati lakṣaṇam | puttrasya maraṇaṃ vidyāt chinne vaiśyavināśanam || tatrāpi nārasiṃhena homenāśubhanāśanamiti || tathā || śaṅkuṃ sāraṃ bhūmeḥ proktaṃ tasyāgraṃ citravṛttakam | tasya vṛttādinādau tu sthāpayet samabhūtale | śaṅkudviguṇamānena tanmadhye varttulaṃ likhet | pūrvāparāhṇayośchāyā yadā tanmaṇḍalāntagā | tadbindudvayagaṃ sūtraṃ pūrvaparā digiṣyate | bindudvayāntarabhrāntaśaraphadvayapucchagam | dakṣiṇottaragaṃ sūtramevaṃ sūtradvayaṃ nyaset | tadagrāṇyaparāntāni sūtrāṇi ca vinikṣipet || sūtrāṇi sthāpayet prājñaḥ prāguttaramukhāni ceti || hayaśīṛṣapañcarātre'pi || bhūmiṃ toyasamāṃ kṛtvā darpaṇodarasannibhām | dvādaśāṅgulamānena tatra vṛttañca bhrāmayet | madhye tu niścalaṃ śaṅku sthāpya chāyāṃ nirīkṣayet | vṛttarekhā yā vāhyasthā śaṅkucchāyā prakalpitā | praveśanirgame tasyāṃ śaṅkucchāyāṃ nirūpayet | śaṅkucchāyāgracihnābhyāṃ prākpratīcyau prasādhayet | rātrau tu prācīsādhanaṃ yathā || kṛttikā śravaṇā puṣyā citrāsvātyoryadantaram | etat prācyā diśo rūpaṃ yugamātrodite pura iti || trikāṇḍamaṇḍale'pi || śravaṇasyodaye prācī kṛttikāyāstathodaye | p. 207) citrāsvātyantare candrasūryyayoḥ | iti śaṅkuprakaraṇam || atha maṇḍalaprakaraṇam | viśvasāre dvitīyapaṭale || dīkṣārthaṃ maṇḍapaṃ kūryāt sundaraṃ sumanoharam | nānāvarṇaiścitravarṇaiścitritaṃ sumanoharam | bhittistambhādisarveṣu svarṇaratnavibhūṣitam | nānāvarṇaiścitravarṇaiścitritaṃ maṇimaṇḍapam | vitānapatraśālapyairalaṅkuryyādvidhānataḥ | patākābhirdhvajaṃ kuryyāccaturdikṣu manoharam | aṣṭau kumbhānaṣṭadikṣu maṇḍapaṃ racayet sudhīḥ || atretikarttavyatā uktā śāradātilake dvitīyapaṭale || puṇyāhaṃ vācayitvā tu maṇḍapam racayecchubham || puṇyāhamiti yajamānasya | puṇyāhaṃ bhavanto'dhibruvantu evaṃ svasti bhavanta iti ṛddhiṃ bhavanta iti tribhiḥ puṇyāhavācanam || taduktaṃ rāghavabhaṭṭadhṛtabaudhāyanena || puṇyāhaṃ svasti ṛddhimityoṅkārapūrvaṃ tristrirekaikāmāśiṣaṃ vācayitveti | āśiṣaṃ vācayitveti nirdeśāt sutarāṃ yajamānanāmollekha āyāti | tena nāmollekhamakṛtvā kevalaṃ puṇyāhamityādivacanamanubhavaviruddhamiti | śāradāyām || pañcabhiḥ saptabhirhastairnavabhirvā mitāntaram | ṣoḍaśastambhasaṃyuktaṃ catvārasteṣu madhyagāḥ | aṣṭahastasamucchrāyāḥ saṃsthāpya dvādaśābhitaḥ | pañcahastapramāṇāste niñchidrā ṛjavaḥ śubhāḥ || madhyastambhasyāṣṭahastaparimāṇamitareṣāṃ dvādaśānāṃ pañcahastaparimāṇamiti || tatpañcamāṃśaṃ nikhanenmedinyāṃ mantravittamaḥ || nārikeladalairvaṃśaiśchādayettatsamantataḥ || vaṃśairvaṃśadalairubhayatra bahuvacananirdeśenetyādibahuvacanāntā gaṇasya saṃsūcakā bhavantīti nyāyācchādanopayuktamanyadapi labhyate | dvāreṣu toraṇāni syuḥ kramāt kṣīrimahīruhām | stambhocchrāyaḥ smṛtasteṣāṃ saptahastaiḥ pṛthak pṛthak | daśāṅgulapramāṇena tatparīṇāha īritaḥ | tiryyak phalakamānaṃ syāt stambhānāmūrddhamānataḥ | p. 208) mūlāni kalpayenmadhye toraṇe hastamānataḥ | dikṣu dhvajāni badhnīyāt lokapālasamaprabhān | vitānadarbhamānādyairalaṅkurvīta maṇḍapam || kṣīrimahīruhāmiti aśvatthoḍumbaraplakṣavaṭānām || taduktaṃ rāghavabhaṭṭadhṛtena || nyagrodhatoraṇaṃ pūrve yāmye tūḍumbaraṃ matam | paścime'śvatthasambhūtamuttare plakṣatoraṇam || pūrve vā plakṣasambhūtaṃ nyagrodhañcottare matamiti || toraṇakaraṇakāraṇantu mahākapilapañcarātre | devāstoraṇarūpeṇa saṃhitā yajñamaṇḍape | vighnavidhvaṃsanārthañca rakṣārthaṃ tvadhvarasya ca | adhvarasya yajñasya | iti maṇḍapādikaraṇam || athāṅkurārṇapaṇam | prapañcasāre pañcamapaṭale || saptāhato vā navamāhato vā prāgeva dīkṣādivaśādyathāvat | sapālikāpañcamukhīśarāvacatuṣṭaye vījanivāpayuktam | anyasmin bhavane ca bhūtalatale śuddhe sthale maṇḍalaṃ kuryyāt prāgvaruṇāyataṃ padacatuṣkoṇe tu bhānūdayam | pītāraktasitāsitaṃ pratipadaṃ vahnyādisaptāntikam yāmyodīcyasamāyataṃ praṇigadantyanye'pi tanmantriṇaḥ | vaiṣṇavyastvatha pālikā api caturviṃśāṅgulivyāpakā vairiñcyo ghaṭikāstu pañcavadanādyaṣṭāṅgulocchrāyakāḥ | śaivāḥ syurdviṣaḍaṅgulā api śarāvāstrā jalakṣālitāḥ sūtraiśca prakalayya paṃktiṣu ca tāḥ proktakramādvinyaset || pṛthagapi śālītaṇḍulapūrṇāsu sadarbhabaddhakūrccāsu | mṛdbālukākarīṣaiḥ krameṇa pūrṇāni pātrāṇi || śālīkaṅkuśyāmākatilasarṣapamudgamāṣaniṣpāvāḥ | khalvāḍhakīsametā vījāni viduḥ prarohayogyāni || prakṣālya tāni nivapedabhimantrya mūlavījena sādhakavarastvapi pātrakeṣu | viprāśiṣā ca vidhivat pratipādyamānaśaṅkhādimukhyatamapañcakanisvanaiśca || hāridrādbhiḥ samyagabhyukṣya vastrairācchādyādbhiḥ sicyatāṃ pañcaghoṣaiḥ | sāyaṃ prātaḥ śarvarīṣu pradadyāduktairdravyaistadbaliṃ sādhakendraḥ || bhūtapitṛyakṣanāgabrahmaśivā devatāśca viṣṇvantāḥ | p. 209) tābhyaḥ krameṇa rātriṣu sapta surān vasu vā tadbalirdeyaḥ || lājatailaraktarajanīdadhiśaktvannāni bhūtakrūrākhyam | paitryaṃ tilataṇḍulakaṃ sānnapūpaṃ karambhalājakaṃ yākṣam || nārikelodakaśaktupiṣṭaṃ nāgaṃ padmākṣatañca vairiñcyam | annāpūpaṃ śaivaṃ dugdhānnañca vaiṣṇaveyam || yadi navarātraṃ krameṇa baliruktaṃ | tārādikairnamo'ntaiḥ svaiḥ svairapi nāmabhirbalimantraḥ | pātrāṇi trividhānyapi paritaḥ punaraṣṭadikṣu balikḷptiḥ | vījāropaṇakarmma prathitamidaṃ sārvakāmikaṃ bhavati | sārvakāmikamityupādānādvakṣyamāṇadīkṣāyāmityādi-vacanāccāsyāvaśyakatvam | eteṣāmarthastu viśvasāraśāradāvakṣyamāṇapramāṇaiḥ spaṣṭībhaviṣyatyato'tra vyākhyā na kṛtā | viśvasāratantre tṛtīyapaṭale ca | jātāṅkurāḥ prakurvīta caturdikṣu ca pālikāḥ | pālikāḥ pañca mukhyaśca śarāvāśca tataḥ kramāt | ṣoḍaśadvādaśāṣṭābhiraṅgulībhiḥ kramādimāḥ | sugandhitoyapūrṇena jātāṅkuramudāhṛtam | sudhāvījena vījāni nikṣipettatra sarvataḥ | ācāryyo vidhinā kuryyāt sarvaśāstrārthapāragaḥ | śyāmākamāṣakaṅgvaśca vrīhayaḥ sarvataḥ smṛtāḥ | dīkṣāyāḥ saptame pūrvaṃ divase saṃyataḥ sadā | saptarātreṣu kurvīta pūjanaṃ sarvadevatāḥ | nānopahārabalibhiḥ pūjayet parameśvari ! | praṇavādyā namo'ntāśca pūjayet sarvataḥ sudhīḥ | bhūtāni pitaro yakṣā nāgā brahmā śivo hariḥ | krameṇa pūjayet sarvān saptarātriṣu deśikaḥ | saptānāmapi rātrīṇāṃ devatāḥ sarvasammatāḥ | upahāraiḥ pūjayettān tāni vakṣyāmi pārvati ! | lājaiśca pūjayedbhūtān gandhapuṣpādicandanaiḥ || bhūtādhipaṃ bhūtagaṇaṃ bhūteśañca krameṇa tān | tailaharidrādadhiśaktubhiḥ pūjopahārakaiḥ | taṇḍulān tilasammiśrān sānnapūpaiḥ prapūjayet | pitṝṇāṃ pūjayennityaṃ kathitaṃ padmayoninā | karambhalājau yakṣebhyo nārikelodakānvitam | śaktuṃ piṣṭañca nāgebhyaḥ pūjayedvidhināmunā | p. 210) paṅkajātapataṇḍuladūrvāśālibhiruttamā | pūjayet kathitā tevi ! brahmaṇaḥ sarvasammatā | sāpūpamannaṃ sarvāya sarvatantrasya sammatam | guḍodakaṃ guḍānnañca nānārasasamanvitam | dadhi dugdhaṃ pāyasānnaṃ dadyāt priyatamaṃ mahat | viṣṇave ca nivedyātha sarvasiddhiṃ labhennaraḥ || atra balidravyādhikyadarśanāt prāguktaprapañcasāroditabalidravyamupalakṣaṇamātraṃ śaktāśaktaparaṃ vā | śāradātilake tṛtīyapaṭale'pi || prāgeva dīkṣādivaśāt saptabhirvidhivaddinaiḥ | sarvamaṅgalasampattyai vidadhyādaṅkurārpaṇam | maṇḍalasyottare bhāge śālāṃ pūrvāparāyatām | gūḍhāṃ kuryyāttatastasyāṃ maṇḍalaṃ racayet sudhīḥ | pañcahastapramāṇāni pañcasūtrāṇi pātayet | pūrvāparāyatānyeṣāmambharuṃ dvādaśāṅgulam | dakṣiṇottarasūtrāṇi tadvadekādaśārpayet | padāni tatra jāyante catvāriṃśat pramārjjayet | paṃktyā vīthīścatasro'ntaścatuṣkobhayapārśvayoḥ | vīthyau dve ca catuṣkoṣṭhamekamatrāvaśiṣyate | padāni rañjayettāni śvetapītāruṇāsitaiḥ | rajobhiḥ śyāmalenātha vīthīrāpūrayet sudhīḥ | pātrāṇi trividhānyāhuraṅkurārpaṇakarmmaṇi | pālikāḥ pañcamukhyaśca śarāvāśca tataḥ kramāt | proktāḥ syuḥ sarvatantreṣu haribrahmaśivātmakāḥ | eṣāmutsedhato'nveyaiḥ ṣoḍaśadvādaśāṣṭabhiḥ | aṅgulaiḥ kramaśastāni śubhānyāveṣṭya tantunā | prakṣālya deśikasteṣu pādeṣvāhitaśāliṣu | sagandhadarbhakūrcceṣu paścimādi niveśayet | karīṣabālukāmṛdbhistāni pātrāṇi pūrayet | sudhāvījena vījāni dugdhaiḥ prakṣālya tattvavit | mūlamantratrijaptāni pañcaghoṣapuraḥsaram | āśīrvāgbhirdvijātīnāṃ maṅgalācārapūrvakam | nirvapetteṣu pātreṣu deśiko yatamānasaḥ | śāliśyāmāḍhakīmudgatilaniṣpātrasarṣapāḥ | kulatthakaṅgumāṣāśca vījānyaṅkurakarmmaṇi | haridrādbhiḥ samabhyuśya varunnairācchādya deśikaḥ | baliṃ vividhapātrāṇāṃ dikṣu pūrvāditaḥ kṣipet | p. 211) praṇavādyairnamo'ntaiśca rātrau rātrīśanāmabhiḥ | bhūtāni pitaro yakṣā nāgā brahmā śivo hariḥ | saptānāmapi rātrīṇāṃ devatāḥ samudīritāḥ | bhūtebhyaḥ syurlājatilaharidrādadhiśaktavaḥ | śālyaḥ pitṛbhyaḥ satilāstaṇḍulāḥ parikīrttitāḥ | karambhalājau yakṣebhyo nārikelodakānvitam | śaktuṃ piṣṭañca nāgebhyo brahmaṇe paṅkajākṣatam | sapūpamannaṃ sarvāya viṣṇave syādguḍaudanam | tato lokeśvarebhyo'pi vidhivadvitaredbalim | dīkṣāyāmabhiṣekeṣu navaveśmapraveśane | utsaveṣu ca sampattyai vidadhyādaṅkurārpaṇam || eteṣāmarthaḥ || dīkṣādivaśāt pākasaptabhirdinairityanena dīkṣādinamaṣṭamaṃ yathā bhavati tathā karttavyamityuktam | vidhivadityanena navabhiḥ pañcabhistribhirvā ityāyātam || taduktaṃ siddhāntaśekhare || pratiṣṭhāyāñca dīkṣāyāṃ sthāpane cotsave tathā | samprokṣaṇe ca śāntyarthaṃ vivāhe mauñjibandhane | sarvamaṅgalakāryyeṣu kārayedaṅkurārpaṇam || mahākapilapañcarātre'pi || puṇyāhaghoṣaṇaṃ kṛtvā brāhmaṇaiḥ saha deśikaḥ | maṅgalāṅkurayajñañca kuryyāttatraiva vāhani || praśastayāgadivasāt purastāt saptame'hani śubhe navame vā | pañcame'ṭha sudine sumuhūrte maṅgalāṅkuravidhiṃ vidadhīta || gururviśuddhaḥ prāgeva śuddhāhāt saptame'hani | saṅkalpyopoṣya karttavyamaṅkurāropaṇaṃ śubham | kuryyānnāndīmukhaśrāddhaṃ pūrvedyuḥ svastivācanam | svagṛhyoktaprakāreṇa tadetadvidadhīta vai | saṃhitāyāmapi || sarvatrābhyudayaśrāddhamaṅkurotpādanaṃ tathā | ādāveva prakurvīta karmmaṇo'bhyudayātmanaḥ || śālāmiti viṃśatyā tu karairmānaṃ daśāyāmena viṣtṛteti śālāyā uttamamānam | atraitāvatyāḥ prayojanābhāvādarddhena madhyamamānena śālā kāryyā | tena daśahastadīrghā pañcahastāyāmā atra śālā karttavyā tāmeva pūrvāparāyātāmiti | dīrghaprahastacaturasrarūpāṃ gūḍhāṃ kapāṭādiparivṛtāṃ dakṣiṇaikadvāravatīṃ nivātāñca kuryyāt | p. 212) taduktaṃ prayogasāre || arvādudaksthitāṃ kṛtvā nivātāṃ tāṃ kuṭīṃ dṛḍhāmiti | tatra maṇḍalakaraṇaprakāramāha | pañcahasteti pūrvapaścimakrameṇa pañcasūtrāṇi pātayitvā dvādaśāṅgulānyekaikāntaritānyekādaśasūtrāṇi dakṣiṇottarakrameṇa pātayet tena catvāriṃśatkoṣṭhā bhavanti | mārjayediti paścādanveti || paṃktyāvāhya catasro vīthīrmārjjayet mārjjanaprakārastu || prathamaṃ pūrvasyāṃ catuṣkoṣṭhātmikāmekāṃ vīthīm tato dakṣiṇasyāmaṣṭakoṣṭhātmikāmaparām paścimāyāṃ catuṣkoṣṭhātmikāmanyām uttarasyāmaṣṭakoṣṭhātmikāmitarāñca mārjayet | tataḥ antaścatuṣkasya ubhayapārśvayordve vīthyau dvidvikoṣṭharūpe punarmārjayet | tenātra maṇḍale catuṣkoṣṭhatrayamavaśiṣyate | tāni śiṣṭāni catuṣkoṣṭhatrayasthāni dvādaśapadāni pratyekaṃ catuṣkoṣṭhaṃ śvetādibhīrajobhīrañjayet | tatra vāyupade śvetaṃ āgneye pītaṃ nair-ṛte aruṇaṃ īśāne kṛṣṇam | tataḥ śyāmalena vīthīrāpūrayet | patrāṇīti sthūlānyuccāni śarāvāṇyeva pālikāśabdenocyante | pālikā eva nīcāḥ pañcamukhasthitāḥ pañcamukhya ucyante śarāvāḥ prasiddhā eva | pālikā harirūpāḥ pañcamukhyo brahmarūpāḥ śarāvāḥ śivarūpāḥ | etena haribrahmeśā eṣu pātreṣu pūjyā ityuktaṃ bhavati | taduktaṃ sārasvatatantre || prokteṣu teṣu pātreṣu brahmaviṣṇuśivān yajet || siddhāntaśekhare'pi || sampūjayet śarāveṣu rudraṃ candanapuṣpakaiḥ | pālikāsu tathā viṣṇuṃ brahmāṇaṃ ghaṭikāsu ceti | utsedhata aunnatyena || mahākapilapañcarātre || pālikā vaktravistārā ṣoḍaśāṅgula ucyate | bhavetkaṇṭhavilañcāsyā gude'ṣṭāṅgulavistṛtam | pādapīṭhasya vistāraḥ ṣaḍaṅgula udāhṛtaḥ | caturaṅgula utsedhastatsandhiścāṅguladvayam | tatsandheśca bhavennāhaḥ pādapīṭhārddhameva ca | bhavet pañcamukhī caivaṃ ghaṭikā sarvakāmadā | p. 213) caratuṅgulavistārāṇyāhurvaktrāṇi pañca vai | catvāri ca caturdikṣu ūrddhvamekaṃ yathāvidhi | ghaṭikāyāmavistāro dvādaśāṅgula ucyate | ācāryyāḥ kathayantyeke ṣoḍaśāṅgulameva vā | dvādaśāṅgulavistāraṃ śarāvasya mukhaṃ smṛtam | caturaṅgulavistāramadhastānmūlamucyate | rāghavabhaṭṭadhṛtam | tālamātramapi pañcamukhī syādvyāsatocchrayamitā ghaṭikā syāt | dikṣu tanmukhacatuṣṭayamekaṃ madhyamantu samavarttitamāgam | alavistṛtamukhe tu śarāvaṃ vyāsatocchrayagatārddhamitāṅghriḥ | daṇḍamasya caraṅgulanāhaṃ kaṇṭhamadhyavilavarjjamadagram | sambhave kanakarūpyatāmrato mārttikāṇyabhinavānyathavā syuḥ || siddhāntaśekhare tu || yathāsambhavamānantu pālikādi samācaredityuktam | śubhānīti kṛṣṇavarṇavraṇādirahitānīti rāghavabhaṭṭaḥ | tantuneti triguṇena pūrvaṃ prakṣālanaṃ paścāttriguṇatantunā veṣṭanam | darbhakūrccamagre vakṣyamāṇam | paścimādīti paścimacatuṣke pālikācatuṣṭayam madhyamacatuṣke pañcamukhīcatuṣṭayam pūrvacatuṣke śarāvacatuṣṭayaṃ niveśayet | tanmadhye āgneyādisthāpanam | deśika ityanenoktam || taduktaṃ prayogasāre || evaṃ kṛtvā sādhakastu tatra pātrāṇi vinyaset | vahnyādīśānaparyyantaṃ catuṣkeṣu pṛthak pṛthak | karīṣetyādi || karīṣaṃ śuddhagomayacūrṇam || etairuttarottaraṃ sarvāṇyapi pātrāṇi pūrayet | taduktaṃ hayaśīrṣapañcarātre || pūrayeduttarottara iti | prayogasāre'pi | mṛdbālukākarīṣaiścorddhvataḥ pātrāṇi pūrayediti || atra viśeṣaḥ siddhāntaśekhare || gandhādibhiśca kuddālaṃ pūjayitvā dināntare | gītanṛtyasamāyuktaṃ gajavājisamanvitam | gurvādayo rathārūḍhā gajārūḍhāstathā pare | gatvā tīraṃ taḍāgasya nadyāḥ puṣpavanasya vā | tatra śuddhaṃ bhuvo bhāgaṃ darbhaiḥ sammārjya vāstrataḥ | abhyukṣya cārghyatoyena tattanmantramanusmaran | hṛdā bhūmiṃ samāvāhya gandhapuṣpaiḥ samarccayet | kuddālīmantramantreṇa khātvā bhūmimatho mṛdam | p. 214) gṛhītvā vāmadeśena pūrayet kāṃsyapātrake | hṛdā mṛdantu sammṛjya vastreṇācchādya dhārayet | puraṃ vā nilayaṃ vāpi sarvamaṅgalanisvanaiḥ | guruḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā maṇḍapaṃ vānayettataḥ | tattatkarmma divākāle kuryyādrātrau na buddhimān | teṣu vījāropaṇamāha sudheti || sudhāvījena vamitimantreṇa | dugdhaiḥ prakṣālyeti | mahākapilapañcarātre tu viśeṣaḥ || dvādaśākṣaramantreṇa kṣālayitvā tu vāriṇeti || sārasvatamate'pi || vījāni tāni prakṣālya jalakṣīreṇa ca kramāditi | etatsarvaṃ tantravidityanena sūcitam | mūleti mūlamantreṇa abhijaptāni aṣṭottaraśatamityarthaḥ | taduktaṃ mahākapilapañcarātre || sakhyānuktau śataṃ sāṣṭaṃ sahasraṃ vā japādiṣviti || pañcaghoṣastu || paṭahakāṃsyamṛdaṅgamukhavādyaśaṅkhāḥ | maṅgalācāreti | caturaṅgaiḥ suprasiddhahulahuladhvanyādibhiḥ | tatastāni vījānyekīkṛtya rātrau prāṅmukha udaṅmukho vā mūlamantreṇa pālikādiṣu nirvapedityuktam | taduktaṃ siddhāntaśekhare | vījamukhyena mūlena prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ | vāpayet sarvavījāni pālikādiṣvanukramāt | vījānāmadhipaḥ somastasmādrātrau tu nirvapet || sārasvatamate'pi || vījebhyo daivatebhyaśca sa rātrau kāntimān yataḥ | tasmād gurustu vījāni niśāyāmeva vāpayediti || vījānyāha śālīti | śālayo haimantikāḥ śyāmāḥ śyāmākāḥ | kānyakubjabhāṣāyāṃ sāmbā iti | gauḍabhāṣāyāṃ śāmā iti prasiddhiḥ | āḍhakī tuvarī arahara iti gauḍabhāṣāprasiddhiḥ | niṣpāvā vorā iti gauḍabhāṣāprasiddhiḥ | sārasvatamate pratyekaṃ vījeṣu devatāpūjoktā yathā | skandaṃ priyaṅgau niṣpāve vāyumagniṃ kulatthake | āḍhakyāṃ nir-ṛtiṃ somaṃ mugdhe ! vaivasvataṃ tile | prajāpatiṃ śālivīje tvanantaṃ sarṣape'rccayet | imaṃ śyāme ca māṣe ca varuṇantu nagātmaje ! iti | p. 215) siddhāntaśekhare tu pratyahaṃ somapūjājāpyuktā yathā | somaṃ sampūjayennityamadhivāsadināvadhi | adhivāsadine prāpte somamullāsayedgururiti | haririndreti tattanmantre uktaḥ | prayogasāre | tripañcakāya sarvāya śaṅkarāya śivāya ca | sarvaloka pradhānāya śāśvatāya namo namaḥ | vikīryyānena mantreṇa haridrā cūrṇamiśritam | toyaṃ pravarṣayetteṣu siñcet toyairdinaṃ prati | pratidinamityarthaḥ | vastrairnūtanavastraiḥ | bahuvacanaṃ kapiñjalādhikaraṇanyāyena tritve paryyavasyati | ācchādyeti pātracatuṣṭayamekaikena rātrau baliṃ kṣipedityanvayaḥ | prātaḥ punaḥ sthalamārjanādi kṛtvā dvitīyarātrādau balidānaṃ praṇavādyairiti tatra mantraḥ | oṃ bhūtebhyo nama evamanyatrāpi mantraḥ | mahākapilapañcarātre tu viśeṣaḥ | tato gandhavimiśreṇa siñcedvai śuddhavāriṇā | trirātrantu yathānyāyaṃ pañcarātramathāpi vā | sārasvatamate tu | prarūḍhānyaṅkurāṇyanyo na vīkṣeta kadācana | ācāryya eva praviśet śiṣyo vāpi tadā jñayeti || sidhāntaśekhare'pi || vastrairācchādya yatnena suguptāni ca kārayet | saptasu rātriṣu pṛthagbalidravyāṇyāha bhūtebhya iti | karambho dadhiśaktavaḥ | akṣatā akhaṇḍataṇḍulā iti rāghavabhaṭṭaḥ | śrāddhatattvadhṛtavacane akṣatā yavā iti | yadā navasu rātriṣu balidānaṃ tadā rātridvaye balidānam | dravyaṃ devatā ca puraivoktam | tattaddiśi pāyasādinā balirvidheyaḥ | tatreśānapūrvayormadhye brahmaṇe nair-ṛtapaścimayormadhye'nantāya balirdeyaḥ || athāṅkuraparīkṣā || siddhāntaśekhare | yajamānābhivṛddhyarthamaṅkurāṇi parīkṣayet | samyagarddhaṃ prarūḍhāni komalāni sitāni ca | dhūmravarṇānyapūrvāṇi tathā tiryyaggatāni ca | śyāmalāni ca kubjāni varjayedaśubhāni tu | āvṛṣṭiṃ kurute kṛṣṇaṃ dhūmrābhaṃ kalahaṃ tathā | apūrvaṃ jananāśañca kubhikṣaṃ śyāmalāṅkuram | tiryyaggate bhavedvyādhiḥ kubje śatrubhayaṃ tathā | p. 216) sārasvatamate'pi || prarūḍhairaṅkuraiḥ kartturnirdiśecca śubhāśubham | śyāmaiḥ kṛṣṇairaṅkurairarthahānistiryyagrūḍhairvyādhirāndolitaistaiḥ | kubjairdu.khaṃ duṣprarūḍhairmṛtiśca rogaṃ bhugne sthānadeśeṣṭahāniriti || aśubhe cāṅkare jāte śāntihomaṃ samācaret | mūlamantreṇa juhuyād guruśca brāhmaṇaiḥ saha | aghorāstreṇa cāstreṇa śataṃ vātha sahasrakamityaṅkurāropaṇam || iti śrīprāṇatoṣiṇyāṃ dvitīye dharmakāṇḍe guruśiṣyavicārādyaṅkurāropaṇāntakarmakathanarūpa-pallavakathanaṃ nāma tṛtīyaḥ paricchedaḥ | dīkṣāvyutpattistu rudrajāmale | dadāti śivatādātmyaṃ kṣiṇoti ca malatrayam | ato dīkṣeti samproktā dīkṣātantrārthavedibhiḥ || laghukalpasūtre ca || dīyate paramaṃ jñānaṃ kṣīyate pāpapaddhatiḥ | tena dīkṣocyate mantre svāgamārthabalābalāt | yoginī tantre tṛtīyabhāge ṣaṣṭhapaṭale'pi | dīyate jñānamatyarthaṃ kṣīyate pāśabandhanam | ato dīkṣeti deveśi ! kathitā tattvacintakaiḥ | manasā karmaṇā vācā yat pāpaṃ samupārjitam | teṣāṃ viśeṣakaraṇī paramajñānadā yataḥ | tasmāddīkṣeti loke'smin gīyate śāstravedakaiḥ | vijñānaphaladā saiva dvitīyā layakāriṇī | tṛtīyā muktidā caiva tasmāddikṣeti dhīyate || viśvasāratantre dvitīyapaṭale ca || atha dīkṣāṃ pravakṣyāmi śṛṇuṣva kamalānane ! | yasya vijñāmātreṇa devatvaṃ labhate naraḥ | divyajñānaṃ yato dadyāt kuryyāt pāpakṣayaṃ tataḥ | tasmāddīkṣeti sā proktā savatantrasya sammatā || atha dīkṣāmāhātmyam | rudrajāmalapūrvakhaṇḍe tṛtīyapaṭale || devi ! dīkṣāvihīnasya na siddhirna ca saṅgatiḥ | tasmāt sarvaprayatnena guruṇā dīkṣito bhavet | vicāraṃ cakrasārasya karaṇīyamavaśyakam | adīkṣito'pi maraṇe rauravaṃ narakaṃ vrajet | p. 217) tasmāddīkṣāṃ prayatnena sadā kuryyācca tāntrikīm || pañcadaśapaṭale || adīkṣitā ye kurvanti japapūjādikāḥ kriyāḥ | na bhavanti priye ! teṣāṃ śilāyāmuptavījavat | kalpasūtraṭīkādhṛtakulārṇavatantre || rasendreṇa yathā viddhamayaḥ suvarṇatāṃ vrajet | dīkṣāviddhastathaivātmā śivatvaṃ labhate priye ! | dīkṣāgnidagdhakarmāsau yāyādvicchinnabandhanaḥ | gatastasya karmabandho nirjīvaśca śivo bhavet | gataṃ śūdrasya śūdratvaṃ viprasyāpi ca vipratā | dīkṣāsaṃskārasambhinne jātibhedo na vidyate | śivaliṅge śilābuddhiṃ kurvan yatpāpamāpnuyāt | dīkṣitasyāpi pūrvatvaṃ smaran tatpāpamāpnuyāt | dārvaśmalauhamṛdratnajātiliṅgaṃ pratiṣṭhitam | yathocyate tathā śuddhāḥ sarve varṇāśca dīkṣitāḥ | yena pūjitamātreṇa cābrahmabhuvanāntikam | pūjitaṃ tena sarvaṃ syāddīkṣitena na saṃśayaḥ | dīkṣitasya na kāryyaṃ syāttapobhirniyamavrataiḥ | na tīrthagamanenāpi na ca śārīrayantraṇaiḥ || pañcamakhaṇḍe ṣaṣṭhollāse'pi | gavāṃ sarpiḥ śarīrasthaṃ na karotyātmapoṣaṇam | svakarmacaritaṃ daṇḍaṃ punastāmeva poṣayet | evaṃ sarvaśarīrasthasarpirvat parameśvari ! | vinā copāsanāddevi ! na dadāti phalaṃ nṛṇām || puraścaraṇarasollāse prathamapaṭale | na ca dīkṣāparaṃ jñānaṃ na ca dīkṣāparaṃ tapaḥ | na ca dīkṣāparaṃ kālaṃ tasmāddīkṣā garīyasī || iti dīkṣāpraśaṃsā || dīkṣāyāṃ vāratithinakṣatramāsādibhadrābhadre asmadatyativṛddhaprapitāmahakṛṣṇānandāgamavāgīśena tantrasāre likhite te tatra draṣṭavye | viśeṣastu puraścaraṇarasollāse || dīkṣāyāṃ cañcalāpāṅgi ! na kālaniyamaḥ kvacit | sadgurordarśanādeva sūryyaparva ca sarvadā | śiṣyamāhūya guruṇā kṛpayā yadi dīyate | tatra lagnādikaṃ kiñcinna vicāryyaṃ kadācana | etat sarvaṃ divyavīraviṣayam | tathā ca itaḥ pūrvam | divyavīraguruṃ labdhvā dīkṣāṃ kṛtvā vicakṣaṇaḥ | p. 218) tataḥ samāhito bhūtvā puraścaryyāṃ kariṣyati | ityuktam etena paśuguruto dīkṣāyāṃ sarvaṃ vicāryyamityāyātam | kalpasūtraṭīkādhṛtakulārṇave || dvijo'pi dīkṣitaḥ paścādantyajaḥ pūrvadīkṣitaḥ | dvijaḥ kaniṣṭhaḥ sa jyeṣṭha iti śāstrasya nirṇayaḥ | jyeṣṭhatvena ca te pūjyā nāvamānyāḥ kathañcana || iti dīkṣājyeṣṭhatvādikathanam || kulārṇave'pi || dīkṣāṃ vinā na mokṣaḥ syāt prāṇināṃ śivaśāsanāt | sā ca na syādvinācāryyamityācāryyaparamparā | upāsanāśatenāpi yāṃ vinā naiva sidhyati | tāṃ dīkṣāmāśrayed yatnāt śrīgurormantrasiddhaye || mahākapilapañcarātranārāyaṇīyayoḥ || mantro yaḥ sādhayedekaṃ japahomārcanādibhiḥ | kriyābhirbhūribhiryasya sidhyantyanye'lpasādhanāt | samyak siddhaikamantrasya nāsādhyamiha kiñcana | bahumantravataḥ puṃsaḥ kā kathā hānireva saḥ | ityekamantrasādhanaphalaṃ rāghavabhaṭṭadhṛtam || pustake likhito mantro yena sundari ! japyate | na tasya jāyate siddhirhānireva pade pade || ṣaṭkarmadīpikādhṛtamapi || pustake likhitā vidyā yena sundari ! japyate | siddhirna jāyate tasya kalpakoṭiśatairapi | rāghavabhaṭṭadhṛtam || dvijānāmanupetānāṃ ṣaṭkarmādhyayanādiṣu | yathādhikāro nāstīhasyāccopanayanādanu | tathācādīkṣitānāñca mantradevārcanādiṣu | nādhikāro'styataḥ kuryyādātmānaṃ śivasaṃskṛtamiti || dīkṣāyā akaraṇe doṣakathanam || nārāyaṇīye || yadṛcchayā śrutaṃ mantraṃ channenāpi chalena vā | patrekṣitaṃ vā yathāvattajjaghanyamanarthakṛt || iti nindyadīkṣākathanam || rāghavabhaṭṭe'pi || viprasya vidhivaddīkṣāmabhiṣekāvrasānikām | śrutvā tantraṃ gurorlabdhaṃ sādhayeddīkṣitaṃ manum | gurumukhyāḥ kriyāḥ sarvā bhuktimuktiphalapradāḥ | tasmāt sevyo gururnityaṃ muktyarthaṃ susamāhitaiḥ | gurvanuktāḥ kriyāḥ sarvā niṣphalāḥ syuryato dhruvam | p. 219) japo homārcanavidhiḥ kāryyo dīkṣānvitairnaraiḥ || iti dīkṣāvidhikathanam || mūlasūtram || dīkṣāstisraḥ śāktī śāmbhavī māntrī ceti | tatra śāktī śaktipraveśanāt śāmbhavī caraṇavinyāsāt māntrī mantropadiṣṭā sarvāśca kuryyādekaikamityeke | etadvyācakṣate śrīśaṅkarācāryyāḥ | śāktīti śaktiḥ kuṇḍalinī paracidrūpā tasyāḥ kriyāsamabhivyāhāreṇa kulākulabhedādbrahmanāḍyāṃ paraśambhumelanaṃ śaktipraveśaḥ | śāmbhavī caraṇavinyāsyāditi te caraṇāścatvāraḥ śuklaraktamiśraparasvarūpāḥ | māntrī mantropadiṣṭeti | taduktaṃ rudrajāmale || śāktī śaktibhavā dīkṣā śaktiḥ śrīparakuṇḍalī | tasyāḥ prāṇavilomena praveśaḥ paraśāmbhave | caraṇadvayasambhūtā śāmbhavī śīghrasiddhidā | māntrī mantrodbhavā dīksā tacchaktiḥ svātmasambhavā | mantrayantrārccanādukta kriyābhirbhogamokṣadā | caraṇadvayaṃ śivaśaktirūpam | tatra sattvapradhānaḥ śuklaḥ rajaḥpradhāno raktaḥ tamaḥpradhāno miśraḥ | guṇātīto nirvāṇaḥ | sākṣāt paramānandanirbharaḥ sadāśivasvarūpaḥ | sahasradalakamalakarṇikā-madhyavartti- candramaṇḍalagatapīyūṣadhārāplāvyamānāścintanīyāḥ | uktañca bhagavatā dattātreyeṇa || bhrūmadhyagau vidhiharau tava śuklaraktau pādau rajomalaguṇau khalu sevyamānau | sṛṣṭisthitī vitanuto hṛdaye tṛtīyamādyaṃ bhajan harati viśvamudagramugraḥ | tūryaṃ tavāryyacaraṇaṃ nirupādhibodhyam sāndrāmṛtaṃ śivapade satataṃ nato'smi || rudrajāmale || trividhā sā bhaveddīkṣā prathamā āṇavī parā | śāktī ca śāmbhavī cānyā sadyo muktividhāyinī | mantrārcanāsananyāsadhyānopacārakādibhiḥ || dīkṣā sā āṇavī proktā yathāśāstroktarūpiṇī | siddhyai ca śaktimālokya tayā kevalayā śiśoḥ | nirupāyaṃ kṛtā dīkṣā śākteyī parikīrttitā | p. 220) abhidandhiṃ vinācāryyaśiṣyayorubhayorapi | deśikānugraheṇaiva śiṣyatā vyāptikāriṇī || ṣaḍanvayamahāratne'pi || trividhā sā bhaveddīkṣā prathamā āṇavī parā | śākteyī śāmbhavī cānyā sadyomuktividhāyinī | mantrārcanāsanadhyānasthāpanopāsanādibhiḥ | kṛtā dīkṣā sā tvāṇavī proktā yathāśāstroktarūpiṇī | siddhyai svaśaktimālokya tayā kevalayā śiśoḥ | nirupāyaṃ kṛtā dīkṣā śākteyī parikīrttitā | abhisandhiṃ vinācāryyaśiṣyayorubhayorapi | deśikānugraheṇaiva śivatāvyaktikāriṇī | seyantu śāmbhavī dīkṣā śivādeśanakāriṇī | vāyavīyasaṃhitāyāmapi | śāmbhavī caiva śaktī ca māntrī caiva śivāgame | dīkṣopadiśyate tredhā śivena paramātmanā | gurorālokamātreṇa sparśāt sambhāṣaṇādapi | sadyaḥ saṃjñā bhavejjantordīkṣā sā śāmbhavī matā | śāktī jñānavati dīkṣā śiṣyadehaṃ praviśya tu | guruṇā jñānamārgeṇa kriyate jñānacakṣuṣā | māntrī kriyāvatī dīkṣā kumbhamaṇḍalapūrvikā || iti nāmakriyābhedāddīkṣābhedakathanam || dīkṣābhedāntarantu śāradāyāṃ caturthapaṭale || caturvidhā sā sandiṣṭā kriyāvatyādibhedataḥ | kriyāvatī varṇamayī kalātmā vedhamayyapi || prayogasāre || mantramārgānusāreṇa sākṣātkṛtveṣṭadevatām | guruścodbodhayecchiṣyaṃ mantradīkṣeti socyate || sūtrāntaramāha sarvāśca kuryyādekaikāṃ vetyeke || rudrajāmale || āṇavī bahudhā dīkṣā śāmbhavī ca tathā punaḥ | ekaikā vāpi vidvadbhiḥ paṭhyate śāstrakovidaiḥ | śivaśaktisamāyogājjanmāntarakṛtāt śubhāt | śivapūjānusandhānāt karmasāmyaṃ yadā bhavet | śiva eva tadā sākṣādāṇavyā dīkṣayā bhavet | iti dīkṣāphalakathanam || viśvasāratantre || caturvidhā tu sā dīkṣā brahmaṇā bhāṣitā purā | kriyāvatī kalāvatī varṇavedhamayī gunaḥ | p. 221) tāḥ krameṇāpi kathyante sarvasampatpradāḥ śubhāḥ || evaṃ sarvāsāṃ dīkṣāṇāṃ mānasādikaivalyāntaṃ samānameva phalam || taduktaṃ rudrajāmale || sarvāsāseva dīkṣāṇāṃ muktiḥ phalamakhaṇḍitam | avirodhādbhavatyeṣā prāsaṅgikyastu bhaktayaḥ || athādhivāsavidhiḥ || tatrādau gṛhapraveśānantaraṃ vighnanivāraṇapūrvakaṃ sūryyaḥ somādi paṭhitvā bhūrasītyādi mantrairghaṭasthāpanaṃ kuryyāt | taduktaṃ viśvasāratantre tṛtīyapaṭale || guruṇā vātmanā śiṣyaḥ sarvaṃ kuryyādvidhānataḥ | guruṇā kārayet karma śiṣyaḥ sarvaṃ haret sudhīḥ | candanāgurukarpūrairdhūpayed yāgamaṇḍapam | gṛhaṃ praviśya vidhinā tatra vighnān vināśayet | kṛtāñjalipuṭo bhūtvā mantramenaṃ samuccaret | oṃ sūryyaḥ somo yamaḥ kālo mahābhūtāni pañca ca | ete śubhāśubhasyeha karmaṇo nava sākṣiṇaḥ | ghaṭasyāropaṇaṃ kuryyānmantreṇānena deśikaḥ | ghaṭāropaṇamantro'yaṃ sarvatantreṣu sammataḥ | oṃ bhūrasi bhūmirasyaditirasi viśvadhā yā viśvasya bhuvanasya dhartrī pṛthivīṃ yaccha pṛthivīṃ dṛṃha pṛthivīṃ mā hiṃsīḥ bhūmiśodhanamityuktaṃ sarvatantrasamanvitam | mantreṇānena deveśi | śukladhānyaṃ vinikṣipet | oṃ dhānyamasi dhinuhi devān dhinuhi yajñaṃ dhinuhi yajñapatiṃ dhinuhi māṃ yajñanam | oṃ prāṇo mantro dā nāma tvā kāmāya matvā dīrghā nanu pramitidaśānumeṣāṃ devo vaḥ savitā hiraṇyapāṇiḥ | pratigṛhṇātyacchidreṇa śilācakṣuṣe tvā mahī māṃ payo'si | hastamānaṃ ghaṭaṃ kṛtvā navaratnodareṇa ca | ghaṭaṃ saṃsthāpayettatra mantreṇānena deśikaḥ | oṃ ājighra kalasaṃ mahyātmā viśantundavam | punarūrjāni varttasva sā naḥ || sahasraṃ dhukṣorudhārā payasvatī punarmāviśatā drayiḥ | mantreṇānena deveśi ! ghaṭaṃ saṃsthāpayettataḥ | muktāmāṇikyavaidūryyagomedavajravidrumān | padmarāgaṃ marakataṃ nīlañcaiva kramānnava | navaratnāni tatraiva nikṣiped vibhāvāvadhi | p. 222) merutantre'pi | puṣpaṃ nīlañca vaidūryyaṃ vidrumaṃ mauktikaṃ tathā | tato marakataṃ vajraṃ gomedaṃ padmarāgakam | proktāni navaratnāni deśikairmantravittamaiḥ | oṃ āpyāyasva sametu te viśvataḥ somavṛṣṭyaṃ bhavāvājasya saṅgaye | mantreṇānena deveśi ! jalaṃ dadyādghaṭopari | oṃ dhannanā gā dhannanā jiñjayema dhannanā tīvrāḥ samado jayema | dhanuḥ śatrorapakāmaṃ kuṇotu dhannanāḥ sarvāḥ pradiśo jayema | mantreṇānena deveśi ! śākhāṃ dadyādghaṭopari | tāmbūlaṃ śrīphalaṃ dadyāt kadalīṃ vā viśeṣataḥ || oṃ śrīśca te lakṣmīśca patnyā ahorātre pārśve nakṣatrāṇi rūpamaśvinau | vyāptamiṣṭumīśānamuṃ ma īśānaḥ sarvalokamaheśānaḥ || mantreṇānena deveśi ! ghaṭe puṣpaṃ vinikṣipet | saphalaṃ śālicūrṇañca śarāvañca ghaṭopari | vinikṣipyātha vidhinā kṣīraśākhisamanvitam | suvastrācchādanaṃ kuryyānmantreṇānena sādhakaḥ | oṃ vastrañca pāvanaṃ śvetaṃ bahutantuvinirmitam | mayā niveditaṃ bhaktyā vastrañca pratigṛhyatām | kvāthito jambucūrṇena indraballīdalena ca | ghaṭaṃ saṃveṣṭya vidhinā sindūrādivibhūṣitam | sthāpayettaṃ ghaṭaṃ mantramuccārya yatnataḥ sudhīḥ || kvāthito jambu cūrṇeneti pradarśanārthamuktamanyenāpi tadviśeṣo merutantre tṛtīyaprakāśe || pañcāśadoṣadhīḥ kvāthaiḥ pūrayettadanantaram | ekena sahitāstāśca varṇauṣadhyaḥ kramādimāḥ | candanañcāpi raktākhyacandanañcāgurustathā | karpūrośaurakuṣṭhāni bālakañcāpi keśaram | kakkolakaṃ jātiphalaṃ jaṭāmāṃsīṃ murāṃ tathā | granthikaṃ rocanā jātīpatraṃ pippalavilvakau | pṛśniparṇī citrakañca karaṅgaṃ kattṛṇaṃ tathā | kaṭphalañcāpi guñjā ca dadruhaṃ vakakāśmarī | padmakoṣaṃ śaṅkhapuṣpī mayūrasya śikhā tathā | plakṣo'gnimanthaśca tathā mudgaparṇī kuśāḥ punaḥ | pāṣāṇabhedakaḥ kṛṣṇaśaṅkhapuṣpī ca rohiṇī | śyoṇākovṛhatī caiva pāṭalī mukhakarṇikā | p. 223) tulasī śikharā indravallī bhṛṅgābhidhā punaḥ | tato'parājitā tālamūlī cāpi kṛtāñjalī | dūrvā śrīdevakanyākhyā bhārgyākhyā bhadramustakam | lavaṅgarahitāścaitāḥ pañcāśatsaṃkhyakā iti || yadyapi prathamakāṇḍe pañcāśadoṣadhayo nirūpitāstathāpyekapañcāśattvaprāptyarthamuktasya durūhatvanivṛttaye kramabhedajñāpanāya ca punardarśitāḥ | dugdhavṛkṣatvacaḥ kvāthairbrahmavṛkṣodbhavaistathā | gandhapaṅkaprasūnādivāsitairvāśṛtairjalairiti | tato ghaṭaṃ sthirīkuryyāt yāvaddīkṣāvidhirbhavet | oṃ sthiro bhava viḍaṅga āśurbhava vāyvarvan pṛthurbhava suṣadasthamagne purīśarāhanaḥ | mantreṇānena deveśi ! sthirīkaraṇamuttamam | tataḥ kṛtāñjalirbhūtvā mantramenaṃ paṭhettataḥ | oṃ gurubhyo gaṇapatibhyaśca vo namo virūpebhyo viśvarūpebhyaśca vo namaḥ | vrātebhyo vrātapatibhyaśca namaḥ | namo gṛhyebhyo gṛhyapatibhyaśca vo namaḥ | puṇyāhaṃ vācayedādau svastivācanapūrvakam || oṃ svasti na indro vṛddhaśravāḥ svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ svasti nastārkṣo'riṣṭanemiḥ | svasti no vṛhaspatirdadhātu || astrāya phaḍiti mantreṇa bhaumān vighnān vidārayet | divyadṛṣṭyā divyavighnān dūrayecca caturdiśi divyadṛṣṭilakṣaṇaṃ tatraiva | animeṣākṣidṛṣṭiśca divyadṛṣṭiḥ prakīrttitā | māṣabhaktena cānnena yāvakena ca saṃyutam | ajākarṇasya raktena dugdhena madhureṇa ca | māṣabhaktabaliṃ dadyādbhūtapretapiśācake | oṃ bhūtāḥ pretāḥ piśācāśca pātālabhūtale sthitāḥ | parvatāgre tathā vṛkṣe gṛhakṣetrādiṣu sthitāḥ | tuṣṭā bhavantu te sarve mama gṛhṇantvimaṃ balim | yajecca raktakusumairaktamāhiṃṣaśoṇitaiḥ | matsyamāṃsādibhirbhṛṣṭairdugdhaiśca vidhināmunā | baliṃ dadyācca tatrāpi tadā maṅgalamārabhet | dīkṣāyā dharmmakarmmarūpatvena tatra vighnanirāsa ukto yoginītantre uttarakhaṇḍe'ṣṭamapaṭale | tīrthe prāsādakaraṇe dharmārambhe viśeṣataḥ | p. 224) vratayajñasamārambhe vighnāni nivasanti vai | tāni sampūjayedādau balibhirmodakādibhiḥ | anyathā jāyate vighnamiti jānīhi me priye ! | athāparāṇi vighnāni śarīre nivasanti vai | mānasājñānanirhārāstāni śṛṇu mama priye ! | kaścinnivarttako devi ! kaścit pravarttakastathā | sannikarṣaṃ vidūraṃ vā sahasraṃ phalameva vā | pāpānusaraṇañcaiva ālasyenāpi dūṣaṇam | śokamohajvarāvyādhitāruṇyaṃ dhanalālasā | kalahaṃ bhāryyayā sārddhaṃ durbhikṣaṃ gṛhasaṅgaṭam | nānāvratasamākīrṇaṃ dhārmiko'smītimānasaḥ | prāptaśokastu dharmmasya kāraṇe hīnapatnikam | vṛkṣapatrañca tulasī dhātrī vṛkṣaphalaṃ tathā | śālagrāmaṃ śilākhaṇḍaṃ pratimāṃ dārujāṃ tathā | mānuṣaṃ brāhmaṇañcaiva svayambhūvarttulāṃ śilām | śaṅkhaṃ śambūkabhedañca khaḍgasya māṃsasambhavam | dṛṣṭyādāvābhavedevaṃ tīrthajātaṃ jalaṃ tathā | gaṅgāyāṃ vā nadīrūpaṃ puṇyakṣetrañca bhūmikām | ityetāni ca vighnāni saṃyānti ca punaḥ punaḥ | pūjayitvā vidhānena dvāradeśe na sādhayet | kavacenaiva vījena saptakṛtvo japena ca | niḥsāryya vighnān tān sarvān tadā rakṣāṃ diśet punaḥ || viśvasāratantre || ātmānaṃ rakṣayet tatra vahniprācīrayogataḥ | vahnivīje caturdikṣu prācīraṃ bhāvayeddhiyā | tadā tālatrayaṃ dadyādvahnivījena deśikaḥ | ūrddhvorddhva krama yogena gurūṃśca praṇamettataḥ | oṃ gurubhyo namo nityaṃ tadā ca gurupādukām | paraṃ parāparaṃ devi ! parātparamataḥ param | krameṇa praṇameddhīmān oṃkārādi udīritān | gaṇeśaṃ dakṣiṇe natvā sammukhe ceṣṭavatām | gaṇeśaṃ sthāpayettasya pūrvokte tu ghaṭe sudhīḥ | āvāhamyahaṃ devaṃ gaṇeśaṃ śivanandanam | vyāghracarmāmbaradharaṃ vyālayajñopavītinam | gaṇakoṭyā parivṛtaṃ devaṃ modakabhojanam | avighneśaṃ mahākāyaṃ sarvalokaikapūjitam | balinaṃ sarvaśāntyarthaṃ raudramāvāhayāmyaham | p. 225) ehyehi bhagavan ! deva ! sarvavighnavināśaka ! | imāṃ pūjāṃ gṛhāṇa tvaṃ sarvaṃ me saphalaṃ kuru | sindūraraktapuṣpādyaiḥ pūjayecchivanandanam | añjalyāvāhayedādau sarvatrāyaṃ vidhiḥ smṛtaḥ | svāgatādi tataḥ praśnaṃ pratyuttarasamanvitam | āsanantu tato dattvā pādyamarghyaṃ nivedayet | oṃ pādyaṃ suvāsitaṃ deva ! sarvabhūtasukhāvaham | dūrayātrāśramaharaṃ pādyaṃ tatpratigṛhyatām | pādyaṃ namaḥ pādayuge svāhārghyaṃ śirasi sthitam | madhuparkaṃ svadhānte tu punarācamanīyakam | snānīyañca namo brūyāt punargandhādikaṃ tataḥ | vastraṃ yajñopavītañca namo'nte parikalpayet | annaṃ bhakṣyaṃ svadhānte tu dhūpaṃ dīpaṃ vidhānataḥ | krameṇa nikṣipettatra devāya vidhināmunā | arghyapātre pradāyārghyaṃ tataḥ śṛṇu varānane ! | arghyodakaṃ bhavecchaṅkhe syāmākayavadūrvake | nānāgandhasamāyuktaṃ kuśāṃśca tilasarṣapam | viṣṇukrāntāñca yavakaṃ ṣaḍarghyo'yaṃ prakīrttitaḥ | oṃ kāṇḍāccaiva mantreṇa arghyaṃ dadyācca sādhakaḥ | pādyamantreṇa kurvīta tathā cācamanīyakam | oṃ namaḥ svāhāsamāyuktaṃ brahmatvaphalahetave | mayā niveditaṃ bhaktyā madhuparkaṃ gṛhāṇa me | mūlamantreṇa sarvatra oṃkārādinamo'nvite || chāndasatvānna varṇanāśaḥ | oṃkārādinamo'nvitena mūlamantreṇetyarthaḥ || dadhnā ca madhusarpirbhyāṃ madhuparkaṃ prakīrttitaḥ | yajñopavītamantreṇa dadyādyajñopavītakam | yajñopavītamantrastu || oṃ yajñopavītaṃ paramaṃ pavitraṃ vṛhaspateryat sahajaṃ purastāt | āyuṣyamagraṃ pratimuñca śubhraṃ yajñopavītaṃ balamastu tejaḥ || oṃ nānāratnaiśca ghaṭitaṃ viśvakarmādinirmitam | sarvāṅgaśobhābharaṇaṃ gṛhāṇa phalahetave | oṃ vanaspatirasotpanno gandhāḍhyo gandha uttamaḥ | āghreyaḥ sarvadevānāṃ dhūpo'yaṃ pratigṛhyatām | oṃ suprakāśo mahādīpaḥ sarvatastimirāpahaḥ | savāhyābhyāntaraṃ jyotirdīpo'yaṃ pratigṛhyatām | p. 226) pradīpāvalibhiḥ kuryyānnikaṭe dhūpadīpakau | prakṣālanāya hastasya paścātpātraṃ kṣipet sudhīḥ | śātakumbhaprapūrṇena maṇḍapaṃ racayet sudhīḥ | gaṇeśaṃ pūjayitvā ca arkaṃ viṣṇuṃ śivaṃ śivām | pūjayedvidhinā tatra ghaṭe sarvasamṛddhaye | kūrccamuṣṭiṃ kṣipedādau phaḍmantreṇa tu sādhakaḥ | tilān kuśān sarṣapāṃśca kūrccamuṣṭiḥ prakīrttitā | vikirān prakṣipettatra sapta sapta śarāṇunā || vikirā dīkṣāyāṃ bakṣyante || śarāṇunā astramantreṇa | tato guruḥ sa vedyāntu gatvā svasyāsane viśet || merutantre tṛtīyaprakāśe || sañcintyamantreṇa mūrtimevaṃ tasmin gurūttamaḥ | tasyāṃ mūrttau samāvāhya pūjayediṣṭadevatām | smṛtvā mūlamanuṃ mantrī samyaṅnāḍīmukhāttataḥ | nirgamasya ca caitanyaṃ nāsikāgravinirgatam | añjalau mātṛkāpadme mahaḥ puṣpānvite guruḥ | mastakāstaṃ samutthāpya tasyāmāvāhayettataḥ | saṃsthāpanaṃ sannidhānaṃ sannirodhaṃ tataścaret | sammukhīkaraṇañcāpi sakalīkaraṇaṃ tataḥ | tato'vaguṇṭhanaṃ kāryyamamṛtīkaraṇaṃ tataḥ | paramīkaraṇaṃ kuryyāt kramaśaḥ svasvamudrayā | kramādvidadhyācca tata upacārān prakalpayet | āsanādi prabhūtānāṃ upacārān prakalpya ca | tato mantravidhāneṣu proktāṅgāvaraṇānyapi || punaḥ pūrvādikāṣṭhāsu kramādastrādikān yajet | lokapālān maṇḍaleṣu kumbhopari ca tatra vā | airāvataṃ puṇḍarīkaṃ vāmanaṃ kumudāñjanau | puṣpadantaṃ sārvabhaumaṃ supratīkaṃ tadagrataḥ | sarvānte lokapālānāṃ tadastrāṇāṃ prapūjanam | indrādipūjanāt pūrvaṃ brāhmyādipūjanamapi | tathā ca viśvasāre || aṣṭadikṣu cāṣṭa kumbhān kvāthatoyaprapūritān | brāhmyādimātṛkāḥ pūjyāḥ sarvatantrasamanvitāḥ | jñātvā jñānavidhānena gandhapuṣpānnavāribhiḥ | daṇḍaṃ kamaṇḍalukaramakṣasūtrābhayaṃ tathā | bibhratī kanakacchāyāṃ brāhmī kṛṣṇājinojjvalā || 1 || śūlaṃ kapālaṃ paraśuṃ nṛṇāṃ potaṃ manoharam | p. 227) vahantī hemasaṅkāśā dhyeyā māheśvarī śubhā || 2 || aṅkuśaṃ daṇḍakhaṭvāṅgaṃ pāśañca dadhatī karaiḥ | dhyeyā bandhūkasaṅkāśā kaumārī śarmmadāyinī || 3 || cakraṃ ghaṇṭāṃ gadāṃ khaḍgaṃ bibhratī sumanoharā | tamālaśyāmalā dhyeyā vaiṣṇavī śarmmadāyinī || 4 || muṣalaṃ karabālañca kheṭakaṃ dadhatī halam | karaiścaturbhirvārāhī dhyeyā kālaghanacchaviḥ || 5 || aṅkuśaṃ tomaraṃ vidyut kuliśaṃ bibhratī karaiḥ | indranīlanimendrāṇī dhyeyā sarvasamṛddhidā || 6 || śūlaṃ kapālaṃ nṛśiraḥ kapālaṃ dadhatī karaiḥ | muṇḍasraṅmaṇḍitā dhyeyā cāmuṇḍā raktavigrahā || 7 || akṣasrajaṃ vījapūraṃ kapālaṃ paṅkajaṃ karaiḥ | vahantī hemasaṅkāśā mahālakṣmīharipriyā || 8 || merutantre | vidhāya pūjāmevaṃ hi dhūpadīpanivedyakaiḥ | kṛte nivedye ca tato maṇḍalaṃ paritaḥ kramāt | prabālāṅkurapatrāṇi sthāpanīyāni mantriṇā | vedikāyā dakṣabhāge kṛtvā sthaṇḍilamuttamam | saṃsthāpya vahniṃ saṃskṛtya vaiśvadevaṃ samārabhet | yathāvidhi tatastatra gandhādyairdevatāṃ yajet | tataḥ praṇavapūrvābhirhutvā vyāhṛtibhiḥ purā | juhuyānmūlamantreṇa pāyasena ghṛtena ca | pañcaviṃśatibhiḥ paścāddhutvā vyāhṛtibhiḥ purā | sampūjya tāṃ candanādyaiḥ pīṭhamūrtau niyojayet | agniṃ visṛjya śiṣṭena pāyasena baliṃ haret | pārśvadebhyaścandanādipuṣpākṣatasamanvitam | tata utthāpya naivedyaṃ tatsthalaṃ śodhayet sudhīḥ | punaryajeccopacāraiḥ pañcabhirdarśayettataḥ | darpaṇaṃ vyajanaṃ chatraṃ cāmaraṃ mukhavāsakam | sahasrañca japenmantrī mūlamantraṃ samāhitaḥ || viśvasāre || jalaṃ samarpya vidhinā tadā kurvīta maṅgalam | dvijastrīṇāṃ brāhmaṇānāmāśīrvādaṃ pragṛhya ca | jayaśabdairbrahmaśabdairbrāhmaṇān paritoṣya ca | bandhuvargaṃ pratoṣyātha adhivāsaṃ tato diśet | mantreṇānena dravyeṇa krameṇa deśikottamaḥ | adhivāsaṃ akurvīta śiṣyasya sāvadhānataḥ | p. 228) oṃkāraṃ pūrvamuccāryya namo'ntena samarpayet | oṃ bhūrasīti ca mantreṇa mṛttikāṃ prakṣipettataḥ | oṃ gandhadvārāṃ durādharṣāṃ nityapuṣṭāṃ karīṣiṇīm | īśvarīṃ sarvabhūtānāṃ tvāmihopahvaye śriyam | gandhaṃ dadyācca vidhinā mantreṇānena sādhakaḥ | oṃ praparvatasya vṛṣabhasya puṣṭāṃ vāvaścarantī śaśi ca iyānātā āvṛttamadadhāgudaktā | ahiṃ vradhnamanurīṣamaṇāviṣṇorvikramaṇamasi viṣṇorvikrāntamasi viṣṇoḥ krāntamasi vaiṣṇave tvā || mantreṇānena vidhinā śilāṃ dadyādvicakṣaṇaḥ | dhānyamantreṇa dhānyasya dānaṃ tantreṣu sammatam | oṃ kāṇḍāt kāṇḍāt prarohantī puruṣaṃ puruṣaḥ pavi | etān dūrve pratanu sahasreṇa śatena ca | mantreṇānena deveśi ! dūrvāṃ dadyādvidhānataḥ | oṃ śrīśca teti ca mantreṇa puṣpaṃ dadyādvidhānataḥ | oṃ yāḥ phalinīti ca mantreṇa phalaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ | oṃ dadhikrāvro'tyakārṣaṃ jiṣṇoraśvasya vāji vaḥ | surabhīno mukhākarat praṇatānaṃsitāyat | mantreṇānena taṃ dhyātvā adhivāsaṃ samādiśet | oṃ ghṛtavatī bhuvanānāmabhitriyorvī pṛthvīmadhudughe supeśasā | dyāvāpṛthivī varuṇasya dharmaṇā viṣkabhīte ajare bhūriretasā | mantreṇānena deveśi ! dadyācchiṣyasya mastake | oṃ svasti na iti mantreṇa svastikaṃ vinivedayet | oṃ sindhoriva prādhvane sughanāso vātapramīyapatantī jihvā ghṛtasya dhārā aruṣo na vājīkāṣṭhābhindannūrmibhiḥ pinnamānaḥ | iti mantreṇa sundūraṃ dadyācca śiṣyamastake | oṃ śaṅkha ! tvaṃ śaṅkhapuṇyānāṃ maṅgalānāñca maṅgalam | viṣṇutā vidhṛtā nityaṃ mama śāntiprado bhava | śaṅkhasparśanamantro'yaṃ sarvatantrasya sammataḥ | oṃ samidho'ṅganaṃ kṛdaraṃ matīnāṃ ghṛtamagne madhumat pinnamānaḥ | vājīvahan vājinaṃ jātavedā devānāṃ vākṣipriyamādadhanta | mantreṇānena deveśi ! kajjalaṃ vinisajjayet | p. 229) oṃ yuñjanti vradhnamaruṣaṃ carantaṃ paritasthuṣaḥ | rocante rocanā divi | rocanāṃ parito dadyānmantreṇānena sundari ! | oṃ annaṣate annasya no dhehyannamīrasya śuṣmiṇaḥ | pradātāraṃ tārṣa ūrjjaṃ no dhehi dvipadeśaṃ catuṣpade | viśvakarmmaṇe svāhā | mantreṇānena deveśi ! sparśanaṃ parikīrttitam | oṃ hiraṇyagarbhaḥ samavarttatāgre bhūtasya jātaḥ pratireka āsīt | sa dādhāra pṛthivīṃ dyāmutemāṃ kasmaidevāya haviṣā lidhema vā | mantreṇānena deveśi ! kāñcanaṃ parito nyaset | oṃ rūpeṇa vai rūpamartyānāṃ puthomā viśvavedā vibhajatu muttamasya yathā vedaścandradakṣiṇāpaśyavyantarīkṣaṃ yat suṣaduccaiḥ | mantreṇānena deveśi ! rūpyaṃ dadyādvidhānataḥ | oṃ asau yastāmro'ruṇa uta babhruḥ sumaṅgalaḥ | ye cainaṃ rudrā abhito dikṣu śritāḥ | sahasraśo vai yāṃ helaṣīmahe | mantreṇānena deveśi ! tāmraṃ dadyādvidhānataḥ | oṃ rakṣohano balgahanaḥ prokṣayāmi vaiṣṇavān rakṣohano balgahano balayāmi vaiṣṇavān rakṣohano balgahano vastṛṇāmi vaiṣṇavān rakṣohano balgahana upadadhāmi vaiṣṇavaṃ rakṣohano balgahanaḥ payyamāmi vaiṣṇavīn vaiṣṇavamasi vaiṣṇavāḥ stha | mantreṇānena siddhārthaṃ dattvā bālasya mūrddhani | oṃ ākṛṣṇena rajasā varttamānau niveśayanna mṛtaṃ martyañca | hiraṇmayena savitā rathenā devo yāti bhuvanāni paśyan | mantreṇānena deveśi ! darpaṇaṃ pratipadayet | oṃ manojyotirjuṣatāmājyasya vṛhaspatiryajñamimaṃ tanotu | ariṣṭaṃ yajñamimaṃ dadhātu viśve devāḥ sa iha mādayantā mompratiṣṭha | mantreṇānena deveśi ! dīpaṃ dadyādvidhānataḥ || oṃ pratipadasi pratipadetvā anupadasi anupade tvā sampadasi sampade tvā tejo'si tejasetvā tejomayi dhehi | oṃ praśastamātramasi bhūtapātre śirasārthaṃ mama kuru sarvaṃ devīcarayugalaṃ vandanīyam || śāradātilake caturthapaṭale || p. 230) astreṇa kṣālite pātre nave tāmramayādike ! | taṇḍulān śālisambhūtān mūlamantrābhimantritān | prasṛtīnāñca daśabhiḥ kṣiptvā cāntramauṃ japet | prakṣālya prātravadanaṃ vidhāya kavacānunā | prāṅmukho mūlamantreṇa deśikendraścaruṃ pacet | śruveṇājyena saṃsvinne dadyāttaptābhimāraṇam | mūlena paścāttatpātraṃ kavacenāvatārayet | astrajapte kuśāstīrṇe maṇḍale vidhivadguruḥ | taṃ vibhajya tridhā bhāgamekaṃ devāya kalpayet | anyadagnau ca juhuyādaparaṃ deśikaḥ svayam | śiṣyeṇa sārddhaṃ bhuñjīta vihitācamanaṃ tataḥ | ācāntaṃ śiṣyamādāya sakalīkṛtya deśikaḥ | tālapramāṇaṃ hṛjjaptaṃ kṣīrivṛkṣādisambhavam | dantakāṣṭhaṃ tadā dadyācchiṣyāya niyatātmane | dantān viśodhya sa punastat prakṣālya visajjane | yathāvidhi tamācāntaṃ śikhābandhābhirakṣitam | vidhāya sārddhamamunā vedyāṃ darbhāntare guruḥ | śayīta tasyāṃ tāṃ rātrimadhivāsaḥ samīritaḥ || viśeṣastu merutantre tṛtīyaprakāśe anusandheyaḥ || iti adhivāsavidhiḥ || athāṅgurāropaṇaprayogaḥ | tatra dīkṣādivaśāt prāk navame saptame pañcame śubhe tasmin vahnimaṇḍapaprāntare pañcahastamitāni prañcasūtrāṇi pūrvapaścimakrameṇa pātayitvā dakṣiṇottarakrameṇa dvādaśāṅgulāntaritānyekādaśasūtrāṇi pātayet tena catvāriṃśatkoṣṭhā bhavanti | teṣāṃ vahiścatusro vīthīrmārjjayet | mārjjanaprakāraśca prathamaṃ pūrvasyāṃ catuṣkoṣṭhātmikāmekāṃ vīthīṃ tato dakṣiṇasyāmaṣṭakoṣṭhātmikāmaparāṃ paścimāyāṃ catuṣkoṣṭhātmikāmanyāmuttarasyāmaṣṭakoṣṭhātmikāmita-rāñca mārjjayet | tato'ntaścatuṣkasya pūrvapaścimapārśvayordve vīthyau dvikoṣṭhātmike punarmārjayet | tena maṇḍale catuṣkoṣṭhātmakaṃ koṣṭhatrayamavaśiṣyate | tataścatuṣkoṣṭhatrayasthāni dvādaśapadāni pratyekaṃ catuṣkoṣṭhaṃ śvetādibhīrajobhīrañjayet | p. 231) tatra vāyupade śvetamāgneye pītaṃ nair-ṛte aruṇamīśāne kṛṣṇam | tataḥ śyāmalena mārjitavīthīrāpūrayet | teṣu padeṣu pālikāpañcamukhīśarāvāṇāṃ suprakṣālitaṃ triguṇasūtrasūtraveṣṭitaṃ śuṣkagomayacūrṇabālukāmṛdbhiruttarottaraparipūritam | haribrahmarudrasvarūpaṃ kṛṣṇavarṇavraṇādirahitaṃ paścimādikrameṇāgnikoṇamārabhyeśānakoṇaparyyantaṃ pratyekaṃ catuṣkoṣṭheṣu sthāpayet | tataḥ paścimadiśi pālikācatuṣke viṣṇuṃ madhye pālikācatuṣke brahmāṇaṃ pūrvasyāṃ śarāvacatuṣke rudraṃ dhyātvāvāhya pūjayet | tato vamiti mantreṇa viṣṇuviṣaye oṃ namo bhagavate vāsudevāyeti mantreṇa dugdhenāmbhasā ca vījāni prakṣālya vījopari dātavyamantramaṣṭottaraśataṃ japet | tataḥ kaṅkau skandaṃ niṣpāve vāyuṃ kulatthe vahnimāḍhakyāṃ nir-ṝtiṃ mudge somaṃ tile vaivasvataṃ śālau prajāpatiṃ sarṣape'nantaṃ śyāmāke sūryyaṃ māṣe ca varuṇaṃ sampūjya vījāni miśrayitvā tatra somaṃ pūjayitvā prāṅmukha udaṅmukho vā | oṃ tripañcakāya sarvāya śaṅkarāya śivāya ca | sarvalokapradhānāya śāśvatāya namo namaḥ | iti mantreṇa teṣu pātreṣu vījāni nirvapet | tato haridrācūrṇamiśritajalena gandhamiśritajalena ca tāni siñcet | uktaprakārajalasecanaṃ somapūjanañcādhivāsadinaparyyantaṃ pratyahaṃ kuryyāt | tato nūtanavastratrayeṇa tāni pātrāṇyācchādya pratyekarātriṣu devatābhyo baliṃ dadyāt | tatra prathamarātrau oṃ bhūtebhyo nama iti mantreṇa gandhapuṣpe dattvā lājatiladadhiśaktubhirbaliṃ dadyāt | tataḥ sthānamārjjanādi kuryyāt | dvitīyarātrau oṃ pitṛbhyo nama iti gandhapuṣpe dattvā satilānnataṇḍulairbaliṃ dadyāt | tṛtauyarātrau oṃ yakṣebhyo nama iti gandhapuṣpe dattvā dadhiśaktulājairbaliṃ dadyāt | caturtharātrau oṃ nāgebhyo nama iti gandhapuṣpe dattvā nārikelodakaśaktupiṣṭakairbaliṃ dadyāt | pañcamarātrau oṃ brahmaṇe nama iti gandhapuṣpe dattvā sapaṅkajākṣatataṇḍulena baliṃ dadyāt | p. 232) ṣaṣṭharātrau oṃ śivāya nama iti gandhapuṣpe dattvā sapūpānnabaliṃ dadyāt | saptamarātrau oṃ viṣṇave nama iti gandhapuṣpe dattvā guḍaudanena baliṃ dadyāt | tataḥ pāyasādinā lokapālebhyo balidānam | tatra īśānapūrvayormadhye brahmaṇe | nai-ṛtavaruṇayormadhye anantāya balirdeyaḥ | prarūḍhānaṅkurānanyo na paśyet | aśubheṣu aṅkureṣu śāntyādikaṃ kuryyādityaṅkurāropaṇam || atha adhivāsaprayogaḥ || tatrādau gururgṛhaṃ praviśya candanāgurudhūpādyairgṛhaṃ suvāsitaṃ kṛtvā vighnān vināśya oṃ sūryyaḥ soma ityādi paṭhitvā ghaṭasthāpanaṃ kuryyāt | tatkramastu oṃ bhūrasīti bhūmiśodhanam || 1 || oṃ dhānyamasīti mantreṇa tatra śukladhānyanikṣepaḥ || 2 || oṃ prāṇa iti mantreṇa hastapramāṇasya ghaṭasyodare navaratnadānam || 3 || oṃ ājighra ityādimantreṇa tatra tasya sthāpanam || 4 || oṃ āpyāyasveti mantreṇa ghaṭopari jaladānam || 5 || oṃ dhanna neti tadupari śākhādānam || 6 || tadupari tāmbūlasya śrīphalasya ca dānaṃ kadalī phalasya vā || 7 || oṃ śrīśca teti tadupari puṣpadānam || 8 || tataḥ saphalaṃ śālicūrṇayuktaṃ śarāvasya ghaṭoparinidhānam || 9 || oṃ vastrañceti kṣīraśākhiśākhāsahitavastrārpaṇam || 10 || jambūpañcāśadoṣadhikvāthena ghaṭapūraṇam || 11 || indravallyā ghaṭaveṣṭanam || 12 || ghaṭe sindūradānam || 13 || oṃ sthiro bhaveti dīkṣāparyyantaṃ gaṭasya sthirīkaraṇam || 14 || evaṃ ghaṭaṃ saṃsthāpya oṃ gurubhyo nama ityādi paṭhitvā oṃ yajamānasya puṇyāhamityādinā puṇyāhaṃ vācayitvā oṃ svasti na iti svastivācanaṃ kṛtvā oṃ astrāya phaḍiti bhaumān vighnānanimeṣākṣidṛṣṭirūpadivyadṛṣṭyā caturdiśidivyān vighnānapasāryya oṃ bhūtāḥ pretā iti mantreṇa māṃṣabhaktenānnena yāvakenājākarṇaraktena dugdhena madhuradravyeṇa vā baliṃ dattvā raktapuṣpeṇa tān pūjayet | p. 233) tato humiti saptakṛtvo japtena vikireṇa sarvān vighnān niḥsāryya ramiti jaladhārayā caturdikṣu vahniprākāraṃ kalpayet | tato vamityūrddhvorddhakrameṇa tālatrayaṃ dattvā oṃ gurubhyo nama evaṃ gurupādukābhyaḥ paramagurubhyaḥ parāparagurubhyaśca ūrddhvorddhakrameṇa vāme natvā dakṣiṇe oṃ gaṇeśāya namaḥ madhye iṣṭadevyai namaḥ iti praṇamet | oṃ āvāhayāmyahamityādinā gaṇeśaṃ dhyātvā ehyehītyādinā ghaṭe āvāhya sindūraraktakusumādinā taṃ pūjayet | tatkramastu svāgatapraśnottarānantaramāsanadānam | oṃ pādyamiti pādayornama iti pādyadānam | śaṅkhodakaśyāmākadūrvākuśatilasarṣapāparājitāyavarūpa-ṣaḍaṅgārghyaṃ gandhayuktaṃ śaṅkhe nidhāya | oṃ kāṇḍādibhiḥ svāheti śirasyarghyadānam | pādyamantreṇācamanīyadānam | oṃ nama iti dadhimadhughṛtarūpa madhuparkasya svadheti dānam | mūlamantreṇa svadheti punarācamanīyadānam | mūlamantreṇa nama iti snānīyadānam | oṃ yajñopavītamiti yajñasūtradānam | oṃ nānāratnaiścetyādyābharaṇadānam | mūlena nama iti gandhadānam | mūlena vauṣaḍiti puṣpadānam | vanaspatīti dhūpadānam | oṃ suprakāśa iti dīpadānam | mūlena dīpābalibhirnama iti nīrājanam | mūlena nivedayāmīti naivedyadānam | tataḥ prāguktanamo gurubhya iti vandanam | iti gaṇeśaṃ sampūjya | evaṃ krameṇārkaviṣṇuśivadurgā ghaṭepūjayet | tata oṃ phaḍiti mantreṇa tilakuśasarṣaparūpakūrcamuṣṭiṃ prakṣipet | tata oṃ astrāya phaḍiti saptakṛtvaḥ sañjapya lājacandanaśvetasarṣapabhasmadūrvārūpa- vighnavināśakavikiraprakṣepaṃ kuryyāt | tato gururvedikopari svīyāsane upaviśya mūlena mūrtīṃ kalpayitvāvāhya āvāhanyādimudrāḥ pradarśyāsanādipuṣpānteneṣṭadevatāṃ sampūjayet | p. 234) tato'ṅgāvaraṇādiṃ sampūjayet | tatkramastu tantrasāre'nusandheyaḥ | tato'ṣṭasu dikṣu aṣṭa kumbhān kvāthatoya prapūritān pūrvoktamantraiḥ saṃsthāpya teṣvaṣṭamātṛkādhyānāvāhanapūrvakaṃ pūjayet | tato daśadikṣu indrādilokapālānairāvatādīnaṣṭau gajān vajrādyastrāṇi sampūjya dhūpadīpau naivedyañceṣṭadevatāyai nivedya vedikāyā dakṣabhāge maṇḍalaṃ kṛtvāṅkurapātrāṇi sthāpayet | tato dakṣiṇe sthaṇḍilaṃ kṛtvāṅkuraṃ saṃskṛtya tatra devatāṃ sampūjya oṃ bhūḥ svāhā oṃ bhuvaḥ svāhā oṃ svaḥ svāhā iti vyāhṛtibhirghṛtena hutvā pāyasena mūlamantreṇa pañcaviṃśativāraṃ juhuyāt | punarvyāhṛtibhirhutvā gandhapuṣpādibhiḥ sampūjyāgniṃ visṛjet | tato'vaśiṣṭapāyasena pārśvadevebhyo baliṃ dadyāt | tato naivedyamutthāpya sthānamārjjanaṃ kṛtvā punardaśopacārairiṣṭadevatāṃ ghaṭe sampūjya darpanaṃ cāmaraṃ vyajanaṃ chatraṃ mukhavāsakatāmbūlañca darśayet tato mūlamantraṃ sahasradhā japtvā japaṃ samāpya praṇamya brāhmaṇān paritoṣya maṅgaladhvaninṛtyagītapuraḥsaramadhivāsaṃ kuryyāt || yathā oṃ bhūrasīti śiṣyamastake mṛttikāsparśanam || 1 || oṃ gandhadvārāmiti gandha || 2 || oṃ praparvatasyeti śilā || 3 || oṃ dhānyamasīti dhānyam || 4 || oṃ kāṇḍāditi dūrvā || 5 || oṃ śrīścateti puṣpam || 6 || oṃ yāḥ kalinīti phalam || 7 || oṃ dadhīti dadhi || 8 || oṃ dhṛtavatīti ghṛtam || 9 || oṃ svasti na iti svastikam || 10 || oṃ sindhoriveti sindūram || 11 || oṃ śaṅkha tvamiti śaṅkhaḥ || 12 || oṃ samidha iti kajjalam || 13 || oṃ yuñjantīti rocanā || 14 || oṃ anneti siddhānnam || 15 || oṃ hiraṇyeti kāñcanam || 16 || oṃ rūpeṇeti rūpyam || 17 || oṃ asau ya iti tāmram || 18 || oṃ rakṣohana iti siddhārthaḥ || 19 || oṃ ākṛṣṇeneti darpaṇam || 20 || oṃ manojyotiriti dīpaḥ || 21 || p. 235) oṃ pratipadeti praśastapātram || 22 || sarvāṇyetāni śiṣyamastake dadyāt || tataḥ phaḍiti mantreṇa prakṣālite nave pātre mūlamantrābhimantritadaśaprasṛtimitaśālitaṇḍulān kṛtvā humiti mantreṇa pātravadanaṃ prakṣālya caruṃ pacet | susvinne carau mūlenābhighāraṇaṃ kuryyāt | tato hūmiti tatpātramavatāryya kuśāstīrṇe maṇḍale phaḍiti mantreṇa sthāpayet | taṃ caruṃ tridhā vibhajya ekaṃ devāya dadyāt aparaṃ vahnau juhuyāt | aparaṃ bhāgaṃ śiṣyeṇa sārddhaṃ gururbhuñjīta | tata ācāntāya śiṣyāyāṅganyāsaṃ kṛtvā sthitāya dvādaśāṅgulaṃ dantakāṣṭhaṃ gururdadyāt | śiṣyastu tena dantakāṣṭhena dantān saṃśodhya tat kāṣṭhaṃ prakṣālya visṛjet | tata ācāntaśiṣyena sārddhaṃ vedyāṃ darbhasaṃstare tāṃ rātriṃ guruḥ śayītetyadhivāsavidhiḥ || iti śrīprāṇatoṣiṇyāṃ dvitīye dharmakāṇḍe adhivāsarūpapuṣpakathanaṃ nāma caturthaḥ paricchedaḥ | atha dīkṣā || viśvasāratantre || gurornimantraṇaṃ kṛtvā paredyuḥ sādhakastadā | vastrālaṅkāravarṇādyairgobhiścaiva vidhānataḥ | tataḥ snātvā vidhānena nadyādau sādhakottamaḥ || vidhānena saṅkalpādinā tāntrikakarmaṇi saṅkalpādau sauramāsollekha uktaḥ | picchilātantre pañcamapaṭale || saure māsi śubhā dīkṣā na cāndre na ca tārake | prayogādīni sarvāṇi saureṇaiva samācaret || viśvasāre dvitīyapaṭale | aṅkurāropaṇānantaram || mātṛkāḥ pūjayettatra gauryyādyāḥ sarvasammatāḥ | gaṇeśādyāḥ pūjayettāḥ kṣamasveti kṣamāṃ vadet || mātṛkāḥ pūrvamuktāḥ || vasordhārā tadā deyā sarvavighnavināśinī | pūjayet parayā bhaktyā rājoparicaraṃ budhaḥ | tathā nāndīmukhaśrāddhaṃ kuryyācca vidhināmunā | pitaraṃ pitāmahañcaiva tathaiva prapitāmaham | jīve pitari tat śrāddhaṃ kuryyāttat pitṛpūrvakam | p. 236) mātāmahaṃ pramātāmahaṃ vṛddhapramātāmahaṃ tataḥ | ṣaṭpiṇḍān prakṣipeddevi ! tānupāsya susādhakaḥ | nāmagotrānurūpeṇaṃ śrāddhaṃ kuryyādvidhānataḥ | devatāpūrvakaṃ śrāddhaṃ kuryyānnāndīmukhaṃ tataḥ | puroravā mādravāśca sarvakāryeṣu devatā | nāndaumukhavasuḥ satyā devatā parikīrttitā | sarvaṃ daivakrameṇaiva śrāddhe dadyājjalādi ca | yattu mahāṃ nirvāṇatantre daśamollāse || nāndīmukhāśca pitaro nāndīmukhyaśca mātaraḥ | pitāmahādayo'pyevaṃ mātāmahādayo'pi ca | śrāddhe nāndyābhyudayike samullekhyā varānane ! || tathā | tatrādau devapakṣe tu vākyaṃ śṛṇu śucismite ! | kālādīni nimittāni samullikhya tataḥ param | tattatkarmābhyudayārthamuktvā sādhakasattamaḥ | pitrādīnāṃ trayāṇāntu mātrādīnāṃ tathaiva ca | mātrāmahānāñca mātāmahyādīnāmapi priye ! | ṣaṣṭhyantaṃ kīrttayennāma gotroccāraṇapūrvakam | viśveṣāñcaiva devānāṃ śrāddhaṃ padamudīrayet | kuśanirmitayoḥ paścādviprayorahamityapi | kariṣye parameśānītyanujñāvākyamīritam | viśvān devān parityajya pitṛpakṣe tu pārvati ! | tathā mātāmahasyāpi pakṣe'nujñā prakīrttitā || iti mātrādīnāṃ mātāmahyādīnāñca śrāddhamuktaṃ taddvādaśadaivikaśrāddhaparam | viśvasāroktavacanantu ābhyudayikaśrāddhaparam | tadapi sāmagānāmeva | ṛgvedayajurvedayostu navadaivataśrāddhamiti | evañca dvādaśadaivatābhyudayikaśrāddhayoruktapramāṇa- darśanādicchāvikalpayati || viśvasāre tathā || puṇyāhaṃ vācayitvā tu sarvakāryyaṃ samuddiśet || iti vṛddhiśrāddham || pañcadevapūjāpi tatraiva || sarvatra sarvakāryyeṣu gaṇeśaghaṭapūrvakam | gaṇeśaṃ savitārañca śivāṃ śivamataḥ param | viṣṇuñca pūjayed yatnāt sarvakāryyārthasiddhaye | lakṣmīṃ sarasvatīṃ gaṅgāṃ yamunāñca tathaiva ca | dikpālān diggajān devānṛṣīn vighnavāsinīṃ grahāṃstataḥ param | p. 237) māsarāśitithīryogān karaṇāni ca pārvati ! | pūjayet parayā bhaktyā sarvatantrasamanvitān || dikpālādipūjā pūrvamuktā tadviśeṣastvagrato'nusandheyaḥ | samprati grahapūjārthamādau grahamantrā ucyante || grahajāmale caturthapaṭale || praṇavo vahnimārūḍhaḥ śiva āsyendusaṃyutaḥ | māyāyāḥ saptamaḥ sargaścaturvarṇo ravermanuḥ | mantrastu oṃ hrāṃ hrīṃ saḥ || 1 || praṇavaḥ kacaturthastu sa manuḥ svarabindukaḥ | hādivahnisamārūḍhaścaturdaśasvarānvitaḥ | bindū raṣaṣṭhaḥ sargaśca indorvedārṇako manuḥ | mantrastu oṃ ghauṃ srauṃ saḥ || 2 || tāraḥ śikhisamārūḍhaḥ śivo mukhasamanvitaḥ | vindvāḍhyaḥ puṭitānena māṣāhādiḥ sasargakaḥ | pañcavarṇātmako devi ! bhaumasya kathito mauḥ | mantrastu oṃ hrāṃ hrīṃ saḥ || 3 || tāro nādasamārūḍhaḥ saturyyaḥ samanusvaraḥ | binduretaddvayaṃ bhānordvicaturthārṇakastathā | pañcavarṇātmako devi ! budhamantraḥ samīritaḥ | mantrastu oṃ hrauṃ hrauṃ hrāṃ saḥ || 4 || tāraḥ kadaśamārṇaśca samanusvarabindukaḥ | etatrayaṃ sūryyaturyyo guroḥ pañcārṇako manuḥ || mantrastu oṃ ñauṃ ñauṃ ñauṃ saḥ || 5 || candrajādidvitīyaśca dinanāthatrituryyakaḥ | caturvarṇātmako mantraḥ śukrasya kathitaḥ priye ! | mantrastu oṃ hrauṃ hrīṃ saḥ || 6 || praṇavo racaturthastu samanusvarabindukaḥ | etaddvayaṃ sūryyaturyyaścaturvarṇaḥ śanermanuḥ | mantrastu oṃ śauṃ śauṃ saḥ || 7 || manusvarāḍhyo ghaturyyaḥ sabindustena sampuṭaḥ | khaṣaṣṭho mukhavindvāḍhyo bhānuturyyāstakaḥ priye ! | caturvarṇātmako mantraḥ śrīrāhoḥ samudīritaḥ | mantrastu oṃ chīṃ chāṃ chauṃ saḥ || 8 || tāro dapañcamo varṇo manusvaranabho'nvitaḥ | sāmyabinduḥ khaṣaṣṭhārṇaḥ soṣṭhāvo bindunāṣṭamaḥ | sūryyaturyyo maheśāni ! ketoḥ pañcārṇako manuḥ | manuḥ | mantrastu oṃ phauṃ phāṃ phauṃ saḥ || 9 || pūjākramastu ādau mantraṃ samuccāryya paścāt dravyamudīrayet | sampradānapadaṃ paścāttyāgātmakapadaṃ tataḥ | iti rudrajāmalīyavacanānusāreṇa mūlamuccāryya etatpādyaṃ oṃ sūryyāya grahāya nama ityādinā pūjayet | p. 238) sarveṣāmeṣa kramo jñeyaḥ | prasaṅgātteṣāṃ puraścaraṇādikaṃ likhyate || yathā brahmajāmale śivavākyam || viguṇe tu grahe devi ! vyādhiśatrunṛpārdane | rāṣṭropaplvane ghore āyuṣo nāśa āgate | jātidhvaṃse kulocchede sarvanāśa upasthite | dhanaputrādikāme ca kuryyādgrahapuraṣkriyām | daśoktavarṣasaṃkhyena sahasreṇa japena tu | puraścaraṇamuddiṣṭaṃ sarveṣāṃ vyomacāriṇām | daśāṃśaṃ juhuyādvahnau trimadhvāktasamidvaraiḥ | kalpoktairgandhakarpūramiśritenodakena ca | tarpayeddevatāṃ devi ! taddaśāṃśakrameṇa tu | abhiṣiñcettaddaśāṃśaṃ karpūravāsitairjalaiḥ | taddaśāṃśakrameṇaiva kuryyādbrāhmaṇabhojanam | ādyante mahatī pūjā dakṣiṇā vibhavāvidhi || iti grahapuraścaraṇam | varadātantre tṛtīyapaṭale || atastat sādhakenāpi karttavyaṃ grahapūjanam | anyathā grahadoṣeṇa na kadācit phalaṃ bhavet | sarvāṇi sādhanānīha kṛtvā bhaktyā vidhānataḥ aihike phalaphalabhāṅ na syādvinā hi grahapūjanam | kathayāmi samāsena grahasādhanamuttamam | candratārānukūlaṃ hi dinaṃ grāhyaṃ vicakṣaṇaiḥ | ye grahāścābhavan duṣṭāstān prayatnena pūjayet | vastrapuṣpāṇi sarvāṇi tattadvarṇāni dāpayet | juhuyāttu yathāśakti graheṣviṣṭaprasiddhaye | tattadgrahoktadravyāṇi tebhyo dattvā dvije diśet || grahadānantu grahajāmale ṣaṣṭhapaṭale || śrīdevyuvāca || dīnabandho ! dayāsindho ! yadi tuṣṭo'si māṃ prati | āpadvināśanaṃ karmma kṛpayā kathaya prabho ! || īśvarovāca || tailavarttiprapannasya dīpasya pavanāt priye ! | vināśaḥ syādyathā tadvadakāle prāṇasaṃkṣayaḥ || ata āpadvināśāya dīrghāyuṣkatvahetave | sāramekaṃ pravakṣyāmi yatnāddānaṃ samācaret | tulādānañca yo dadyādgrahaviprāya sundari ! | āpanmukto bhavet so'pi bhuvi sammodate sukham || 1 || p. 239) suvarṇasya tulāṃ dadyād grahaviprāya yaḥ priye ! | tasya tuṣṭaḥ suragururāyurvṛddhiṃ karoti saḥ | yastu raupyatulādānaṃ dadyād grahadvijāya ca | santuṣṭastasya śukraḥ san saṃsṛjeddīrghajīvitam || 2 || grahadvijāya yo davyāttulāṃ tāmrasya pārvati ! | santuṣṭo maṅgalastasya dīrghāyuṣṭvaṃ karoti hi || 3 || yo yadyād grahaviprāya pittalasya tulāṃ priye ! | tasya tuṣṭo budhaḥ kuryyādāyuḥpuṣṭiṃ sugauravam || 4 || grahaviprāya lauhasya tulāṃ yastu prayacchati | prītaḥ śanaiścarastasya vipulāyuḥ prayacchati || 5 || sīsakasya tulāṃ dadyād grahaviprāya yaḥ priye ! | tasyāśu rāhuḥ suprītaḥ saubhāgyāyuḥ prayacchati || 6 || yaḥ kharparatulāṃ dadyād grahaviprāya sundari ! | santuṣṭo bhagavān ketustasyāyurvarddhayet sukham || 7 || tulāṃ tāmrasya yo dadyād grahaviprāya sundari ! | ādityastasya suprīto dīghāyuḥ pariyacchati || 8 || grahaviprāya yo dadyāttulāṃ kāṃsyasya sundari ! | santuṣṭastasya rātrīśo vibhūtyāyuḥ prayacchati || 9 || vaidūryyaṃ nīlamāṇikye padmarāgañca mauktikam | vajraṃ pareśaṃ gomedaṃ tathā marakataṃ priye ! | dadyādutsṛjya viprāya svayañca bibhṛyātkare || iti grahadānam || atha grahakavacam || aṣṭādaśapaṭale || pārvatyuvāca | śrīśān ! sarvaśāstrajña ! devatādhīśvara ! prabho ! | akṣayaṃ kavacaṃ divyaṃ grahādidaivataṃ vibho ! | purā saṃsūcitaṃ guhyaṃ subhaktākṣayakārakam || kṛpā mayi tavāste cet kathaya śrīmaheśvara ! || śrīśiva uvācaḥ || śṛṇu devi ! priyatame ! kavacaṃ devadurlabham | yaddhṛtvā devatāḥ sarve amarāḥ syurvarānane ! | tava prītivaśādvakṣmi na deyaṃ yasya kasyacit | oṃ hrāṃ hrīṃ so me śiraḥ pātu śrīsūryyagrahabhūpatiḥ | oṃ ghauṃ sauṃ oṃ me mukhaṃ pātu śrīcandro graharājakaḥ | oṃ hrāṃ hrīṃ hrāṃ saḥ karau pātu grahasenāpatiḥ kujaḥ | pāyādarthau hrauṃ hrāṃ saḥ pādau jño nṛpabālakaḥ | p. 240) oṃ ñauṃ ñauṃ ñauṃ saḥ kaṭiṃ pātu pāyādamarapūjitaḥ | oṃ hrauṃ hrīṃ so daityapūjyo hṛdayaṃ parirakṣatu | oṃ śauṃ śauṃ saḥ pātu nābhiṃ me grahapreṣyaṃ śanaiścaraḥ | oṃ chauṃ chāṃ chauṃ saḥ kāṇṭhadeśaṃ śrīrāhurdevamardakaḥ | oṃ phauṃ phāṃ phauṃ saḥ śikhī pātu sarvāṅgamabhito'vatu | grahāścaite bhogadehā nityāstu sphuṭitagrahāḥ | etadaṃśāṃśasambhūtāḥ pāntu nityantu durjanāt | akṣayaṃ kavacaṃ puṇyaṃ sūryyādigrahadaivatam | paṭhedvā pāṭhayedvāpi dhārayedyo janaḥ śuciḥ | sa siddhiṃ prāpnuyādiṣṭāṃ durlabhāṃ tridaśaistu thām | tava snehavaśāduktaṃ jaganmaṅgalakārakam | ṛṣiḥ prokto bhairavo'sya chando'nuṣṭupprakrīrttitam | śrīsūryādigrahāstatra devatāḥ parikīrttitāḥ | sarvakāmārthasaṃsiddhyai viniyogo mayoditaḥ | grahayantrānvitaṃ kṛtvābhīṣṭamakṣayamāpnuyāt || iti grajāmale pārvatīśvarasaṃvāde jagaddurlabhākṣaya nāma kavacaṃ samāptam || atha tithipūjā || gāyatrītantre | śrīmahādeva uvāca || titherdhyānaṃ vinā devi ! tithermantraṃ tathaiva ca | ajñātvā parameśāni ! dinakṛtyaṃ karoti yaḥ | tasya sarvaṃ bhavedyarthaṃ dinakṛtyaṃ varānane ! | yā tithiḥ sā mahāmāyā ādyāmūrttijaganmayī | kṛṣṇapakṣe kṛṣṇavarṇā śukle candra samaprabhā | dvibhujāṃ śuklarūpāñca khelatkhañjanagāminīm | dvilocanāṃ śaśikalāṃ sindūratilakojjvalām | taptahāṭakanirmāṇanānālaṅkārabhūṣitām | dāḍimīvījasadṛśadaśanadyutiśobhanām | dhyāyet pratipadaṃ devīṃ japapūjāviśuddhaye || mantro yathā | grīṃ pratipadbhyaḥ svāhā || 1 || evaṃ dvilocanāṃ śaśikalāṃ śuddhaspahṭikaśobhanām | śuddhābharaṇaśobhāḍhyāṃ śuklavastraparicchadām | nānākaṭākṣasaṃyuktabhrūlatāpariśobhitām || sindūratilakoddīptāṃ khañjanāñcitalocanām | dvibhujāṃ sundarāṅgīñca kiśorīṃ navayauvanām | p. 241) dhyātvā dvitīyāṃ cārvaṅgi ! japenmantraṃ yathā śṛṇu | aiṃ dvitīyāyai svāhā || 2 || śuklapadmapratikāśāṃ śuklavastraparicchadām | śuklābharaṇaśobhāḍhyāṃ puṇḍarīkoparisthitām | dvilocanāṃ śaśikalāṃ sindūratilakojjvalām | kaṭākṣaviśikhopetāṃ dvibhujāṃ tṛtīyāṃ bhajet | oṃ aiṃ tṛtīyāyai svāhā || 3 || caturthīṃ śuklacārvaṅgīṃ yajjñātvā siddhitāṃ vrajet | kundapuṣpasamābhāsāṃ dvibhujāṃ lolalocanām | śuklavastraparīdhānāṃ śuklābharaṇabhūṣitām | sindūratilakoddīptāṃ khañjanāñcitalocanām || aiṃ huṃ caturthyai svāhā || 4 || pañcamīṃ śṛṇu cārvaṅgi ! sarvasiddhipradāyinīm | yajjñātvā parameśāni ! titheḥ phalamavāpnuyāt || śuddhasphaṭikasaṅkāśāṃ śvetapadmoparisthitām | hāsyayuktāṃ prasannāsyāṃ kaṭākṣaviśikhojjvalām | kandarpadhanurākārabhrūlatāpariśobhitām | dvibhujāṃ śvetavarṇāñca śvetālaṅkārabhūṣitām || locanadvayasaṃyuktāṃ sindūratilakojjvalām | mṛṇālasadṛśākārabāhuvallīvirājitām | khelatkhañjanagāmīñca cārucūḍāvirājitām || hrīṃ aiṃ hrīṃ pañcamyai svāhā | hrīṃ aiṃ hrīṃ viśeṣaḥ | śrīpañcamīdine karttavyaṃ pūjanaṃ mahat | nirīkṣya dakṣiṇanāthe yaddhyānapūjādikañcaret | dhyāyet paramayatnena pañcamītithirūpiṇīm | dhyātvāṃ pādyādikaṃ dattvā prajapeddaśadhā manum | tatastu pūjayeddevīṃ śāradā vāgvilāsinīm || 7 || kundapuṣpasamābhāsāṃ dvibhujāṃ lolalocanām | kaṭākṣaviśikhoddīptāṃ sindūratilakojjvalām | dāḍimīvījasadṛśadaśanadyutimujjvalām | śuklālaṅkārasubhagāṃ śuklāsananivāsinīm | śuklavastraparicchinnāṃ śuklahāravinodinīm | dvibhujāṃ candravadanāṃ dhyāyedātmavibhūtaye | oṃ hrīṃ ṣaṣṭhyai svāhā || 6 || śaraccandrapratīkāśāṃ dvibhujāṃ śaśiśekharām | locanadvayasaṃyuktāṃ khelatkhañjanagāminīm | sindūratilakoddīptāmañjanāñcitalocanām | p. 242) kaṭākṣaviśikhopetāṃ bhrūlatāpariśobhitām | śuklāsanasamāsīnāṃ śuklābharaṇabhūṣitām | śuklavastraparīdhānāṃ dhyāyedātmavibhūtaye | hrīṃ oṃ saptamyai svāhā oṃ hrīṃ || 7 || rākācandrapratīkāśāṃ dvibhujāṃ candraśekharām | pūrṇacandramukhaśreṇīṃ kuṭilālakaśobhitām | hāsyayuktāṃ prasannāsyāṃ śvetavastraparicchadām | śvetābharaṇaśobhāḍhyāṃ kiśorīṃ navayauvanām | mālākaṭākṣasaṃyuktāṃ bhrūlatāpariśobhitām | sindūratilakoddīptāmañjanāñcitalocanām | krīṃ huṃ aiṃ aṣṭamyai svāhā aiṃ huṃ krīṃ || 8 || śvetapadmapratīkāśāṃ dvibhujāṃ lolalocanām | dāḍimīvījasadṛśadantapaṃktiparicchadām | śuklapaṭṭāmbaradharāṃ śuklavastrottarīyiṇīm | lalāṭe paṭṭikāṃ śuddhāṃ sindūratilakojjvalām | nānābharaṇadīptāṅgīṃ pītagandhapralepitām | muktāvarttulahāreṇa kambukaṇṭhaśuśobhitām | nānāmālyaparicchinnāṃ citrarājavirājitām | oṃ huṃ navamyai svāhā huṃ oṃ || 9 || mallikāpuṣpasaṅkāśāṃ dvibhujāṃ lolalocanām śvetāsanopaviṣṭāñca śvetāṃśukaparichadām | śvetābharaṇasaṃyuktāṃ śvetagandhavilepanīm | sindūratilakoddīptāmañjanāñcitalocanām || aiṃ oṃ daśamyai svāhā oṃ aiṃ || 10 || ketakīpuṣpasaṅkāśāṃ bhrūlatā paribhūṣitām | nānākaṭākṣasaṃyuktāṃ mattadviradagāminīm | nānālaṅkārasubhagāṃ pītavastraparicchadām | pītagandhapraliptāṅgīṃ sindūratilakojjvalām | dāḍimīvījasadṛśadantapaṃktimanuttamām | dvibhujāṃ sundarīṃ devī namāmyātmavibhūtaye || oṃ krīṃ oṃ ekādaśyai svāhā oṃ krīṃ oṃ || 11 || pītapadmasamābhāsāṃ śuklavastraparicchadām | śuklacandanasiktāṅgīṃ dvibhujāṃ lolalocanām | śuklābharaṇaśobhāḍhyāṃ śuklāsanasamāśrayām | dāḍimīvījasadṛśadaśanadyutiśobhanām | sindūratilakoddīptāṃ lalāṭapaṭṭikāṃ śubhām | hrīṃ oṃ hrīṃ dvādaśyai svāhā hrīṃ oṃ hrīṃ || 12 || p. 243) raktacandrapratīkāśāṃ kiśorīṃ navayauvanām | raktavastraparīdhānāṃ kuṭilālakamaṇḍitām | dvibhujāṃ sundarīṃ śuddhāṃ pūrṇacandramukhaprabhām | dvilocanāṃ candrarekhāṃ viṣṇupūjyāṃ vṛhatkaṭīm | sindūratilakoddīptāmañjanāñcitalocanām | nānākaṭākṣasaṃyuktāṃ nānāśṛṅgāraśobhanām | dhyātvāṃ trayodaśīṃ devīṃ prajapenmantramuttamam || oṃ aiṃ trayodaśyai svāhā aiṃ oṃ || 13 || śuddhasphaṭikasaṅkāśāṃ haridvastravinodinīm | nānālaṅkārasubhagāṃ pītamālyaparicchadām | śvetapadmasamāsīnāṃ dvibhujāṃ lolalocanām | kaṭākṣaviśikhoddīptāṃ sindūratilakojjvalām | dāḍimīvījasadṛśadaśanadyutimujjvalām | kadambakorakākārastanadvayamanoharām | hāsyayuktāṃ prasannāsyāṃ kiśorīṃ navayauvanām || krīṃ oṃ hrīṃ caturdaśyai svāhā hrīṃ oṃ krīṃ || 14 || saptamapaṭale || śrīmahādeva uvāca || pūrṇimāṃ śṛṇu cārvaṅgi ! yayā siddhimayo bhavet | koṭividyullatākārāṃ caturbāhusamanvitām | pītāṃśukaparīdhānāṃ ratnahāravirājitām | śaṅkakaṅkaṇakeyūranānāśṛṅgārabhūṣitām | ratnakuṇḍalasaṃyuktasphuradgaṇḍamanoharām | tribhaṅgalalitākārāṃ sindūratilakojjvalām | kaṭākṣalakṣasaṃyuktāṃ bhrūlatāpariśobhitām || hrīṃ oṃ krīṃ oṃ pūrṇimāyai svāhā oṃ krīṃ oṃ hrīṃ || 15 || etatte kathitaṃ devi ! pūrṇamantraṃ parātparam | etāstu tithayo devi ! śuklapakṣe varānane ! | kṛṣṇapakṣe maheśāni ! tithayastu suśobhanāḥ | nīlāñjanacayaprakhyāḥ kiśoryyo navayauvanāḥ | tāsāṃ dhyānaṃ pravakṣyāmi sāvadhānāvadhāraya || dalitāñjanasaṅkāśāṃ pītāṃśukaparicchadām | pītagandhapraliptāṅgīṃ pītābharaṇabhūṣitām | pītapadmasamāsīnāṃ kiśorīṃ navayauvanām | dvilocanāṃ candrarekhāṃ dvibhujāṃ korakastanīm || lalāṭapaṭṭikāśuddhāṃ sindūratilakojjvalām | khelatkhañjanagāmīñca tribhaṅgilalitākṛtim | p. 244) dāḍimavījasadṛśadaśanajyotirujjvalām | kṛṣṇapakṣe maheśāni ! etaddhyānaṃ praśasyate | sarvāsāṃ parameśāni ! ekena bhavati priye ! | sarvāsāṃ pūrvavanmantramamāvāsyāṃ vinā śive ! | amāvāsyāmanuṃ devi ! śṛṇuṣva varavarṇini ! || oṃ hrīṃ hrīṃ oṃ amāvāsyāyai svāhā oṃ hrīṃ hrīṃ oṃ || atha vakṣyāmi saphalaṃ pakṣadhyānaṃ varānane ! || śaṅkhakundasamābhāsāṃ navayauvanasaṃyutām | caturbhujāṃ trinayanāṃ mattadviradagāminīm | lalāṭapaṭṭikāmadhye sindūratilakasthitim | bhramadbhramaranīlābhāmañjanāñcitalocanām | pītāṃśukaparīdhānāṃ kṛṣṇavastrottarīyiṇīm | nānālaṅkārasubhagāṃ nīlapadmoparisthitām | ghūrṇāyamānanayanāṃ nīlapadmavidhāriṇīm | sadā ṣoḍaśavarṣīyāṃ kadambakorakastanīm | hīrakadyutisaṅkāśadaśanajyotirujjvalām | nānāpuṣpamayairhārairnānāgandhamayīṃ parām | pratyahaṃ bhāvayeddevīṃ śuklapakṣasvarūpiṇīm || aiṃ aiṃ krīṃ krīṃ śuklapakṣāya svāhā aiṃ aiṃ krīṃ krīṃ || kṛṣṇapakṣe maheśāni ! adhunā nigadāmi te | mahāmarakataśyāmāṃ caturbāhusamanvitām | pīnottuṅgakucāṃ ramyāṃ citravastravilāsinīm | nānāśṛṅgāraveśāḍhyāṃ sphuraccakitalocanām | sindūratilakoddīptāmañjanāñcitalocanām | kandarpadhanurākārabhrūlatāpariśobhitām | ratnahāreṇa sahitanāgahāravirājitām | pītapadmasamāsīnāṃ citracūḍāvirājitām | pītāvidyutsamākāntyuttarīyavasanacchavim | pūrṇacandramukhīṃ devīṃ kṛṣṇapakṣasvarūpiṇīm || oṃ oṃ kṛṣṇapakṣāya svāhā oṃ oṃ || śrīśiva uvāca || titherdhyānaṃ tithermantra pakṣadhyānaṃ tathaiva ca | pakṣamantra tathā devi ! divase divase sudhīḥ | pratyahaṃ kurute yastu tasya siddhiradūrataḥ | etāstu tithayo devi ! sūryyamaṇḍalasaṃsthitāḥ | pakṣadhyānaṃ prathamatastithidhyānaṃ tataḥ priye ! | pakṣamantraṃ tato japtvā tithimantra tato japet | p. 245) tataḥ siddhimavāpnoti japapūjādikā ca yā | dinakṛtyaṃ maheśāni ! yaḥ karoti dine dine | pakṣapūjāṃ prathamataḥ kṛtvā siddhimavāpnuyāt | tithipūjāṃ vinā devi ! japayajñādikā kriyā | sarvaṃ niṣphala | yāti āmapātramivāmbhasi | divase divase devi ! tithimāsādya yatnataḥ | prātaḥkāle tato dhīmān tithidhyānaṃ samācarat | daśadhā prajapenmantraṃ sūryyaṃ dṛṣṭvā prayatnataḥ | tadā tithiphalaṃ prāpya sarvaṃ pūjāphala labhat | etattattvamavijñāya āyuryāti dine dine | tithirūpā mahādevī mahāmāyā jaganmayī | dhyānamantraṃ vinā devi ! sarveṣāṃ siddhināśinī | pratyahaṃ kurute yastu japadhyānaṃ titheḥ priye ! | gaṅgāsnānaphalaṃ so'pi labhate nātra saṃśayaḥ | aśvamedhamahāyajñe vyāso hotā yadi priye ! | viphalamaśvamedhaṃ hi tithidhyānaṃ vinā bhavet | amṛtenāmṛtaṃ kṛṣṇe prīyante devatāḥ kramāt | prathamāṃ pibate vahnirdvitīyāṃ tapanaḥ kalām | viśvadevāstṛtīyāntu caturthīntu prajāpatiḥ | pañcamīṃ varuṇaścāpi ṣaṣṭhīṃ pibati vāsavaḥ | saptamīmṛṣayo divyā vasavo'ṣṭau tathāṣṭamīm | navamīṃ kṛṣṇapakṣasya pibatīndraḥ kalāmapi | daśamīṃ marutaścāpi rudra ekādaśīṃ kalām | dvādaśīntu kalāṃ viṣṇurdhanadaśca trayodaśīm | caturdaśīṃ paśupatiḥ kalāṃ pibati nityaśaḥ | tataḥ pañcadaśīñcāpi pibanti pitaraḥ kalām || atha tithikavacam | asya tithīnāṃ kavacasya aśvatthāmabalivyāsahanūmadvibhīṣaṇakṛpaparaśurāmā ṛṣayo gāyatrīcchandaḥ śrīmṛtyuñjayaśivo devatā dharmārthakāmamokṣesu viniyogaḥ | pūrve pātu sadā nityā krīṅkārī pratipattithiḥ | klīṅkārī pātu me nityaṃ dvitīyā brahmapūjitā | aiṅkārī pātu me nityaṃ tṛtīyā paścime parā vluṅkārī pātu me nityā caturthī viṣṇupūjitā | p. 246) vlūṅkārī pātu me nityamūrddhadehamaharniśam | hrīṅkārī pātu me nityaṃ pañcamī mukhamaṇḍalam | śrīṅkārī pātu me nityaṃ ṣaṣṭhīrūpā ca pārvatī | strīṅkārī saptamī pātu nityaṃ me nābhimaṇḍalam | huṃkārī cāṣṭamī nityaṃ kaṇṭhaṃ me pātu sarvadā | śrīṅkārī navamī nityaṃ svādhiṣṭhānaṃ sadāvatu | daśamī pātu me nityaṃ hastayugmaṃ yathā tathā | ekādaśī sadā pātu cākṣiyugmamaharniśam | dvādaśī pātu me nityaṃ hastayugmaṃ yathā tathā | trayodaśī mahālakṣmīḥ kṣetrasthānanivāsinī | trayodaśī pātu nityaṃ haṃsa ityakṣarātmikā | haṅkāraḥ pātu me nityaṃ pādayugmamaharniśam | saḥkāraḥ pātu me nityaṃ pādāgrāt keśamaṇḍalam | caturdaśī mahāmāyā sarvatra parirakṣatu | svākāraścaturdaśī nityā nityaṃ me dhanasampadam | hākāraḥ pūrṇimā nityaṃ devi me āyuvarddhanam | śrīṃ huṃ hrīṃ svāhā sarvarūpā devī tithirūpā ca māṃ parirakṣatu sarvadā | huṃ hrīṃ amāvāsyā sadā pātu dārān puttraparicchadam | hrīṃ huṃ hrīṃ svāhā kathitaṃ kavacaṃ devi ! trailokyeṣu ca durlabham | idaṃ kavacamajñātvā kavacānyaṃ paṭhettu yaḥ | anyeṣāṃ kavacānāñca tejāṃsi harate tithiḥ | tasmādyatnena he devi ! tithīnāṃ kavacaṃ paṭhet | dhyānaṃ mantraṃ tathā stotraṃ kavacañca tathā priye ! | kalikālamataṃ devi ! paratattvaṃ vinirgatam | iti te kathitaṃ devi ! sārātsāraṃ parātparam || iti śrīvarṇavilāsatantre gaṇeśajatukarṇasubhagāsaṃvāde tithikavacaṃ samāptam || māsādīnāṃ dhyānantu kāmadhenutantrādāvanusandheyamatra granthagauravabhiyā na likhitam || atha varṇānāṃ dhyānādikaṃ varṇoddhāratantroktam | praṇāmamantrastu sarvatra kāmadhenutantrokta iti | tadyathā || ketakīpuṣpagarbhābhāṃ dvibhujāṃ haṃsalocanām | śuklapaṭṭāmbaradharāṃ padmamālyavibhūṣitām | p. 247) caturvargapradāṃ nityaṃ nityānandamayīṃ parām | varābhayakarāṃ devīṃ nāgapāśasamanvitām | evaṃ dhyātvā akārantu tanmantraṃ daśadhā japet || a || dhyānamasyāḥ pravakṣyāmi ṣaḍbhujāṃ raktalocanām | ratnakaṅkaṇakeyūrahārojjvalakalevarām | siddhāṃ siddhipradāṃ saumyāṃ siddhagandharvasevitām | evaṃ dhyātvā suraśreṣṭhāṃ tanmantraṃ daśadhā japet || ā || dhūmravarṇāṃ mahāraudrīṃ pītāmbarayutāṃ parām | kāmadāṃ siddhidāṃ saumyāṃ nityotsāhavivarddhinīm | caturbhujāntu varadāṃ haricandanabhūṣitām | evaṃ dhyātvā brahmarūpāṃ tanmantraṃ daśadhā japet || i || caturbhujāṃ raktavarṇāṃ raktapuṣpopaśobhitām | cārucandanadigdhāṅgīṃ raktapaṅkajalocanām | raktacīraparīdhānāṃ dharmakāmārthamokṣadām | evaṃ dhyātvā suraśreṣṭhāṃ tanmantraṃ daśadhā japet || ī || pītavarṇāṃ trinayanāṃ pītāmbaradharāṃ parām | dvibhujāṃ jaṭilāṃ bhīmāṃ sarvasiddhipradāyinīm | evaṃ dhyātvā suraśreṣṭhāṃ tanmantraṃ daśadhā japet || u || dvibhujāṃ śuklavarṇāñca jaṭāmukuṭaśobhitām | śuklamālyāmbaradharāṃ cārucandanabhūṣitām | caturvargapradāṃ nityāṃ raktapaṅkajalocanām | evaṃ dhyātvā tu tanmantraṃ daśadhā japamācaret || ū || ṣaḍbhujāṃ nīlavarṇāñca nīlāmbaradharāṃ parām | nānālaṅkārabhūṣāḍhyāṃ sarvālaṅkṛtamastakām | bhaktipradāṃ bhagavatīṃ bhogamokṣapradāyinīm | evaṃ dhyātvā suraśreṣṭhāṃ tanmantraṃ daśadhā japet | pañcaprāṇamayaṃ varṇaṃ caturjñānamayaṃ tathā | raktavidyullatākāraṃ ṛkāraṃ praṇamāmyaham || ṛ || dhyānamasya pravakṣyāmi dvibhujāṃ padmalocanām | santaptasvarṇavarṇābhāṃ sarvālaṅkārabhūṣitām | raktapadmekṣaṇāṃ devīṃ ratnahāravibhūṣitām | evaṃ dhyātvā suraśreṣṭhāṃ tanmantraṃ daśadhā japet | caturjñānamayaṃ varṇaṃ pañcaprāṇamayaṃ sadā | triśaktisahitaṃ varṇaṃ praṇamāmi sadā priye ! || ṝ || svarṇacampakavarṇāñca svarṇālaṅkāra vigrahām | p. 248) caturbhujāṃ trinayanāṃ raktacandanacarccitām | praṇamāmi sadā devīṃ dharmakāmārthamokṣadām | evaṃ dhyātvā brahmarūpāṃ tanmantraṃ daśadhā japet || ḹ || dhyānamasyāḥ pravakṣyāmi pītavarṇāṃ caturbhujām | pītāmbaraparīdhānāṃ nānālaṅkāramastakām | vicitramālyābharaṇāṃ devadānavasevitām | caturvargapradāṃ nityāṃ nityotsāhavivarddhinīm | evaṃ dhyātvā brahmarūpāṃ tanmantraṃ daśadhā japet || ḹ || raktāmbaraparīdhānāṃ ṣaḍbhujāṃ raktalocanām | vicitrābharaṇāṃ nityāṃ caturvargapradāyinīm | īṣaddhāsyamukhīṃ saumyāṃ devagandharvasevitām | evaṃ dhyātvā brahmarūpāṃ tanmantraṃ daśadhā japet || e || vicitrarūpiṇīṃ devīṃ vicitrāmbaradhāriṇīm | vicitramālyābharaṇāṃ caturbāhusamanvitām || nānālaṅkārasaṃyuktāṃ catuvargaphalapradām | devadānavagandharvaiḥ sevitāṃ mokṣakāṅkṣibhiḥ | evaṃ dhyātvā brahmarūpāṃ tanmantraṃ daśadhā japet || ai || ratnālaṅkārasaṃyuktāṃ padmarāgaprabhāṃ śubhām | śaratpūrṇenduvadanāṃ vicitravasanānvitām | caturbhujāṃ trinayanāṃ smerāsyāṃ nīlakuntalām | vidyuddāmasamānāṅgīṃ muktāpaṃktisrajaṃ bhaje | evaṃ dhyātvā brahmarūpāṃ tanmantraṃ daśadhā japet || o || caturbhujāṃ trinayanāṃ jaṭāmukuṭamaṇḍitām | śvetarohitapītādipuṣpahāropaśobhitām | sadā smeramukhīṃ saumyāṃ caturvargapradāyinīm | evaṃ dhyātvā brahmarūpāṃ tanmantraṃ daśadhā japet || au || javādāḍimapuṣpābhāṃ dvibhujāṃ raktalocanām | raktāmbaraparīdhānāṃ raktālaṅkārabhūṣitām | caturvargapradāṃ saumyāṃ varadāṃ nāgaśekharām | evaṃ dhyātvā brahmarūpāṃ tanmantraṃ daśadhā japet || aṃ || santaptahemavarṇābhāṃ sarvālaṅkārabhūṣitām | ratnayajñopavītāñca ratnākaṅkaṇarājitām | pūrṇendu vadanāṃ saumyāṃ turīyakarasaṃyutām | candrasūryyāgnirūpeṇa nayanatritayānvitām | sādhakābhīṣṭadāṃ nityāṃ dharmakāmārthamokṣadām | p. 249) evaṃ dhyātvā brahmarūpāṃ tanmantraṃ daśadhā japet || aḥ || javāyāvakasindūrasadṛśīṃ kāminīṃ parām | caturbhujāṃ trinetrāñca bāhuvallīvirājitām | kadambakorakākārastanayugmavirājitām | ratnakaṅkaṇakeyūrahāranūpurabhūṣitām | evaṃ kakāraṃ dhyātvā tu tanmantraṃ daśadhā japet || ka || bandhūkapuṣpasaṅkāśāṃ ratnālaṅkārabhūṣitām | varābhayakarāṃ nityāmīṣaddhāsyamukhīṃ parām | evaṃ dhyātvā khakārantu tanmantraṃ daśadhā japet | guṇatrayayutaṃ devi ! pañcadevamayaṃ sadā | triśaktisaṃyutaṃ varṇaṃ khakāraṃ praṇamāmyaham || kha || dāḍimīpuṣpasaṅkāśāṃ caturbāhusamanvitām | raktāmbaradharāṃ nityāṃ raktālaṅkārabhūṣitām | evaṃ dhyātvā gakārantu tanmantraṃ daśadhā japet | pañcaprāṇamayaṃ varṇaṃ sarvaśaktyātmakaṃ priye ! | taruṇādityasaṅkāśāṃ kuṇḍalīṃ praṇamāmyaham || ga || mālatīpuṣpavarṇābhāṃ ṣaḍbhujāṃ raktalocanām | śuklāmbaraparīdhānāṃ śuklamālyavibhūṣitām | tadā smeramukhīṃ ramyāṃ locanatrayarājitām | evaṃ dhyātvā ghakārantu tanmantraṃ daśadhā japet | nirguṇaṃ triguṇopetaṃ sadā trigolasaṃyutam | sarvagaṃ sarvadā śāntaṃ ghakāraṃ praṇamāmyaham || gha || dhūmravarṇāṃ mahāghorāṃ lalajjihvāṃ caturbhujām | pītāmbaraparīdhānāṃ sādhakābhīṣṭasiddhidām | evaṃ dhyātvā brahma rūpāṃ tanmantraṃ daśadhā japet | sarvadevamayaṃ varṇaṃ triguṇaṃ lolalocane ! | pañcaprāṇamayaṃ varṇaṃ ṅakāraṃ praṇamāmyaham || ṅa || tuṣārakundapuṣpābhāṃ nānālaṅkārabhūṣitām | sadā ṣoḍaśavarṣīyāṃ varābhayakarāṃ parām | śuklavastrāvṛtakaṭiṃ śuklavastrottarīyiṇīm | varadāṃ śobhanāṃ ramyāmaṣṭabāhusamanvitām | evaṃ dhyātvā cakārantu tanmantraṃ daśadhā japet || ca || dhyānamasyāḥ pravakṣyāmi dvibhujāntu trilocanām | pītāmbaradharāṃ nityāṃ varadāṃ bhaktavatsalām | evaṃ dhyātvā chakārantu tanmantraṃ daśadhā japet | p. 250) tribindusahitaṃ varṇaṃ sadaiveśvarasaṃyutam | pītavidyullatākāraṃ chakāraṃ praṇamāmyaham || cha || nānālaṅkārasaṃyuktairbhujairdvāśabhiryutām | raktacandanadigdhāṅgīṃ citrāmbaravidhāriṇīm | trilocanāṃ jagaddhātrīṃ varadāṃ bhaktavatsalām | evaṃ dhyātvā jakārantu tanmantraṃ daśadhā japet || ja || santaptahemavarṇābhāṃ raktāmbaravibhūṣitām | raktacandanaliptāṅgīṃ raktamālyavibhūṣitām | caturdaśabhujāṃ devīṃ ratnahārojjvalāṃ parām | evaṃ dhyātvā jhakārantu tanmantraṃ daśadhā japet || jha || caturbhujā dhūmravarṇāṃ kṛṣṇāmbaravibhūṣitām | nānālaṅkārasaṃyuktāṃ jaṭāmukuṭarājitām | īṣaddhāsyamukhīṃ nityāṃ varadāṃ bhaktavatsalām | evaṃ dhyātvā ñakārantu tanmantraṃ daśadhā japet || ña || mālatīkundapuṣpābhāṃ pūrṇacandranibhekṣaṇām | daśabāhusamāyuktāṃ sarvālaṅkārabhūṣitām | paramokṣapradāṃ nityāṃ sadā smeramukhīṃ parām | evaṃ dhyātvā ṭakārantu tanmantraṃ daśadhā japet || ṭaṃ || pūrṇacandrānibhāṃ devīṃ vikasatpaṅkajekṣaṇām | sundarīṃ ṣoḍaśabhujāṃ dharmakāmārthamokṣadām | evaṃ dhyātvā ṭhakārantu tanmantraṃ daśadhā japet || ṭha || javāsindūrasaṅkāśāṃ varābhayakarāṃ parām | trinetrāṃ varadāṃ nityāṃ paramokṣapradāyinīm | evaṃ dhyātvā ḍakārantu tanmantraṃ daśadhā japet | caturjñānamayaṃ varṇamātmāditattvasaṃyutām | pītāvidyullatākārāṃ ḍakāraṃ praṇamāmyaham || ḍa || raktotpalanibhāṃ ramyāṃ raktapaṅkajalocanām | aṣṭādaśabhujāṃ bhīmāṃ mahāmokṣapradāyinīm | evaṃ dhyātvā ḍhakārantu tanmantraṃ daśadhā japet | sadā triguṇasaṃyuktamāditattvamayaṃ sadā | raktavidyullatākāraṃ ḍhakāraṃ praṇamāmyaham || ḍha || dvibhujāṃ varadāṃ vandyāṃ bhaktābhīṣṭapradāyinīm | rājīvalocanāṃ nityāṃ dharmmakāmārthamokṣadām | evaṃ dhyātvā ṇakārantu tanmantraṃ daśadhā japet || ṇa || caturbhujāṃ mahāśāntāṃ mahāmokṣapradāyinīm | sadā ṣoḍaśavarṣīyāṃ raktāmbaradharāṃ parām | p. 251) nānālaṅkārabhūṣāṃ vā sarvasiddhipradāyinīm | evaṃ dhyātvā takārastu tanmantraṃ daśadhā japet || ta || nīlavarṇāṃ trinayanāṃ ṣaḍbhujāṃ varadāṃ parām | pītavastraparīdhānāṃ sadā siddhipradāyinīm | evaṃ dhyātvā thakārantu tanmantraṃ daśadhā japet | pañcadevamayaṃ varṇaṃ pañcaprāṇamayaṃ sadā | taruṇādityasaṅkāśaṃ thakāraṃ praṇamāmyaham || tha || caturbhujāṃ pītavastrāṃ navayauvanasaṃsthitām | anekaratnaghaṭitahāranūpuraśobhitām | evaṃ dhyātvā dakārantu tanmantraṃ daśadhā japet | triśaktisahitaṃ devi ! tribindusahitaṃ sadā | ātmāditattvasaṃyuktaṃ dakāraṃ praṇamāmyaham || da || ṣaḍbhujāṃ meghavarṇāñca raktāmbaradharāṃ parām | varadāṃ śubhadāṃ ramyāṃ caturvargapradāyinīm | evaṃ dhyātvā dhakārantu tanmantraṃ daśadhā japet || dha || dalitāñjanavarṇābhāṃ lalajjihvāṃ sulojanām | caturbhujāṃ cakorākṣīṃ cārucandanacarccitām | kṛṣṇāmbaraparīdhānāmiṣaddhāsyamukhīṃ sadā | evaṃ dhyātvā nakārantu tanmantraṃ daśadhā japet || na || vicitravasanāṃ devīṃ dvibhujāṃ paṅkajekṣaṇām | raktacandanaliptāṅgīṃ padmamālāvibhūṣitām | maṇiratnādikeyūrahārakeyūravigrahām | caturvargapradāṃ nityāṃ nityānandamayīṃ parām | evaṃ dhyātvā pakārantu tanmantraṃ daśadhā japet || pa || pralayāmbudavarṇābhāṃ lalajjihvāṃ caturbhujām | bhaktābhayapradāṃ nityāṃ nānālaṅkārabhūṣitām | evaṃ dhyātvā phakārantu tanmantraṃ daśadhā japet || pha || nīlavarṇāṃ trinayanāṃ nīlāmbaradharāṃ parām || nāgahārojjvalāṃ devīṃ dvibhujāṃ padmalocanām | evaṃ dhyātvā bakārantu tanmantraṃ daśadhā japet | triśaktisahitaṃ varṇaṃ vividhāmṛtalepitām | svayaṃ kuṇḍalinīṃ devīṃ satataṃ praṇamāmyaham || ba || taḍitprabhāṃ mahādevīṃ nāgakaṅkaṇaśaubhitām | caturvargapradāṃ devīṃ sādhakābhīṣṭasiddhidām | evaṃ dhyātvā bhakārantu tanmantraṃ daśadhā japet | triśaktisahitaṃ varṇaṃ tribindusahitaṃ priye ! | p. 252) ātmāditattvasaṃyuktaṃ bhakāraṃ praṇamāmyaham || bha || kṛṣṇāṃ daśabhujāṃ bhīmāṃ pītalohitalocanām | kṛṣṇāmbaradharāṃ nityāṃ dharmmakāmārthamokṣadām | evaṃ dhyātvā makārantu tanmantraṃ daśadhā japet | triśaktisahitaṃ varṇaṃ tribindusahitaṃ sadā | ātmāditattvasaṃyuktaṃ hṛdisthaṃ praṇamāmyaham || ma || dhūmravarṇāṃ mahāraudrīṃ ṣaḍbhujāṃ raktalocanām | raktāmbaraparīdhānāṃ nānālaṅkārabhūṣitām | mahāmokṣapradāṃ nityāmaṣṭasiddhipradāyinīm | evaṃ dhyātvā yakārantu tanmantraṃ daśadhā japet | triśaktisahitaṃ varṇaṃ tribindusahitaṃ sadā | praṇamāmi sadā varṇaṃ śaktimāmokṣamavyayam || ya || lalajjihvāṃ mahāraudrīṃ raktāsyāṃ raktalocanām | raktavarṇāmaṣṭabhujāṃ raktapuṣpopaśobhitām | raktamālyāmbaradharāṃ raktālaṅkārabhūṣitām | mahāmokṣapradāṃ nityāmaṣṭasiddhipradāyikām | evaṃ dhyātvā brahmarūpāṃ tanmantraṃ daśadhā japet | triśaktisahitaṃ devi ! ātmāditattvasaṃyutam | sarvatejomayaṃ varṇaṃ satataṃ praṇamāmyaham || ra || caturbhujāṃ pītavastrāṃ raktapaṅkajalocanām | sarvadā varadāṃ bhīmāṃ sarvālaṅkārabhūṣitām | yogīndrasevitāṃ nityāṃ yoginīṃ yogarūpiṇīm | caturvargapradāṃ devīṃ nāgahāropaśobhitām | evaṃ dhyātvā lakārantu tanmantraṃ daśadhā japet || la || kundapuṣpaprabhāṃ devīṃ dvibhujāṃ paṅkajekṣaṇām | śuklamālyāmbaradharāṃ ratnahārojjvalāṃ parām | sādhakābhīṣṭadāṃ siddhāṃ siddhidāṃ siddhasevitām | evaṃ dhyātvā vakārantu tanmantraṃ daśadhā japet || va || caturbhujāṃ cakorākṣīṃ cārucandanacarccitām | śuklavarṇāṃ trinayanāṃ varadāñca śucismitām | ratnālaṅkārabhūṣāḍhyāṃ śvetamālyopaśobhitām | devavṛndairabhivandyāṃ sevitāṃ mokṣakāṅkṣibhiḥ | evaṃ dhyātvā śakārantu tanmantraṃ daśadhā japet || śa || śuklāmbarāṃ śukla varṇāṃ dvibhujāṃ raktalocanām | śvetacandanaliptāṅgīṃ muktāhāropaśobhitām | p. 253) gandharvagīyamānāñca sadānandamayīṃ parām | aṣṭasiddhipradāṃ nityāṃ bhaktānandavivarddhinīm | evaṃ dhyātvā ṣakārantu tanmantraṃ daśadhā japet | triśaktisahitaṃ varṇamātmāditattvasaṃyutam | praṇamya satataṃ devi ! hṛdi bhāvaya sundari ! || ṣa || karauṣabhūṣitāṅgīñca sāṭṭahāsāṃ digambarīm | asthimālyāmaṣṭabhujāṃ varadāmambujekṣaṇām | nāgendrahārabhūṣāḍhyāṃ jaṭāmukuṭamaṇḍitām | sarvasiddhipradāṃ nityāṃ dharmakāmārthamokṣadām | evaṃ dhyātvā sakārantu tanmantraṃ daśadhā japet || sa || caturbhujāṃ raktavarṇāṃ śuklāmbaravibhūṣitām | raktālaṅkārasaṃyuktāṃ varadāṃ padmalocanām | īṣaddhāsyamukhīṃ lolāṃ raktacandanacarccitām | syāddātrīñca caturvargapradāṃ saumyāṃ manoharām | gandharvasiddhadevādyairdhyātāmādyāṃ sureśvarīm | evaṃ dhyātvā hakārantu tanmantraṃ daśadhā japet || ha || tanmantrapuṭitaṃ kṛtvā mūlamantraṃ tato japet || iti sarvavarṇaṣu jñeyam | anyathā niṣphalaṃ jñeyaṃ japapūjādisādhanam | dīkṣā ca niṣphalā jñeyā tasmāt kuryyāt prayatnataḥ | kṛtvā japaṃ prakurvīta yathoktaphalamāpnuyāt | śaive śākte vaiṣṇave ca sarvatantreṣvayaṃ vidhiḥ | tanmantrapuṭitaṃ mantraṃ daśadhā daśadhā japet | dīkṣādau guruṇā sārddhaṃ karttavyaṃ mantraśodhanam | anyathā niṣphalā dīkṣā japapūjādikañca yat | sadguruḥ saṃyato nityaṃ dhyātvābhyarcya japādikam | gurucaitanyamātreṇa caitanyaṃ janayettataḥ | saṃskārañca śodhanañca sāgamena viśeṣataḥ | tanmantrapuṭitaṃ kṛtvā śatamaṣṭottaraṃ japet | dīkṣādau guruṇā pūrvaṃ karttavyo'yaṃ kramaḥ sadā | pañcāśadvarṇamanunā puṭitā manavaḥ priye ! | caturvargapradāḥ śāntā yathoktaphaladāḥ sadā | anyathā niṣphalā dīkṣā japapūjādisādhanam | vidhinānena hīnā yā sā dīkṣā niṣphalā bhavet | iha dāridryamatulamante ca nirayaṃ vrajet | dīkṣādau gurukarttavyakrama eva prayatnataḥ | p. 254) ādyāvasāne varṇena puṭitaṃ prajapenmanum | śiṣyaḥ prayatnato nityaṃ kuryyādetaṃ kramaṃ priye ! | pūjādau vā japādau vā anyathā viphalaṃ bhavet || iti varṇānāṃ dhyānam || eteṣāṃ mantrastu oṃ akārāya nama ityādi draṣṭavyam || pañcadevādivarṇāntapūjānāṃ sarvatropayogitvenādau likhitaṃ sāmānyārghyasthāpanamantarameva karttavyam | śāradāyāṃ caturthapaṭale || ācamya vidhinā tatra sāmānyārghyaṃ vidhāya ca | dvāramantrāmbubhiḥ prokṣya dvārapūjāṃ samācaret | sāmānyārghyasthāpanantu maṇḍapadvāryyeva | dvārapūjā tu arthakāṇḍe'nusandheyā || rudrajāmale pūrvakhaṇḍe dvitīya paṭale || merupṛṣṭha ṛṣiḥ proktaḥ sutalaṃ chanda ucyate | kūrmo devatāsanayoge viniyogaḥ prakīrttitaḥ | māyābījaṃ samuccāryya kūrmmāsanāya te namaḥ | pārṣṇighātatrayeṇaiva vārayedbhūmivighnakān | tālatrayeṇāntarīkṣān tathā vighnānnivārayet || picchilātantre pañcamapaṭale || saure māsītyādi prāguktam || viśvasāre || kṣetrādhipaṃ kṣetrapālaṃ gṛhadevīṃ tataḥ param | gandhapuṣpau dhūpadīpau naivedyañca nivedayet | eṣāṃ pūjāṃ vilaṅghyātha nāccayeddevatāntaram || śāradāyām || pañcagavyārghyatoyābhyāṃ prokṣayedyāgamaṇḍapam | catuṣpathāntāṃ tacchuddhiṃ vidadhyādvīkṣaṇādibhiḥ | vīkṣaṇaṃ mūlamantreṇa śareṇa prokṣaṇaṃ matam | tenaiva tāḍanaṃ darbhairvarmmaṇābhyukṣaṇaṃ matam | candanāgurukarpūrairdhūpayedantaraṃ sudhīḥ | vikirān vikirettatra saptajaptāccharāṇunā | lājacandanasiddhārthabhasmadūrvākuśākṣatāḥ | vikirā iti sandiṣṭāḥ sarve vighnaughanāśanāḥ | somaśambhostu viśeṣo rāghavabhaṭṭadhṛto yathā | vikirān śuddhalājān vā saptamantrābhimantritān | astrādbhiḥ prokṣitānetān kavacenāvaguṇṭhitān | nānāpraharaṇākārān vighnaughavinivārakān | astrajaptena darbhāṇāṃ muṣṭimāmārjjayecca tat | īśasya diśi bandhanyā āsanāya prakalpayet | p. 255) puṇyāhaṃ vācayitvā tu brāhmaṇānupaveśya ca | ukteṣu maṇḍaleṣvekaṃ vedikāyāṃ samālikhet | viśenmṛdvāsane mantrī prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ | baddhapadmāsano maunī samāhito jitendriyaḥ | ṛjukāyo jitendriya iti merutantre pāṭhaḥ || maṅgalāṅkurapātrāṇi sthāpayeddikṣu deśikaḥ | maṅgalarūpāṇi yānyaṅkura pātrāṇi uktarītyā uktāni tāni dikṣu sthāpayedityarthaḥ | kṛtāñjalipuṭo bhūtvā vāmadakṣiṇapārśvayoḥ | natvā guruṃ gaṇeśānaṃ bhūtaśuddhiṃ samācaret | karaśuddhiṃ samāpādya kuryyāttālatrayaṃ tataḥ | ūrddhvorddhvamantramantreṇa digbandhamapi deśikaḥ | tena so'ñjalitastejo rakṣāṃ kuryyāt samantataḥ | ṛṣiśchando daivatāni nyasenmantrasya mantravit | ātmano mūrddhnivadane hṛdaye ca yathākramam || prapañcasāre'ṣṭamapaṭale || ṛṣirguratvācchirasaiva dhāryyaśchando'kṣaratvādrasanāgataṃ syāt | dhiyāvagantavyatayā sadaiva hṛdi praviṣṭā manudevatā ca | vidhāya mūlamantreṇa prāṇāyāmaṃ yathāvidhi | vidadhyānmātṛkānyāsaṃ mantranyāsamataḥ param | aṅguṣṭhādiṣvaṅgulīṣu nyasedaṅgaiḥ sajātibhiḥ | astraṃ tattālayornyasya kuryyāttālatrayādikam | diśastenaiva badhnīyācchoṭikābhiḥ samāhitaḥ | hṛdādiṣu ca vinyasyedaṅgamantraistataḥ sudhīḥ | hṛdayāya namaḥ pūrvaṃ śirase vahnivallabhā | śikhāyai vaṣaḍityuktvā kavacāya humīritam | netratrayāya vauṣaṭ syādastrāya phaḍiti kramāt | ṣaḍaṅgamantrānityuktān ṣaḍaṅgeṣu niyojayet | aṃsoruyugmayorvidvān prādakṣiṇyena deśikaḥ | dharmaṃ jñānañca vairāgyamaiśvaryyaṃ nyasya tu krasāt | mukhapārśvanābhipārśveṣvadharmādīn prakalpayet | dharmādayaḥ smṛtāḥ pādāḥ pīṭhagātrāṇi cāpare | anantaṃ hṛdaye padmamasmin sūryyendupāvakān | eṣu svasvakalā nyasyennāmādyākṣarapūrvakān | sattvādīṃstrīn guṇān nyasyettathaivātra gurūttamaḥ | ātmānamantarātmānaṃ paramātmānamatra tu | p. 256) jñānātmānaṃ pravinyasya nyaset pīṭhamanuṃ tataḥ | evaṃ dehamaye pīṭhe cintayediṣṭadevatām | mudrāṃ pradarśya vidhivadarghya sthāpanamācaret | śaṅkhamantrāmbunā prokṣya vāmato vahnimaṇḍale | sādhāraṃ sthāpayedvidvān bindusrutasudhāmayaiḥ | toyaiḥ sugandhipuṣpādyaiḥ pūjayettaṃ yathāvidhi | ādhāraṃ pāvākaṃ śaṅkhaṃ sūryyaṃ toyaṃ niśākaram | smaredvahnyarkacandrāṇāṃ kalāstāsteṣvanukramāt | kalāstu prathamakāṇḍe nirūpitāḥ | mūlamantraṃ japet sṛṣṭvā nyāse tasyāṅgamantravit | hṛnmantreṇābhisampūryya hastābhyāṃ chādayannapaḥ | japedvidvān yathānyāyaṃ deśiko devatādhiyā | astramantreṇa saṃrakṣya kavacenāvaguṇṭhya ca | dhenumudrāṃ samāpādya bodhayet svasvamudrayā | dakṣiṇe prokṣaṇīpātramādhāyādbhiḥ prapūrayet | kiñcidarghyāmbu saṃgṛhya prokṣaṇyambhasi yojayet | arghyasyottarataḥ kāryyaṃ pādyamācamanīyakam | ātmānaṃ yāgavastūni maṇḍalaṃ prokṣayedguruḥ | prokṣaṇīpātratoyena manunānyadapi kramāt | nyāsakrameṇa dehe sve dharmādīn pūjayettataḥ | puṣpādyaiḥ pīṭhamanvantaṃ tasmiṃśca paradevatām | pañcakṛtvaḥ punaḥ kuryyāt puṣpāñjalimananyadhīḥ | uttamāṅgahṛdādhārapādasarvāṅgake kramāt | vinā naivedyaṃ gandhādyairupacāraiḥ samarccayet | gurūpadiṣṭavidhinā śeṣamanyat samāpayet | sarvametat prayuñjīta prokṣaṇīsthena vāriṇā | visṛjya toyaṃ prokṣaṇyāḥ pūrayettat yathāpurā | tatastanmaṇḍalaṃ mantrī gandhādyaiḥ sādhu pūjayet | śālibhiḥ karṇikāmadhyamāpūryyopari taṇḍulaiḥ | alaṅkṛtya punasteṣu darbhānāstīryya mantravit | kūrccamakṣatasaṃyuktaṃ nyasetteṣāmathopari || merutantre caturthaprakāśe'pi || pūrayet karṇikāṃ pūrvaṃ śālibhistaṇḍulaistataḥ | darbhānnyaseduparyyeṣāṃ sākṣataṃ kūrccakaṃ tataḥ | chinnamūlāḥ kuśāḥ dīrghāḥ saptaviṃśatisaṃkhyakāḥ | brahmagranthiyutāstvagredeśe kūrcca ihocyate | ādhāraśaktimārabhya pīṭhamantramayaṃ yajet | p. 257) adhaḥ kūrccaśilārūḍhāṃ śaraccandranibhaprabhām | ādhāraśaktiṃ prayajet paṅkajadvayadhāriṇīm | mūrdhni tasyāḥ samāsīnaṃ kūrmaṃ nīlābhamarccayet | ūrddhvabrahma śilāsīnamanantaṃ kundasannibham | yajeccakradharaṃ murdhni dhārayantaṃ vasundharām | tamālaśyāmalāṃ tatra nīlendīvaradhāriṇīm | samarccayedvasumatīṃ sphuratsāgaramekhalām | tasyāṃ ratnamayaṃ dvīpaṃ tasmiṃśca maṇimaṇḍapam | yajet kalpataruṃ tasmin sādhakābhīṣṭasiddhidam | adhastāt pūjayettasya vedikāṃ maṇḍalojjvalām | paścādabhyarccayettasyāṃ pīṭhaṃ dharmādibhiḥ punaḥ | raktaśyāmaharidrendranīlābhān pādarūpiṇaḥ | vṛṣakeśavibhūtendrarūpān dharmādikān yajet | gātreṣu pūjayettāṃstu nañpūrvānuktalakṣaṇān | āgneyādiṣu koṇeṣu dikṣu madhye'mbujaṃ yajet | ānandakandaṃ prathamaṃ saṃvinnālamanantaram | sarvatattvātmakaṃ padmamabhyarcya tadanantaram | mantrī prakṛtipatrāṇi vikāramayakeśarān | pañcāśadvarṇavījāḍhyakarṇikāṃ pūjayettataḥ | kalābhiḥ pūjayet sārddhaṃ tasyāṃ sūryyendupāvakān | praṇavasya tribhirbhāgairatha sattvādikān guṇān | ātmānamantarātmānaṃ paramātmānamarccayet | jñānātmānañca vidhivat pīṭhamantrāvasānakam | pīṭhaśaktīḥ keśareṣu madhye ca savarābhayāḥ | hemādiracitaṃ kumbhaṃ mantrādbhiḥ kṣālitāntaram || candanāgurukarpūradhūpitaṃ śobhanākṛtim | āveṣṭitāṅgaṃ nīrandhraṃ tantunā triguṇātmanā | arccitaṃ gandhapuṣpādyaiḥ kurccākṣatasamanvitat | navaratnodaraṃ mantrī sthāpayettāramuccaran | aikyaṃ saṅkalpya kumbhasya pīṭhasya ca vidhānavit | kṣīradrumakaṣāyeṇa palāśatvagbhavena vā | tīrthodakairvā karpūragandhapuṣpasuvāsitaiḥ | ātmabhedena vidhivat mātṛkāṃ pratilomataḥ | japenmūlamanuṃ tadvat pūjayeddevatādhiyā | śaṅkhekvāthāmbusampūrṇe gandhāṣṭakamabhīṣṭadam | viloḍya pūrayettasminnāvāhya sakalāḥ kalāḥ | p. 258) daśavahneḥ kalāḥ pūrvaṃ dvādaśa dvādaśātmanaḥ | ṣoḍaśāpi ca somasya paścātpañcaśataṃ kalāḥ | japitvā pratilomena mūlamantrañca mantravit | samāhitena manasā dhyāyan mantrasya devatām | prāṇapratiṣṭhāṃ kurvīta tatra tatra vicakṣaṇaḥ | kalātmakaṃ śaṅkhasaṃsthaṃ kvāthaṃ kumbhe vinikṣipet | pāśāditryakṣarātmānte syādamuṣya padaṃ punaḥ | kramāt prāṇā iha prāṇāstathā jīva iha sthitaḥ | amuṣya sarvendriyāṇi bhūyo'muṣya padaṃ vadet | vāṅmanonayanaśrotraghrāṇaprāṇapadānyatha | paścādihāgatya sukhaṃ ciraṃ tiṣṭhantu ṭhadvayam | ayaṃ prāṇamanuḥ proktaḥ sarvajīvapradāyakaḥ | paścādaśvatthapanasacūtakomalapallavaiḥ | indravallīsamābaddhaiḥ suradrumadhiyā guruḥ | kumbhavaktraṃ pidhāyāsmiṃścaṣakaṃ sakalīkṛtam | saṃsthāpayet phaladhiyā vidhivat kalpaśākhinām | tataḥ kumbhaṃ nirmalena kṣaumayugmena veṣṭayet | mūlamantraṃ samuccāryya suṣumnāvartmanā sudhīḥ | saṃsthāpanaṃ sannidhānaṃ sannibodhamanantaram | sakalīkaraṇaṃ paścādvidadhyādavaguṇṭhanam | amṛtīkaraṇaṃ kṛtvā kurvīta paramīkṛtim | kramādetāni kurvīta svamudrābhiḥ samāhitaḥ | athopacārān kurvīta mantravit svāgatādikān | svāgataṃ kuśalapraśnaṃ nigadedagrato guruḥ | pādyaṃ pādāmbuje dadyāddevasya hṛdayātmanā | hṛdayātmanā nama iti mantreṇa | arghyaṃ diśettato mūrddhni śiromantreṇa deśikaḥ | svadhāmantreṇa vadane dadyādācamanīyakam | svadhātmanā tataḥ kuryyānmadhuparkaṃ mukhāmbuje | tenaiva manunā dadyādadbhirācamanīyakam | gandhādbhiḥ kārayet snānaṃ vāsasī paridhāpayet | dadyādyajñopavītañca hārādyābharaṇaiḥ saha | nyāsakrameṇa manunā puṭitairmātṛkākṣaraiḥ | abhyarcya devaṃ gandhādyairaṅgādīt pūjayettataḥ | tatra tatra jalaṃ dayādupacārāntarāntarā | aṅgāni lokapālāntaṃ yajedāvaraṇānyapi | keśareṣvagnikoṇādi hṛdayādīni pūjayet | p. 259) ṣaḍaṅgapūjādikramastu gandharvatantre caturthapaṭale || agnīśāsuravāyavyamadhye dikṣu ca pārvati ! | ṣaḍaṅgayuvatīḥ paścāt pūjayitvā vidhānataḥ | netramagre diśāṃ vastraṃ dhyātavyānyaṅgadevatāḥ | tuṣārasphaṭikaśyāmanīlakṛṣṇāruṇārcciṣaḥ | varadābhayadhāriṇyaḥ pradhānato varastriyaḥ | paścādabhyarccanīyāḥ syuḥ kalpoktāvṛṣayaḥ kramāt | ante yajellokapālān mūlapāriṣadānvitān | hetijātyadhipopetān dikṣu pūrvāditaḥ kramāt | evaṃ sampūjya vidhivannaivedyāntaṃ tato guruḥ | dakṣiṇe sthaṇḍilaṃ kṛtvā tatrādhāya hutāśanam | saṃskṛtya vidhivadvidvān vaiśvadevamakhaṃ caret | tatra sampūjya gandhādyairdevatāmuktavigrahām | tārasya vyāhṛtiṃ hatvā mūlamantreṇa mantravit | sarpiṣmatā pāyasena pañcaviṃśatisaṃkhyayā | hutvā vyāhṛtibhirbhūyo gandhādyaiḥ punararccayet | saṃyojayitvā pīṭhasthamūrttau vahniṃ visarjjayet | avaśiṣṭena haviṣā vikiret parito balim | devatāyāḥ pārṣadebhyo gandhapuṣpākṣatānvitam | tato nivedyamuddhṛtya śodhayitvā sthalaṃ punaḥ | pañcopacāraiḥ sampūjya darśayecchatracāmare | karpūraśakalonmiśraṃ tāmbūlañca nivedayet | sahasrāvṛtya sañjapya mūlamantramananyadhīḥ | tajjaptaṃ sarvasampattyai devatāyai nivedayet | tataḥ śambhordiśi gururvikiret pūrvasañcite | hemavastrādisaṃyuktāṃ ghargharīṃ toyapūritām | saṃsthāpya tasyāṃ siṃhasthāṃ khaḍgakheṭakadhāriṇīm | ghorarūpāṃ paścimāsyāṃ pūjayedastradevatām | calāsanena sampūjya tāmādāya guruḥ punaḥ | rakṣeti lokapālānāṃ nālamuktena vāriṇā | devājñāṃ śrāvayannantaḥ parivṛtte pradakṣiṇam | astramantraṃ samuccāryya yathāpūrvaṃ niveśayet | vilokya divyadṛṣṭyā taṃ taccaitanyaṃ hṛdambujāt | gururātmani saṃyojya kuryyādadhvaviśodhanam | taṃ śiṣyam | uktaṃ kalādhvā tattvādhvā bhuvanādhveti ca trayam | varṇādhvā ca padādhvā ca mantrādhvetyaparatrayam | nivṛttyādyāḥ kalāḥ pañca kalādhveti prakīrttitam | p. 260) tattvādhvā bahudhā bhinnaḥ śaivādyāgamabhedataḥ | ṣaṭtriṃśacchaivatattvāni dvātriśadvaiṣṇavāni tu | caturviṃśatitattvāni maitrāṇi prakṛteḥ punaḥ | uktāni daśa tattvāni sapta ca tripadātmanaḥ | tattvāni śaivānyucyante śivaḥ śaktiḥ sadāśivaḥ | īśvaro vidyayā sārddhaṃ pañca śuddhānyamūni tu | māyā kālaśca niyatiḥ kālavidyā punaḥ smṛtā | rāgaḥ puruṣa etāni śuddhāśuddhāni sapta ca | prakṛtirbuddhyahaṅkārau mano jñānendriyāṇyatha | karmendriyāṇi tanmātrāḥ pañca bhūtāni deśikāḥ | etānyāhuraśuddhāni caturviṃśatimāgame | śaivānāmiti tattvānāṃ vibhāgo'tra pradarśitaḥ | jīvaḥ prāṇo dhiyaścittaṃ jñānakarmendriyāṇyatha | tanmātrāḥ pañca bhūtāni hṛtpadmaṃ tejasāṃ trayam | vāsudevādayaśceti tattvānyetāni śārṅgiṇaḥ | pañca bhūtāni tanmātrā indriyāṇi manastathā | garvo buddhiḥ pradhānañca maitrāṇīti vidurbudhāḥ | nivṛttādyāḥ kalāḥ pañca tato binduḥ kalāḥ punaḥ | nādaḥ śaktiḥ sadāpūrvaḥ śivaśca prakṛtirviduḥ | ātmavidyā śivaḥ paścācchivo vidyātmanā punaḥ | sarvatattvañca tattvāni proktāni tripadātmanaḥ | tattvādhvā kathito hyevaṃ tattadāgamavedibhiḥ | īrito bhuvanādhveti bhuvanāni manīṣibhiḥ | varṇādhveti vadantyarṇānādīkṣāntānmanīṣiṇaḥ | varṇasaṅghaḥ padādhvā syānmantrādhvā mantrarāśayaḥ | kramādetānadhvanaḥ ṣaṭ śodhayedgurusattamaḥ | padāndhunāndhuhṛdbhālamūrddhvasvapi śiśoḥ smaret || andhurgudasthānam || tatra kṛcchreṇa vidhivattat spṛśan juhuyādguruḥ | ācāryyakuṇḍe saṃśuddhaistilairājyapariplutaiḥ | śodhayāmyamumadhvānaṃ svāheti pṛthagadhvanām | tārādyā māhutīraṣṭau kramāttān vilayaṃ nayet | śive śivāttān saṃlīnān janayet sṛṣṭimārgataḥ | vilokayan divyadṛṣṭyā | tat sthitaṃ tacca caitanyaṃ punaḥ śiṣye niyojayet | srucā pūrṇāhutiṃ dattvā mūlamantreṇa deśikaḥ | p. 261) netre śiṣyasya badhnīyānnetramantreṇa vāsasā | kare gṛhītvā tat śiṣyaṃ kuṇḍato maṇḍalaṃ nayet | tasyāñjaliṃ punaḥ puṣpaiḥ pūrayitvā yathāvidhi | kalase devatāprītyai kṣepayenmūlamūccaran | vyapohya taṃ netrabandhamāsīnaṃ darbhasaṃstare | ātmayāgakramādbhūyaḥ saṃhṛtyotpādya deśikaḥ | tattanmantroditānnyāsān kuryyāddehe śiśostadā | pañcopacāraiḥ kumbhasthāṃ pūjayitveṣṭadevatām | tasya tantroktamārgeṇa vidadhyāt sakalīkṛtim | maṇḍale'laṅkṛte śiṣyamanyasminnupaveśayet | nadatsu pañcavādyeṣu sārddhaṃ viprāśiṣā guruḥ | vidhivat kumbhamuddhṛtya tanmukhasthān suradrumān | śiśoḥ śirasi vinyasya mātṛkāṃ manasā japan | mūlena sādhitaistoyaiḥ siñcedrakṣārthamañjasā || athābhiṣekavidhiḥ || vāmakeśvaratantre pañcāśatpaṭale || abhiṣekastu dvividhaḥ śāktaśca pūrṇa eva ca | avadhūtena guruṇā śāktābhiṣekamācaret | kiñcijjalañca kumbhānāṃ brahmakumbhe niveśayet | ānīya brahmakalasaṃ sammukhe sthāpayedbudhaḥ | niruttaratantre saptamapaṭale || śrīśiva uvāca || abhiṣekaśca dvividho rājño vā jñānināmapi | rājābhiṣeke deveśi ! vaidikīñca kriyāñcaret | jñānināmabhiṣekantu sarvatantreṣu gopitam | sarvaśāntikaraṃ puṇyaṃ sarvaroganivāraṇam | dhanadaṃ kīrttidañcaiva āyurvṛddhikaraṃ nṛṇām | sarvasaubhāgyajananaṃ mahāpātakanāśanam | sarvāśāpūrakaṃ sarvamantradoṣanivāraṇam | sarvārthasādhakaṃ devi ! sarvatīrthaphalapradam | abhicāraharaṃ sarvagrahadoṣavināśakam | bhūtāveśādiśamanaṃ ḍākinīnāṃ bhayāpaham | tejovṛddhikaraṃ devi ! balavṛddhikaraṃ param | takṣakeṇāpi daṣṭasya viṣapīḍāvināśakam | tejohrāse balahrāse buddhihrāse dhanakṣaye | strīkṛteṣvapi doṣeṣu śārīre mānase tathā | vikāre deśikaḥ kuryyādabhiṣekaṃ vicakṣaṇaḥ | asaubhāgye ca nārīṇāmabhiṣekaḥ pravarttate | p. 262) gurutvañca labheddevi ! karmmaṇābhiṣekavartmanā | vaiṣṇavo jñānasampannaḥ śaivaścaiva kuleśvari ! | abhiṣekaṃ prakurvīta śāktaśca kulabhūṣaṇaḥ | mantratantrañca sarveṣāmabhiṣekeṇa sidhyati | abhiṣekeṇa sarveṣāmadhikāro bhaveddhruvam | abhiṣekakṛto vipro brahmatvaṃ labhate dhruvam | abhiṣekakṛtaḥ kṣetrī vipradharmmatvamāgataḥ | vaiśyaḥ kṣatriyatāṃ yāti śūdro vaiśyatvamāgataḥ | abhiṣekeṇa sarveṣāṃ caturṇāṃ varṇatāṃ tyajet | brāhmaṇasya surāpāne brāhmaṇyaṃ tyajate kṣaṇāt | abhiṣekakṛte vipre surāpānaṃ vidhīyate | āgamaḥ pañcamo vedaḥ kaulaśca pañcamāśramaḥ | śivo'pi pañcamo varṇo mahāvidyāṃ japedyataḥ | svasvavarṇaṃ parityajya śivatvañca prajāyate | abhiṣekaṃ vinā naiva brāhmaṇaḥ prapibet surām | pragṛhya siddhavidyāñca saṅketajñastato bhavet | saṅketajñaḥ kulācāre tvabhiṣekaṃ samācaret | abhiṣekakṛto mantrī kulapūjāṃ samācaret | kulapūjākṛto mantrī pitṛbhūmiṃ tato vrajet | pitṛbhūmikṛtaṃ sthānamekākī viharettadā | ekākī viharedvīraḥ prāntare rātripāntare | tatra siddhiṃ labheddevi ! devānāmapi durlabhām | kulācāraṃ vinā devi ! mantratantraṃ na sidhyati | siddhavidyā kulācāre dravyaṃ sidhyati niścitam | abhiṣekasurāṃ dadyād kulakarma yuge yuge | surāṃ pītvā japedvidyāṃ kālādhipaviśeṣataḥ | vijayāñcānukalpañca surābhāve nivedayet | ānandena vinā bhraṃśo na ca tṛpyanti devatāḥ | pañcamenārcayet kālīṃ kāmākhyāyāṃ viśeṣataḥ | kāmākhyāyāṃ viśeṣeṇa kālikā siddhidā bhavet | kulācāraṃ vinā naiva kālimantraśca sidhyati | abhiṣekaṃ vinā devi ! kulakarmma karoti yaḥ | tasya pūjādikaṃ karma abhicārāya kalpyate | abhiṣekaṃ vinā devi ! siddhavidyāṃ dadāti yaḥ | tāvatkālaṃ vasedghore yāvaccandradivākarau | brahmatvañca haritvañca śivatvañca kuleśvari ! | p. 263) sarvasiddhīśvaratvañca abhiṣekeṇa jāyate | divyo vīraśca deveśi ! kulabhaktiparāyaṇaḥ | abhiṣekañcareddevi ! adhivāsapuraḥsaram | vṛddhiśrāddhaṃ tataḥ kṛtvā śivaśaktīḥ prapūjayet | guruṃ sampūjya vidhivat svarṇālaṅkārabhūṣaṇaiḥ | tataḥ saṅkalpya vidhinā gurūṇāṃ varaṇaṃ caret | tataḥ pūjāṃ careddevyāḥ pañcamaiśca pṛthak pṛthak | praṇamya sadguruṃ devaṃ devīñca sādhakeśvaraḥ | gurupūjāṃ vidhāyātha devyā dhyānaparāyaṇaḥ | abhiṣekaṃ vidhāyātha śucau deśe ca sādhakaḥ | śūnyāgāre nadītīre vilvamūle tripāntare | mahātripāntare vāpi nirjjane pitṛkānane | grāme palātake vāpi parvate taṭinītaṭe | devatāyatane vāpi sthānañca paricintayet || aṣṭamapaṭale || śivaśaktiṃ pūjayitvā sthāpayedghaṭamuttamam | nātihrasvaṃ nātidīrghaṃ svarṇaraupyavinirmitam | viśeṣārghyaṃ svayantre vā trikoṇe vāpi vinyaset | gaṅgādyāḥ saritaḥ sarvāḥ samudrāśca sarāṃsi ca | sarve samudrāḥ saritaḥ sarāṃsi jaladā nadāḥ | hradāḥ prasravaṇāḥ puṇyāḥ svaḥpātālamahīgatāḥ | sarvatīrthāni puṇyāni ghaṭe kurvanti sannidhim | śrīvījena prajaptena pallavaṃ pratipādayet | kūrccena phaladānaṃ syāt strīvījena sthirākṛtiḥ | sindūraṃ vahnivījena puṣpaṃ pretena vinyaset | mūlena dūrvāṃ praṇavaiḥ kuryyādabhyukṣaṇaṃ tataḥ | huṃ phaṭ svāheti mantreṇa kuryyāddarmeṇa tāḍanam | vicintya devi ! pīṭhantu tatrāvāhya prapūjayet | anenaiva vidhānena sarvakarmmasu sundarī ! | ghaṭaṃ saṃsthāpayeddevi ! ṣaṭkarmmasu viśeṣataḥ | mahāpūjāñcareddevi ! ṣoḍaśairupacārakaiḥ | gurūṇāñca mahāpūjāṃ śāktīnāñca tataḥ param | tatpaścāt sādhakānāñca kumārīṇāñca pūjanam | kumārībhyo baliṃ dattvā kulajābhyo viśeṣataḥ | abhiṣekaṃ tato devi ! kuryyāt svagurumārgataḥ | svatantroktavidhānena mantraproccāraṇena ca | cālayettaṃ ghaṭaṃ mantrī mantreṇānena deśikaḥ | p. 264) oṃ uttiṣṭha brahmakalasa ! devatābhīṣṭasiddhidaḥ | sarvatīrthāmbupūrṇena pūrayāsya manoratham | īśānendusmarakṣauṇī tadante bhuvaneśvarī | mantreṇānena vāditranirghoṣaiścālayedghaṭam | abhiṣiñcedguruḥ śiṣyaṃ yajamānaṃ purohitaḥ | siñcedaśvatthavṛkṣotthaiḥ pallavairbhūtasaṅgame | siñcedauḍumbarairmantradoṣe ca karavīrajaiḥ | yaśodhanāyustejaḥ śrīphalakāmena cūtajaiḥ | tulasīmamañjarībhiśca sarvapāpakṣayārthibhiḥ | sarvatīrthaphalāvāptyai śāktānāṃ vilvapallavaiḥ | abhicāre nārasiṃhairabhiṣekaḥ pravarttate || nārasiṃha cuniyāhāgaḍā iti yasya prasiddhiḥ || kuryyāddarbhairagarbhaiśca doṣeṣu svīkṛteṣvapi | asaubhāgye ca nārīṇāṃ dūrvābhirabhiṣecanam | sarvakāryyeṣu mantrāṇāṃ siddhyarthaṃ cūtapallavaiḥ | tasyābhiṣekamantrasya dakṣiṇāmūrttir-ṛṣiranuṣṭupchandaḥ śaktirdevatā saṅkalpasiddhiprāptaye viniyogaḥ || oṃ rājarājeśvarī devī bhairavī kālabhairavī | śmaśānabhairavī devī tripurānandabhairavī | trikūṭātripurā devī tathā tripurasundarī | tripureśī mahādevī tathā tripurakārikā | tripurānandinī devī tathaiva tripurātanī | etāstvāmabhiṣiñcantu mantrapūtena vāriṇā || 1 || chinnamastā mahādevī tathā caikajaṭeśvarī | tārā ca jayadurgā ca śūlinī bhuvaneśvarī | tvaritākhyā mahādevī tathaiva ca trikhaṇḍikā | nityā ca nityarūpā ca vajraprastariṇī tathā | etāstvāmabhiṣiñcantu mantrapūtena vāriṇā || 2 || aśvārūḍhā maheśānī tathā mahiṣamardinī | durgā ca vanadurgā ca śrīdurgā bhagamālinī | tathā bhagandarī devī bhagaklinnā tathāparā | sarvacakreśvarī devī tathā nīlasarasvatī | sarvasiddhikarī devī sarvagandharvasevitā | ugratārā mahādevī tathā dakṣiṇakālikā || etāstvāmityādi || 3 || kṣemaṅkarī mahākālī cāniruddhasarasvatī | mātaṅginī cānnaparṇā rājarājeśvarī tathā || p. 265) etāstvāmityādi || 4 || ugracaṇḍā pracaṇḍā ca caṇḍogrā caṇḍanāyikā | caṇḍā caṇḍavatī caiva caṇḍarūpāticaṇḍikā | etāstvāmityādi || 5 || ugradaṃṣṭrā mahādaṃṣṭrā śubhadaṃṣṭrā kapālinī | bhīmanetrā viśālākṣī maṅgalā vijayā jayā || etāstvāmityādi || 6 || maṅgalā nandinī bhadrā kīrttirlakṣmīryaśasvinī | puṣṭirmedhā śivā sādhvī yaśaḥ śobhā jayādhṛtiḥ | śrīnandā ca sunandā ca nandinyānandapūjitā || etāstvāmityādi || 7 || vijayā nandinī bhadrā smṛtiḥ śāntirdhṛtiḥ kṣamā | siddhistuṣṭīramā puṣṭiḥ śrīrvṛddhiśca ratistathā | dīptiḥ kāntiryaśo lakṣmīrīśvarī buddhireva ca | śākrī māyāvatī brāhmī jayantī cāparājitā | ajitā mānavī śvetā ditiścāditireva ca | māyā caiva mahāmāyā mohinī kṣobhiṇī tathā | kamalā vimalā gaurī śaraṇyāmbudhisundarī | durgā kriyārundhatī ca ghaṇṭākarṇā kapālinī | raudrī kālī ca māyūrī trinetrā cāparājitā | svarūpā bahurūpā ca tathaiva vigrahātmikā | carcikā cāparā jyeṣṭhā tathaiva surapūjitā | vaivasvatī ca kaumārī tārā māheśvarī parā | vaiṣṇavī ca mahālakṣmīḥ kārttikī kauṣikī tathā | śivadūtī ca cāmuṇḍā muṇḍamālāvibhūṣitā || etāstvāmityādi || 8 || indro vahniryamaścaiva nair-ṛto varuṇastathā | pavano dhanadeśānau brahmānantau digīśvarāḥ | ete tvāmityādi || 9 || saṃvatsaraścāyanau ca bhāsāḥ pakṣau dināni ca | tithayaścābhiṣiñcantu mantrapūtena vāriṇā || 10 || raviḥ somaḥ kujaḥ saumyo guruḥ śukraḥ śanaiścaraḥ | rāhuḥ ketuśca satatamabhiṣiñcantu te grahāḥ || 11 || nakṣatraṃ karaṇaṃ yogaḥ amṛtaṃ siddhireva ca | dagdhaṃ pāpaṃ tathā bhadrā yogā vārāḥ kṣaṇāstathā | vāravelā kālavelā daṇḍā vṛddhādayastathā | abhiṣiñcantu satataṃ mantrapūtena vāriṇā || 12 || p. 266) asitāṅgo ruruścaṇḍaḥ krodha unmattasaṃjñakaḥ | kapālī bhīṣaṇaścaiva saṃhāro'ṣṭau ca bhairavāḥ | abhiṣiñcantu ityādi || 13 || ḍākinīputrakāścaiva rākiṇīputrakāstathā || lākinīpurakāścānye kākinīputrakāḥ pare | śākinīputrakā bhūyo hākinīputrakāstathā | tataśca yakṣiṇīputrā devīputrāstataḥ param | mātṝṇāñca tathā putrā ūrddhvamukhyāḥ sutāśca ye | adhomukhyāḥ sutā ye ca unmukhyāśca sutāḥ pare || ete tvāmityādi || 14 || brahmā viṣṇuśca rudraśca īśvaraśca sadāśivaḥ | ete tvāmityādi || 15 || puruṣaḥ prakṛtiścaiva vikārāścaiva ṣoḍaśa | ātmāntarātmaparamajñānātmānaḥ prakīrttitāḥ | ātmanaśca guṇā ye tu sthūlāḥ sūkṣmāstathā pare || ete tvāmityādi || 16 || vedādibījaṃ huṃbījaṃ strībījaṃ mīnaketanam | śaktibījaṃ ramābījaṃ māyābījaṃ sudhākaram | cintāratnaṃ mahābījaṃ nārasiṃhañca śāṅkaram | mārttaṇḍabhairavaṃ daurgaṃ bījaṃ śrīpuruṣottamam | gāṇapatyañca vārāhaṃ kālībījaṃ bhayāpaham | ete tvāmityādi || 17 || gaṅgā godāvarī revā yamunā ca sarasvatī | ātreyī bhāratī caiva sarayūrgaṇḍakī tathā | karatoyā candrabhāgā śvetagaṅgā ca kauśikī | bhogavatī ca pātāle svarge mandākinī tathā || etāstvāmityādi || 18 || bhairavo bhīmarūpaśca śoṇo gharghara eva ca | sindhutoyahradāḥ pāntu tathā pātālasambhavāḥ | yāni kāni ca tīrthāni puṇyānyāyatanāni ca | tāni tvāmabhiṣiñcantvityādi || 19 || jambudvipādayo dvīpāḥ sāgarā lavaṇādayaḥ | anantādyāstathā nāgāḥ sarpā ye takṣakādayaḥ | ete tvāmityādi || 20 || ratiśca vallabhā vahnervaṣaṭkūrccamataḥ param | vauṣaṭkārastu phaṭkāramabhiṣiñcantu sarvadā || 21 || naśyantu pretakuṣmāṇḍā rākṣasā dānavāśca ye | piśācā guhyakā bhūtā abhiṣekeṇa tāḍitāḥ || 22 || p. 267) alakṣmīḥ kālakarṇo ca pāpāni sumahānti ca | naśyantu cābhiṣikeṇa tārāvījena tāḍitāḥ || 23 || rogāḥ śokāśca daurbalyaṃ dāridryaṃ cittavikriyā | naśyantu cābhiṣekeṇa vāgvījenaiva tāḍitāḥ || 24 || lokānurāgatyāgaśca daurbhāgyamapi durvaśaḥ | naśyantu cābhiṣekeṇa manmathenaiva tāḍitāḥ || 25 || tejohrāso balahrāso buddhihrāsastathaiva ca | naśyantu cābhiṣekeṇa śaktivījena tāḍitāḥ || 26 || viṣāpamṛtyurogaśca ḍākinyādibhayaṃ tathā | ghorābhicārāḥ krūrāśca grahā nāgāstathā pare | naśyantu cābhiṣekeṇa kālīvījena tāḍitāḥ || 27 || naśyantu cāpadaḥ sarvāḥ sampadaḥ santu susthirāḥ | abhiṣekeṇa śāktena pūrṇāḥ santu manorathāḥ || 28 || śāradāyām || avaśiṣṭena toyena śiṣyamācāmayedguruḥ | tatastat sakalīkuryyāddevatātmānamātmavit | ācamya vāgyato bhūtvā niṣīdet sannidhau guroḥ | devatāmātmanaḥ śiṣye saṃkrāntāṃ deśikottamaḥ | pūjayedgandhapuṣpādyairaikyaṃ sambhāvayaṃstayoḥ || niruttaratantre || evaṃ saṃsicya śiṣyantu punaḥ pūjāṃ samācaret | merutantre tṛtīyaprakāśe'pi || atha śiṣyañcābhiṣiñcedāśusampadavāptaye | kumbhāsyasthasuradruśca mūrddhvanyasya śiśorguruḥ | atha pañcaninādaiśca viprāśīrvacanaiḥ saha | gṛhītvābhyarccitaṃ pūrvaṃ karakaṃ hyasrarūpiṇam | tattoyairabhiṣiñcettaṃ rakṣāyai deśikottamaḥ | śiṣyo'pi tatra sampūjya gurave dakṣiṇāṃ dadet | gobhūmiśiṣyasattvañca raupyaratnāni pārvati ! | sarvasvaṃ vā tadarddhaṃ vā tadarddhvaṃ vāpi dakṣiṇām || dakṣiṇaiṣā tu mantragrahaṇānantaraṃ yadi abhiṣekaḥ kriyate tadā karttavyā | abhiṣekānantaraṃ cenmantragrahaṇaṃ tadā taddakṣiṇāyai vā aṅgībhūtābhiṣekādidakṣiṇā siddheti || vāmakeśvaratantre tripañcāśatpaṭale || abhiṣiktaḥ sādhakendraḥ kriyādakṣo bhavet priye ! | śarīraśodhanaṃ devi ! na prasidhyet kriyāṃ vinā || śāradāyām || p. 268) dadyādvidyāntaraṃ tasmai vinītāyāmbupūrvakam | gurorlabdhvāṃ punarvidyāmaṣṭakṛtvo japet sudhīḥ | guruvidyādevatānāmaikyaṃ sambhāvayan dhiyā | praṇameddaṇḍavadbhūmau guruṃ taṃ devatātmakam | tasya pādāmbujadvandvaṃ nijamūrddhani yojayet | śarīramarthaṃ praṇañca sarvaṃ tasmai nivedayet | tataḥ prabhṛti kurvīta guroḥ priyamananyadhīḥ | ṛtvigbhyo dakṣiṇāṃ dadyāt samagrāṃ prītamānasaḥ | brāhmaṇāṃstarpayet paścāt bhakṣyabhojyasadakṣiṇān | eṣā kriyāvatī dīkṣā proktā sarvasamṛddhidā || vṛhannīlatantre tṛtīyapaṭale || tasya chāyānusārī syānnikaṭe tridinaṃ vaset | nocet sañcāriṇī śaktirgurumeti na saṃśayaḥ || iti kriyāvatī dīkṣā || āṇavī dīkṣā tu daśavidhā | tadyathā || āṇavī bahudhā dīkṣā nādeyī śāmbhavī punaḥ | ekadhaiveti vidvadbhiḥ paṭhyate śāstrakovidaiḥ || rāghavabhaṭṭadhṛtaṃ vacanam || āṇavī bahudhetyuktā tadbhedamadhunocyate | smārtī mānasikī yaugī cākṣuṣī spārśikī tathā | vācikī māntrikī hautrī śāstrī cetyabhiṣecikā | videśasthaṃ guruṃ smṛtvā śiṣyaṃ pāpatrayaṃ kramāt | viśleṣya layabhāgāṅgavidhānena pare śive | samyagyojanarūpairyā smārtī dīkṣeti kathyate | svasannidhau samāsīnamālokya manasā śuciḥ | malatrayādupāyairyā vijñeyā sā tu mānasī || yogoktakramato yogī śiṣyadehaṃ praviśya tu | gṛhītvā tasya cātmānaṃ svadehayojanātmikā | yogadīkṣeti sā proktā malatrayavināśinī || 3 || śivo'hamiti niścitya vīkṣaṇaṃ karuṇārdrayā | dṛśā sā cākṣuṣī dīksā sarvapāpapraṇāśinī || 4 || svayaṃ paraśivo bhūtvā niḥsandigdhamanā guruḥ | śiṣyahastena śiṣyasya svamantraṃ mūrdhnisaṃspṛśet | sparśadīkṣeti sā proktā śivābhivyaktikāriṇī || 5 || śivahastalakṣaṇaṃ yathā somaśambhau || gandhairmaṇḍalakaṃ svīyairvidadhyāddakṣiṇe kare | p. 269) vidhinā tvarccayeddevamitthaṃ syācchivahastakamiti | svīyairgandhaiḥ svasvagandhāṣṭakairityarthaḥ || guruvaktraṃ nijaṃ vaktraṃ vibhāvya gururādarāt | guruvaktraprayogeṇa divyamantrādikaṃ śiśoḥ | mantranyāsādibhiḥ sārddhaṃ dadyāt seyañca vācikī || 6 || dīpavāto yathā mantranyāsasaṃyuktavigrahaḥ | svayaṃ mantratanurbhūtvā saṃkramaṃ mantramādarāt | dadyāt śiṣyāya sā dīkṣā māntrī malavighātinī || 7 || kuṇḍe vā sthaiṇḍile vāpi nikṣipyāgniṃ vidhānataḥ | layabhāgakrameṇaiva pratyadhvānaṃ yathākramam | mantravarṇakalā tatra padaviṣṭapameva ca | saṃśodhya homarūpairyā hautrī dīkṣā samīritā || 8 || yogyaśiṣyāya bhaktāya śuśrūṣārccāparāya ca | sārddhaṃ śāstrapadā dravyā śāstrī dīkṣeti socyate || 9 || śivañca śivapatnīñca kumbhe sampūjya sādaram | śivakumbhābhiṣekātmā dīkṣā syādabhiṣecikā || 10 || śāradāyām || atha varṇātmikāṃ vakṣye dīkṣāmāgamacoditāt | puṃprakṛtyātmakā varṇāḥ śarīramapi tāṛśam | yatastasmāttanau nyasyedvarṇān śiṣyasya deśikaḥ | tattatsthānayutān varṇān pratilomena saṃharet | ājñayā devatābhāvādvividhā deśikottamaḥ | tadā vinīya tattoyaṃ śiṣyo divyatanurbhavet | paramātmani saṃyojya taccaitanyaṃ gurūttamaḥ | tasmādutpāditān varṇānnyasyecchiṣyatanau punaḥ | sṛṣṭikrameṇa vidhivaccaitanyañca niyojayet | jāyate devatābhāvaḥ parānandamayaḥ śiśoḥ | eṣā varṇamayī dīkṣā proktā jñānapradāyinī || kalāvatī dīkṣā tu asmadgoṣṭhīgariṣṭhakṛṣṇānandāgama-vāgīśena svakṛtatantrasāragranthe likhitā | saṃkṣepadīkṣāpītyato naitayoratra prayojanam || vedhamayīi dīkṣāpyapracaradrūpatayā na likhitā || anveṣakaiḥ śāradāyāṃ pañcamapaṭale anveṣyeti || atha kramdīkṣā || kāmākhyātantre dvātriṃśatpaṭale || devyuvāca || kramadīkṣāṃ brūhi nātha ! yadi te'sti kṛpā mayi | kathaṃ vā kurute dīksāṃ krameṇa jagadīśvara ! || p. 270) śiva uvāca || śrutā dīkṣā bahuvidhā devānāṃ prītidāyikā | idānīṃ kathayiṣyāmi yadi kasmai na vakṣyasi | prakāśādbahavo doṣāḥ sarvatra gopitā mayā | kalau pāpasamācāre siddhirna syāt kadācana | siddhirna syāt siddhirna syāt kalau nānyavidhānataḥ | kramadīkṣāvihīnasya kalau na syāt kathañcana | iti jñātvā maheśāni ! kramadīkṣāṃ samācaret | rasairmantrairyathā viddhamayaḥ sauvarṇatāṃ vrajet | kamadīkṣāprabhāveṇa tathātmā śivatāṃ labhet | japo devārccanavidhiḥ kāryyo dīkṣākrameṇa vai | upacārasahasraistu yojitāṃ bhaktisaṃyutām | kramadīkṣāṃ vinā devi ! na gṛhṇanti kadācana | ādau kālī tatastārā sundarī tadanantaram | kramadīkṣeti vikhyātā sarvadā siddhikāmataḥ | rājyaṃ deyaṃ śiro deyaṃ na deyaṃ kramayogataḥ | vidhānaṃ kramataḥ siddhirabhiṣekācca pārvati ! | viśuddhamātāpitṛko jitendriyaḥ sarvāgamajñaḥ paraduḥkhakātaraḥ | evaṃvidhāno gurureva śāntaḥ kulīnaśiṣyaḥ kramato vidhānam | nātra śuddhādyapekṣāsti na vā siddhādicintanam | na cādhikāricintā ca grahaṇe kramayogataḥ | ekāhe vā vatsare vā vatsarānte'pi pārvati ! | tasmāt śiṣyaḥ prayatnena gṛhṇīyāt kramayogataḥ | gṛhītvā guruvaktrācca krameṇa pūjayecca tāḥ | krameṇa ca yajeddevi ! puraścaryyākrameṇa ca | prathame divase śiṣyaḥ saṃyatātmā jitendriyaḥ | dvitīye copavāsaśca tridine dīkṣayedguruḥ | kulīnatvasya svīkāraṃ kārayitvā manūn vadet | ekākṣaraṃ tryakṣaraṃ vā dvāviṃśatyakṣaraṃ tathā | dvitīyāyāstathā proktaṃ tṛtīyāyāstrikūṭataḥ | krameṇa divase vāpi krameṇa vatsareṇa ca | vatsarānte tathā devi ! krameṇa dīkṣayedguruḥ | grāmān dāsāṃśca dāsīśca suvarṇañca yathākramam | gurave dakṣiṇāṃ dadyād vibhavasyānusārataḥ | yadi bhāgyavaśāddevi ! kramadīkṣā ca jāyate | p. 271) tadā siddhirbhavettasya nātra kāryyā vicāraṇā | kramadīkṣāvihīnasya kathaṃ siddhiḥ kalau bhavet | sarvāśramepu bhūteṣu sarvadeveṣu suvrate ! | kramaṃ vinā maheśāni ! sarvaṃ teṣāṃ vṛthā bhavet | tasmāt sarvaprayatnena guruṇā dīkṣit bhavet | kramamūlaṃ jagat sarvaṃ kramamūlaṃ paraṃ tapaḥ | adīkṣitā yadi jñātā kiñcidādāya bhojayet | vṛthā dānaṃ bhavettasya tasmāt sarvaṃ vivarjayet | sadgurorāhitā dīkṣā sarvakarmāṇi kārayet || iti kramadīkṣā || śāktānandataraṅgiṇīdhṛtaguptadīkṣātantre || mṛtamapyanugaccheta vidyāmantro viśeṣataḥ | mana eva manuṣyasya pūrvakarmāṇi śaṃsati | yadi na syānmaheśāni ! manuṣyasya kathaṃ bhavet | dīkṣāyāñca kathaṃ tasya mano bhavati pārvati ! | tasmāttu yatnato devi ! pūrvavidyāṃ samuddharet | vakulāśvatthavaṭakaṃ patraratnaṃ śṛṇu priye ! | vaṭapatre maheśāni ! śaktimantraṃ likhet priye ! | aśvatthe viṣṇumantrañca vakule śivamantrakam | raktacandanena deveśi ! kāśmīreṇa maheśvari ! | śaktimantraṃ likheddevi ! candane viṣṇumantrakam | bhasmanā śivamantrañca vilikhet parameśvari ! | saptasaptakapatreṣu tattaddevatāyā mantraṃ likhedityarthaḥ || prāṇapratiṣṭhāṃ tanmantre kārayedyatnataḥ sudhīḥ | tattaddevatāyāḥ prāṇapratiṣṭhāṃ kārayet | yathāśaktyupacāreṇa sampūjya parameśvari ! | tataḥ śiṣyo'rghyapātrañca haste kṛtvā maheśvari ! | anena manunā mantrī bhāskarāya nivedayet || arghyadravyamāha || āpaḥ kṣīraṃ kuśāgrāṇi ghṛtaṃ dadhi tathā madhu | raktāni karavīrāṇi tathaiva raktacandanam | aṣṭāṅga eṣo'rghyo vai bhānave parikīrttitaḥ | oṃ bho deva ! pṛthivīpāla ! sarvaśaktisamanvitaḥ | mamārghyañca gṛhāṇa tvaṃ pūrvavidyāṃ prakāśaya | arghyaṃ dattvā namaskṛtya kṛtāñjaliḥ paṭhettataḥ || gāndharve || na dadyādbhāskarāyārghyaṃ śaṅkhatoyairmaheśvari ! | p. 272) oṃ sūryyaḥ somo yamaḥ kālo mahābhūtāni pañca vai | ete śubhāśubhasyeha karmmaṇo nava sākṣiṇaḥ | sarvadevāḥ śarīrasthā mama mantrasya sākṣiṇaḥ | pūrvajanmārjitāṃ vidyāṃ mama haste pradāpaya | paṭhitvedaṃ maheśāni ! satvaraṃ patramuddharet | uddhṛtya patramekantu gurorhaste pradāpayet | gurustu akṣaraśreṇīmuddhṛtya parameśvari ! | setuṃ dattvā maheśāni ! tatrāṣṭaśatakaṃ japet | śiṣyasya mastake hastaṃ dattvā cāṣṭaśataṃ japet | gurustu prāṅmukho bhūtvā śiṣyaḥ pratyaṅmukhaḥ sthitaḥ || anyatra | prāṅmukho gururāsīnaḥ śiṣyaḥ pratyaṅmukhaḥ sthitaḥ | trivāraṃ dakṣiṇe karṇe vāmakarṇe tathā sakṛt | strīśūdraviṣaye kuryyādvaiparītyena cintanam | ācamya saṃyato bhūtvā prāṇāyāmaṃ vidhāya ca | aṣṭottaraśataṃ japtvā ṛṣyādikasamanvitam | aṣṭakṛtvo japenmantraṃ vāmakarṇe sureśvari ! | iyaṃ dīkṣā sarvatantre śakteryā parikīrttitā | gurorlabdhāṃ mahāvidyāmaṣṭottaraśataṃ japet | gurave dakṣiṇāṃ dadyādvittaśāṭhyaṃ na kārayet | gurave guruputrāya tatpatnyai vā pradāpayet || kulārṇave || guruprītisamutpanne devatā prītimāpnuyāt | devatāprītimāpanne mantrasiddhirbhaveddhruvam | patraratnaṃ pradhānena dīkṣāṃ kuryyāt kalau yuge | tataḥ siddho bhavenmantrī nātra kāryyā vicāraṇā | etajjñānaṃ vinā devi ! dīkṣāṃ kuryyācca yo naraḥ | dīkṣā tu viphalā tasya ante tu narakaṃ vrajet | tataḥ śiṣyo maheśāni ! praṇameddaṇḍavadbhuvi || tato gururvadet || uttiṣṭha vatsa ! mukto'si samyagācāravān bhava | kīrttiḥ śrīkāntimedhāyurbalārogyaṃ sadāstu te || yoginīhṛdaye || mantraṃ dattvā guruścaiva upavāsaṃ samācaret | mahāndhakāranarake kṛmirbhavati nānyathā || rudrajāmale || śyāmābhayā bhairavī tārācchinnamastāsu bhairave ! | mañjughoṣe tathā raudre pañcāṅgaṃ nyasyate budhaiḥ || tatrāpi guhyakālīviṣaye pañcāyatanadīkṣā tat puraivoktam || p. 273) kalau tāntrikasaṃskāraḥ patraratnadīkṣādikañcoktam || prāptāksareṇedānīṃ prabalakalilakṣaṇamucyate || yathā mahānirvāṇatantre caturthollāse || yadā tu vaidikī dīkṣā dīkṣā paurāṇikī tathā | na sthāsyati varārohe ! tadaiva prabalaḥ kaliḥ | yadā tu puṇyapāpānāṃ parīkṣā vedasambhavā | na sthāsyati śive ! śānte ! tadaiva prabalaḥ kaliḥ | kvacicchinnā kvacidbhinnā yadā surataṅgiṇī | bhaviṣyati kuleśāni ! tadaiva prabalaḥ kaliḥ | yadā striyo'tidurdāntāḥ karkaśāḥ kalahe ratāḥ | yadā tu mlecchajātīyā rājāno dhanalolupāḥ | bhaviṣyanti mahāprājñe ! tadaiva prabalaḥ kaliḥ | yadā tu mānavā bhūmau strījitāḥ kāmakiṅkarāḥ | druhyanti gurumitrādīn tadaiva prabalaḥ kaliḥ | yadā kṣauṇī svalpaphalā na meghāstoyavarṣiṇaḥ | asamyakaphalino vṛkṣāstadaiva prabalaḥ kaliḥ | bhrātaraḥ svajanāmātyā yadā dhanaphalecchayā | mithaḥ samprahariṣyanti tadaiva prabalaḥ kaliḥ | prakaṭe madhyamāṃsādau nindārambhavivarjite | gūḍhapānaṃ prakurvanti tadaiva prabalaḥ kaliḥ | satyatretādvāpare ca yathā madyādisevanam | kalāvapi tathā kuryyāt kulavartmānusārataḥ || iti prabalakalilakṣaṇam || kalerupaṃśamaprakāro'pi tatraiva || ye kurvanti kulācāraṃ satyapūtā jitendriyāḥ | vyaktācāradayāśīlā na hi tān bādhate kaliḥ || guruśuśrūṣaṇe yuktā bhaktā mātṛpadāmbuje | anuraktāḥ svadāreṣu na hi tān bādhate kaliḥ | satyavratāḥ satyaniṣṭhāḥ satyadharmmaparāyaṇāḥ | kulasādhanasatyā yena hi tān bādhate kaliḥ | kulamārgeṇa tattvāni śodhitāni ca yogine | ye dadyuḥ satyavacase na hi tān bādhate kaliḥ | hiṃsāmātsaryyarahitā dambhadveṣavivarjjitāḥ | kuladharmeṣu niṣṭhā ye na hi tān bādhate kaliḥ | laukikaiḥ saha saṃsargaṃ vasitaṃ kulasādhuṣu | kurvanti kaulasevāṃ ye na hi tān bādhate kaliḥ | p. 274) nānāveśadharāḥ kaulāḥ kulācāreṣu niścalāḥ | sevante tvāṃ kulācārairna hi tān bādhate kaliḥ | vījasekādisaṃskārān pitṛśrāddhādikāḥ kriyāḥ | ye kurvanti kulācārairna hi tān bādhate kaliḥ | kulatattvaṃ kuladravyaṃ kulayoginameva ca | namaskurvanti ye bhaktyā na hi tān bādhate kaliḥ | kauṭilyānṛtahīnānāṃ svacchānāṃ kulamārgiṇām | paropakāravratināṃ sādhūnāṃ kiṅkaraḥ kaliḥ || atha kalerguṇaḥ | kalerdoṣasamūhasya mahāneko guṇaḥ priye ! | satyapratijñā kaulānāṃ śreyaḥ saṅkalpamātrataḥ | apare tu yuge devi ! puṇyapāpañca mānasam | nṛṇāmāsīt kalau puṇyaṃ mānasaṃ na tu duṣkṛtam | kulācāravihīnā ye satataṃ satyabhāṣiṇaḥ | paradrohaparā ye ca te narāḥ kalikiṅkarāḥ | kuladharmeṣvabhaktā ye parayovitsu kāmukāḥ | dveṣṭāraḥ kulaniṣṭhānāṃ te jñeyāḥ kalikiṅkarāḥ | prakaṭe'tra kalau devi ! sarve dharmāśca durbalāḥ | sthāsyatyekaṃ satyamātraṃ tasmāt satyamayo bhavet | satyadharmaṃ samāśritya yatkarmma kurute naraḥ | tadeva saphalaṃ karmma satyaṃ jānīhi suvrate ! | na hi satyāt paro dharmo na pāpamanṛtātparam | tasmāt sarvātmanā martyaḥ satyamekaṃ samāśrayet | satyahīnā vṛthā pūjā satyahīno vṛthā japaḥ | satyamūlāḥ kriyāḥ sarvāḥ satyāt parataraṃ na hi | ata-eva mayā proktaṃ duṣkṛte prabale kalau | kulācāro'pi satyena karttavyo vyaktabhāvataḥ | gopanāddhīyate satyaṃ na guptiranṛtaṃ vinā | tasmāt prakāśataḥ kuryyāt kaulikaḥ kulasādhanam | kuladharmmasya guptyarthaṃ nānṛtyaṃ syājjugupsitam | yaduktaṃ kulatantreṣu na śastaṃ prabale kalau | kṛte dharmaścatuṣpādastretāyāṃ pādahīnakaḥ | dviṃpādo dvāpare devi ! pādamātraṃ kalau yuge | tarāpi satyaṃ balavattapaḥ khaṇḍaṃ dayāpi ca | satyapāde kṛte lope dharmmalopaḥ prajāyate | p. 275) tasmāt satyaṃ samāśritya sarvakarmāṇi sādhayet | kulācāraṃ vinā yatra nāstyupāyaḥ kuleśvari ! | tatrānṛtapraveśaḥ syāt kuto niḥśreyasaṃ bhavet | sarvathā satyapūtātmā manmukheritavartmanā | sarvaṃ karma naraḥ kuryyāt svasvavarṇāśramoditam | dīkṣāṃ pūjāṃ japaṃ homaṃ puraścaraṇatarpaṇam | vratoddvāhau puṃsavanaṃ sīmantonnayanaṃ tathā | jātakarma tathā nāma cūḍākaraṇameva ca | yātrāṃ gṛhapraveśañca navavastrādidhāraṇam | vāpokūpataḍāgānāṃ saṃskāraṃ tithikarma ca | gṛhārambhaṃ pratiṣṭhāñca devatāsthāpanaṃ tathā | mayoktena vidhānena tatsarvaṃ sādhayennaraḥ | yadi manmatamutsṛjya maheśi ! prabale kalau | tadā yat kriyate karma viparītāya tadbhavet || aṣṭamollāse || ato'tra kathitaṃ devi ! dvijānāṃ prabale kalī || gāyatryāmadhikāro'sti nānyamantreṣu karhicit | dvijātīnāṃ prabhedārthaṃ śūrebhyaḥ parameśvari ! | sandhyeyaṃ vaidikī proktā prāgevāhnikakarmaṇaḥ || viśvāso rāmaharyyāhvaya iha sakṛtī puṇyakīrttirvariṣṭhaḥ sākṣāddharmo mahātmā sma janayati naraḥ śrīlanārāyaṇabhau | śāntau dāntau sadantaḥkṛtimilitajaganmohanaprāṇakṛṣṇau śrīvāṇīśau pratāpānalakalitamahārātivaṃśāṭavīkau || śrīprāṇakṛṣṇaviśvāsaḥ sutān sapta mahodayān | ajījanaddevaviprabhaktānnānāguṇānvitān || śrīlānandamayajyeṣṭhaḥ sadānandamayaḥ kṛtī | śrīrāmacandrastadanu dayādharmapratāpavān | śrīviśvanātho viśvātmā tadanu jñānadānavān | śrīśambhunāthastadanu snigdhamūrtirdayāmayaḥ | śrīkāśīnāthaviśvāso viśvāsakulapāvanaḥ | śrīcandranāthastadanu candradṛkṣo guṇākāraḥ | ete'pyudayogino granthakāraṇāyai yataḥ sadā | ato nāmānyatra teṣāṃ nibadhnāmyatiyatnataḥ || dhīmān śrīmān bhuvanaviditastantrasārasya karttā kṛṣṇānando'jani bhuvi navadvīpadeśapradīpaḥ | kāśīnātho'bhavadiha sutastasya sārāvalīkṛt vidvān mānyo'jani tadanujo viśvanāthāhvayo'taḥ || p. 276) gopālo nirṇayakṛtiyaśasvī madhoḥ sūdanāccābhūtāṃ putrau madhusuta itaḥ kālidāsaḥ prasiddhaḥ | tatputro'bhūdraghuvaraparo nātha ekāntabuddhistatsūnuścābhavadiha sudhīmaṅgalaḥ kṛṣṇapūrvaḥ || śrīkṛṣṇamaṅgalasuto navavallikāyāḥ śrīrāmatoṣaṇa idaṃ kṛtavān dvitīyam | kāṇḍantu saṃskṛtiyutaṃ phalapuṣpaśobhaṃ dharmābhidhaṃ kṛtimatāṃ sakaleṣṭasiddhyai || iti śrīprāṇakṛṣṇaviśvāsānumatāyāṃ śrīrāmatoṣaṇavidyālaṅkārabhaṭṭācāryyacāviracitāyāṃ śrīprāṇatoṣiṇyāṃ dīkṣārūpaphalakathanātmakaṣaṣṭha-parichedānvitadharmakāṇḍaṃ samāptam || ########### END OF FILE #######