#################################################### MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0 Catalog number: M00085 Uniform title: tattvacintāmaṇi chapters 01 thru 05 Author : pūrṇānanda Commentator : bhuvanmohan ṣaṃkhyatirtha Description: Critically edited from original manuscripts with original commentary by bhuvanmohan saṃkhyatirtha and with notes by Chintamani Bhattacharya Notes: Transcribed by the staff of Muktabodha under the supervision of Mark S. G. Dyczkowski. Revision 1: December 11, 2007 Publisher : Publication year : 1936 Publication city : Calcutta Publication country : India #################################################### śrītattvacintāmaṇiḥ prathamaḥ prakāśaḥ (maṅgalācaraṇam, brahmasvarūpam, tattvajñānapratibandhakāraṇāni śabdabrahmasvarūpam, tattvajñānasvarūpañca) (maṅgalācaraṇam) oṃ namaḥ paramadevatāyai | oṃ namaḥ parāyai | daśaśatadalapadmaprollasatpūrṇacandre himarucirucirāṅgo haṃsapīṭhāntarasthaḥ | abhayavarakarābjo yogapūrṇo dvinetraḥ kulakamalavilāsī pātu māṃ devadevaḥ || 1 || ---------------------------------------------- 1| atha tatrabhavān pūrṇānandaparamahaṃsaḥ śrīvidyopāsanārahasyapratipādakaṃ śrītattvacintāmaṇiṃ cintāmaṇimiva sādhakānāṃ praṇinīṣurgranthasamāptipratibandhakī- bhūtāśeṣavighnanivāraṇāya maṅgalamācarati | tatra ca - saccidānandavibhavāt sakalāt parameśvarāt | āsīcchaktistato nādo nādād bindusamudbhavaḥ || (1|7) ityādiśāradātilakaprathamapaṭalavacanena, śivaśaktisamāyogādavyaktāt parameśvarāt | ādyā bhagavatī devī saiva tripurasundarī | āsīcchaktistato nādo nādād bindusamudbhavaḥ || iti ṣaṭcakraṭīkādhṛtapāñcarātravacanena ca granthapratipādyāyāstripurasundarīśakterbījarūpatayā nirūpitaṃ śrīgurusvarūpaṃ paramaśivamādau prārthayate - daśeti | daśaśatadalaṃ sahasrāraṃ yat padmaṃ śirasi sthitaṃ tasmin prollasan dedīpyamānaḥ sphurajjyotsnājāla ityarthaḥ, yaḥ pūrṇacandraḥ tasmin sthita ityarthaḥ | tathāhaṃsapīṭhāntarasthaḥ haṃsa-varṇadvayarūpapīṭhābhyantaravarttī | taduktaṃ mahākālītantre prathamapaṭale - sahasrārāntare śūnye divyatoraṇaśobhite | candramaṇḍalamadhye tu haṃsavarṇadvayopari | śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ śuddhakṣaumavirājitam || iti | atra sahasrārakamalakarṇikāntarālastha sa ha kha phreṃ ha sa kṣa ma la va ra yum iti gurumantrātmaka-dvādaśavarṇaviśiṣṭa-dvādaśadalapadme paramaśivasya sthitiriti matāntaram | taduktaṃ pādukāpañcakaṭīkāyām - śiraḥpadme sahasrāre śuklavarṇe tvadhomukhe | taruṇāruṇakiñjalke sarvavarṇavibhūṣite | karṇikāntaḥpuṭe tatra dvādaśārṇasaroruhe || iti | tathā sahasrāraṃ prakṛtyaiva - karṇikāntaḥpuṭe tatra dvādaśārṇasaroruhe | tejomaye karṇikāntaścandramaṇḍalamadhyage || akathāditrirekhīye ha la kṣa trayabhūṣite | haṃsapīṭhe mantramaye svaguruṃ śivarūpiṇam || iti | pādukāpañcakastotre'pi - brahmarandhrasarasīruhodare nityalagnamavadātamadbhutam | kuṇḍalīvivarakāṇḍamaṇḍitaṃ dvādaśārṇasarasīruhaṃ bhaje || ityādibhistad viśeṣeṇa pratipāditam | naitat pūrṇānandasammatamiti ṣaṣṭhaprakāśe ṣaṭcakravivaraṇe vyaktīkariṣyāmaḥ | etena sahasrāraśiraḥpadmakarṇikāntarālasthacandramaṇḍalābhyantarīṇa-haṃsapīṭhe paramaśivasya sthitirukteti suvyaktam | haṃsasya pīṭhatvañca - haṃsapīṭhe mantramaye svaguruṃ śivarūpiṇam | amukānandanāthāntaṃ smarettannāmapūrvakam || iti prapañcasāravacanenopapāditameva | atha ko'yaṃ haṃso nāma ? ucyate - haṃkāro bindurityukto visargaḥ sa iti smṛtaḥ | binduḥ puruṣa ityukto visargaḥ prakṛtiḥ smṛtaḥ | puṃprakṛtyātmako haṃsastadātmakamidaṃ jagat || iti prapañcasāravacanena haṃ iti padena puruṣaḥ, saḥ iti padena ca prakṛtirlabhyate, tataśca haṃsa iti padena puṃprakṛtyātmako'ntarātmetyavagamyate | sahasradalamadhyasthamantarātmānamuttamam | ityādikaṅkālamālinītantravacanena puṃprakṛtyātmakāntarātmano'ntaḥ paramaśivasya sthitirabhihitā | tataśca haṃso'ntarātmā sa eva pīṭhaḥ tasyāntaḥ abhyantare tiṣṭhatīti haṃsapīṭhāntarastho devadeva ityasya viśeṣaṇam | himarucirucirāṅga iti - himaruciścandraḥ tadvad ruciramaṅgaṃ yasya saḥ | mahānirvāṇatantre prathamapaṭale - sadāsivaṃ sadānandaṃ karuṇāmṛtasāgaram | karpūrakundadhavalaṃ śuddhasattvamayaṃ vibhum || (1|6) ityādinā tasya śubhravarṇatāyāḥ pratipādanāt | tasyaiva ca śrīgurusvarūpatvasūcanāya abhayavarakarābjaḥ, yogapūrṇaḥ, dvinetra iti viśeṣaṇatrayam | tathāhi - gandhānulepanaṃ śāntaṃ varābhayakarāmbujam | svavāmasthitayā śaktyā dhṛtacārukalevaram | pūrṇānantarasollāsaṃ locanadvayapaṅkajam || iti pūjākrame'bhihitena - prātaḥ śirasi śuklābje dvinetraṃ dvibhujaṃ gurum | iti prātaḥkṛtyoktena ca dhyānena tasya varābhayakaratvaṃ yogapūrṇatvaṃ dvinetratvañca pratipāditāni | tata eva kulārṇave trayodaśollāse - yaḥ śivaḥ sarvagaḥ sūkṣmaśconmanā niṣkalo'vyayaḥ | vyomākāro hyajo'nantaḥ sa kathaṃ pūjyate priye || (13|51) iti praśnamudbhāvya tatraiva - ata eva śivaḥ sākṣād gururūpaṃ samāśritaḥ | bhaktyā saṃpūjito devi bhuktiṃ muktiṃ prayacchati || śivo'haṃ nākṛtirdevi naradṛggocaro na hi | tasmācchrīgururūpeṇa śiṣyān rakṣati dhārmikān || manuṣyacarmaṇā naddhaḥ sākṣāt paraśivaḥ svayam | sacchiṣyānugrahārthāya gūḍhaṃ paryaṭati kṣitau || (13|13-52-54) ityādinā paramaśiva eva sacchiṣyāṇāṃ trāṇārthaṃ śrīgururūpamāsthāya dharāyāṃ gūḍhaṃ viharatīti pratipādya, tatraiva - sadāśivasya devasya śrīgurorapi pārvati | ubhayorantaraṃ nāsti yaḥ karoti sa pātakī || (13|61) ityādinā paramaśivasyaiva śrīgurutvamupadiṣṭam | asyaivārthasya pratipādanāya śrīmatpūrṇānandaparamahaṃsena abhayavarakarābja ityādi viśeṣaṇatrayamupāttamiti niṣkarṣaḥ | kulakamalavilāsīti | kulaśabdārthamāha mahānirvāṇatantre saptamollāse - jīvaḥ prakṛtitatvañca dikkālākāśameva ca | kṣityaptejovāyavaśca kulamityabhidhīyate || iti (7|97) tataḥ kulācāramapyāha tatraiva - brahmabuddhyā nirvikalpameteṣvācaraṇañca yat | kulācāraḥ sa evādye dharmakāmārthamokṣadaḥ || iti (7|98) tataśca vacanābhyāmābhyāṃ jīvādivāyvanteṣu padārtheṣu jīvatva-prakṛtitva-diktvādi- prakārakajñānaparihārapuraḥsara-brahmatvaprakārakajñānasahakṛtācāraviśeṣa eva kulācāraḥ, sa ca dharmārthakāmamokṣarupaṃ puruṣārthacatuṣṭayaṃ nirvartayatītyuktaṃ bhavati | tataśca - kulaṃ jīvādi vāyvantatatvajātameva kamalaṃ tatra vilasati svabhāvena paramārthasattayā krīḍatīti kulakamalavilāsītyasyārthaḥ | etenāsya puruṣārthacatuṣṭayasādhakatvaṃ vartata iti tataḥ prārthanā samucitaiveti sūcitam | atra kule kamalatvāropeṇa yathā sūryaḥ svaprabhāsamparkeṇa kamalānāṃ vikāśasvarūpatāmudbhāvayati, tathā parameśvaro'pi kulaśabdapratipādyeṣu jīvādivāyvanteṣu brahmabuddhimutpādayatīti sūcitam | ata eva - narākṛtiparabrahmarūpāyājñānahāriṇe | kuladharmaprakāśāya tasmai śrīgurave namaḥ || (5|32) iti mahānirvāṇapañcamollāsavacanena kulācāraprakāśakatvamabhihitam | athavā kulapathasthāni kamalāni kulakamalāni teṣu vilasatīti kulakamalavilāsī | taduktaṃ ṣaṭcakravivṛtau viśvanāthena - tatraitaddakṣiṇaṃ ṣaṭkamājñāpūrvaṃ kulodbhavam | iti | nanu namasyo'yamīśvaraḥ sakalo vā niṣkalo vetyāśaṅkāyāmāha - devadeva iti | ajñānāṃ jñānanetraṃ niviḍanava javārāgasantānahāsi jyotsnājālairnakhānāṃ kulakamala - vanīkāntakāntiprakāśam | gaṅgākāśyāditīrtho-llasadamala-mahāpuṇya - puñjapravāhaṃ vande dīkṣāgurūṇāṃ caraṇasarasijadvandvamānandakandam || 2 || ---------------------------------------------- dīvyanti māyāmāśritya prapañcarūpeṇa krīḍanti iti devā hariharabrahmādayaḥ, teṣāṃ devaḥ svarūpaśaktyā pravṛttinivṛttirūpakriyāsampādakaḥ paramaśiva ityarthaḥ | taduktaṃ śāradāyāṃ prathamapaṭale - nirguṇaḥ saguṇaśceti śivo jñeyaḥ sanātanaḥ | nirguṇaḥ prakṛteranyaḥ saguṇaḥ sakalaḥ smṛtaḥ || iti | (1|6) 2| pūrvaślokena sahasrāravilāsinaḥ paraśivasyaiva gurutvamupapādya dīkṣāgurostadabhedena taṃ namaskurute - ajñānāmityādi | jñānanetramityādidvitīyāntapadāni caraṇasarasijadvandvamityasya viśeṣaṇāni | ajñānāṃ saccidānandasvarūpabrahmajñānarahitānāṃ jñānanetram | yathā loko netreṇa sarvānapi laukikān padārthānavalokayati, tathā sādhako'pi śrīgurucaraṇadvandvaprasādaparamparālabdhadīkṣāprabhāveṇaiva brahmadarśī bhavati | ata eva - ajñānatimirāndhasya jñānāñjanaśalākayā | cakṣurunmīlitaṃ yena tasmai śrīgurave namaḥ || ityanena guroreva jñānacakṣurunmīlakatvamuktam | rudrayāmalottarakhaṇḍe prathamapaṭale'bhihitena - guroḥ prasādamātreṇa śaktitoṣo mahān bhavet | śaktisantoṣamātreṇa mokṣamāpnoti sādhakaḥ || (1|224) gurumūlaṃ jagat sarvaṃ gurumūlaṃ parantapaḥ | guroḥ prasādamātreṇa mokṣamāpnoti sadvaśī || (1|225) ityādivacanenāpi śrīguruprasādasyaiva mokṣadātṛtvamuktam | niviḍanavajavārāgasantānahāsi - niviḍaḥ sāndro yo navajavārāgaḥ sadyaḥprasphuṭitajavākusumaraktimā tasya santāno vistārastadvad hāsaḥ prakāśaḥ asyāstīti, sadyo vikasitajavākusumāruṇamityarthaḥ | tathā nakhānāṃ jyotsnājālaiḥ prabhāpaṭalaiḥ kulakamalavanīkāntakāntiprakāśam | kulaśabdārthaḥ prathamaśloke pradarśitaḥ | kulaṃ jīvāditattva - ajñānaughamahāndhakārapaṭaladhvaṃsapracaṇḍadyuti- rbrahmānandaparamparaikanilayaḥ pūrṇendukoṭiprabhaḥ | pāṇibhyāmabhayaṃ varañca jagatāmuccaistarāmādiśan mūrdhni śvetasaroruhāsanasamāsīnaḥ śivaḥ pātu naḥ || 3 || ------------------------------------------------------------------ jātameva kamalavanī tatra kāntā kamanīyā yā kāntirbrahmasphūrtirūpā tāṃ prakāśayatīti tathābhūtam | caraṇanakhamayukhamālayā jīvādivāyvantakulapadārtheṣu sthitāṃ vṛttijñānāgocarībhūtāṃ brahmasattāṃ śrīgurureva prakāśayati | taduktaṃ mahānirvāṇatantre saptamollāse - sadguroḥ sevayā prāpya vidyāmenāṃ parāt parām | kulācāraratā bhūtvā pañcatatvaiḥ kuleśvarīm || ityādi | (7|101) gaṅgetyādi | gaṅgākāśyāditīrtheṣu ullasan yaḥ puṇyapuñjastatsadṛśaṃ puṇyapuñjaṃ pravāhayatīti, tathābhūtam | gaṅgāditīrtheṣu snānādinā yādṛśaḥ puṇyarāśirutpadyate, śrīgurucaraṇavandanādināpi tādṛśa evetyarthaḥ | taduktaṃ prāṇatoṣaṇīdhṛtagurutantre - gaṅgādyāḥ saritaḥ sarvā gandharvāḥ sarpajātayaḥ | sthāvarā jaṅgamāścānye parvatāḥ sārvabhautikāḥ | ete cānye ca tiṣṭhanti nityaṃ gurukalevare || iti | tathā viśvasāratantrīyagurugītāyām - kāśīkṣetraṃ nivāso'sya jāhnavī caraṇodakam | iti | viśeṣastu kulārṇave dvādaśollāse - koṭimantrajapāddevi koṭitīrthāvagāhanāt | koṭidevārcanāddevi parā śrīpādukāsmṛtiḥ || (12|5) ityādibhirabhihitaḥ | ānandakandam, - ānandaṃ brahmaṇo rūpam iti śruterānandasya parabrahmaṇaḥ kandaṃ tatvajñānamūlabhūtamityarthaḥ | taduktaṃ kulārṇave dvādaśolāse - mantramūlaṃ gurorvākyaṃ mokṣamūlaṃ guroḥ kṛpā | iti | (12|13) tathā - guroḥ prasādamūlo'yaṃ paratatvamahākramaḥ | iti ca | (12|17) dīkṣāgurūṇāṃ caraṇasarasijadvandvaṃ vande ityarthaḥ | 3| pūrvaślokena dīkṣāguruṃ praṇamya tadīyakaruṇālabdhopāsanakramāṇāmeva sādhakānāṃ brahmopāsanasambhavāt tatrāpi durbalādhikāriṇāṃ daśaśatadalapadmaprollasatpūrṇacandra ityādi- prathamaślokapratipāditasya paramaśivasyopāsanāyāḥ sarvathā duḥsādhyatvāt saviśeṣabrahmopāsanamabhidadhānaḥ - ādau śivaṃ pūjayitvā śaktipūjā tataḥ param | yatkiñcidupacāraṃ hi tasyaḥ kiñcinnivedayet || (5|40) anyathā mutravat sarvaṃ gaṅgātoyaṃ bhaved yadi | tathā- anyadevaṃ pūjayitvā śivaṃ paścād yajed yadi | tasya pūjāphalañcaiva bhujyate yakṣarākṣasaiḥ || (5|45) ityāditoḍalatantrapañcamollāsavacanena śivopāsanāyā eva prathamakartavyatvaśravaṇācchivamevādau prasādayati-ajñāneti | ajñānaugha eva mahāndhakārapaṭalaḥ nirviśeṣabrahmasvarūpācchādakatvād gāḍhāndhakārarāśisvarūpaḥ, tasya dhvaṃse vināśe pracaṇḍadyutiḥ mārtaṇḍasvarūpaḥ | yathā sūryo gāḍhāndhakāranikaraṃ dūrīkṛtya laukikaṃ tattvajātaṃ janānāṃ jñānagocaratāṃ nayati, tathā śivo'pyavidyāvaraṇamapākṛtya brahmasvarūpatāmātmanaḥ sādhakānāṃ purataḥ prakāśayatītyarthaḥ | brahmānandaparamparaikanilayaḥ niravacchinnabrahānandasya āśrayasvarūpaḥ | ata eva gandharvatantre prathamapaṭale - smitapūrvo mahādevaḥ pūrṇānandamayo vibhuḥ | ityanena śivasya pūrṇānandasvarūpatvamupapāditam | pūrṇendukoṭiprabhaḥ - koṭipūrṇacandraprabhāsadṛśaprabhāviśiṣṭaḥ | pāṇibhyāṃ jagatām abhayaṃ varañca uccaistarām ādiśan pracurataraṃ hitaṃ vidadhāna ityarthaḥ | mūrdhni śvetasaroruhāsanasamāsīnaḥ - śiraḥsthasahasrārakamalāsanasthita ityarthaḥ | sakalaśivasyāpisahasrārameva sthānam | taduktaṃ ṣaṭcakraṭīkādhṛtagandharvamālikātantre - sahasrāraṃ śivapuraṃ ramyaṃ duḥkhavivarjitam | iti atredaṃ rahasyam, - ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ ityādiśrutyā - bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ | kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare || (9|24) pare brahmaṇi vijñāte samastairniyamairalam | tālavṛntena kiṃ kāryaṃ labdhe malayamārute || (9|28) ityādikulārṇava-navamollāsavacanena, nirākāraṃ samāsādya nirañjanapadaṃ labhet | nirākāreṇa deveśi kṛtakṛtyaśca sādhakaḥ || iti kubjikātantranavamapaṭalavacanena, yallābhānnāparo lābho yatsukhānnāparaṃ sukham | yajjñānānnāparaṃ jñānaṃ tad brahmetyavadhāraya || yaddṛśyānnāparaṃ dṛśyaṃ yaddṛṣṭvā na punarbhavaḥ | tiryagūrddhamadhaḥpūrṇaṃ saccidānandamavyayam | anantaṃ nityamekaṃ yattad brahmetyavadhāraya || iti gandharvatantraprathamapaṭalavacanena ca parabrahmajñānaṃ tata eva sādhakānāṃ kṛtakṛtyatvañcābhihitam, paraṃ durbalādhikāriṇāṃ jīvānāṃ sarvathā tadasambhavāt saguṇabrahmopāsanataḥ krameṇa nirguṇabrahmāvāptirbhavati | ata eva kulārṇave trayodaśollāse - yaḥ śivaḥ sarvagaḥ sūkṣma"conmanā niṣkalo'vyayaḥ | vyomākāro hyajo'nantaḥ sa kathaṃ pūjyate priye || 51 || iti śivasya praśna upapadyate | atra sādhu mīmāṃsitaṃ vedāntaparibhāṣāyām - nirviśeṣaṃ paraṃ brahma sākṣātkartumanīśvarāḥ | ye mandāste'nukampyante saviśeṣanirūpaṇaiḥ || vaśīkṛte manasyeṣāṃ saguṇabrahmaśīlanāt | tadevāvirbhavet sākṣādapetopādhikalpanam || iti | asyaivārthasya pratipādanāya kubjikātantre navamapaṭale - sākāreṇa maheśāni nirākārañca bhāvayet | sākāreṇa vinā devi nirākāraṃ na paśyati || iti | haratatvadīdhitidhṛtāgastyasaṃhitāyāmapi - sarveśvaraḥ sarvamayaḥ sarvabhūtahite rataḥ | sarveṣāmupakārāya sākāro'bhūnnirākṛtiḥ || ityabhihitam | tadetatpūrvapūrvavacanasaṃvādena paramaśivaḥ sthūlādhikāriṇāṃ svarūpagrahaṇe'samarthānāṃ paramapuruṣārthasampattaye śivaśaktyāditattadrūpeṇāvirbhūya dhyānādigamyatāmāśrayan sādhakānanugṛhṇātīti sarvamavadātam | yasyāmbhodharakāntisundaratare vakṣaḥsthale nirmale bhāsvatkaustubhanāmakena militā saṃśuddhamuktāvalī | kālindīsalilaikapaṅkajalasadgaṅgāmbudhāropamāṃ śobhāmātanute sa me vitanutāṃ dāmodaro maṅgalam || 4 || bhaktyā'namraviriñcimaulivilasanmandāramālāvalī- niryātairmakarandabinduvisaraiḥ snātāṅghripīṭhāntikā | dhyānaireva niṣevitā gurutarairindrādivṛndārakaiḥ śambhorambujalocanā bhagavatī devī śivāyāstu naḥ || 5 || --------------------------------------------------------------- 4| pūrvaślokena śivaṃ prasādya viṣṇurūpeṇāvirbhūtaṃ paramaśivaṃ prasādayati - yasyeti | ambhodharakāntisundaratare-atrāmbhodharapadena meghasyātiśayakṛṣṇavarṇatvaṃ sūcitam, jalāpagame meghasya śubhratvānna tena saha dāmodarasyopamā sambhavati | jalamayameghasya yā kāntistato'pi manojñatarakāntiśālini yasya dāmodarasya nirmale vakṣaḥsthale vilasantī saṃśuddhamuktāvalī saṃśuddhā mālinyādidoṣaśūnyā svacchā ityarthaḥ | muktāvalī muktāmālā bhāsvatkaustubhanāmakena bhāsvat dīptimat yat kaustubhaṃ tannāmakaratnaṃ tena militā saṅgatā satī, kālindīsalilaikapaṅkajalasadgaṅgāmbudhāropamām - kālindyāḥ yamunāyāḥ salile utphullamiti śeṣaḥ, yadekaṃ paṅkajaṃ tatra lasantī śobhamānā yā gaṅgāmbudhārā tayā upamā sādṛśyaṃ yasyāḥ tathābhūtāṃ śobhāmātanute, sa dāmodaro maṅgalaṃ vitanutām | atra dāmodarasya kṛṣṇavarṇatvād yamunājalasādṛśyam, kaustubharatnasya śubhratvāt paṅkajasādṛśyam, muktāvalyāḥ śubhratvāllambamānatvācca gaṅgāmbudhārāsādṛśyamityavadheyam | tathāca-yaḥ paramārthato nīrūpo'pi sādhakajanagaṇānugrahārthamīdṛśaṃ kiñcana kamanīyaṃ rūpaṃ dhatte, yaścāparicchinno'pi māturabhīpsitapūraṇārthamatiduḥsahaṃ dāmabandhanamapyaṅgīcakāra, sādhakajanamanovinodanasamullasatkaruṇaḥ sa bhagavān prārthanayā prasādito nūnaṃ maṅgalaṃ vidadhyādityabhiprāyeṇa vitanutāṃ dāmodaro maṅgalamityuktam | 5| evaṃ bhagavantaṃ śivaṃ dāmodarañca prasādya granthapratipādyāṃ paramaśivasya svarūpaśaktirūpām arūpāmapi sādhakajaneṣvanugrahabuddhyā rūpadhāriṇīṃ śrīmattripurasundarīṃ prasādayati - bhaktyā'nmreti | bhaktyā śrīmattripurasundaryāṃ jagadambikāyāmanurāgaviśeṣeṇa ānamro yo viriñcirbrahmā tasya maulau vilasantī yā mandāramālāvalī tasyā niryātairniṣṭhyūtaiḥ makarandabindūnāṃ visaraiḥ samūhaiḥ snātam aṅghripīṭhāntikaṃ pādapīṭhasamīpaṃ yasyāḥ sā | taduktaṃ gandharvatantre ekādaśapaṭale - brahmaviṣṇuśiroratnanighṛṣṭacaraṇāmbujām | iti | anenāsyā brahmādibhirārādhyatvamabhihitam | indrādīnāntvasyāḥ sādhanaprakāro naitādṛśa ityāha - gurutaraiḥ ādhipatyarūpagurutvaviśiṣṭaiḥ indrādivṛndārakaistu dhyānaistatsvarūpacintanairevopāsitā | svargādyadhīśvarā indrādilokapālā api yasyāḥ svarūpamavalokayitumaprabhaviṣṇavo yatsvarūpāvalokanalālasayā dhyānayogamāśritya yāṃ sevante sā ambujalocanā bhagavatī ṣaḍaiśvaryaśālinī śambhoḥ paramaśivasya devī prakāśasvarūpā śrīmattripurasundarī naḥ asmākaṃ sādhakānāṃ śivāyāstu | atredaṃ rahasyam - śambhordevītyanena paraśaktyāḥ sṛṣṭyādikartṛtvaṃ tasya ca śambhusambandhanirbāhyatvamiti sūcyate | ata eva kāmakalāvilāse - sphuṭaśivaśaktisamāgamabījāṅkurarūpiṇī parā śaktiḥ ityuktam | taṭṭīkāyāmapyanyatra - na śivena vinā devī na devyā ca vinā śivaḥ | ubhayorantaraṃ nāsti candracandrikayoriva || ityabhihitam | tantranaye prakāśasattā vimarśasattā ceti dvividhā sattāṅgīkṛtā | tatra sa - paraśaktikaparabrahmasattā prakāśasattā, śivādikṣityanta-ṣaṭtriṃśattattvarūpaprapañcasattā tu vimarśasattā | tatra ca sa-paraśaktikaparaśivaḥ prakāśasvarūpaḥ svalīlayā vimarśātmakamakhilaṃ prapañcajātaṃ sūkṣmatayā svasminnavasthitaṃ prakāśayati saṃharati ca | tatra ca paraśaktyā eva kriyāśaktyadhiṣṭhānatayā sṛṣṭyādikartṛtvam, tacca paraśivasya jñānaśaktyadhiṣṭhānatayā nirvarttate | tataśca paraśivasambandhābhāve paraśakterapi kartṛtvaṃ nopapadyata iti sūcanāya śambhordevīti granthakṛdbhirabhihitam | citirūpā mahāmāyā paraṃbrahmasvarūpiṇī | sevakānugrahārthāya nānārūpaṃ dadhāra sā || iti haratatvadīdhitidhṛtadevyāgamavacanena, sā eva pañcamī śaktiḥ paraṃbrahmasvarūpiṇī | paramānandarūpaṃ yajjagatāṃ kāraṇaṃ mahat || tasyā devyāstu tadrūpamudayāstavivarjitam | sthūlatve sthūlarūpā sā sūkṣmatve sūkṣmarūpiṇī | hṛdayakamalamadhye prollasatkarṇikāntaḥ- pramuditaśivaśayyāsaṃsthitā kāpi mūrtiḥ | suravaraharamaulismeramuktāpradhāna- pravilasitapadābjā pātu māṃ mohakūpāt || 6 || ------------------------------------------------------------------------- yoṣau viśveśvaro devo viśvaṃ vyāpyavyavasthitaḥ | saiva viśveśvarī devī vyāpakatvena saṃsthitā || ityādigandharvatantratṛtīyapaṭalavacanena ca śivaśaktyorabhedaṃ sādhakānāmanugrahārthaṃ nānārūpaparigrahañcopapādya, tasyāḥ punaḥ punaḥ sṛṣṭirjāyate līyate sadā | tasmācchaktiḥ pradhānā ca śaktyā vyāptamidaṃ jagat || iti gandharvatantratṛtīyapaṭalavacanena maheśvaraḥ śaktyā eva sṛṣṭyādikartṛtvamabhyadhāt | evañca yā brahmādibhirindrādibhiścārādhitā rūpaviśeṣaṃ parigṛhya sādhakānanugṛhya teṣāṃ bhogaṃ mokṣañca nirvartayati sā prārthitā nūnamasmākaṃ maṅgalaṃ vidadhyādityabhiprāyaḥ | 6| evaṃ devīṃ prasādya śāstrasyāsyopāsanāparatayā tadupāsanānukūlāṃ mūrtiṃ tadupāsanayogyasthānañca nirūpayan granthakṛt, nirvāṇatantre saptamapaṭale dvādaśāramanāhatapadmamupakramyābhihitena - maharlokamidaṃ bhadre pūjāsthānaṃ sureśvari | atraiva mānasaṃ yāgaṃ kurute yogavittamaḥ || iti vacanena hṛtpadmasyaiva mānasayāgasthānatvābhidhānādāha - hṛdayeti | hṛdayakamalamadhye prollasantī yā karṇikā tasyā antaḥ abhyantare sthitā yā pramuditaśivaśayyā devīcaraṇasparśasukhānanditaśivarūpaśayyā tatra saṃsthitā | athavā prollasantīti mūrtiviśeṣaṇam | atra yadyapi hṛtpadmamadhye bījakoṣaḥ, tataḥ ṣaṭakoṇamaṇḍalam, tato vāyumaṇḍalaṃ maharlokāparaparyāyam, ityevaṃ kramastathāpi sāmānyato'bhihitamityavadheyam | suravaraharamaulismeramuktāpradhānapravilasitapadābjā - muktāpradhāne pravilasite ca padābje yasyāḥ sā, muktāmaṇipravālaiśca pādapadmavibhūṣitām iti vakṣyamāṇadhyānaikadeśena yanmuktāvibhūṣitatvamuktam, tatra muktāśabdasya prathamamabhidhānānmuktāmaṇipravālānāṃ pādabhūṣaṇatva sāmye'pi muktānāmeva prādhānyamityevāha - muktāpradhāneti padena | smerā na pītaṃ nāpītaṃ nahi parimitaṃ nāparimitaṃ na raktaṃ nāraktaṃ nahi dhavalitaṃ nādhavalitam | nirākāraṃ nityaṃ triguṇarahitaṃ devamajaḍaṃ tamātmānaṃ vande paramasukhasantānanilayam || 7 || ---------------------------------------------------- cāsau muktāpradhānapravilasitapadābjā ceti karmadhārayaḥ | vakṣyamāṇatripurasundarīdhyāne īṣatsahāsyavadanajitamādhuryasāgarām ityuktyā, smereti devīviśeṣaṇam | tataśca suravaraharamaulisthitā cāsau smeramuktāpradhānapravilasitapadābjā ceti madhyapadalopī karmadhārayaḥ | īdṛśī kāpi anirvācyasvarūpā mūrtirmāṃ mohakūpāt pātu | tato'pagatamoho'haṃ granthanirmāṇaṃ nirvighnaṃ nirvartayeyamiti granthakṛto'bhiprāyaḥ | 7| athedānīṃ prāguktadevatopāsanāviśeṣeṇa nirmalamanasāṃ mumukṣūṇāṃ caramajñānaviṣayaṃ paramaśivasvarūpaṃ nirūpayati | tatra - sa eka eva sadrūpaḥ satyo'dvaitaḥ parāt paraḥ | svaprakāśaḥ sadā pūrṇaḥ saccidānandalakṣaṇaḥ || nirvikāro nirādhāro nirviśeṣo nirākulaḥ | guṇātītaḥ sarvasākṣī sarvātmā sarvadṛga vibhuḥ || gūḍhaḥ sarveṣu bhūteṣu sarvavyāpī sanātanaḥ | sarvendriyaguṇābhāsaḥ sarvendriyavivarjitaḥ | lokātīto lokaheturavāṅmanasagocaraḥ || ityādi mahānirvāṇatantradvitīyapaṭalavacanena paramaśivasya saccidānandādvaitanirvikārasvaprakāśanirguṇatvādisvarūpa-tvābhidhānād granthakāreṇa ca prathamaprakāśe asti satyaṃ paraṃ brahmetyādinā tathaiva vakṣyamāṇatvān nirviśeṣabrahmarūpaparamaśivasvarūpamāha - na pitamityādi | ātmātra nirviśeṣabrahma | brahma pītamiti nirūpayituṃ na śakyate prakāśasvarūpatvāṃśe nirguṇatvāt, apītamityapi nirūpayituṃ na śakyate vimarśāṃśe saguṇatvāt, ataḥ pītāpītādivilakṣaṇamanirvācyasvarūpaṃ brahmetyuktaṃ bhavati | evamuttaratrāpi yojyam | evañcet tat kiṃsvarūpaṃ brahmetyāha - nirākāramiti | yat pratyakṣeṇa nopalabhyate tasyāstitve kiṃ mānamityata āha - nityamiti | prāgukta-mahānirvāṇavacanastha-sanātana- (granthopakramaḥ) atha khalu duranta-dustara-ghoratarasaṃsārasāgarāntaruddāma-śokasantāna- prabalabaḍavānalajvālājāla-kavalana-vikalasakala-paśujanavrātātmavijñānadattamanāḥ paramakāruṇiko bhagavān paramaśivaḥ paradevatārādhanarahasyapratipādanaparānekaśatakoṭivistāratantra- -------------------------------------------------------- padena tasya nityatvāvagamāt | atha vayamiva sukhaduḥkhamohādibhirūpagataṃ kathaṃ na syādityata āha - triguṇarahitamiti | evañcet pravṛttyanupapatteḥ kasyāpi nopakārāyālaṃ kiṃ tenāsmākamityata āha - devamiti | nirguṇo'pi paramātmā svarūpaśaktimāśritya dīvyati jīvānāṃ prīṇanāya svāntaḥsthaṃ prapañcajātam udgīrya nigīrya ca krīḍatīti devastamityarthaḥ | athavā devaṃ dyotanaśīlaṃ viśvaprakāśakamityarthaḥ | nanu devanaṃ cetanagato dharmaḥ, pūrvapūrvaviśeṣaṇaistu tasya caitanyasvarūpatvaṃ na pratīyata ityata āha - ajaḍamiti | caitanyasvarūpamityarthaḥ | prāgukta- mahānirvāṇavacanastha-saccidānandalakṣaṇa-padena tasya citsvarūpatvāvagamāt | etena devanaṃ tasya līlāmātramityuktam | nanu bhavatvevaṃsvarūpaṃ brahma tathāpi nirguṇatvena sukhasvarūpatvābhāvāt tatsvarūpatvāvāptyā nāsmākaṃ sukhodayaḥ sambhavatīti cettatrāha - paramasukhasantānanilayamiti | nirguṇatve'pi saccidānandalakṣaṇa iti padena tasyānandasvarūpatvamavagamyate | nanvānando'smākamapi vartate, tat ko'sya viśeṣa ityāśaṅkānirāsārthaṃ sukhasya parameti viśeṣaṇam | paramaṃ duḥkhāsambhinnaṃ sukhaṃ tatra vartata iti viśeṣaḥ | tadapi sukhaṃ niravacchinnamityāha-santāneti | asmadādīnāṃ sukhaṃ kṣaṇikam, paramaśivasya tu sukhaṃ dhārāvāhikamityayameva viśeṣaḥ, ataḥ saccidānandasvarūpatāvāptaye tamātmānaṃ paramaśivaṃ vande iti tātparyam | atredamavadheyam - prāguktamahānirvāṇavacanaiḥ śarīrakañcukitaḥ śivo jīvo niṣkañcukaḥ paramaśivaḥ (1|5) iti paraśurāmakalpasūtreṇa ca paramaśivasya yat svarūpamuktaṃ tadevopaniṣaduktaṃ nirviśeṣabrahmeti | prathamaślokena tasya śrīgurusvarūpatvamabhihitam, na pītamityādinā tu nirviśeṣasvarūpatvamiti | etannirviśeṣasvarūpatvaṃ granthakāraḥ svayameva vakṣyati kintāvadātmavastvityādinā | sāramupanyastavān | tatra ca nirantarabhāvanāvagāhya-duravagāhya-vividhatantra-svatantrasiddhānta- śuddhibodha-vidhura-mahālasavrajodvega-samudvignamanāḥ śrīmat-paramahaṃsaparivrājaka- śrīgurubrahmānandamukhāravindanisyandamāna-paramarahasyātirahasya-nigama-makaranda-sandoha- tundilānandaḥ śrīpūrṇānandaparamahaṃsaḥ śrītattvacintāmaṇiṃ caturdaśaśatādhika-navanavati- śakābde vitanoti | (paramātmajīvātmanoḥ svarūpam) nanu kintāvadātmavastu? paraṃbrahma viśvāyatanasthūlasūkṣmarahita- nityaśuddhabuddhamuktasvarūpajāgrat-svapna-suṣuptyādiprapañcaprakāśaka-guṇatrayātīta- nirākārābādhitādimadhyāntarahitamevātmavastu, tadaṃśā jīvasaṃjñakāsta evānādyavidyopahatāḥ śarīramāsthāya nānāvidha-sukhaduḥkhabhogaṃ kurvantīti | tadāśrayā tadviṣayā'nādyavidyā yathā garbhāgāramandhakārasya viṣayāśrayau, tadāśrayatvatadviṣayatvabalenāvaraṇavikṣeparūpaṃ prāpya tamātmānamācchādya vikṣipati | yadyapyavastvavidyā tathāpyātmasattāsphūrtiṃ prāpya vastuvadbhāti, yathā nirmaladarpaṇasannikarṣasthavastuprativimbamanivāritaṃ jāyate, tadvat kūṭasthacidābhāso'pi sattvādiguṇatrayātmikāyāmavidyāyāṃ pratiphalati | (tatra sattvopahitasyeśvarasaṃjñā) tanmadhye kāraṇabhūtasattvāṃśaprativimbito yaścidābhasaḥ so'hamiti sthirādhyāsādīśvara ityucyate | tasya sattvaguṇopādhitvāt sarvajñatvaṃ sarveśvaratvaṃ sarvakāryakartṛtvañca | (rajastamobhyāmupahitasya jīvasaṃjñā) sattvaguṇapradhāna-kāraṇarūpamāyāyāḥ kāryabhūtarajastamoṃ'śopādhitaḥ pratibimbito yaścidābhāsaḥ sa yadā karmanimittavaśāddeśakālavastutrividhaparicchedaṃ gṛhītvā svarūpaṃ pūrṇaṃ vihāya sajātīya-vijātīya-svagatabhedaṃ prāpya ahaṃ mametyadhyāso bhavati tadā jīva ityucyate | asya kāryopādhitvājjāḍyam | tenāhaṃ kartā ahaṃ bhoktā ahaṃ sukhī ahaṃ duḥkhī māmahaṃ na jānāmīti manyate | śrutirapi - kāryopādhirayaṃ jīvaḥ kāraṇopādhirīśvaraḥ iti | jagatsṛṣtyādipratipādana īśvaraḥ kalpito vedānte | (īśvarakṛtasṛṣṭyādi) īśvarastūpādhiguṇatrayabhedena brahmaviṣṇurudrādirūpeṇāvidyāyā āvaraṇavikṣeparūpadvayaṃ prāpyābrahmastambaparyantaṃ navavidhasaṃsāraṃ sṛjatyavati saṃharatīti ca | (atra paryanuyogaḥ) nanu kevalāsaṅgodāsīna-nityamuktaśuddhabuddha- guṇātītāhaṅkāramamakārecchādveṣaprayatnarahitasya paramātmano naraviṣāṇavat katha- māvaraṇa-vikṣepau sambhāvyete ? yathā gaganāravindaṃ surabhotyukta gaganāravindamevāsat tasya surabhitvaṃ kutaḥ ? (samādhānam) satyaṃ etat sarvamāvidyakaṃ tatkāryamāvaraṇavikṣeparūpaṃ vastugatyā nāstyeva, kintvajñātātmano'vivekād bhramamātrasiddham | yadā svapnāvasthito janastadā kiṃ taṃ prati svāpno vyavahāraḥ satyatayā na pratibhāti, aindrajālikasya vā | punarapi svapne nivṛtte aindrajālikamāyānivṛttau ca sarvaṃ mithyaiva jānāti, idantu sarveṣāmanubhavasiddham | tadvajjñānotpatteḥ prāk satyameva niścinoti, tadanantaraṃ mithyātve jñāte ajñānaṃ tatkāryañcāvaraṇavikṣeparūpaṃ sutarāṃ naśyatīti | (sādhanaprakāranirūpaṇapratijñā) athedānīṃ mumukṣoḥ puruṣārthasiddhāvanādyavidyāpratibandhanivṛttyarthaṃ sādhanaprakārā ucyante, - yato vaidikakarmānuṣṭhānāt --------------------------------------------------- pūrvaṃ nanvityādinā asaṅgatvādihetubhiḥ paramātmanyāvaraṇavikṣepāderasambhavamupapādya yathā gaganāravindamityādinā dṛṣṭāntañcopadarśya pūrvapakṣasyottaramāha satyamityādinā | aindrajālikasya veti | aindrajāliko yadā picchikābhramaṇāditattatkriyānuṣṭhānena māyāmuṇḍādinānāvidhavicitranirmāṇavaidagdhyaṃ pradarśayati, tadā kimaindrajālikasya sa vyavahāraḥ satyatayā na pratibhāti iti sambandhaḥ | punarapīti parantvityarthaḥ | svapne nivṛtta iti, - svapnāvasthitasya svapne nivṛtte svapnānubhūtaṃ suvarṇāṭṭālikāvāsādikam, aindrajālikasya ca aindrajālikamāyānivṛttau aindrajālikaprakriyādaśānubhūtaṃ māyāmuṇḍādikaṃ mithyaiva jānātītyarthaḥ | evaṃ dṛṣṭāntamupadarśya dārṣṭāntikapradarśanamukhena phalitamāha - tadvaditi | puṇyopacayapāpakṣayād rajastamonivṛttidvārā rāgadveṣanirākaraṇam | yathā vṛkṣasya bījaṃ kāraṇaṃ bījasyāpi vṛkṣaḥ kāraṇam, rajastamasi pāpabuddheḥ pāpabuddhirapi rajastamasoriti parasparānubandhitvādekasyāpi nāśe itarasyāpi nāśa ityetadanyadapi śrutyāgamapurāṇasatsampradāyānugatyā samāsataḥ ślokabandhena vistāryate - (paramātmajīvātmanoḥ svarūpam) asti satyaṃ paraṃbrahmasvarūpo niṣkalaḥ śivaḥ | sarvajñaḥ sarvakartā ca sarveśo nirmalo'dvayaḥ || 1 || svayaṃjyotiranādyanto nirvikāraḥ parāt paraḥ | nirguṇaḥ saccidānandastadaṃśā jīvasaṃjñakāḥ || 2 || anādyavidyopahatā yathāgnau visphuliṅgakāḥ | sarve hyupādhisaṃbhinnāste karmabhiranādibhiḥ || 3 || sukhaduḥkhamayaiḥ svīyaiḥ puṇyapāpairniyantritāḥ | sthāvarāḥ pakṣiṇaścaiva kīṭāśva paśavo narāḥ | jāyante ca mriyante ca saṃsāre duḥkhasāgare || 4 || (dehiṣu manuṣyāṇāmutkarṣaḥ) pradhānaḥ sarvajantūnāṃ sukṛtī mānuṣo janaḥ | jñānī bhūtvā yato dhīro labhenmuktiṃ caturvidhām | mānuṣaṃ saphalaṃ janma saraśāstreṣu gocaram || 5 || ------------------------------------------------------ 5| sukṛtino mānuṣasya prādhānye hetumāha - jñānītyādi | muktiṃ caturvidhāmiti - caturaśītilakṣeṣu śarīreṣu śarīriṇām | na mānuṣyaṃ vinā'nyatra tattvajñānantu vidyate || 6 || kadācillabhyate janma mānuṣyaṃ puṇyasañcayāt | sopānabhūtaṃ mokṣasya mānuṣyaṃ janma durlabham || 7 || (dehasambandhamantareṇa puruṣārthāvāptirna bhavati) vinā dehena kasyāpi puruṣārtho na labhyate | tasmāccharīraṃ saṃrakṣya nityaṃ karma prasādhayet || 8 || (ātmano dehasambandharakṣārthamahitānnivṛttyarthañca prayatnaḥ samāśrayaṇīyaḥ ) rakṣet sarvātmanātmānamātmā sarvasya bhājanam | rakṣārthaṃ yatnamātiṣṭhejjīvan bhadrāṇi paśyati || 9 || ātmanā yadi nātmānamahitebhyo nivārayet | ko'nyo hitakarastasmādātmānaṃ tārayiṣyati || 10 || (vartamānajanmanyeva pāpapratīkāra ādheyaḥ) ihaiva narakavyādheścikitsāṃ na karoti yaḥ | gatvā nirauṣadhaṃ deśaṃ vyādhitaḥ kiṃ kariṣyati || 11 || yāvattiṣṭhati deho'yaṃ tāvattattvaṃ samāśrayet || 12 || ---------------------------------------------------------- brāhmaṇo nirvāṇam, kṣatriyaḥ sāyujyam, vaiśyaḥ sārūpyam, śudraḥ sālokyaṃ labhetetyarthaḥ | taduktaṃ nirvāṇatantre dvitīyapaṭale - brāhmaṇasya mahāmokṣaṃ sāyujyaṃ kṣatriyasya ca | sārūpyañcorujātasya śūdrasya sahalaukikam || iti || yāvannāśrayate duḥkhaṃ yāvannāyānti cāpadaḥ | yāvannendriyacāpalyaṃ tāvacchreyaḥ samāśraya || 13 || (saṃsārāsaktirhitaṃ pratibadnāti) kālaśca jāyate(?) nānākāryaiḥ saṃsārasambhavaiḥ | na vetti hitamātmānaṃ sukhaduḥkhavibhūtibhāk || 14 || loko mohasurāṃ pītvā na vetti hitamātmanaḥ || 15 || (sampadādīnāmasthāyitvam) sampadaḥ svapnasaṅkāśā yauvanaṃ kusumopamam | taḍiccapalamāyuśca kasyāpyajñānato dhṛtiḥ || 16 || (dehināṃ jīvanaṃ vṛthaivātivahati) śataṃ jīvati marttyaśca nidrā syādarddhahāriṇī | bālyarogajarāduḥkhairarddhaṃ tadapi niṣphalam || 17 || (kāryākāryavicāramūḍhā vipadyante) prārabdhavye nirudyogo jāgartavye suṣuptimān | viśvāsavān bhayasthāne hā naraḥ ko na hanyate || 18 || jalarekhāsamudrormmisahodarakalevaraḥ | anityapriyasaṃsāre kathaṃ tiṣṭhati nirbhayaḥ || 19 || --------------------------------------------------------- 16| ajñānataḥ sampadāmasthāyitvajñānābhāvād dhṛtiḥ santoṣaḥ | mūḍho naśvarīsvapi sampatsvatimātraṃ ramata ityarthaḥ | (jīvānāṃ mugdhatvam) paśyannapi praskhalati śṛṇvannapi na budhyate | pratibimbasamaḥ kālaḥ kṣīyamāṇo na labhyate || 20 || (kālaḥ sarvaṃ hanti) pṛthivī dahyate'nena meruścāpi viśīryate | śuṣyate sāgarajalaṃ śarīre hanta kā kathā || 21 || apatyaṃ me kalatraṃ me dhanaṃ me bāndhavāśca me | lapanti matihīnāstu hanta kālavṛkecchayā || 22 || (śreyaḥ sādhane kṛtye kālaharaṇamanucitam) śvaḥkāryamadya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam | na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtamasya na vā kṛtam || 23 || (sarveṣāmeva mṛtyuravyabhicārī) bālāṃśca yauvanasthāṃśca vṛddhān garbhagatānapi | sarvānādiśate mṛtyurevaṃbhūtamidaṃ jagat || 24 || brahmaviṣṇumaheśādi devatā bhūtajātayaḥ | nāśamevātra dhāvanti tasmācchreyaḥ samāśraya || 25 || (āyuḥkṣayakāraṇam) ātmavarṇāśramācārahīna-hīnapratigrahāt | parastrīdhanalobhācca nṛṇāmāyuḥkṣayo bhavet || 26 || vedaśāstrādyanabhyāsāttathaiva guruvañcanāt | nṛṇāmāyuḥkṣayo bhūyādindriyāṇāmanigrahāt || 27 || (saṅgaḥ sarvathā parityājyaḥ) niḥsaṅga eva mokṣaḥ syāddoṣāḥ sarve ca saṅgamāt | tasmāt saṅgaṃ parityajya tattvaniṣṭhaḥ sukhībhava || 28 || (tadasambhave satsaṅga evopādeyaḥ) saṅgaḥ sarvātmanā tyājyaḥ sa cettyaktuṃ na śakyate | sa sadbhireva kartavyaḥ satāṃ saṅgo hi bheṣajam || 29 || (satsaṅgavivekayoḥ prakarṣaḥ) satsaṅgaśca vivekaśca nirmalaṃ nayanadvayam | yasya nāsti naraḥ so'ndhaḥ kathaṃ na syādamārgagaḥ || 30 || (jīvātmanaḥ svāśraye dehe'pi sambandhaḥ kṣaṇikaḥ kā kathā strīputrādiṣu) svadehamapi jīvo'yaṃ tyaktvā yāti kuleśvari | strīputrapitṛmātrādisambandhaḥ kena hetunā || 31 || (kaḥ sukhī ko vā duḥkhī) duḥkhamūlaṃ hi saṃsāraḥ sa yasyāsti sa duḥkhitaḥ | tasya tyāgaḥ kṛto yena sa sukhī nātra saṃśayaḥ || 32 || (tyāginaḥ svarūpam) tyajet karmaphalaṃ yo hi sa tyāgītyabhidhīyate | ālayaṃ sarvapāpānāṃ saṃsāraṃ varjayet sudhīḥ || 33 || ----------------------------------------------------------- 31| svadehetyādipādacatuṣṭayātmakaṃ vacanaṃ kulārṇavaprathamollāse dṛśyate | tatra kuleśvarīti devīṃ pratīśvarakṛtaṃ sambodhanam | tadeva vacanamatrāvikalamāhṛtamiti kuleśvarīti padamapi na parivartitaṃ granthakṛteti sambhāvyate | (saṃsārasya heyatvaṃ tattvajñānasyopādeyatvañca) ādimadhyāvasāneṣu sarvaduḥkhamidaṃ jagat | tasmāt santyajya saṃsāraṃ tattvaniṣṭhaḥ sukhī bhava || 34 || (tattvaniṣṭhasya puṇyapāpakarmabhirananuṣaṅgaḥ) aśvamedhaśatenāpi brahmahatyāśatena vā | puṇyapāpairna lipyante yeṣāṃ brahma hṛdi sthitam || 35 || (indriyavṛttipāratantryameva karmaṇāṃ hetustasya parityāge na karmodayaḥ) pṛthivyāṃ yāni karmāṇi jihvopastha-nimittakam | jihvopasthaparityāgī karmaṇā kiṃ kariṣyati || 36 || (ke narakagāminaḥ) hitāhitaṃ na jānanto nityamunmārgagāminaḥ | kukṣipūraṇaniṣṭhā ye te janā nārakāḥ smṛtāḥ || 37 || (jñānavatāṃ prakarṣo bhogamātrasārāṇāṃ paśutulyatvañca) nidrābhīmaithunāhārāḥ sarveṣāṃ prāṇināṃ samāḥ | jñānavān mānuṣaḥ prokto jñānahīno mahāpaśuḥ || 38 || (saṃsāriṇaḥ svasvakṛtyākulatayā nirantaraṃ pīḍāviśeṣamanubhavanti) prabhāte malamūtrābhyāṃ madhyāhne kṣutpipāsayā | rātrau madananidrābhyāṃ bādhyante mānavāḥ kila || 39 || (mūḍhā viṣayiṇaḥ punaḥ punarjanmamaraṇānubandhino bhavanti) svadehaputradārādinirbharāḥ sarvajantavaḥ | jāyante ca mriyante ca hā hantājñānamohitāḥ || 40 || (na hi varṇāśramācāraparipālanenaivātmalābhaḥ) svasvavarṇāśramācāraniratāḥ sarvamānavāḥ | na jānanti paraṃ brahma mūrkhā naśyanti niścitam || 41 || (kecinmūḍhā brahmacaryādyāḍambarairlokān pratārayanti, tato'pi nātmalābhaḥ) kriyāyāsaparāḥ kecid brahmacaryādisaṃyutāḥ | ajñānasaṃvṛtātmānaḥ sañcaranti pratarakāḥ || 42 || (na hyupavāsādiniyamairevātmalābhaḥ) ekabhuktyupavāsādyairniyamaiḥ kāyaśoṣaṇaiḥ | mūḍhāḥ parokṣamicchanti mahāmāyāsamāvṛtāḥ || 43 || dehadaṇḍanamātreṇa kā muktiravivekinām || 44 || (pratārakāṇāṃ prakāraḥ) dhanadārajanāsaktā abhikā veśadhāriṇaḥ | bhramanti jñānivalloke bhrāmayanti janānapi || 45 || sāṃsārikasukhāsaktaṃ brahmajño'smīti vādinam | tyajettaṃ satataṃ dhīraścaṇḍālamiva dūrataḥ || 46 || (na hi gṛhāraṇyasāmyāvrīḍatvadigambaratvādi-jñānisādharmmyādeva jñānī bhavati) gṛhāraṇyasamā loke gatavrīḍā digambarāḥ | caranti gardabhādyāśca viviktāste bhavanti kim || 47 || tṛṇaparṇodakāhārāḥ satataṃ vanavāsinaḥ | hariṇādimṛgāścaiva tāpasāste bhavanti kim || 48 || -------------------------------------------------------- 45 | abhikāḥ kāmukāḥ | veśadhāriṇaḥ raktavastramālākamaṇḍaluprabhṛtibhiḥ sannyāsijanocitaveśadharāḥ | śītavātātapasamā bhakṣyābhakṣyasamā api | tiṣṭhanti śūkarādyāśca vratinaste bhavanti kim || 49 || ājanmamaraṇāntantu gaṅgāditaṭinīsthitāḥ | maṇḍūkamatsyapravarā vratinaste bhavanti kim || 50 || (jñānameva sākṣānmuktikāraṇaṃ na karma) tasmādityādikaṃ karma lokarañjanakāraṇam | mokṣasya kāraṇaṃ sākṣāttattvajñānaṃ na cānyathā || 51 || (na hi ṣaḍdarśanānuśīlanenaivātmalābhaḥ) ṣaḍdarśanamahākūpapatitāḥ paśavaḥ sadā | paramārthaṃ na jānanti paśupāśaniyantritāḥ || 52 || (na hi vedādivido'pyatattvajñasya vākyamupakārāya kalpate) vedāgamapurāṇajñaḥ paramārthaṃ na vetti yaḥ | viḍambakasya tasyāpi tatsarvaṃ kākabhāṣitam || 53 || (paratattvaparāṅmukhāṇāṃ nirantaraśāstrānuśīlanenāpi nātmalābhaḥ) idaṃ jñānamidaṃ jñeyamiti cintāsamākulāḥ | paṭhantyaharniśaṃ śāstraṃ paratattvaparāṅmukhāḥ || 54 || (śāstrādijñānaṃ sulabhaṃ tātparyajñānaṃ tu na tathā) śiro vahati puṣpāṇi gandhaṃ jānāti nāsikā | paṭhanti vedaśāstrāṇi durlabho bhāvabodhakaḥ || 55 || (prajñāvataḥ śāstrānuśīlanamupakārāya bhavati netarasya) prajñāhīnasya paṭhanamandhasyādarśadarśanam | prajñāvato dharmaśāstraṃ tattvajñānasya kāraṇam || 56 || aprajñasya dharmaśātraṃ bandhanāyopapadyate | tattvamīdṛk tādṛgiti pravadanti parasparam || 57 || idaṃ jñānamidaṃ jñeyaṃ sarvataḥ śrotumicchati | api varṣasahasreṇa śāstrāntaṃ naiva gacchati || 58 || (śāstrebhyaḥ sāra ādeyaḥ) tarkādyanekaśāstrāṇi svalpāyurvighnakoṭayaḥ | tasmāt sāraṃ vijānīyāt kṣīraṃ haṃsa ivāmbhasi || 59 || (śāstrābhyāsasya tattvajñānā'vadhikatvam) abhyasya sarvaśāstrāṇi tattvaṃ jñātvā tu buddhimān | palālamiva dhānyārthī sarvaśāstrāṇi saṃtyajet || 60 || ---------------------------------------------------- 55 | bhāvabodhako divya-vīra-paśubhāvānāṃ veditā | tathāca - rudrayāmalottarakhaṇḍe prathamapaṭale - mahāvīro mahādhīro divyabhāvasthito'pi vā | athavā paśubhāvastho mantrī pīṭhe vivāsayet || tathā- kalau ca divyavīrābhyāṃ nityaṃ tadgatacetasaḥ | mahābhaktāḥ prapaśyanti mahāvidyāparaṃ padam || tathā- sādhavo maunaśīlāśca sadā sādhanatatparāḥ | divyavīrasvabhāvena paśyanti matpadāmbujam || ityādinā divyādibhāvānāṃ praśaṃsāmabhidhāya prāyeṇaitadvacanasamānānupūrvīkaṃ vacanamupanyastam | yathā- vṛkṣo vahati puṣpāṇi gandhaṃ jānāti nāsikā | paṭhanti vedaśāstrāṇi durlabhā bhāvabodhakāḥ || iti | etadvacanasaṃvādenātra viśeṣābhāve'pi bhāvaśabdena divyādibhāvā evābhihitā etyavadheyam | yathā mṛtaśarīrasya nāhāreṇa prayojanam | tattvajñasya śāstrajālaistathaiveti suniścitam || 61 || (jñānameva muktiprayojakaṃ na śāstrānuśīlanam) na vedādhyayanānmuktirna śāstrapaṭhanādapi | jñānādeva hi muktiḥ syādanyathā naiva karhicit || 62 || (mukteḥ svarūpam) anantaduḥkhaviraho muktirityucyate budhaiḥ | (tatra matāntaram) tṛṣṇānāśo bhavenmokṣa iti tantravido viduḥ || 63 || (tatra svamatam) ānandaghanasandohaparamātmani cāvyaye | jīvātmanilayo mokṣa iti me vastuto matiḥ || 64 || (jñānānanubandhinaḥ karmādyupāyā na muktiprayojakāḥ) kiṃ kāyakleśanenaiva yajñavistāraṇena ca | kimācāravicāreṇa yadi jñānaṃ na labhyate || 65 || (vedādiśāstrāṇi na muktiprayojakāni, jñānameva muktiprayojakam) na vedāḥ kāraṇaṃ mukterdarśanāni na kāraṇam | tathaiva sarvaśāstrāṇi jñānameva hi kāraṇam || 66 || ------------------------------------------------------- 66 | sarvaśāstrāṇi mukterna kāraṇamiti pūrveṇānvayaḥ | tarhi mukteḥ kiṃ kāraṇamityāha - jñānamiti | jñānasyaiveti pāṭhe sarvaśāstrāṇi jñānasyaiva kāraṇaṃ na mukteḥ, muktiṃ prati jñānasyaiva kāraṇatvādityarthaḥ | (jñānasya dvaividhyam) tadeva dvividhaṃ jñānaṃ vivekāgamasambhavam | śabdabrahmā'gamamayaṃ paraṃbrahma vivekajam || 67 || (śabdabrahmasvarūpam) bhidyamānāt parādbindoravyaktātmā ravo'bhavat | śabdabrahmeti taṃ prāhuḥ sarvāgamaviśāradāḥ || 68 || ------------------------------------------------------- 67 | pūrvaśloke jñānameva hi kāraṇamityuktam, tasya jñānasya bhedāvāha - tadeveti | tajjñānaṃ dvividhameva | atraivakāreṇa vyāvahārikaghaṭapaṭādijñānānāṃ muktyanupayogināṃ vyāvṛttiḥ | jñānasya dvaividhyaṃ vivekasambhavattvenāgamasambhavatvena ca | tadevāha - śabdeti | śabdabrahma brahmātmakaḥ śabdaḥ tajjñāmityarthaḥ, āgamamayam āgamajanyaṃ śrutyaiva tatpratipādanāt | parabrahmajñānantu vivekajanyaṃ vivekādeva parabrahmajñānāvāpteḥ | 68 | atra rāghavabhaṭṭaḥ - śabdabrahmaṇa utpattimāha - bhidyamānāditi | parād bindorityanena śaktyavasthārūpo yaḥ prathamo bindustasmādavyaktātmā varṇādiviśeṣarahito'khaṇḍo nādamātra utpannaḥ | taduktamācāryaiḥ - sa ravaḥ śrutisampannaiḥ śabdabrahmeti kathyate | iti sṛṣṭyunmukhaparamaśiva-prathamollāsamātramakhaṇḍo'vyakto nādabindumaya eva vyāpako brahātmakaḥ śabdaḥ śabdabrahmetyarthaḥ | uktañca - kriyāśaktipradhānāyāḥ śabdaśabdārthakāraṇam | prakṛterbindurūpiṇyāḥ śabdabrahmā'bhavat param || iti | idamavadheyam - parameśvaro niṣkalaḥ sakalaśca | kalāśabdena prakṛtirucyate, tatsambandhaśūnyo niṣkalaḥ, tatsambaddhaśca sakalaḥ | iyameva prakṛtiḥ paraśivasya svarūpaśaktirūpā, tataśca saccidānandasvarūpasya paramaśivasya svarūpaśaktirūpatayā prakṛterapi saccidānandarūpatvam | tatra paraśivaḥ prakāśasvarūpaḥ, parāśaktirapi tathaiva līlāvaśāt paramaśivasya jātāyāṃ sisṛkṣāyāṃ parāprakṛtirapi vimarśarūpeṇa parisphurati | taduktaṃ rāghavabhaṭṭadhṛtavāyavīyasaṃhitāyām - śivecchayā parā śaktiḥ śivatattvaikatāṃ gatā | tataḥ parisphuratyādau sarge tailaṃ tilādiva || iti | (sphoṭavādimatadvayam) śabdabrahmeti śabdārthaṃ śabdamityapare viduḥ | (tanmatadvayanirāsaḥ) na hi teṣāṃ tayoḥ siddhirjaḍatvādubhayorapi || 69 || ------------------------------------------------------- rāghavabhaṭṭadhṛtapāñcarātre'pi - evamālokya sargādau saccidānandarūpiṇīm | samastatatvasaṃghātasphūrtyadhiṣṭhānarūpiṇīm | vyaktāṃ karoti nityāṃ tāṃ prakṛtiṃ paramaḥ pumān || iti | kāmakalāvilāse'pi - sā jayati śaktirādyā nijasukhamayanityanirupamākārā | bhavicarācarabījaṃ śivarūpavimarśanirmalādarśaḥ || ityanena paraśakteḥ paraśivasvarūpatvaṃ jagatkāraṇatvaṃ paraśiva syāhantānirvāhakatvamapyupapāditam | etena paramaśivaśaktyoḥ parasparasambandhajanyā prapañcasṛṣṭirityuktaṃ bhavati | evañca prakāśasvarūpo'pi parameśvaro vimarśarūpasvarūpaśaktisambandhavaśāt pūrṇo'hamityevaṃrūpabindusvarūpatāṃ dhatte, tathā paramā prakṛtirapi | taduktaṃ kāmakalāvilāsaṭīkākṛtā naṭānandanāthena - parameśvaraḥ svāṅgabhūtanikhilaprapañcavilayātmaka- vimarśaśaktimanupraviśya bindubhāvamayate | tataḥ sā vimarśaśaktirapi svāntargataprakāśamaya- bindumanupraviśati tataśca bindurucchūno bhavatītyādi | etena paramaśivasya prakāśasvarūpasya prathamasphūrtirūpā yā śaktyavasthā saiva prathamo bindurityāpatati | bhidyamānāt parād bindorityanenāyameva bindurabhihitaḥ | etadabhiprāyeṇaiva rāghavabhaṭṭena parād bindorityanena śaktyavasthārūpo yaḥ prathamo bindurityuktam | 69 | atra rāghavabhaṭṭaḥ - athāntarasphoṭavādimataṃ jātivyaktisphoṭātmakaṃ vā sphoṭamataṃ dūṣayitumupakramate - śabdeti | eka ācāryāḥ śabdārthamāntarasphoṭaṃ śabdabrahmetyāhuḥ | yathāha - niraṃśa evābhinno nityo bodhasvabhāvaḥ śabdārthamaya āntarasphoṭa iti | apare vaiyākaraṇāḥ pūrvapūrvavarṇoccāraṇābhivyakta-tattatpadasaṃskārasahāya - caramapadagrahodbuddhaṃ (śabdabrahmasvarūpe svamatam) caitanyaṃ sarvabhūtānāṃ śabdabrahmeti me matiḥ || 70 || (varṇābhivyaktiḥ) tat prāpya kuṇḍalīrūpaṃ prāṇināṃ dehamadhyagam | varṇātmanāvirbhavati gadyapadyādibhedataḥ || 71 || (dvaitādvaitanirūpaṇam) kecidadvaitamicchanti dvaitamicchanti cāpare | dve pade bandhamokṣāya nirmameti mameti ca || 72 || --------------------------------------------------- vākyasphoṭalakṣaṇaṃ śabdamakhaṇḍaikārthaprakāśakaṃ śabdabrahmeti vadanti | yadāha eka eva nityo vākyābhivyaṅgyo'khaṇḍo vyaktisphoṭo jātisphoṭo vā bahīrūpa iti | tathācātra matadvayamupadarśya nirākṛtama eke śabdārthameva śabdabrahmeti viduḥ, apare śabda eva śabdabrahmeti viduriti sambandhaḥ | evaṃ śabdārthaḥ śabdabrahmeti āntarasphoṭavādimatam, śabda eva śabdabrahmeti jātivyaktisphoṭavādimatañca prāguktaṃ dūṣayati - na hītyādinā | atra rāghavabhaṭṭaḥ - teṣāṃ vādināṃ mate tayoḥ śabdārthayoḥ siddhiḥ śabdabrahmatvasiddhirna, ubhayostayorjaḍatvāt | yadi śabdārthaḥ śabdo vā śabdabrahmetyucyate, tadā brahmapadavācyatvaṃ nopapadyate | yataḥ saccidānandarūpobrahmapadārthaḥ | tau ca jaḍau | taduktaṃ - anādinidhanaṃ brahma śabdatattvaṃ yadakṣaram | vivartate'rthabhāvena prakriyā jagato yataḥ || iti | 70 | svamatamāha - caitanyamiti | sarvabhūtānāṃ caitanyameva śabdabrahmetyarthaḥ | taduktaṃ rāghavabhaṭṭadhṛtaprayogasāre - so'ntarātmā tadā devi nādātmā nadate svayam || iti | etena bhidyamānādityādinā pratipādita eva siddhāntaścaitanyamittyādinābhihita iti pratipadyate | 71 | evaṃ parāṃ nādātmikāṃ śabdasṛṣṭimabhidhāya varṇasṛṣṭimāha - taditi | atra rāghavabhaṭṭaḥ - prāṇināṃ dehamadhyagaṃ kuṇḍalīrūpaṃ kuṇḍalinīsvarūpaṃ taccaitanyaṃ gadyapadyādi bhedato varṇātmanā'virbhavatīti sambandhaḥ | kiṃ kṛtvā, prāpya kaṇṭhādikaraṇānīti śeṣaḥ | 72 | pūrvaṃ śabdabrahmā'gamamayaṃ paraṃ brahma vivekajamityuktvā śabdabrahmasvarūpamupapādya avidyāvidyayorbhedāt pakṣadvayamudīritam || 73 || (vidyā'vidyātmakakarmajanyau bandhamokṣau) tat karma yacca bandhāya sā.vidyā parikīrtitā | yanna bandhāya tat karma sā vidyā samudāhṛtā || 74 || (saṅkalpasya sattāsattābhyāmeva bandhamokṣau) yāvat saṅkalpa evāsti tāvadeva hi bandhanam | yāvattadeva naivāsti tāvadeva hi mokṣaṇam || 75 || (karmaṇastattvajñānaparyantamanuṣṭheyatvam) japahomārcanaṃ tīrthaṃ vedaśāstrāgamādikam | tāvadeva hi sarvañca yāvattattvaṃ na vindati || 76 || (tattvaniṣṭhaiva mokṣāvāptihetuḥ) ata eva prayatnena sarvāvasthāsu sarvadā | tattvaniṣṭho bhaveddhīro yadīcchenmokṣamātmanaḥ || 77 || (tattvajñānasvarūpam) tatprakāramahaṃ vakṣye nigamāgamalakṣitam || 78 || ekameva paraṃbrahma rasarūpī sanātanaḥ | prakṛtyā kriyate vyaktastathā vyaktastayā punaḥ || 79 || tasmāt prakṛtiyogena kṣipraṃ pratyakṣamāpnuyāt | ghaṭapratyakṣasamaye prakāśo vyañjako yathā || 80 || ----------------------------------------------------------- parabrahmasvarūpamāha - keciditi | māyāvādina ityarthaḥ | apare naiyāyikādayaḥ | atra kecidapare ityetābhyāṃ matadvayasyāpyasvārasyaṃ sūcitam | mama tattvaṃ na jānanti dvaitādvaitavivarjitam | iti kulārṇavaprathamollāsavacanena parabrahmaṇo dvaitādvaitavailakṣaṇyasyoktatvāndityarthaḥ | dve pada iti | mameti jñānaṃ bandhāya nirmameti jñānañca muktaye bhavatītyarthaḥ | vinā ghaṭatvayogena na pratyakṣo yathā ghaṭaḥ | itarād bhidyamāno'pi na bhedamupagacchati || 81 || puruṣe naivabhedo'sti vinā śaktiṃ kathañcana | na prayogairna ca jñānairna śrutyā na gurukramāt || 82 || (parā prakṛtireva tattvajñānaṃ prati sākṣāt kāraṇam) prakṛtyā jñāyate brahma prakṛtyā līyate pumān | prakṛtyādhiṣṭhitaṃ sarvaṃ prakṛtyā vāñchitaṃ jagat | tayoḥ samarasaṃ jñānaṃ vastutattvaṃ paraṃ padam || 83 || upāyāḥ santi bahudhā jñātuṃ brahma sanātanam | tathāpi prakṛteryogāt kṣipraṃ pratyakṣatāṃ labhet || 84 || sāṃyātrikaḥ kudeśe tu yathā nāvaṃ pragṛhya ca | nānādeśaṃ samuttirya samudraṃ viśate cirāt || 85 || tattaṭe nāvamādāya kṣaṇād yāti yathā punaḥ | tasmāt paramparāyātāste hi kāraṇatāṃ gatāḥ || 86 || na sākṣāt kāraṇaṃ te hi sākṣāt prakṛtikāraṇam | tasmāttāṃ prakṛtiṃ vakṣye dīkṣāvidhipuraḥsarām || 87 || iti śrīpūrṇānandaparamahaṃsaviracite śrītattvacintāmaṇau tattvajñānavivecanaṃ nāma prathamaḥ prakāśaḥ || 1 || ------------------------------------------------------------ 87 | prakṛtīti | atra kāraṇatvasya vidheyatayā uddeśyībhūtaprakṛtipadenānupapanno'pi samāsaśchandobhaṅgabhayādaṅgīkṛtaḥ | dvitīyaḥ prakāśaḥ (dīkṣāprakaraṇam) tatra dīkṣāśabdārthaḥ, dīkṣāyāḥ phalam, dīkṣābhedāḥ, guruśiṣyalakṣaṇam, gurau śiṣyasya vyavahāraḥ, akathahādicakravicāraḥ, dīkṣāyāṃ dinavicāraḥ, (tatrānukūlapratikūlamāsatithivāra- nakṣatralagnādinirūpaṇam) mantraśabdārthaḥ, mantrāṇāṃ daśa saṃskārāśca) | (dīkṣānirūpanopayogitvam) athādīkṣitalokānāmadhikāro'tra naiva hi | ato dīkṣāṃ pravakṣyāmi caturvargapradāyinīm || 1 || --------------------------------------------------------------- 1 | pūrvaprakāśe brahmajñānasya paramapuruṣārthasādhakatvamuktvā prakāśe'smin brahmajñānasyopāsanāmūlakatayā upāsanāyāñcādīkṣitānāmanadhikāritāśravaṇādetattantra- pratipādyaśrīmattripurasundarīdevatārādhanādhikārapratipādikāṃ dīkṣāmavatārayati - atheti | upāsanādhikārasya dīkṣāpekṣitvamāha gautamīyatantre saptamapaṭale - atha dīkṣāṃ pravakṣyāmi sarvakāmārthasiddhidām | yāṃ vinā naiva siddhaḥ syānmantro varśaśatairapi || iti | bṛhannīlatantre tṛtīyapaṭale dīkṣā prakṛtya - tayā vinā mahādevi hyadhikāro na karmaṇi | sarvāśrameṣu bhūteṣu sarvadeveṣu suvrate || dīkṣāṃ vinā mahādevi tasya sarvaṃ vṛthā bhavet | dīkṣāmūlaṃ jagat sarvaṃ dīkṣāmūlaṃ paraṃ tapaḥ | dīkṣāmūlaṃ mahāsiddhistasmāddīkṣāṃ samācaret || iti | kulārṇave caturdaśollāse ca - adīkṣitā ye kurvanti japapūjādikāḥ kriyāḥ | na bhavanti priye teṣāṃ śilāyāmuptabījavat || iti | (dīkṣāśabdavyutpattiḥ) divyaṃ jñānaṃ yato dadyāt kuryācca pāpasaṃkṣayam | tasmāddīkṣeti sā proktā deśikaistantravedibhiḥ || 2 || (tasyāḥ prakārāntaram) athavā guruṇā samyg dīkṣaṇāddevamantrayoḥ | dīkṣeti kathitā sadbhiḥ sarvapāpapraṇāśinī || 3 || (prakārāntarañca) dadāti yasmādiha divyabhāvaṃ māyāmaye karma ca saṃkṣiṇoti | phalaṃ caturvargabhavañca yasmāttasmāttu dīkṣetyabhidhānamasyāḥ || 4 || (dīkṣāphalam) koṭijanmakṛtaṃ pāpaṃ jñānājñānakṛtañca yat | dīkṣāgrahaṇamātreṇa palāyeta na saṃśayaḥ || 5 || brahmahatyā-surāpāna-svarṇasteyādipātakam | upapātakalakṣāṇi hanti dīkṣātrayānnaraḥ || 6 || (varṇabhedena dīkṣāyāḥ phalabhedāḥ) dīkṣito brāhmaṇo yāti brahmalokamanāmayam | indralokaṃ kṣtriyo'pi prājāpatyaṃ tathā viśaḥ || 7 || śūdro gandharvanagaraṃ yāti dīkṣāprabhāvataḥ | caturṇāmapi varṇānāmato dīkṣā praśasyate || 8 || ------------------------------------------------------ devi dīkṣāvihīnasya na siddhirna ca sadgatiḥ | tasmāt sarvaprayatnena guruṇā dīkṣito bhavet || ityādivacanaiḥ pratipāditam | (dīkṣāyāstraividhyam) śāmbhavī caiva śākteyī māntrī caiva śivāgame | dīkṣopadiśyate tredhā śivena paramātmanā || 9 || (tatra māntrī dīkṣā) mantramārgānusāreṇa sākṣāt kṛtveṣṭadevatām | guruḥ sadbhodhayecchiṣyaṃ mantradīkṣeti socyate || 10 || (tasyā eva kriyāvatītyākhyaṃ prakārāntaram) athavā mantrapūjāti-dhyānayogādibhiḥ kṛtā | guruṇā yogamārgeṇa tathā śāstrānusārataḥ || 11 || māntrī kriyāvatī sā tu kuṇḍamaṇḍalapūrvikā | (mātryā eva prakārāntaram) mantropadeśamātrantu mantradīkṣeti cāpare || 12 || (māntrī dīkṣeyaṃ sarvavarṇa-sampradāyasādhāraṇī) sāmānyabhūtā khalu māntrikī syād dīkṣā smṛtā mantragaṇeṣu tadvat | varṇeṣu cāpi dvijapūrvakeṣu syāccaiva śākteṣvapi vaiṣṇaveṣu || 13 || ------------------------------------------ 9-17 | śāmbhavīti |śāmbhavī śākteyī māntrī ceti trividhā dīkṣā | tredhetyanenānyeṣāmāṇavādidīkṣābhedānām-atraivāntarbhāvaḥ sūcitaḥ | nanviha śāmbhavī śākteyī māntrīti krameṇa trividhāṃ dīkṣāmuddiśya mantramārgānusāreṇetyādi-tattadviśeṣalakṣaṇanirūpaṇāvasare māntrī śākteyī śāmbhavīti vyutkrameṇa nirdeśaḥ katham ? kathaṃ vā - (śākteyī dīkṣā) siddhe svaśaktimālokya tayā kevalayā śiśoḥ | nirupāyaṃ kṛtā dīkṣā śākteyī parikīrtitā || 14 || (jñānavatī dīkṣaiva śākteyī dīkṣeti matāntaram) atha jñānavatī dīkṣā śaktidīkṣeti cāpare || 15 || (śāmbhavī dīkṣā) abhisandhiṃ vinā'cāryaśiṣyayorubhayorapi | deśikānugraheṇaiva śivatāvyaktirūpiṇī | seyantu śāmbhavī proktā śivāveśanakāriṇī || 16 || (tasyāḥ prakārāntaram) gurorālokamātreṇa sparśāt sambhāṣaṇādapi | sadyaḥ saṃjñā bhavejjantoḥ śāmbhavī ceti cāgame || 17 || ------------------------------------------------------ trividhā sā bhaveddikṣā māntrī śāktī ca śāmbhavī | iti gandharvatantraṣaḍviṃśapaṭalavacane dīkṣāṇāṃ viśiṣṭakramanirdeśe satyapi atra vyutkrameṇoddeśaḥ ? ucyate - rāghavabhaṭṭadhṛtaṣaḍāmnāyamahāratne - trividhā sā bhaveddīkṣā prathamā āṇavī parā | śākteyī śāmbhavī cānyā sadyo muktividhāyinī || ityanenāṇavadīkṣāyāḥ prāthamyamupadarśya mantrārcanāsanasthānadhyānayogādibhiḥ kṛtā | dīkṣā sā tvāṇavī proktā yathāśāstroktakāriṇī || iti yadāṇavadīkṣālakṣaṇaṃ kṛtaṃ tena saha athavā mantrapūjādidhyānayogādibhiḥ kṛtā | ityādipūrṇānandoktamāntradīkṣālakṣaṇasyābhedāt kriyāvatī māntrī dīkṣaivāṇavī dīkṣā, tasyāśca prāthamyaṃ prāguktaṣaḍāmnāyamahāratnavacanenopapāditameva | tataśca prathamā māntrī, dvitīyā śāktī, tṛtīyā śāmbhavīti sthitam | ata eva gandharvatantre ṣaḍviṃśapaṭale māntrī śāktī śāmbhavīti kramamuddiśya - mantrārccanāsanasthānadhyānayogādibhiḥ kṛtā | māntrī dīkṣā ca sā proktā yathāśāstroktakāriṇī || siddhaiḥ svaśaktimālokya tayā kevalayā śiśoḥ | nirupāyakṛtā dīkṣā śākteyī parikīrtitā || abhisandhiṃ vinā'cārya-śiṣyayorubhayorapi | deśikānugraheṇaiva śivatāvyaktikāriṇī | seyantu śāmbhavī dīkṣā śivāveśanakāriṇī || yathāyathaṃ lakṣaṇāni kṛtāni | evañca prāguktatattaddīkṣālakṣaṇaiḥ prathamaṃ vidhibodhitamāntradīkṣayā labdhapraveśe śiṣye mantrasiddhasya guroḥ svaśakterunmīlanaṃ dvitīyā māntrī dīkṣā | tataścāvirbhāvitaśakteḥ śiṣyasya śivatāsampādanaṃ tṛtīyā śāmbhavī dīkṣetyavagamyate iti ṣaḍāmnāyamahāratnānusāri siddhāntaḥ | rāghavabhaṭṭadhṛtavāyavīyasaṃhitāyāntu - śāmbhavī caiva śāktī ca māntrī caiva śivāgame | dīkṣopadiśyate tredhā śivena paramātmanā || ityuddiśya - gurorālokamātreṇa sparśāt sambhāṣaṇādapi | sadyaḥ saṃjñā bhavejjantordīkṣā sā śāmbhavī matā || śāktī jñānavatī dīkṣā śiṣyadehaṃ praviśya tu | guruṇā yogamārgeṇa kriyate jñānacakṣuṣā | māntrī kriyāvatī sā tu kuṇḍamaṇḍalapūrvikā || ityetāni lakṣaṇāni kṛtāni | asmin kalpe prāguktatattallakṣaṇaiḥ prathamaṃ viṣayavimugdhātmanaḥ śiṣyasya sadgurudarśanamātreṇa saṃjñālābhastato viṣayavaimukhyam iti śāmbhavī dīkṣā | tato'nayā dīkṣayā sambhāvitaśambhubhāvasya dvitīyā śāktī dīkṣā | sā ca jñānavatīti tayā dīkṣayā jñānotpāde tṛtīyā māntrī dīkṣā | sā ca prāguktadīkṣādvayena sambhāvitaśambhubhāvasya samutpannajñānasya ca śiṣyasya kuṇḍamaṇḍalādyupāyapūrvikā karmabhūyiṣṭhā ca mantrapradānarūpā kriyāvatī | etadabhiprāyeṇaiva - mahādīkṣā tathā dīkṣā upadeśastataḥ param | yuge yuge ca kartavya upadeśaḥ kalau yuge || iti tantrasāradhṛtaviśvasāravacanenāpi pratiyugaṃ dīkṣātrayasya kartavyatāmupapādyopadeśarūpamāntradīkṣāyāścaramatvam-abhihitam | atra tataḥ paramityabhidhānāddīkṣātrayasyaiva kartavyatvamavagamyate | ṣaṭacakrādijñānāpekṣiṇāmantaryāgādikarmaṇām-upadeśasya prabalājñānamalīmase śiṣyamanasi sarvathā praveśāsambhavāt - (āgama"sabdārthaḥ) ātagaḥ śivavaktrebhyo gataśca girijāmukhe | mataśca vāsudevena tenāgama ihocyate || 18 || (gurulakṣaṇam) atha vakṣye gurūṇāntu lakṣaṇaṃ tantrasūcitam | uddhartuṃ caiva saṃhartuṃ samartho brāhmaṇottamaḥ || 19 || -------------------------------------------------------- devatāgurumantrāṇāmaikyaṃ sambhāvayan dhiyā | japedekamanāḥ prātaḥkālānmadhyandināvadhi || iti gandharvatantrāṣṭāviṃśapaṭaloktadevatāgurumantraikya-bhāvanānupapatteśca jñānaviśodhita eva śiṣyahṛdaye karmopadeśaḥ samīcīna iti | etanmatadvayapradarśanārthameva śrīmatparamahaṃsaiḥ śāmbhavī śāktī māntrīti dīkṣākramamuddiśya vyutkrameṇa lakṣaṇāni kṛtānītyavadheyam | tathā cātra śrīmatparamahaṃsairdīkṣābhedānāmubhayavidhameva lakṣaṇamathavetyādinā sūcitamiti niṣkarṣaḥ | 19 | guruśiṣyāvubhau mohādaparīkṣya parasparam | upadeśaṃ dadad gṛhṇan prāpnuyātāṃ piśācatām | iti kulārṇava-pañcamakhaṇḍīya-caturdaśollāsavacanena guruśiṣyayoḥ parasparamaparīkṣya mantradānagrahaṇaniṣedhāt parīkṣāyāśca lakṣaṇajñānāpekṣitvena guruśiṣyayorlakṣaṇe vaktavye kramaprāptaṃ gurulakṣaṇamāha -atheti | tathā bṛhannīlatantre tṛtīyapaṭale - aninditaveśadhārī kapaṭena vinākṛtaḥ | ācāravān mahāvidyārādhaneṣu ca tatparaḥ || tatkalpācārasaktaśca gururityabhidhīyate | kaulajñānī mahāyogī gurureva ca daivatam || kulīnaḥ sarvamantrāṇāṃ dātā sarveṣu sundari | dīkṣāprabhuḥ sa evātmā nāparo vedapāragaḥ || iti | viśiṣyāha kulārṇave pañcamakhaṇḍe trayodaśollāse - śrīguruḥ parameśāni śuddhaveśo manoharaḥ | sarvalakṣaṇasampannaḥ sarvāvayavaśobhitaḥ || tattvajño mantrayantrāṇāṃ marmavettā rahasyavit | puraścaraṇakṛt siddho mantrasiddhiprayogavit || 20 || -------------------------------------------------- sarvāgamārthatattvajñaḥ sarvamantravidhānavit | lokasammohanakaro devavat priyadarśanaḥ || sumukhaḥ sulabhaḥ svaccho bhramasaṃśayanāśakaḥ | iṅgitākāravit prājña ūhāpohavidujjvalaḥ || antarlakṣyo bahirdṛṣṭiḥ sarvajño deśakālavit | ājñāsiddhistrikālajño nigrahānugrahakṣamaḥ || bedhako bodhakaḥ śāntaḥ sarvajīvadayāparaḥ | svādhīnendriyasañcāraḥ ṣaḍvargavijayakṣamaḥ || agragaṇyo'tigambhīraḥ pātrāpātraviśeṣavit | śivaviṣṇusamaḥ sādhurmandadarśanadūṣakaḥ || nirmalo nityasantuṣṭaḥ svatantro mantraśaktimān | sadbhaktavatsalo dhīraḥ kṛpāluḥ smitapūrṇavāk || bhaktapriyaḥ sadodāro gambhīraḥ śiṣṭasādhakaḥ | sveṣṭadevagurujyeṣṭhavanitāpūjanotsukaḥ || nitye naimittike kāmye rataḥ karmaṇyanindite | rāgadveṣabhayakleśadambhāhaṅkāravarjitaḥ || svavidyānuṣṭhānarato dharmādīnāmupārjakaḥ | yadṛcchālābhasantuṣṭo guṇadoṣavibhedakaḥ || strīdhanādiṣvanāsakto duḥsaṅgavyasanādiṣu | sarvāhambhāvasaṃyukto nirdvandvo niyatavrataḥ || alolupo hyasaṅkalpapakṣapātī vicakṣaṇaḥ | vittavidyādibhirmantrayantratantrādyavikrayī || niḥsaṅgo nirvikalpaśca nirṇītārtho'tidhārmikaḥ | tulyanindāstutirmaunī nirapekṣo nirāmayaḥ || ityādilakṣaṇopetaḥ śrīguruḥ kathitaḥ priye || iti | gandharvatantre ṣaḍviṃśapaṭale'pi - guruḥ sarvaguṇopeto doṣairaspṛṣṭamānasaḥ | ityādi | evamanyatrāpi jñeyam | dātā dāntaḥ śāntamanā nitāntaśāntavigrahaḥ | adhyātmavid brahmacārī kulīno gururucyate || 21 || (śiṣyalakṣaṇam) sundaraḥ sumukhaḥ svacchaḥ prajñāvān susthirāśayaḥ | alubdhaḥ sthiragātraśca prekṣākārī jitendriyaḥ || 22 || āstiko dṛḍhabhaktiśca gurau mantre ca daivate | evaṃbhūto bhavecchiṣyastvitaro duḥkhakṛd guroḥ || 23 || (dīkṣāyāḥ pūrvaṃ śiṣyo guruṃ seveta) ādau sevā guroḥ kāryā śarīravāṅmanodhanaiḥ || 24 || (gurusevāprakāraḥ) śubhe'hni snānamācarya saṃpūjya gaṇanāyakam | sūryaṃ hariṃ śivaṃ durgāṃ vāṇīñca kamalālayām || 25 || -------------------------------------------------- 22 | śiṣyalakṣaṇamāha sundara iti | gandharvatantre ṣaḍviṃśapaṭale'pi - yathāyogyaguṇaiḥ pūrvairyuktaścātipriyaṃvadaḥ | viśuddhadehavadanaḥ śuklāmbaradharaḥ śuciḥ || vimukhaḥ paranindāsu devatādarśaneṣu ca | parīyavanitābhūmipīḍāsu vigataspṛhaḥ || dayānvitaḥ sarvajane prekṣākārī jitendriyaḥ | āstiko gurubhaktaśca śuddhimān susthirāśayaḥ || alubdhaḥ sthiramaitraśca guruvākyapramāṇakaḥ | sarvadā dṛḍhabhaktiśca gurau mantre sadaivate || evaṃvidho bhavecchiṣyastvitaro duḥkhakṛd guroḥ || iti | niṣ.iddhaguruśiṣyalakṣaṇantu granthakṛtā na dhṛtamiti asmābhirapyupekṣitam, tadvistarastu kulārṇavādau draṣṭavyaḥ | mātaraṃ pitaraṃ natvā brāhmaṇān paritoṣya ca | phalapuṣpasubhojyādīn gṛhītvā bhaktisaṃyutaḥ || 26 || puruṣārtha - samāvāptyai sacchiṣyo gurumāśrayet | śivavat pūjayed bhaktyā śivajñānaprakāśakam || 27 || tridhā pradakṣiṇīkṛtya daṇḍavat praṇamet kṣitau | vijñāpayet samutthāya jānubhyāmavanīṃ gataḥ || 28 || kṛtāñjalipuṭo bhūtvā praṇipatya punargurum | gurorājñāṃ samāsādya viramed vidhipūrvakam || 29 || gurūcyamāne vacane dadyāditthaṃ vacastadā | prasīda nātha deveti sa tatheti kṛtādaraḥ || 30 || pratikūlaṃ gurornityaṃ manasāpi na kārayet || 31 || nārāyaṇadhiyā nityamekagrāmanivāsinam | karmaṇā manasā vācā vandanaṃ samupācaret || 32 || prātaḥ śirasi śuklābje dvinetraṃ dvibhujaṃ gurum | varābhayakaraṃ śāntaṃ smarettannāmapūrvakam || 33 || guruṃ nāmnā na bhāṣeta japakālādṛte kvacit | śrīnātha deva svāmīti vivāde sādhane vadet || 34 || (gurusevāphalam) brahmaviṣṇuśivādīnāṃ pūjane yat phalaṃ labhet | tat phalaṃ samavāpnoti pratyahaṃ vandane guroḥ || 35 || gururbrahmā gururviṣṇurgururdevo maheśvaraḥ | bhavārṇavatariḥ śānto gurureva parā gatiḥ || 36 || (guroragre mānavāntarapūjāniṣedhaḥ) gurau tiṣṭhati yastvanyaṃ mānuṣaṃ pūjayennaraḥ | sa durgatimavāpnoti satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ || 37 || (gurumaṅgīkṛtya tatra vaimanasyaṃ doṣāya) pratipadya guruṃ yastu mohādvipratipadyate | yugakoṭīḥ sa narake pacyate nātra saṃśayaḥ || 38 || (gurvājñāyā aparipālanaṃ narakāya bhavati) ye gurvājñāṃ na kurvanti pāpiṣṭhāḥ puruṣādhamāḥ | na teṣāṃ narakakleśānnistāro'sti kathañcana || 39 || (guroradhikṣepādau doṣaḥ) adhikṣipya guruṃ mohāt paruṣaṃ pravadanti ye | śūkaratvaṃ bhavatyeva teṣāṃ janmaśateṣvapi || 40 || (gurudrohapariṇāmaḥ) ye gurordrohiṇo mūḍhāḥ satataṃ pāpakāriṇaḥ | teṣāntu yāvat sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ syānna saṃśayaḥ || 41 || (gurubhaktermuktiprayojakatvam) gurau yeṣāṃ sthirā bhaktirmuktisteṣāṃ kare sthitā | rātrau dine ca tasyājñāṃ dāsavat paripālayet || 42 || (gurau śiṣyasya vyavahāraḥ) asahyamaśubhaṃ tadvadbahuvākyaṃ parityajet | abhimānaṃ na kurvīta dhanajātyāśramādibhiḥ || 43 || gurudravyaṃ na bhoktavyaṃ tenādattaṃ kadācana | dattaṃ prasādavad grāhyaṃ lobhato na kadācana || 44 || advaitaṃ devapūjāñca japayajñastavādikam | parihāsaṃ pralāpañca guroḥ sākṣād vivarjayet || 45 || pādukāyogapaṭṭādi-gurucihnāni sādhanam | na laṅghayet spṛśennaiva pādābhyāṃ praṇamet sadā || 46 || kāṣṭhāsanopaveśañca yānādyārohaṇaṃ tathā | palyaṅkaśayanaṃ tadvattathā pādaprasāraṇam || aṅgabhaṅgañca līlāñca na kuryād gurusannidhau || 47 || gamanāgamanaṃ kuryāt praṇamya gurupādukām | vicārya kāryaṃ kurvīta guruvākyaprasādavān || 48 || chāyāṃ na laṅghayettadvanna gacchet purato guroḥ | paścāt pādena nirgacchet praṇamya ca gurorgṛhāt || 49 || guroragre na kurvīta prabhāvaṃ śiṣyasaṃgraham || 50 || (gurostoṣasyeṣṭasādhanatvaṃ roṣasyeṣṭapratibandhakatvañca) gurau tuṣṭe śivastuṣṭaḥ śive tuṣṭe jagattrayam | śive ruṣṭe gurustrātā gurau ruṣṭe na kaścana || 51 || (tatropasaṃhāraḥ) tasmāt sarvaprayatnena guroḥ kopaṃ na kārayet | evaṃvidhavidhānena sevāṃ kuryādatandritaḥ || 52 || (varṇeṣu katamaḥ kiyatā kālena gurusevayā śiṣyatvayogyatāmarhati) abdaikena bhaved yogyo brāhmaṇo'bdadvayānnṛpaḥ | vaiśyo varṣaistribhiḥ śūdraścaturbhirvatsarairguroḥ || 53 || (guroḥ kartavyam) guruścātmaviśuddhyarthaṃ śiṣyāṃstu paritoṣayet | ciraṃ vicārya yatnena deyamantrān vicārayet || 54 || (a-ka-tha-ha-cakram, tatra rekhāpātaḥ) pūrvāgrāḥ pañca rekhāḥ syurdakṣiṇāgrā likhettathā | catuścatuḥprakāreṇa catuḥkoṣṭhaṃ bhavedatha || 55 || -------------------------------------------------------- 53 | abdaikeneti | tantrarāje dvitīyapaṭale - ekadvitricatuḥpañcavarṣāṇyālocya yogyatām | bhaktiyuktān guṇāṃścāpi kramād varṇeṣu saṅkare || paścāduktakrameṇaiva vadedvidyāmananyadhīḥ | anyathā ced vadennāśaṃ saśiṣyo gururāpnuyāt || iti vacanābhyāmuktakrameṇaiva brāhmaṇādivarṇacatuṣṭayasya parīkṣākālamabhidhāya saṅkaravarṇānāṃ pañcabhirvarṣaiḥ parīkṣābhihiteti viśeṣo dṛśyate | 55 | pūrvavacane deyamantrān vicārayedityuktam, tatra mantravicārakrame cakrasyāpekṣitatvāt - mahākathahacakrārthaṃ sarvacakrottamottamam | yasya vicāramātreṇa kāmarūpī bhavennaraḥ || iti rudrajāmalottarakhaṇḍīyapañcamapaṭalavacanena, vaiṣṇave ca tathā śaive devīmantre ca bhairava | akathahaṃ mahācakraṃ vicārya yatnapūrvakam | yo gṛhṇāti mahāmantraṃ sa śivo nātra saṃśayaḥ || iti rudrajāmalottarakhaṇḍīyatṛtīyapaṭalavacanena ca akathahacakrasya sarvacakrottamottamatva- īśānastha-catuḥkoṣṭhamāgneyyāñca catustathā | tadadhaḥsthaṃ catuḥkoṣṭhaṃ tadvāmasthaṃ tathaiva ca || 56 || (koṣṭhānāṃ saṃjñā) siddhaṃ sādhyaṃ susiddhañca ripuñca (?) samudāhṛtam || 57 || (tatra varṇanyāsakramaḥ) eteṣāmādyakoṣṭheṣu dvitīyeṣu tataḥ param | tṛtīyeṣu caturtheṣu kramādāvṛttitaḥ punaḥ || 58 || ------------------------------------------------------ pratipādanāt phalaviśeṣaprasavitṛtvāvadhāraṇācca prathamaṃ tadeva nirūpayati - pūrvetyādinā | tatra paścimataḥ pūrvāgrāḥ pañca, uttarato dakṣiṇāgrāśca pañca rekhāḥ kartavyāḥ | evaṃ kṛte ṣoḍaśa koṣṭhāni sampadyante | 56 | teṣāñca ṣoḍaśakoṣṭhānāṃ caturdhā vibhāgaḥ kartavyaḥ | tatra aiśānaṃ koṣṭhacatuṣkam, āgneyaṃ koṣṭhacatuṣkam, tadadhaḥstham āgneyakoṣṭhacatuṣkādadhaḥsthaṃ nairṛtakoṣṭhacatuṣkam, tadvāmasthaṃ nairṛtakoṣṭhacatuṣkavāmasthaṃ vāyavyaṃ koṣṭhacatuṣkañca kalpayedityevāha pūrvavacane catuścatuḥprakāreṇetyanena | 57 | tatra prathamacatuṣkaṃ siddhākhyam, dvitīyacatuṣkaṃ sādhyākhyam, tṛtīyacatuṣkaṃ susiddhākhyam, caturthacatuṣkañcāririti saṃjñāṃ bhajate | 58 | eteṣāmiti | eteṣāṃ ṣoḍaśakoṣṭhānām ādyakoṣṭhacatuṣkeṣu īśānastheṣvityarthaḥ | dvitīyeṣu āgneyeṣu, tṛtīyeṣu nairṛteṣu, caturtheṣu vāyavyeṣu ca prāguktanyāsakrameṇa labhyeṣu siddhādicatuścatuḥkoṣṭheṣu prādakṣiṇyenāvṛttyā vakṣyamāṇān varṇān likhediti pareṇānvayaḥ | atra yadyapi kramādāvṛttita ityanena dakṣiṇāvṛttirvāmāvṛttirvā viśeṣato nābhihitā, tathāpi - sarveṣu gṛhamadhyeṣu prādakṣiṇyakrameṇa tu | akārādikṣakārāntaṃ likhitvā gaṇayettataḥ || 5 |5| iti rudrajāmalapañcamapaṭalavacanena dakṣiṇāvṛttiḥ sphuṭamavagamyate | ata eva tantrasāra- akārādivisargāntān kādi-māntāllikhet sudhīḥ | yādi-sāntān samālikhya halakṣāṃśca likhettataḥ || 59 || ---------------------------------------------------------- kṛtāpi dakṣiṇāvartayogena koṣṭhe varṇāllikhet sudhīrityuktam | rāghavabhaṭṭenāpi śāradāṭīkāyāṃ prādakṣiṇyenetyabhihitam iti niṣkarṣaḥ | 59 | tān varṇānāha - akāretyādi | akārādivisargāntān, tataḥ kakārato makārāntān, tato yakārataḥ sakārāntān tataśca halakṣa iti varṇatrayaṃ likhet | etenaitaduktaṃ bhavati - ādyakoṣṭhacatuṣkasya prathame koṣṭhe akāram, dvitīyacatuṣkasya prathame ākāram, tṛtīyacatuṣkasya prathame ikāram, caturthacatuṣkasya prathame īkāram | evamādyacatuṣkasya dvitīye ukāram, dvitīyacatuṣkasya dvitīye ūkāram, tṛtīyacatuṣkasya dvitīye ṛkāram, caturthacatuṣkasya dvitīye ṛkāram | evamādyacatuṣkasya tṛtīye ḷkāram, dvitīya-catuṣkasya tṛtīye ḹkāram, tṛtīyacatuṣkasya tṛtīye ekāram, caturthacatuṣkasya tṛtīye aikāram | evaṃ prathamacatuṣkasya caturthe okāram, dvitīyacatuṣkasya caturthe aukāram, tṛtīyaścatuṣkasya caturthe aṃkāram, caturthacatuṣkasya caturthe aḥkāraṃ likhet | iti svaravarṇanyāsakramaḥ | evamanenaiva krameṇa kakārādikṣakārāntān varṇān likhet | tathāca prathamacatuṣkasya prathame koṣṭhe kakāram, dvitīyacatuṣkasya prathame khakāram, tṛtīyacatuṣkasya prathame gakāram, caturthacatuṣkasya prathame ghakāraṃ likhet, evamanayā rītyā ṅakārādīnāṃ kṣakārāntānāmapareṣāmapi varṇānāṃ prādakṣiṇyena punaḥ punarāvṛttyā nyāsaḥ kartavya iti | atra - akārādihakārāntaṃ mūlakoṣṭhāditaḥ sudhīḥ | dakṣiṇāvartayogena koṣṭhe varṇāllikhet sudhīḥ || iti tantrasāradhṛtaviśvasāravacanena akārādihakārāntānāṃ varṇānāṃ cakre sanniveśa upadiśyate, tataśca halakṣāṃśca likhettataḥ iti śrītattvacintāmaṇivacanena saha tantrasāravacanavirodhaḥ syāt | rudrajāmalīyapañcamapaṭale akathahacakraprakaraṇe - akārādikṣakārāntaṃ likhitvā gaṇayettataḥ | iti | tantrarājatantraprathamapaṭale ca - evaṃ caturṣu koṣṭheṣu kṣāntāvadhi samālikhet | ityuktam, etadapi vacanadvayam akārādikṣakārāntavarṇa-sanniveśanasyaiva samarthakam | prakṛte tathānaṅgīkāre lādikṣādināmnāṃ dīkṣārthināṃ mantravicārāsambhavaḥ | ato'kārādikṣakārānta- mityākārakaṃ viśvasāravacanaṃ vikṛtaṃ sadakārādihakārāntamityākāreṇādhunātaneṣu tantrasāreṣu vartata iti pratīmaḥ | na ca - apabhraṃśākṣaraṃ la-kṣau hitvā ṣaṇḍacatuṣṭayam | mantrākṣaraiḥ sahaikaikaṃ nāmavarṇān viśodhayet || ityāgamatattvavilāsa-rāghavabhaṭṭadhṛtapiṅgalāmatavacane lakṣayorvarjanadarśanāt prāguktatantrasāravacanamaviruddhamiti vācyam, prāguktapiṅgalāmatavacanasya svaravyañjanabhedabhinna- nāmamantraghaṭakapratyakṣaraśodhanaviṣayatvāt | ata eva rāghavabhaṭṭena - piṅgalāmate pratyakṣaraṃ siddhādigaṇanoktā | mātāpitṛkṛtaṃ nāma yaccāpyabhijanaiḥ kṛtam | viśliṣya tatra vai varṇān svaravyañjanabhedataḥ || tathaiva mantrabījāni tataḥ śodhanamārabhet | bindudvibindukopadhmānīyajihvāṅghrisambhavān | saṃhatoccāraṇaprāptamadhikākṣarameva ca || ityupakramya apabhraṃśākṣaramityādyuktvā vyañjanairvyañjanānyeva svaraiḥ sākaṃ svarāṃstathā | ādyamādyena saṃśodhya dvitīyena dvitīyakam || ityādinā tasya pratyakṣaraśodhanarūpakalpāntaratvamuktam | api ca apabhraṃśetyādipiṅgalāmatavacane ṣaṇḍacatuṣṭayamityanena ṛ ṝ ḷ ḹ saṃjñakānāṃ napuṃsakārṇānāmapi varjanaṃ tasya kalpāntaratvaṃ pramāṇayati | tataśca nāmamantrādyakṣaraśodhana-vidhāyake kalpe'smin lakṣayorādānaṃ yuktameveti sarvamavadātam | tantrarājantre prathamapaṭale - catuścaturvibhāgena kalpayettāni vai kramāt | prathamaprathame tvādyaṃ dvitīyaprathame tathā || dvitīyamanyataścānyattathānyadapi kalpayet | tattatkoṣṭheṣu vilikhettattatpañcamamakṣaram | evaṃ caturṣu koṣṭheṣu kṣāntāvadhi samālikhet || ityādi-vacanairapīyameva varṇasthāpanāparipāṭī nirūpitā | viśadīkṛtametat tantrarājaprathamapaṭalaṭīkāyāṃ subhagānandanāthena - evaṃ likhite sati prathamacatuṣkaprathamakoṣṭhe a ka tha ha iti catvāryakṣarāṇi | (tatra mantragaṇanākramaḥ) nijanāmādivarṇantu yasmin koṣṭhe pradṛśyate | tatkoṣṭhād gaṇayenmantrī mantrasyādyakṣarāvadhi || 60 || siddhasiddhaṃ siddhasādhyaṃ siddhasusiddhameva ca | siddhāriñca krameṇaiva sādhyakoṣṭhe likhettataḥ || 61 || sādhyasiddhaṃ sādhyasādhyaṃ sādhyasusiddhameva ca | sādhyāriñca krameṇaiva susiddhe gaṇayed budhaḥ || 62 || susiddhasiddhamādau ca susiddhasādhyameva ca | tataḥ susiddhasusiddhaṃ susidhārimatho tataḥ || 63 || arisiddhamarisādhyamarisusiddhameva ca | aryariñcaiva mantrajño varjayecca catuṣṭayam || 64 || ------------------------------------------------- taddvitīyakoṣṭhe u ṅa pa iti trīṇi | tattṛtīyakoṣṭhe ḷ jha ma iti trīṇi | taccaturthakoṣṭhe o ḍa va iti trīṇi | dvitīyacatuṣkaprathamakoṣṭhe - ā kha da la iti catvāryakṣarāṇi | taddvitīyakoṣṭhe - ū ca pha iti trīṇi | tattṛtīyakoṣṭhe ḹ ña ya iti trīṇi | taccaturthakoṣṭhe au ḍha śa iti trīṇi | tṛtīyacatuṣkaprathamakoṣṭhe i ga dha kṣa iti catvāri | taddvitīyakoṣṭhe ṛ cha va iti trīṇi | tattṛtīyakoṣṭhe e ṭa ra iti trīṇi | taccaturthakoṣṭhe aṃ ṇa ṣa iti trīṇi | caturthacatuṣkaprathamakoṣṭhe i gha na iti trīṇi | taddvitīyakoṣṭhe ṛ ja bha iti trīṇi | tattṛtīyakoṣṭhe ai ṭha la iti trīṇi | taccaturthakoṣṭhe aḥ ta sa iti trīṇi | evaṃ likhite prathamacatuṣkakoṣṭhākṣarāṇām-uparitanākṣarāṇi dvitīyacatuṣkakoṣṭheṣu yathākramaṃ dṛśyante ityantena granthena | 60-64 | evaṃ varṇanyāsakramamuktvā gaṇanākramamāha - nijeti | pūrvoktānāṃ ṣoḍaśakoṣṭhānāṃ madhye yasmin koṣṭhe nijanāmadivarṇaṃ sādhakasya nāmnaḥ prathamamakṣaraṃ dṛśyate, tatkoṣṭhāt mantrasyādyakṣarāvadhi, yasmin koṣṭhe mantraghaṭakākṣarāṇāṃ prathamamakṣaraṃ dṛśyate tatkoṣṭhaṃ yāvad yenaiva likhanaṃ kuryāttenaiva gaṇanaṃ smṛtamiti tantrasāradhṛtaviśvasāroktarītyā gaṇayet vakṣyamāṇa-siddhasiddha- siddhasādhyādīnīti śeṣaḥ | arisiddhaḥ suraṃ hanyādarisādhyastu kanyakām | patnīmarisusiddhastu aryarirmala (?) nāśayet || 65 || siddhasiddho yathoktena siddhasādhyo guṇadvayāt | siddhasusiddho'rddhajapāt siddhārirhanti bāndhavān || 66 || dviguṇāt sādhyasiddhastu sādhyasādhyo nirarthakaḥ | dviguṇāt sādhyasusiddhaḥ sādhyārirhanti gotrajān || 67 || ----------------------------------------------------------- tadeva gaṇanākramamupadiśati siddhetyādinā aryariñcaivetyantena | etaduktaṃ bhavati - yatra catuṣke svanāmādyakṣaraṃ tat siddhasiddhakoṣṭhaṃ tatastasminneva catuṣke prādakṣiṇyena koṣṭhatraye siddhasādhya-siddhasusiddha-siddhārīn gaṇayet | asminneva catuṣke yadi mantrādyakṣaramapi syāt tadā anayaiva gaṇanayā siddham | yadyanyasmin svanāmādyakṣaram, prādakṣiṇyena dvitīyacatuṣke mantrādyakṣaram, tadā pūrvacatuṣke yasmin koṣṭhe nāmādyakṣaram, atra dvitīyacatuṣke'pi tadeva koṣṭhamārabhya sādhyasiddhādigaṇanakramaḥ iti rāghavabhaṭṭāḥ | evaṃ tṛtīyacatuṣkādiṣvapi | evañca svanāmādyakṣarayuktaṃ siddhasiddhaṃ tadapekṣayā dvitīyaṃ siddhasādhyam, tṛtīyaṃ siddhasusiddham, caturthaṃ siddhāri | krameṇaivetyanenāyamevārthaḥ sūcitaḥ | sādhyakoṣṭha ityādi | prāguktakrameṇa sādhyākhyasya prathamaṃ koṣṭhaṃ sādhyasiddham, dvitīyaṃ sādhyasādhyam, tṛtīyaṃ sādhasusiddham, caturthañca sādhyāri iti | krameṇaiveti iyamapi gaṇanā prāguktagaṇanakrameṇaivetyarthaḥ | tṛtīyamāha - susiddha iti | prāguktarītyā susiddhākhyasya prathamaṃ susiddhasiddham, dvitīyaṃ susiddhasādhyam, tṛtīyaṃ susiddhasiddham, caturthañca susiddhāri | caturthamāha - atho iti | tadapekṣayā caturthacatuṣkasya prathamaṃ koṣṭham arisiddhākhyam, dvitīyamarisādhyākhyam, tṛtīyamarisusiddhākhyam, caturthañcāryaryākhyamiti ṣoḍaśakoṣṭhānāṃ saṃjñābhedā unneyāḥ | gaṇanāprāptasyārikoṣṭhacatuṣkasya varjanīyatvamāha - mantrajño varjayeca catuṣṭayamiti | 65 | varjane hetumāha - arisiddha ityādi | etādṛganiṣṭaphalajanakatvameva varjanīyatve heturityarthaḥ | susiddhasiddho'rddhajapāt tatsādhyo dviguṇādhikāt | tatsusiddhaḥ kṣaṇādeva susiddhāristu jātihā | akathahamahācakraṃ kathitaṃ tantravartmanā || 68 || a-ka-tha-ha-cakram catuṣkam aiśānakoṣṭha a ka tha ha siddha-siddha u ṅa pa siddha-sādhya ā kha da la sādhya-siddha ū ca pha sādhya-sādhya āgneyakoṣṭha catuṣkam o ḍa va siddhāri ḷ jha ma siddha-susiddha au ḍha śa sādhyāri ḷ ña ya sādhya- susiddha ī gha na arisiddha ṛ ja bha arisādhya i ga dha kṣa susiddha-siddha ṛ cha va susiddha- sādhya tadvāmasthavā yavyakoṣṭha- catuṣakam aḥ ta sa aryari ai ṭha la arisusiddha aṃ ṇa pa susiddhāri e ṭa ra susiddha- susiddha tadadho nairṛta- koṣṭha- catuṣkam (ṛṇadhanacakram) pūrvajanmārādhitānāṃ mantrāṇāṃ jñānamucyate || 69 || ----------------------------------------------------- 69 | akathahacakramuktā ṛṇadhanacakramāha-pūrvajanmeti | (tatra rekhāpātaḥ sādhyasādhakāṅkānāṃ nyāsaparipāṭī ca) pūrvāparaṃ dvādaśasaṃkhyasūtraṃ yāmyottarasthañca tathāca pañcakam | sādhyāṅkamūrddhve khalu madhyato'rṇā- nadho likhet sādhakamaṅkamīśāt || 70 || (varṇanyāsaparipāṭī) dvau dvau svarau pañcasu koṣṭhakeṣu śeṣān svarān ṣaṭsu ṣaḍekamekam | kādīn haśeṣān vilikhettato'rṇā- nekaikamekādaśasu sthaleṣu || 71 || (tatra sādhyasādhakāṅkanyāsapūrvako guṇanakramaḥ) indrarkṣa-netra-ravi-pañcadaśartuveda- vahnyāyudhāṣṭanavabhirgaṇitāṃstu sādhyān | ------------------------------------------------------ 70 | ṛṇadhanacakraṃ trividhaṃ bhavati, tatra prathame rekhāpātanakramamāha - pūrveti | pūrvataḥ paścimāntā dvādaśa rekhāḥ tathā dakṣiṇata uttarāntāḥ pañca rekhāḥ kartavyāḥ | sādhyāṅkamiti | ūrddhve dakṣottararekhāpañcakānāmūrddhve bahirūrddhvapradeśe pūrvapaścimāyatadvādaśa-rekhāsampāditaikādaśakoṣṭhānāmupari krameṇa ekaikaśo vakṣyamāṇān sādhyā"nkān likhet | madhyatañcatuś-catvāriṃśatkoṣṭheṣu vakṣyamāṇān varṇān likhet | adho dakṣottararekhāpañcakānāmadhaḥ krameṇa vakṣyamāṇān sādhakāṅkān likhedityarthaḥ | 71 | tatra prathamameva varṇanyāsakramamāha - dvau dvāviti | prāguktarekhāsampāditacatuścatvāriṃśatkoṣṭhānāṃ prathamakoṣṭhapañcakeṣu dvau dvau svarau likhet | etena akārādaya ḹkārāntā daśa svarāḥ prāthamikapañcakoṣṭheṣu niveśanīyā ityuktaṃ bhavati | śeṣāniti | prathamapaṅkteravaśiṣṭheṣu ṣaṭasu koṣṭheṣvekaikaśa ekārādivisargāntān svarān likhedityarthaḥ | kādīniti | avaśiṣṭeṣu trayastriṃśatkoṣṭheṣu ekaikaśaḥ kādihāntān varṇān likhet | ekādaśasviti pratipaṅktyabhiprāyeṇoktam | digbhūgiriśrutigajāgnimunīṣuveda- ṣaḍvahnibhiśca guṇitānatha sādhakārṇān || 72 || (mantrāṇāmṛṇadhanatvanirūpaṇaparipāṭī, tatphalaviśeṣāśca) nāmājjhalādakaṭhavād gajabhuktaśeṣaṃ jñātvobhayoradhikaśeṣamṛṇaṃ dhanaṃ syāt | mantrastvṛṇī śubhaphalo'pyaśubho dhanī ca tulyaṃ yadā samaphalaḥ kathito munīndraiḥ || 73 || ----------------------------------------------------- 72-73 | indreti | sādhyā"nkamūrddhve ityuktakrameṇa prathamādyekādaśakoṣṭhānāmūrddhveṣu krameṇa 14|27|2|12|15|6|4|3|5|8|9 etairindrādipadagamyairaṅkairguṇitān sādhyārṇān, adho likhet sādhakamaṅkamityuktakrameṇa digādipadavedyaiḥ 10|1|7|4|8|3|7|5|4|6|3 etairaṅkairguṇitān sādhakārṇāṃścetyarthaḥ | nāmājjhalādaka- ṭha-vāditi | a-ka-ṭha-vātmakamekādaśaikādaśākṣararūpaṃ sādhyasādhakanāmaghaṭakasvaravyañjanabhedabhinnavarṇa-samudāyaṃ prāpya indrarkṣādibhirguṇitān sādhyārṇān digādibhirguṇitān sādhakārṇāṃśca jñātvā ubhayoḥ sādhyāṅkasādhakā"nkayoradhikamavaśiṣṭamṛṇaṃ dhanañca syādityarthaḥ | tathāca rāghavabhaṭṭaḥ - tatra prakāraḥ - sādhakasya, sādhyasya mantrasya ca nāmākṣarāṇi svaravyañjanabhedena pṛthakkṛtāni sthāpayet | tato mātṛkāyāḥ a-ka-ṭha-vātmakamekādaśaikādaśākṣaraṃ vargacatuṣṭayaṃ kṛtvā mantrākṣarāṇi svaravyañjanarūpeṇa pṛthakkṛtāni indrādibhiraṅkairguṇayet | sādhakanāmākṣarāṇi svaravyañjana rūpeṇa pṛthakkṛtāni digādibhiraṅkairguṇayet | tatra guṇanaprakāraḥ - yasmin sthāne yo varṇastaṃ varṇaṃ tenāṅkena guṇayet, tatsthānamitāṅkaṃ guṇayedityarthaḥ | tad yathā-prathamakoṣṭhastho varṇo'kāraḥ, tañca caturdaśabhirguṇayet tatraikaścaturdaśaguṇitaścaturdaśaiva | tathā dvitīyakoṣṭhastho varṇa ikārastaṃ saptaviṃśatyā guṇayet, tena dvābhyāṃ saptaviṃśatirguṇitā catuḥpañcāśat | evaṃ tṛtīyasthānastho varṇa ukāro dviguṇitaḥ ṣaḍ bhavati | evaṃ sādhakanāmākṣarāṇyapi digādibhirguṇayediti || gajabhuktaśeṣam aṣṭabhivibhājitasyāvaśiṣṭamityarthaḥ | tatra bhāgaphalañcedadhikaṃ tadṛṇam, yacca nyūnaṃ tad dhanamityavadheyam | etādṛśaprakriyāyāḥ phalamāha - mantrastvṛṇītyādi | mantro yadi ṛṇī adhikāṅka syāttadā sa śubhaphalo maṅgaladāyako bhavati | yadi dhanī nyūnāṅkaḥ syāttadā phalamaśubhaṃ prasūta ityarthaḥ | yadā mantrasādhakayoravasitāṅkastulyastadā samaphalaḥ | na śubhado nāpyaśubhada ityarthaḥ | ityayamṛṇadhanacakrasya mantraratnāvalīsammataḥ kramaḥ | ṛṇa-dhana-cakram pūrva sādhyā"nkāḥ 14 27 2 12 15 6 4 3 5 8 9 dakṣiṇā a ā i ī u ū ṛ ṝ ḷ ḹ e ai o au aṃ aḥ uttarā ka kha ga gha "na ca cha ja jha ña ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa ta tha da dha na pa pha ba bha ma ya ta la va "sa ṣa sa ha sādhakā"nkāḥ 10 1 7 4 8 3 7 5 4 6 3 pa"scima (etanmūlībhūtāgamanirūpaṇam) mantraratnāvaleścaitanmataṃ śeṣamathocyate || 74 || (pūrvato'nyādṛśī sādhyasādhakāṅkanyāsaparipāṭī) ṣaṭ-kāla-kāla-viyadagni-samudra-veda- khā'kāśaśūnyadahanāḥ khalu sādhyavarṇāḥ | yugma-dvi-pañca-viyadambara-yuk-śaśāṅka- vyomābdhivedaśaśinaḥ khalu sādhakārṇāḥ || 75 || ---------------------------------------------------- 75 | prāguktarṇadhanacakrasyaiva sādhyasādhakāṅka-sthāpanāyāṃ kramāntaramāha - ṣaḍiti | pūrvāparaṃ dvādaśasaṃkhyasūtram ityādi prāguktakrameṇaiva rekhā vinyasya tatra indrarkṣanetraravipañcadaśartuvedetyādi prāguktakramam-ullaṅghya ṣaṭakāletyādivacanakrameṇa sādhyāṅkān sādhakāṅkāṃśca niveśayedityayamevāsmin kalpe viśeṣaḥ | tantrasārakṛtā tu ṣaṭ kāletyādi viṣṇuviṣayamiti kecit | vastutastu pūrvasyaiva vivaraṇamityuktam | tathā ca indrarkṣetyādinā guṇite'ṣṭābhirvibhājite ca yadavaśiṣṭaṃ tadrapamidamiti keṣāñcidāśayaḥ | tathāca ūrddhvānāmekādaśakoṣṭhānāmūrddhve krameṇa - ṣaṭ 6 | kāla 6 | kāla 6 | viyat 0 | agni 3 | samudra 4 | veda 4 | kha 0 | ākāśa 0 | śūnya 0 | dahanāḥ 3, etānaṅkān likhet, eta eva sādhyāṅkāḥ | prakārāntareṇa ṛṇa-dhana-cakram pūrva sādhyā"nkāḥ 6 6 6 0 3 4 4 0 0 0 3 dakṣiṇa a ā i ī u ū ṛ ṝ ḷ ḹ e ai o au aṃ aḥ uttarā ka kha ga ṅha "na ca cha ja jha ña ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa ta tha da dha na pa pha ba bha ma ya ra la va "sa ṣa sa ha sādhakā"nkāḥ 2 2 5 0 0 2 1 0 4 4 1 pa"scimā (asyaiva cakrasya kramāntaram) atha kādimatenāpi vakṣye taccakramuttamam || 76 || (cakreṇānena mantraśodhanasya prakriyā) nijanāmādikaṃ varṇamādāya parataḥ sudhīḥ | mantrādyakṣaraparyantaṃ gaṇanīyantu sarvataḥ || 77 || rāmeṇa guṇitaṃ kṛtvā saptabhiśca hared budhaḥ | śeṣā bhavati yā mātrā ṛṇaṃ tāvadudāhṛtam || 78 || ---------------------------------------------------------- adhaḥ sthānāmekādaśakoṣṭhānāmadho'pi krameṇa - yugma 2 | dvi 2 | pañca 5 | viyat 0 | ambara 0 | yuk 2 | śaśāṅka 1 | vyoma 0 | abdhi 4 | veda 4 | śaśinaḥ 1 | etānaṅkān likhet, eta eva sādhakāṅkāḥ | gaṇanayā mantravicārasya prakriyā tu pūrvavaditi nātra punarucyate | 76 | atha kādimatānusāreṇa ṛṇadhanacakrasya tṛtīyaṃ kramaṃ pratipipādayiṣuḥ prati jānīte - atheti | 77 | tameva kramamāha - nijeti | nijanāmnaḥ sādhakanāmna ādikam ādau bhavaṃ prathamavarṇaṃ gṛhītvā tataḥ prabhṛti mantrasyādyakṣaraparyantaṃ gaṇayet, tato yāvanto varṇā bhavanti, tān rāmeṇa tribhirguṇitān kṛtvā samaṣṭyā jātāṃ saṃkhyāṃ saptabhirhṛtvā yadavaśiṣṭaṃ tadṛṇam ityarthaḥ | etadeva vilomena sādhyaṃ tāvad vadāmyaham || 79 || kṛte bhāge tu śiṣṭāṅkān dvayoḥ samyaṅnirūpayet | yo'dhikaḥ sa ṛṇī jñeya iti tantravido viduḥ || 80 || (asyaiva cakrasya kramāntaram) athavānyaprakāreṇa dhanamṛṇaṃ viśodhayet || 81 || (tato mantraśodhanaprakriyā) sādhyanāma dviguṇitaṃ svaravyañjanabhedataḥ || sādhakasya ca nāmārṇaṃ svaravyañjanamaṇḍitam || 82 || ekīkṛtya haret paścādvasubhiḥ sādhakasya ca | svaravyañjanarūpeṇa nāmārṇaṃ dviguṇaṃ caret || 83 || sādhyanāmāṅkitaṃ kṛtvā pūrvavad bhāgamāharet | yo'dhikaḥ sa ṛṇī jñeyaḥ prakāraścāparaḥ smṛtaḥ || 84 || ---------------------------------------------------------- 79 | evaṃ sādhakāṅkān nirūpya sādhyāṅkān nirūpayati - etadeveti | etadeva vilomena guṇitam, sādhyaṃ sādhyāṅkaṃ vadāmīti sambandhaḥ | tathāca mantrādyavarṇataḥ sādhakanāmādivarṇa-paryantaṃ gaṇayitvā samaṣṭyā jātāṃ saṃkhyāṃ saptabhirguṇitāṃ tribhirhṛtvā yadavaśiṣṭaṃ tad dhanamiti prakriyā | 80 | kṛta iti | evaṃ bhāge kṛte sādhyā"nkānāṃ sādhakāṅkānāñcāvaśiṣṭānaṅkān dvayoḥ sādhyasādhakayoḥ bhāgāvaśiṣṭā ete sādhyāṅkāḥ ete ca sādhakāṅkā iti nirūpayedityarthaḥ | tatphalamāha - ya iti | bhāgaphalasyādhikye ṛṇam, nyūnatve dhanamityarthaḥ | 81 | ṛṇadhananirūpaṇe vyavasthāntaraṃ darśayitumupakramate - athaveti | 82-84 | tato mantraśodhanasya prakriyāmāha - sādhyeti | sādhyanāma mantram, tadghaṭakavarṇān svaravyañjanabhedabhinnān dviguṇīkṛtya tāṃśca dviguṇitān varṇān svaravyañjanabhedabhinnaiḥ sādhakanāmaghaṭakavarṇairekīkṛtya tānekīkṛtān varṇānaṣṭabhirharet | tathā tadvaiparītyena pūroktarītyā sādhakanāmaghaṭakavarṇān dviguṇitān sādhyanāmaghaṭakavarṇairekīkṛtya pūrvavadaṣṭabhirharet | evaṃ kṛte sādhyasādhakāṅkayoryad bhāgāvaśiṣṭaṃ tatra yo'dhikāṅkaḥ sa ṛṇī, yaśca nyūnāṅkaḥ sa dhanītyavadheyam | (etaccakraviśodhitasya mantrasya phalam) ṛṇī mantraḥ śubhaphalo dhanī syādaśubhodayaḥ | tulyodayaḥ śubhaḥ prokta iti tantravido viduḥ || uktamṛṇadhanaṃ cakraṃ sarvasiddhipradāyakam || 85 || (nakṣatracakraṃ tatra rekhāpātaḥ) daśa rekhāḥ prakartavyāḥ pūrvapaścimayogataḥ | rekhācatuṣṭayañcaiva vilikheddakṣiṇāyatam | tanmadhye vilikhed varṇān vakṣyamāṇakrameṇa tu || 86 || (varṇanyāsaparipāṭī) dvyekatri-veda-śaśicandramukhenduyugmaṃ yugmaṃ kalādharayugadvayajanmabhūmīḥ | pakṣatricandraharanetramahīndu-candra- pakṣaikapakṣa-śivalocana-vedavarṇam || 87 || ---------------------------------------------------- 85 | evaṃ ṛṇadhanasvarūpamabhidhāya tasya phalamāha - ṛṇīti | tulyodayaḥ sādhyasādhakayostulyo'ṅgaḥ, śubhaphaladāyaka ityarthaḥ | 86 | ṛṇadhanacakramupadiśya nakṣatramāha - daśeti | pūrvataḥ paścimāntā daśa, uttarato dakṣiṇāntāśca catasro rekhāḥ kartavyāḥ | evaṃ kṛte saptaviṃśatiḥ koṣṭhāni sampadyante | tanmadhya iti | varṇān ekapañcāśad varṇānityarthaḥ | 87 | tāmeva varṇavinyāsaparipāṭīmāha - dvyeketyādinā samālikhedityantena | tathāca teṣu aśvinyādikrameṇa prathame koṣṭhe a ā | dvitīye i | tṛtīye ī u ū | caturthe ṛ ṝ ḷ ḹ | pañcame e | ṣaṣṭhe ai | saptame o au | aṣṭame ka | navame kha ga | daśame gha ṅa | ekādaśe ca | dvādaśe cha ja | trayodaśe jha ña | caturdaśe ṭa ṭha | pañcadaśe ḍa | ṣoḍaśe ḍha ṇa | saptadaśe ta tha da | aṣṭādaśe dha | ūnaviṃśe na pa pha | viṃśe ba | ekaviṃśe bha | dvāviṃśe ma | trayoviṃśe ya ra | caturviṃśe la | pañcaviṃśe va śa | ṣaḍviṃśe ṣa sa ha | saptaviṃśe la kṣa aṃ aḥ | ityanayā rītyā varṇān likhedityarthaḥ | bindu-visargau svarāntyau ca śeṣe gehe samālikhet | (nyasanīyānāṃ varṇānāmaśvinyādikramatvam) aśvinyādikrameṇaiva varṇāma samīritam || 88 || (etaccakrakaraṇakamantraśodhanaparipāṭī) janmabhādādyanāmnastu varṇādvā vilikhet sudhīḥ | sādhyādyakṣaraparyantaṃ janmādīni punaḥ punaḥ || 89 || ----------------------------------------------------------------- 89 | etaccakrakaraṇakamantraśodhanaparipāṭīmāha - janmeti | svajanmanakṣatrāśrayakoṣṭhasthitavarṇāt sādhakanāmādyakṣara-sambandhinakṣatrād vā mantrādyakṣaraparyantaṃ janmasampadityādi-vakṣyamāṇakrameṇa punaḥ punargaṇayedityarthaḥ | atra nāmno varṇādveti kalpāntaraṃ svajanmanakṣatrājñāne mantraśodhanārtham | taduktaṃ tantrasāre - tatra svanakṣatrādeva nakṣatraṃ gaṇanīyam | svanakṣatrājñāne svanāmādyakṣarasambandhinakṣatrādeva nakṣatraṃ gaṇanīyam | piṅgalātantre - prakaṭaṃ yasya jamarkṣaṃ tasya janmarkṣato bhavet | pranaṣṭaṃ janmabhaṃ yasya tasya nāmarkṣato bhavet || iti vacanāt | prādakṣiṇyena gaṇayet sādhakādyakṣarāt sudhīḥ || iti vacanācca iti | janmādīni punaḥ punarityuktam, tadevāha - janmetyādi | nāmatulyaphalapradā iti sampadaḥ sampajjanakatvaṃ vipado vipajjanakatvamityanayā rītyā phalamunneyamityarthaḥ | imamarthaṃ sphuṭamāha rāghavabhaṭṭadhṛtanibandhatantre - rasāṣṭanavabhadrāṇi yugayugmagatānyapi | itarāṇi na bhadrāṇi parityājyāni sūribhiḥ || iti | etena sādhaka-mitra-paramamitra-kṣemasampado grahaṇīyā itarā varjanīyā ityāpatati | ata eva tantrasārakṛtāpi janma-tṛtīya-pañcama-saptamāni nakṣatrāṇi varjanīyānītyuktam | atredamavadheyam - prāguktasaptaviṃśatinakṣatrāṇi mānuṣa-rākṣasa-daivatabhedena trividhāni bhavanti | taduktaṃ tantrasāradhṛta-nibandhatantre- pūrvottaratrayañcaiva bharaṇyārdrātha rohiṇī | imāni mānuṣāṇyāhurnakṣatrāṇi manīṣiṇaḥ || janma sampad vipat kṣemaḥ pratyariḥ sādhako badhaḥ | mitraṃ paramamitrañca nāmatulyaphalapradāḥ || 90 || nakṣatra-cakram 1 a"svinī a ā devaḥ 2 bharaṇī i mānuṣaḥ 3 kṛttikā ī u ū rākṣasaḥ 4 rohiṇī ṛ ṝ ḷ ḹ mānuṣaḥ 5 mṛga"sirāḥ e devaḥ 6 ārdrā ai mānuṣaḥ 7 punarvasuḥ o au devaḥ 8 puṣya ka devaḥ 9 a"sleṣā kha ga rākṣasaḥ 10 maghā gha "na rākṣasaḥ 11 pūrvaphālgunī ca mānuṣaḥ 12 uttaraphalgunī cha ja mānuṣaḥ 13 hasta jha ña devaḥ 14 citrā ṭa ṭha rākṣasaḥ 15 svātī ḍa devaḥ 16 vi"sākhā ḍha ṇa rākṣasaḥ 17 anurādhā ta tha da devaḥ 18 jyeṣṭhā dha rākṣasaḥ 19 mūlā na pa pha mūlā 20 pūrvāṣāḍhā ba mānuṣaḥ 21 uttarāṣāḍhā bha mānuṣaḥ 22 "sravaṇā ma devaḥ 23 dhaniṣṭhā ya ra rākṣaraḥ 24 "satabhiṣā la rākṣasaḥ 25 pūrvabhādrapada va "sa mānuṣaḥ 26 uttarabhādrapada ṣa sa ha mānuṣaḥ 27 revatī la kṣa aṃ aḥ devaḥ ---------------------------------------------- jyeṣṭā-śatabhiṣā-mūlā-dhaniṣṭhāśleṣa-kṛttikāḥ | citrā-maghā-viśākhāḥ syustārā rākṣasadevatāḥ || (nakṣatracakropasaṃhāraḥ) nakṣatracakraṃ kathitaṃ rāśicakramathocyate | (rāśicakram) rāśicakraṃ samālikhya tatra varṇāllikhet kramāt || 91 || (tatra varṇanyāsaparipāṭī) vedāgnivahniyugalaśravaṇākṣisaṃkhyān pañceṣuvāṇa-śarapañca-catuṣṭayārṇān | meṣāditaḥ pravilikhedatha śādivarṇān | kanyāgṛheṣu punareva tato likhecca || 92 || ------------------------------------------------- aśvinī revatī puṣyā svātī hastā punarvasuḥ | anurādhā-mṛgśiraḥśravaṇā devatārakāḥ || tathā - svajātau paramā prītirmadhyamā bhinnajātiṣu | rakṣomānuṣayornāśo vairaṃ dānavadevayoḥ || tataśca nakṣatracakravicāre mānuṣādibhedena tattatphalabhedo'pi vivektavya iti | 91 | evaṃ nakṣatracakraṃ nirūpya rāśicakramāha - rāśicakraṃ samālikhyeti | lekhanakramamāha tantrasāradhṛtāgamakalpadrume - rekhādvayaṃ pūrvapareṇa kuryāttanmadhyato yāmyakuberabhedāt | ekaikamīśānaniśācare tu hutāśavāyvorvilikhettato'rṇān || iti | etena pūrvataḥ paścimāntaṃ rekhādvayaṃ dakṣiṇata uttarāntañca rekhādvayaṃ vidhāya īśānādicatuṣkoṇeṣvekaikaśo rekhācatuṣṭayaṃ kuryādityarthaḥ | evaṃ kṛte meṣādidvādaśarāśīnāṃ dvādaśa koṣṭhāni sampadyante | 92 | teṣu meṣādikoṣṭheṣu varṇanyāsaparipāṭīmāha - vedāgnīti | etena meṣakoṣṭhe a ā i ī iti catvāryakṣarāṇi | vṛṣakoṣṭhe u ū ṛ iti trīṇi | mithunakoṣṭhe ṝ ḷ ḹ iti trīṇi | karkaṭakoṣṭhe e ai iti dve | siṃhakoṣṭhe o au iti dve | kanyākoṣṭhe aṃ aḥ iti dve | tulākoṣṭhe ka kha ga gha ṅa iti pañca | vṛścikakoṣṭhe ca cha ja jha ña (rāśīnāṃ saṃjñāstanmūlako mantraśodhanakramaśca) japtuḥ svarāśito mantrī yāvat sādhyādivarṇakam | lagnaṃ dhanaṃ bhrātṛbandhu-putraśatrukalatrakāḥ || 93 || maraṇaṃ dharmakarmāyavyayā dvādaśa rāśayaḥ | (rāśīnāṃ prāguktasaṃjñānurūpaphaladātṛtvam) nāmānurūpameteṣāṃ śubhāśubhaphalaṃ diśet || 94 || ----------------------------------------------------------- iti pañca | dhanuḥkoṣṭhe ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa iti pañca | makarakoṣṭhe ta tha da dha na iti pañca | kumbhakoṣṭhe pa pha ba bha ma iti pañca | mīnakoṣṭhe ya ra la va iti catvāryakṣarāṇi likhet | atha śādivarṇān kanyāgṛheṣu punarityanena kanyāgṛhe likhitāt aṃ aḥ iti varṇadvayādanantaraṃ śa ṣa sa ha la kṣa iti varṇaṣaṭkaṃ ca likhedityavagantavyam | 93-94 | anena cakreṇa mantraśodhanasya kramamāha-japturiti | japtuḥ sādhakasya svarāśitaḥ sādhyādivarṇakaṃ mantraprathamākṣaraṃ yāvanmantrī deśiko gaṇayedityarthaḥ | gaṇanaphalamāha - lagnamityādi | meṣādidvādaśarā"īnāṃ lagnādidvādaśasaṃjñāstattatsaṃjñānurūpa-śubhāśubha- phaladātṛtvañcetyarthaḥ | ata eva tantrasāre svarāśīnāmanukūlaṃ mantraṃ bhajet | satārarāśikoṣṭhānāmanukūlān bhajenmanūniti nāradavanādityāha | svarāśerajñane śodhanakramamāha tatraiva - yadā tu svarāśerajñānaṃ tadā sādhakanāmādyakṣarasambandhinaṃ rāśiṃ gṛhītvā gaṇayet | nārāyaṇīye - ajñāte rāśinakṣatre nāmādyakṣaradarśanāt | sādhyasyākṣararāśyantaṃ gaṇayet sādhakākṣarāt || iti rāmārcanacandrikādhṛtatvādityantena | atra nāmānurūpameteṣāṃ śubhāśubhaphalaṃ diśedityuktam | viśeṣamāha tantrasāradhṛtatantrāntaratantre - lagne siddhistathā nityaṃ dhane dhanasamṛddhidam | bhrātari bhrātṛvṛddiḥ syād bāndhave bāndhavapriyaḥ || putre putravivṛddhiḥ syācchatrau śatruvivarddhanam | kalatre madhyamā proktā maraṇe maraṇaṃ bhavet || dharme dharmavivṛddhiḥ syāt siddhidaḥ karmasaṃsthitaḥ | āye ca dhanasampattirvyaye ca sañcitavyayaḥ || iti rāśicakrasaṅketaḥ | rāśicakram (a-ka-ḍa-ma-cakraṃ tatra varṇanyāsakramaśca) rāśicakre likhed varṇān klīvahīnān svarān budhaḥ | kakārādikṣakārāntān dakṣāvartakrameṇa tu | meṣādito'pi mīnāntaṃ gaṇayet kramaśaḥ sudhīḥ || 95 || ------------------------------------------------------------ 95 | evaṃ rāśicakrasaṅketaṃ pradarśya a-ka-ḍa-ma-cakrasaṅketamāha-rāśicakre likhed varṇāniti | atra rekhāpātakramaṃ sphuṭamāha rudrajāmalatṛtīyapaṭale - rekhādvayaṃ pūrvapare madhye rekhādvayaṃ likhet | catuṣkoṇe catūrekhākaḍamaṃ cakramaṇḍalam | bhrāmayitvā mahāvṛttaṃ nirmāya varṇamālikhet || iti | (etaccakrakaraṇakamantraśodhanaparipāṭī) japtuḥ svanāmato mantrī yāvanmantrādyamakṣaram | siddhasādhyasusiddhārikrameṇaiva punaḥ punaḥ || 96 || (śodhitamantrasya phalaviśeṣaprasavitṛtvam) siddhaḥ siddhiprado nityaṃ sādhyo japahutādibhiḥ || susiddhaḥ prāptimātreṇa sādhakaṃ bhakṣayedariḥ || 97 || ----------------------------------------------------------- varṇān viśeṣayati - klīvahīnān svarān, kakārādikṣakārāntān vyañjanavarṇaṃśceti | svareṣu ṛ ṝ ḷ ḹ ete catvāro varṇāḥ klīvāḥ | ṛ ṝ varṇadvayaṃ ḷ ḹ taddhi klīvaṃ pracakṣate | iti tantrasārāt | tān varjayitvā svarān likhedityarthaḥ | tacca lekhanaṃ dakṣāvartenetyāha - dakṣāvartakrameṇa tviti | etena punarāvṛttyā yāvaccheṣaṃ meṣato vṛṣāntamekaikaśo varṇānāṃ sthāpanamuktaṃ bhavati, ata eva tantrasāre'ka-ḍa-ma-cakramupakramyābhihitena - ekaikakramato lekhyān meṣādiṣu vṛṣāntagān | gaṇayet kramaśo bhadre nāmādivarṇapūrvakān || iti vacanena dakṣāvartenaikaikavarṇasthāpanamāha | atha gaṇanākramamāha - meṣādita iti | meṣādito mīnāntamityanena vāmāvartena gaṇanam, apiśabdena mīnādito meṣāntamityarthasya lābhāddakṣāvartenāpi gaṇanamupadiṣṭam | 96 | etaccakrakaraṇakamantraśodhanaparipāṭīmāha-japturiti | japtuḥ sādhakasya svanāmato nāmaprathamākṣarata ityarthaḥ, mantraprathamākṣaraṃ yāvat siddha-sādhya-susiddhārīn dakṣāvartena vāmāvartena ca punaḥ punargaṇayedityarthaḥ | evaṃ kṛtāyāṃ gaṇanāyāṃ yāvanti gṛhāṇi siddhādisaṃjñitāni syustāni viśiṣyāha rudrajāmale tṛtīyapaṭale - navaikapañcame siddhaḥ sādhyaḥ ṣaḍdaśayugmake | susiddhastrisaptake rudre vedāṣṭadvāśe ripuḥ || iti tathāca prathama-pañcama-navamāḥ siddhāḥ | dvitīya-ṣaṣṭha-daśamāḥ sādhyāḥ | tṛtīyasaptamaikādaśāḥ susiddhāḥ | caturthāṣṭamadvādaśā araya iti paryavasyati | a-ka-ḍa-ma-cakram ****************** (akaḍamacakropasaṃhāraḥ, kulākulacakravicārapratijñā ca) uktamakaḍamaṃ cakraṃ kulākulaṃ vicāryate || 98 || (kulākulacakram) (tatra rekhāpāto varṇanyāsaśca) pūrvāparāyatāḥ ṣaṭkarekhāstu vilikhet kramāt | pañcabhūtātmakā varṇāḥ pañca pañca vibhāgataḥ || 99 || ----------------------------------------------------------------- 99 | evamakaḍamacakraṃ nirūpya kulākūlacakraṃ nirūpayati - pūrveti | pūrvāparāyata - pañca hrasvāḥ pañca dīrghā bindvantāḥ sandhisambhavāḥ | pañcaśaḥ kādayaḥ ṣa-kṣa-la-sa-hāntāḥ samīritāḥ || 100 || --------------------------------------------------------------- ṣaḍrekhāpātena pañca gṛhāṇi sampadyante | pañcabhūtātmakā iti | varṇānāṃ pañcabhūtātmakatvañca - kāraṇāt pañcabhūtānāmudbhūtā mātṛkā yataḥ | tato bhūtātmakā varṇāḥ pañca pañca vibhāgataḥ || iti śāradātilakadvitīyapaṭalavacanādavagantavyam | teṣu ca gṛheṣu akārādivarṇān pañcaśo vibhajya sanniveśayedityarthaḥ | 100 | tāneva varṇānāha - pañca hrasvā ityādi | tataśca vāyavyagṛhe a ā, āgneyagṛhe i ī, bhaumagṛhe u ū, vāruṇagṛhe ṛ ṝ, ākāśagṛhe ḷ ḹ iti dvau dvau varṇau pratigṛhaṃ niveśanīyāvityā-patatai | atra sandhisambhavānāṃ pṛthagupādānānna pāribhāṣikahrasvadīrghagraha iti rāghavabhaṭṭaḥ | bindvantāḥ sandhisambhavā ityatra bindvantā iti sandhisambhavā ityasya viśeṣaṇam | binduranusvāro'nto yeṣāṃ sandhisambhavavarṇānāṃ e ai vo au ityākhyānāṃ te bindvantāḥ | varṇānāmeteṣāṃ sandhisambhavatvaṃ pradarśitaṃ rāghavabhaṭṭena - eṣāṃ yathā sandhisambhavatvaṃ tathoktamācāryaiḥ - akārekārayoryogādekāro varṇa iṣyate | tasyaivaikārayogeṇa syādaikārākṣaraṃ tadā || ukārayoge tasyaiva syādokārāhvayaḥ svaraḥ | tasyaivaukārayogeṇa syādaukārāhvayaḥ svaraḥ | sandhyakṣarāḥ syuścatvāro mantrāḥ sarvārthasādhakāḥ || iti | visargasya ṣoḍaśasvarāntargatatve'pyatra tasyāgaṇane hetumāha - rāghavabhaṭṭaḥ - mūlādhārāt sañjātavivakṣotpannaprayatna-prāṇapavanapreritaḥ sthānāntaramaprāpya kaṇṭhādeva niḥsaran prakṛtyātmakaḥ sargo'tra bhūteṣu na gaṇitaḥ iti | tathā kādimate'pi - māyāśaktyabhidhaḥ sargaḥ sarvabhūtātmakaḥ prabhuḥ | tasmāttasyātra vinyāso naikadeśe śivātmani || iti | sargo visargaḥ | evaṃ svaravarṇanyāsamuktvā vyañjanānāṃ nyāsamāha - pañcaśa iti | kādayaḥ (teṣāṃ varṇānāṃ saṃjñā) vāyu-tejo-mahī-vāri-nabhāṃsi ca krameṇa tu || 101 || (etaccakrakaraṇakamantraśodhanaparipāṭī) sādhakasyākṣaraṃ pūrvaṃ mantrasyāpi tathākṣaram | yadyekabhūtadaivatyaṃ jānīyāt svakulaṃ hi tat || 102 || ---------------------------------------------------------- pañcaśa ityarthaḥ | pañcaśa iti vīpsārthe śaspratyayaḥ | kādayaḥ pañca pañca varṇā ityarthaḥ | etena ka-ca-ṭa-ta-pādyāḥ pañca vargā ya-ra-la-va-śāśceti labhyate | te kīdṛśāḥ kādaya ityāha - ṣa-kṣa-la-sa-hāntā iti | atra pañca hrasvāḥ pañca dīrghāḥ tathā bindvantāḥ sandhisambhavāḥ tathā pañcaśaḥ kādayaḥ tathā pakṣetyādipañca pañca-tayā nirdeśāt pratyekapañcakānāṃ krameṇa vāyvāditvamiti sūcitam | tataśca a ā e ka ca ṭa ta pa ya ṣā daśa vāyavyāḥ | i ī ai kha cha ṭha tha pha ra kṣā daśa taijasāḥ | u ū o ga ja ḍa da ba la lā daśa pārthivāḥ | ṛ ṝ au gha jha ḍha dha bha va sā daśa vāruṇāḥ | ḷ ḹ aṃ ṅa ña ṇa na ma śa hā daśa nābhasāḥ | ityanayā rītyā varṇānāṃ vāyvāditvamityavagantavyam | yattu piṅgalāmate - catvāriṃśattathā pañca varṇasaṃkhyā prakīrtitā | gaṇastu navabhirjñeyaḥ pārthivādiṣu pañcasu || iti vacanena navanavānāṃ varṇānāṃ vāyvādigaṇatvamuktam, tatra atra hrasvaireva dīrghāṇāṃ grahānnavabhirityukti riti samāhitaṃ rāghavabhaṭṭena | atastatra daśabhirititātparyaka eva navabhiriti vyavahāra iti na kaścidvirodhaḥ | 102 | anena mantraśodhanasya prakāramāha-sādhakasyetyādinā | idamavadheyam - atra kulākulaśabdena svakulaṃ parakulañcābhidhīyete, tatpratipādakatvādevāsya kulākulacakramiti saṃjñā | tat kiṃ svakulamityākaṅakṣāyāmāha - sādhakasyeti | sādhakanāmno mantrasya ca pūrvaṃ prathamākṣaraṃ yadi ekabhūtadaivatyaṃ syāt anayoryadi vāyvādīnāmekameva bhūtaṃ (varṇānāṃ parasparaśatrutvamitratvādivyavasthā) pārthive vāruṇe maitramāgneyasyāpi mārutam | pārthivānāmakṣarāṇā śatrutve mārutaṃ sthitam || 103 || āgneyasya jalaṃ śatrurjalasya mārutaṃ ripuḥ | sarveṣāmeva varṇānāmavirodhi tu nābhasam || 104 || ---------------------------------------------- devatā bhavet tat svakulaṃ jānīyādityarthaḥ | ekabhūtadaivatyamiti ekaṃ bhūtaṃ daivatyaṃ devatā asyeti vigrahaḥ | tathāca sādhakanāmnaḥ prathamākṣaraṃ yadbhūtadevatākaṃ mantrādyakṣaramapi yadi tadbhūtadevatākavarṇāntargataṃ bhavet tat svakulaṃ viparyaye tu parakulamiti | ata eva mantrasādhakayorādyo varṇaḥ syāt pārthivo yadi | tat kulaṃ tasya tata proktamevamanyeṣu lakṣayet || iti rāghavabhaṭṭadhṛtapiṅgalāmatavacane anyeṣu lakṣayedityanena anyeṣāmapi mantrasādhakanāmādivarṇānāmekadevatākatve svakulatvamupapāditam | 103-104 | idānīṃ vibhinnabhūtadevatākavarṇānāmarimitrādivyavasthāmāha - pārthiva ityādinā mārutaṃ ripurityantena | etena nābhasavarṇavarjaṃ vāyvādicatuṣṭayade *? tākavarṇānāṃ parasparaṃ śatrutvaṃ mitratvamaudāsīnyañca vyavasthāpitāni | vyaktamāha rāghavabhaṭṭadhṛtatantrāntare - varṇāṃśakaṃ vadiṣyāmi caturmātravyavasthitam | svakulaṃ mitramadhyasthe amitrañca caturthakam || vāyavyāgneyavāruṇyapārthivañca prakīrtitam | uttarottarasaṃsiddhisamatāvyādhimṛtyavaḥ || prāpnuvanti samāsādya mantriṇo'tra nibodhanāt | mitre siddhiḥ samākhyātā udāsīne na kiñcana || mṛtyurvyādhiramitre ca svakule siddhiruttamā | nāmādivarṇāḥ sādhyasya sādhakasya yathākramam | ūrddhvādhaḥsthaṃ samālekhyā aṃśakañca nirūpayet || iti | kutra kasya mitratvaṃ śatrutvamaudāsīnyaṃ svakulatvaṃ vā tadapi viśiṣya pradaśitaṃ tatraiva - (phalam) parasparaviruddhānāṃ varṇānāṃ yatra saṃsthitiḥ | sa mantraḥ sādhakaṃ hanti sarvathā na prasīdati || 105 || ---------------------------------------------- vāyavye taijasaṃ mitramudāsīnantu vāruṇam | śatruñca pārthivaṃ vidyāt svakulaṃ vāyavaṃ punaḥ || taijase vāruṇaṃ śatrurudāsīnantu pārthivam | vāyavyaṃ mitramākhyātaṃ svakulaṃ taijasaṃ punaḥ || vāruṇe pārthivaṃ mitramudāsīnantu vāvyavam | taijasaṃ tu ripuṃ vidyāt svakulaṃ vāruṇaṃ punaḥ || pārthive vāruṇaṃ mitraṃ taijasaṃ śatrurīritam | udāsīnaṃ vāyavantu svakulaṃ pārthivaṃ punaḥ || nanvatra pārthivānāmakṣarāṇāṃ śatrutve mārutaṃ sthitamityanena pārthivamārutavarṇayoḥ parasparaśatrutvābhidhānād udāsīnaṃ vāyavantu iti prāguktatantrāntaravacanavirodhaḥ | ucyate- mārutaṃ pārthivānāñca śatrurityādi-tantrasāradhṛtarudrajāmalatṛtīyapaṭalavacane pārthivānāñceti cakārād āgneyaṃ pārthivānāṃ ripuriti śrīkṛṣṇānandavyākhyānād vāyavyataijasānāmubhayeṣāmapi varṇānāṃ pārthivaiḥ saha śatrutvamiti sthitam | tatra ca tejo yathā pārthivān samūlaṃ hanti na tathā maruditi tejasa eva śatrutvaprādhānyenātra tathā vyapadeśaḥ | asyaivārthasya pratipādanāya tantrāntare taijasasya śatrutvaṃ vāyavasya audāsīnyamuktam | rudrajāmala-śrītattvacintāmaṇyādiṣu audāsīnyānabhidhānād vāyavyavarṇānāmapi taijasavat śatrupakṣanikṣepa iti saṃkṣepaḥ | evaṃ caturṇāṃ svarūpamuktvā nābhasavarṇānāṃ vyavasthāmāha - sarveṣāmiti | nābhasaṃ nabhodevatākavarṇajātaṃ sarveṣāmavirodhi mitramityarthaḥ | rudrajāmalatṛtīyapaṭale - nābhasaṃ sarvamitraṃ syādviruddhaṃ naiva śīlayet | ityanena mitratvasya vyaktamabhidhānāt | 105 | evaṃ varṇavyavasthāmuktā phalamāha-paraspareti | parasparaviruddhānāṃ pārthivamārutādirūpāṇāṃ prāguktānāṃ varṇānāṃ yatra mantre mantraprathamākṣare saṃsthitiḥ | paraspara- kulākula-cakram vāyuḥ tejaḥ mahī vāri nabhaḥ a ā i ī u ū ṛ ṝ ḷ ḹ e ai o au aṃ ka kha ga gha ṅa ca cha ja jha ña ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa ta tha da dha na pa pha ca bha ma ya ra la va śa ṣa kṣa la sa ha (vargacakram) idānīṃ vargacakrasya vidhānamabhidhīyate | mantragrāmaviśuddhyarthaṃ nāmādyakṣarapūrvakam || 106 || ------------------------------------------------------ viruddhatvañcaitat sādhakanāmaprathamākṣaramapekṣyeti bodhyam | sa mantraḥ sādhakaṃ hantītyādi | asyaiva vacanasya sarvathā na prasīdatītyatra kiṃ vā nāsya prasīdatīti rāghavabhaṭṭadhṛtaḥ pāṭhaḥ samīcīnaḥ | yato na hi varṇānāṃ parasparavirodhe'pi sarvatra hantṛtvam - uttarottarasaṃsiddhisamatāvyādhimṛtyavaḥ | tathā udāsīne na kiñcana mṛtyurvyādhiramitre ca ityādiprāguktapiṅgalāmatavacanena aniṣṭānāṃ phalāntarāṇāmapyabhidhānāt | tasmād rāghavabhaṭṭavacanavadatrāpi sarvathā na prasīdatīti phalāntaram, na prasīdati vetyarthaḥ | 106-107 | evaṃ kulākulaṃ nirūpya vargacakramāha-idānīmiti | nāmādyakṣara- (koṣṭhanirmāṇaṃ tatra varṇanyāsaśca) aṣṭau koṣṭhān samālikhya vargānaṣṭau kramāllikhet || 107 || (vargāṇāṃ saṃjñāḥ) pakṣimārjārapañcāsyaśvānaḥ sarpākhudantinaḥ | meṣaḥ kramādakārādi-vasuvargāśritā ime || 108 || (etaccakrakaraṇakamantraśodhanaphalam) sādhyasādhakayoḥ prītirjñātavyā jātitaḥ sadā || 109 || -------------------------------------------------------- mārabhya mantragrāmaviśuddhyarthaṃ vargacakrasya vidhānamabhidhīyata ityarthaḥ | tatkramamāha- aṣṭāviti | ūrddhvasthāṃścaturo'dhaḥsthāṃśca caturaḥ koṣṭhān samālikhya tatra kramādakārādyaṣṭavargān likhedityarthaḥ | 108 | teṣāñca saṃjñāmāha-pakṣīti | pakṣi-mārjāra-siṃha-śvāna ūrddhvatanacatuṣkāṇāṃ sarpa-mūṣika-hasti-meṣāścādhastanacatuṣkāṇāṃ saṃjñāḥ | ete ca pakṣyādayaḥ krameṇākārādyaṣṭavargamāśritya sthitā ityarthaḥ | tathāhi, - prathamaḥ pakṣī akārādivisargāntaṣoḍaśasvaramayaprathama-koṣṭhāśrayaḥ, ataḥ svarāṇāmeteṣāṃ pakṣīti saṃjñā | dvitīyo mārjāraḥ kavargāśrayaḥ | tṛtīyaḥ siṃhaścavargāśrayaḥ | caturthaḥ śvā ṭavargāśrayaḥ | pañcamaḥ sarpastavargāśrayaḥ | ṣaṣṭho mūṣikaḥ pavargāśrayaḥ | saptamo hastī ya-ra-la- vāśrayaḥ | aṣṭamo meṣaḥ śa-ṣa-sa-ha-la-kṣāśrayaḥ | tenaiteṣamapi tattatsaṃjñakatvamiti sthitam | 109 | phalamāha-sādhyeti | sādhyasādhakanāmādyakṣarayoḥ sājātye prītirvaijātye na prītirnāprītirvā, śāśvatikavaire vairamityavadheyam | śāśvatikavairantu pakṣisarpasya, mārjāramūṣikasya, siṃhahastinaḥ, śva-meṣasya ca prasiddham | (vargacakram) pakṣī a ā i ī u ū ṛ ṝ ḷ ḹ e ai o au aṃ aḥ mārjāraḥ ka kha ga gha ṅa siṃhaḥ ca cha ja jha ña śvā ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa sarpaḥ ta tha da dha na mūṣikaḥ pa pha ba bha ma hastī ya ra la va meṣaḥ śa ṣa sa ha la kṣa (prāguktamantradoṣaparihārakramaḥ) eṣu doṣeṣu sarvatra māyāṃ kāmamathāpi vā | kṣiptvā cādau śriyaṃ dadyāttattaddoṣavimuktaye || 110 || -------------------------------------------------------- 110 | evaṃ cakraparipāṭīmabhidhāya tatra tatra śrutānāma- kathahāditattaccakravicārapariprāptatattanmantragatavairitvādi-doṣāṇāṃ pratikāraśailīmāha - eṣviti | eṣu prāguktākathahādi-cakravicārapariprāptamantragatavairitvādidoṣeṣu | sarvatretyanena yaḥ ko'pi mantraḥ prāguktadoṣaduṣṭo'pi vakṣyamāṇarītyā kṛtena pratīkāreṇa doṣaparihīṇo bhavatīti sūcyate | ata eva tantrasāradhṛtamuṇḍamālātantre - chinnādidoṣaduṣṭā ye mantrāstantre nirūpitāḥ | te sarve siddhimāyānti mātṛkārṇaprabhāvataḥ || ityādinā sarveṣāmapi doṣaduṣṭānāṃ mantrāṇāmanayā rītyā nirdoṣatvamupapāditam | tārasaṃpuṭito vāpi duṣṭamantro'pi sidhyati | (prakārāntaram) yasya yatra bhaved bhaktiḥ sa mantro'sya prasidhyati || 111 || (prakārāntaram) anulomavilomasthakḷptayā varṇamālayā | pratyekavarṇayuṅmantrā japtāḥ syuḥ sarvasiddhidāḥ || arimantrā api nṛṇāmanye mantrāśca kiṃ punaḥ || 112 || (sthānasthatvādinā mantrāṇāṃ phalabhedāḥ) sthānasthā varadā mantrā dhyānasthāśca phalapradāḥ | sthānadhyānavinirmuktāḥ susiddhā api vairiṇaḥ || 113 || (ṣaḍvidhasthānanirūpaṇam) prasaṅgenaiva tat sthānaṃ kathayāmi viśeṣataḥ || 114 || sakalaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ tathā sakalaniṣkalam | kalābhinnaṃ kalātītaṃ ṣoḍhā sthānaṃ śivo'bravīt || 115 || (ṣaḍvidhasthānasvarūpam) sakalaṃ brahmarandhrasthaṃ tadadho viddhi niṣkalam | mānasaṃ sūkṣmanāmānaṃ hṛtsthaṃ sakalaniṣkalam || 116 || --------------------------------------------------------------- 111 | prakārāntaramāha - tāreti | tāraḥ praṇavaḥ tena saṃpuṭitaḥ ādāvante ca praṇavena yojita ityarthaḥ | prakārāntaramāha - yasyeti | bhaktiḥ paramānuraktiḥ | 112 | prakārāntaramāha-anviti | pratyekavarṇayuṅmantrā mantraghaṭakapratyekavarṇān anulomena vilomena ca mātṛkāvarṇaiḥ puṭīkṛtya | akārādikṣakārāntavarṇaiḥ kṣakārādyakārāntavarṇaiśca pratyekena mantraghaṭakavarṇān puṭīkṛtya japādduṣṭamantrāṇāmapi sarvasiddhividhāyakatvam-ityarthaḥ | bindusthitaṃ kalābhinnaṃ kalātītaṃ tadūrddhvataḥ | kalā kuṇḍalinī saiva nādaśaktiḥ śivoditā || 117 || etatsthāne sthitā mantrāḥ sthānasthāḥ parikīrtitāḥ | (mantraviśeṣe siddhādiśodhanānapekṣitvam) mantrakūṭavibhāgānāṃ vidhānamabhidhīyate || 118 || sapiṇḍākṣaramantrāṇāṃ siddhādīnnaiva śodhayet || 119 || ekākṣare tathā kūṭe mālāmantre tribījeke | svapnalabdhe striyā datte siddhādīn na vicārayet || 120 || vaiṣṇaveṣu ca tantreṣu kecidicchanti tāntrikāḥ || 121 || kālī-tārāmanau mantrī tathā cchinnāmanāvapi | sundarīmantravarye tu siddhādīnnaiva śodhayet || 122 || (dīkṣāyāṃ māsavivekaḥ) evaṃ vicārya matimān māsādīn pariśodhayet | caitre duḥkhāya dīkṣā syād vaiśākhe ratnasañcayaḥ || 123 || ------------------------------------------------------------ 116-117 | sakalamityādi | brahmarandhrasthaṃ sahasrārasthitam | tadadha iti adhomukhapraṇavorddhvanādastham | manaḥstham ājñācakrasthitam | hṛtsthaṃ dvādaśārasthitam | bindusthitaṃ prathamanādorddhvabindusthitam | tadūrddhvhata iti bindūparinādastham-iti B-pustaka pādaṭīkā | 119 | sapiṇḍākṣaramantrāṇāṃ saṃyuktākṣaramantrāṇām | 123 | caitra ityādi | taduktaṃ rāghavabhaṭṭadhṛtatantrāntare - asiddhirbhūmisampattirmaraṇaṃ bandhunāśanam | āyurvṛddhiḥ prajānāśaḥ sampattī ratnasañcayaḥ || śubhaprāptiḥ sthānanāśo mohārthañca vaśīkṛtiḥ | caitrādīnāṃ phalaṃ jñeyaṃ malamāsaṃ ca varjayet || iti | atra - mantrārambhastu caitre syāt samastapuruṣārthadaḥ | ityādigautamīyatantrapañcamapaṭalavacanena dīkṣāyāṃ caitrasya praśastirabhihitā sā tu viṣṇuviṣayā, gautamīyatantrasya vaiṣṇavopāsanāparatvāt | ata eva tantrasārakāraiścaitra iti gopālaviṣayaṃ gautamīyatvāt | madhumāse bhaveddikṣā duḥkhāya maraṇāya ca iti yoginīhṛdayāccetyuktam | ataḥ śāktī dīkṣā caitre na vidheyeti pratipādanāya caitre duḥkhāya dīkṣā syādityuktaṃ pūrṇānandena, granthasyāsya śaktyupāsanāpratipādakatvāt | rāghavabhaṭṭenāpi - vaiśākhapūrvaje māse mantrārambhaḥ suduḥsahaḥ | vaiśākhe dhandāyī ca jyaiṣṭhe mṛtyuprado bhavet || āṣāḍhe putralābhāya śrāvaṇe bhubhado mataḥ | bhādre caiva jñānahānistathā sadbhiḥ prakīrtitā | āśvine sarvasiddhiśca kārtiko jñānasiddhidaḥ || śubhakṛnmārgaśīrṣaḥ syāt pauṣo duḥkhapradāyakaḥ | māghe medhāvivṛddhiśca phālgune sarvavaśyatā || ityādibhiḥ śrītattvacintāmaṇyukto dīkṣākālakrama eva pratipāditaḥ | parantuśrītattvacintāmaṇi- tantrāntarādiṣu āṣāḍhasya bandhunāśakatvarūpāniṣṭaphaladātṛtvamuktam | atra rāghavabhaṭṭadhṛtavacane tu āṣāḍhe putralābhāyetyanena tasyeṣṭaphaladāyakatvamabhihitamiti viśeṣaḥ | rāghavabhaṭṭadhṛtasiddhantaśekhare tu prāguktānāṃ praśastānāmapi māsānāmuttamādhamamadhyamatvamupapāditam | yathā - śaratkāle ca vaiśākhe dīkṣā śreṣṭhaphalapradā | phālgune mārgaśīrṣe ca jyaiṣṭhe dīkṣā ca madhyamā || āṣāḍhaḥ śrāvaṇo māghaḥ kaniṣṭhāḥ sadbhirādṛtāḥ | ninditaścaitramāsastu pauṣo bhādrapadastathā || iti | tathā ca mūle jyaiṣṭhādīnāmuttamānantargatatvādeva niṣedha iti rāghavabhaṭṭānāmāśayādavagamyate | tathā, āṣāḍhapūrvamāse ca āṣāḍhe mārgaśīrṣake | dīkṣāṃ na kārayeddhīmānanyamāse tu kārayet || iti rāghavabhaṭṭadhṛtavacane'pi mārgaśīrṣasya niṣedha uttamānantargatatvādeva | maraṇaṃ bhavati jyaiṣṭhe'pyāṣāḍhe bandhunāśanam | samṛddhiḥ śrāvaṇe nūnaṃ bhaved bhādrapade kṣayaḥ || 124 || prajānāmāśvine māsi sarvakāmaphalapradā | jñānaṃ syāt kārtike māsi mārgaśīrṣe dhanaṃ mahat || 125 || pauṣe jñānakṣayo māghe bhavenmedhāvivarddhanam | phālgune sarvasiddhiḥ syānmalamāsaṃ vivarjayet || 126 || (viṣuvādiṣu dīkṣāyāḥ prāśastyam) viṣuve'pyayanadvandve saṃkrāntyāṃ madanotsave | dīkṣā kāryā prayatnena pavitre guruparvaṇi || 127 || --------------------------------------------------------------------- rāghavabhaṭṭadhṛtakālottare - śaradvasantayoryoge dīkṣākarmavidhiḥ smṛtaḥ | tayorasambhave varṣā vinānyatra praśasyate || ityatra varṣā vinetyabhidhānād āṣāḍhaśrāvaṇayoraprāśastye labdhe prāguktasiddhāntaśekharavacanena ca tayoḥ kaniṣṭhatve nirṇīte, āṣāḍhe bandhunāśaḥ syāditi mūloktyā āṣāḍhasya sarvathā pariheyatvam, samṛddhiḥ śrāvaṇe nūnamiti mūloktyā śrāvaṇasya vihitatve'pi tasyāprāśastyamiti pūrvapūrvagranthaparyālocanayāvagamyate | 127 | dīkṣāyāṃ praśastān dinaviśeṣānāha - viṣuva iti | viṣuve viṣuvadvandve jalaviṣuvamahāviṣuvasaṃkrāntyoḥ, ayanadvandve dakṣiṇāyanottarāyaṇasaṃkrāntyoḥ, saṃkrāntyāṃ sādhāraṇyām, madanotsave kāmatrayodaśyām, kāmacaturdaśyāmiti kecit | guruparvaṇīti vakṣyamāṇe ṣaṣṭhībhādrapada ityādau | atra saṃkrāntyāmityanenaiva viṣuvāyanayorapi lābhe tayoḥ pṛthagupādānaṃ tatra tatra phalaviśeṣasūcanārtham | ata eva gandharvatantre ṣaḍaviṃśapaṭale - viṣuvāyanayordvandve āṣāḍhe madanotsave | grahaṇe'rkasya cendorvā dinaṃ tatphaladaṃ bhavet || ityatra saṃkrāntiṣu viṣuvāyanayorevopādānaṃ candrasūrya- grahaṇasamānakālīnadīkṣājanyaphalasamaphalajanakatvasūcanā-yaiva | tathā- (devaparvasu dīkṣāyāḥ praśastiḥ) ṣaṣṭhī bhādrapade māsi iṣe kṛṣṇā caturdaśī | kārtike navamī śuklā mārge śuklā tṛtīyikā || 128 || pauṣe tu navamī śuklā māghe varacaturthikā | phālgune navamī śuklā caitre kāmatrayodaśī || 129 || --------------------------------------------------------------------- grahanakṣatrayogeṣu viṣuveṣūtsaveṣu ca | ayaneṣu ca sarveṣu yogaḥ sarvārthasiddhidaḥ || iti rāghavabhaṭṭadhṛtakālottaravacane viṣuvayorayanayośca pratyekaṃ dvitve'pi tatra tatra vahuvacanopādānaṃ phalātiśayopadhāyakatvasūcanārthameva | madanotsava iti kāmacaturdaśyām | guruparvaṇīti - vakṣyamāṇadevaparvaṇītyarthaḥ | 128-129 | atra samānānupūrvīke tantrasāradhṛtaratnāvalīvacane trayodaśītyatra caturdaśīti pāṭho dṛśyate | tatra śrīmatkṛṣṇānandena trayodaśīti kecidityuktam | bṛhannīlatantre tṛtīyapaṭale'pi caitre kāmatrayodaśītyeva pāṭhaḥ | tataścaturdaśītrayodaśyorubhayorapi tantrasārabṛhannilatantrayoryathāsaṃkhyaṃ praśastatayābhidhānādatra caitre kāmatrayodaśītyanena trayodaśyā lābhaḥ | saṃkrāntyāṃ madanotsave iti prāguktavacanena ca caturdaśyāḥ prāptiḥ | prāguktavacane madanotsava ityanena viśeṣato'nirdeśe'pi atra kāmatrayodaśīti nirdeśāt tatra madanotsavaśabdena madanacaturdaśīti gamyate | taditaratra madanotsavāsambhavāditi dhyeyam | tantrasāre - caitre trayodaśī śuklā vaiśākhaikādaśī sitā | jyaiṣṭhe caturdaśī kṛṣṇā āṣāḍhe nāgapañcamī || śrāvaṇaikādaśī bhādre rohiṇīsahitā'ṣṭamī | āśvine ca mahāpuṇyā mahāṣṭamyapyabhīṣṭadā || kārtike navamī śuklā mārgaśīrṣe tathā sitā | ṣaṣṭhī caturdaśī pauṣe māghe'pyekādaśī sitā | phālgune ca sitā ṣaṣṭhī ceti kālavinirṇayaḥ || iti | vaiśākhe cākṣayā śastā jyaiṣṭhe daśaharā tathā | āṣāḍhe pañcamī śuklā śrāvaṇe kṛṣṇapañcamī || 130 || etāni devaparvāṇi tīrthakoṭiphalaṃ labhet | (sūryoparāga-ravisaṃkramayordīkṣāyāḥ prāśastyam, lagnādivicāranairapekṣyañca) ninditeṣvapi māseṣu dīkṣoktā grahaṇe śubhā || 131 || sūryagrahaṇakālasya samāno nāsti bhūtale | tatra yad yat kṛtaṃ karma tadanantaphalaṃ labhet || 132 || --------------------------------------------------------------------- 131 | candrasūryoparāge dīkṣāyāḥ prāśastyamāha - ninditeṣvapīti | ninditeṣvapītyapiśabdena vaiśākhādiṣu praśasteṣu māseṣu dīkṣā śubhā bhavatyeva | caitrādiṣu ninditeṣvapi phalamiṣṭamutpādayatītyavagantavyam | grahaṇe śubheti - sūryagrahaṇe candragrahaṇe ca | ayane viṣuve caiva grahaṇe candrasūryayoḥ | iti tantrasāradhṛtayoginīhṛdayāt | 132 | sūryagrahaṇakālasyeti | nanu na kuryācchāktikīṃ dīkṣāmuparāge vibhāvasoḥ | na kuryād vaiṣṇavīṃ tāntu yadi candramaso grahaḥ || iti tantrasāradhṛtarudrajāmalavacanena sūryoparāge śāktadīkṣāniṣedhādatra sūryagraṇakālasyetyādi kathamupapadyate ? ucyate - prāguktarudrajāmalavacanaṃ śrīvidyetaraviṣyam viṣuvāyanayordvandve āṣāḍhe madanotsave | grahaṇe'rkasya cendorvā dinaṃ tatphaladaṃ bhavet || iti śrīvidyāpratipādakagandharvatantrapañcaviṃśapaṭalavacanāt | śrīparākālibījāni lopādaurgaśca yo manuḥ | sūryasya grahaṇe labdho nṛṇāṃ muktiphalapradaḥ || iti tantrasāraparigṛhīta-ratnāvalīdhṛtajāmalavacanāt sūryagrahaṇakāle tu nānyadanveṣitaṃ bhavet | iti śrīvidyāpratipādayoginīhṛdayācca | tasmānmūle viśiṣya sūryoparāgasyollekhastu prāśastyaviśeṣapratipādanāyeti dhyeyam | ravisaṃkramaṇe caiva sūryasya grahaṇe tathā | tatra lagnādikaṃ kiñcinna vicāryaṃ kathañcana || 133 || (mahāṣṭamyāṃ kālaśuddhyādinairapekṣyam) mahāṣṭamyāṃ viśeṣeṇa dharmakāmārthasiddhaye | nātra kālaviśuddhyādi na ca nakṣatraśodhanam || 134 || (śrīgurau karuṇayā dīkṣayitukāme, kāśyādau ca kālākālavicāranairapekṣyam) śrīguroḥ karuṇākāre tathā kāśyāṃ prayāgake | puṇyatīrthe tathā kṣetre devīpīṭhacatuṣṭaye | tathā śrīparvate mantrī kālākālaṃ na śodhayet || 135 || --------------------------------------------------------------------- 134 | mahāṣṭamyāmiti | mahāṣṭamīmāha - kālikāpurāṇe ekonaṣaṣṭyadhyāye āśvine śuklapakṣaya bhaved yā aṣṭamī tithiḥ | mahāṣṭamiti sā proktā devyāḥ prītikarī parā || iti | viśeṣamāha tantrasāradhṛtaviṣṇujāmale ca - devībodhaṃ samārabhya yāvat syānnavamī tithiḥ | kṛtā tāsu budhairdīkṣā sarvābhiṣṭaphalapradā || śuklapakṣe viśeṣeṇa tatrāpi tithiraṣṭamī | tatrāpi śāradī durgā yatra devī gṛhe gṛhe || tatra dīkṣā prakartavyā māsarkṣādin na śodhayet | tathā bodhane caiva durgāyāḥ kālākālaṃ na śodhayet || aśokākhyāṣṭamī yatra rāmākhyā navamī tathā || iti | etena bodhanavamīto durgānavamīṃ yāvat tithivārakālākālādivicāranairapekṣyeṇa dīkṣāyāḥ prāśastyamabhihitam | tatrāpi mahāṣṭamyāṃ dīkṣāyāḥ phalaviśeṣaśravaṇānmūle tasyā evollekhaḥ | 135 | śrīguroriti | karuṇākāre yadā guruḥ kṛpayā śiṣyamāhūya mantraṃ ditsati tadetyarthaḥ | taduktaṃ tantrasāradhṛtasamayātantre - (dīkṣāyāṃ vāraniyamaḥ) ravivāre bhaved vittaṃ some śāntipradā bhavet | āyuraṅgārake hanti tatra dīkṣāṃ vivarjayet || 136 || --------------------------------------------------------------------- śiṣyānāhūya guruṇā kṛpayā dīyate yadi | tatra lagnādikaṃ kiñcinna vicāryaṃ kadācana || sarve vārā grahāḥ sarve nakṣatrāṇi ca rāśayaḥ | yasminnahani santuṣṭo guruḥ sarve śubhāvahāḥ || iti | puṇya ityādi | taduktaṃ gandharvatantre pañcaviṃśapaṭale - puṇyakṣetrāṇi kathyante śṛṇu prādhānyato mama | puṇyakṣetraṃ nadītīraṃ guhā parvatamastakam || tīrthapradeśāḥ sindhūnāṃ saṅgamaḥ pāvanaṃ vanam | udyānāni viviktāni vilvamūlaṃ taṭaṃ gireḥ || tulasīkānanaṃ goṣṭhaṃ vṛṣaśūnyaṃ śivālayam | aśvatthāmalakīmūlaṃ gośālā jalamadhyataḥ || devatāyatanaṃ kūlaṃ samudrasya nijālayam | sādhane ca praśastāni sthānānyetāni mantriṇām || iti | tantrasāre ca - atha vakṣyāmi dīkṣāyāḥ sthānaṃ tantrānusārataḥ | gośālāyāṃ gurorgehe devāgāre śivālaye | puṇyakṣetre tathodyāne nadītīre ca mantravit || dhātrīvilvasamīpe ca parvatāgre guhāsu ca | gaṅgāyāstu taṭe vāpi koṭikoṭiguṇaṃ bhavet || iti | devīti | devīpīṭhacatuṣṭayantu - kāmagiripīṭham, jālandharapīṭham, pūrṇagiripīṭham, uḍḍīyānapīṭhañceti | etat pañcadaśaprakāśe pīṭhanyāsanirūpaṇāvasare granthakāraḥ svayameva vakṣyatīti nātra prapañcyate | sthāneṣveteṣu dīkṣāgrahaṇe kālākālavicāro nāstītyarthaḥ | taduktaṃ rāghavabhaṭṭena - puṇyatīrthe kurukṣetre devīpīṭhacatuṣṭaye | prayāge śrīgirau kāśyāṃ kālākālaṃ na śodhayet || iti | 136-137 | dīkṣāyāṃ vihitānniṣiddhāṃśca vārān niyamayati - ravīti | atra budhe saundaryamāpnoti jñānaṃ tu syād bṛhaspatau | śukre saubhāgyamāpnoti yaśohāniḥ śanaiścare || 137 || (dīkṣāyāṃ tithiniyamaḥ) caturthī navamī caiva caturdaśyaṣṭamīi tathā | pūrṇimā pañcamī caiva dvitīyā saptamī tathā || 138 || trayodaśī ca daśamī praśastā sarvasiddhidā | (pakṣaniyamaḥ) śuklapakṣe śubhā dīkṣā kṛṣṇe'pyā pañcamāddināt || 139 || (tatrāpi viśeṣaḥ) muktikāmaiḥ kṛṣṇapakṣe bhūtikāmaiḥ site sadā | kṛṣṇāṣṭamyāṃ caturdaśyāṃ dīkṣākarma śubhapradam || 140 || (nakṣatraniyamaḥ) aśvinyāṃ sukhamāpnoti bharaṇyāṃ maraṇaṃ dhruvam | kṛttikāyāṃ bhavedduḥkhī rohiṇyāṃ vākpatirbhavet || 141 || --------------------------------------------------------------------- duḥkhamiti pādaṭippanīdhṛtaḥ pāṭhaḥ prāmādikaḥ, tantrasāre ravivāre bhaved vittamiti pāṭhadarśanāt ravau gurau site some kartavyaṃ budhavāsare iti gandharvatantraṣaḍviṃśapaṭalavacanena, ravau gurau site some kartavyaṃ budhaśukrayoḥ iti gautamīyatantrapañcamapaṭalavacanena ca ravivāsare dīkṣāyāḥ prāśastyābhidhānāt | 140 | muktīti | tantrasārakṛtā rāhavabhaṭṭena ca - śuklapakṣe'tha kṛṣṇe vā dīkṣā sarvatraśobhanā | iti kālottaravacanamupajīvya yadubhayoreva pakṣayoḥ prāśastyamabhihitaṃ tatra viśeṣamāha- mūktīti | tataścoktakāmanābhedena dīkṣāyāṃ pakṣavyavasthetyavadheyam | 141-145 | dīkṣāyāṃ śubhāśubhāni nakṣatrāṇi nirdiśati-aśvinyāmiti | nīlatantre ṣaṣṭhapaṭale - mṛgaśīrṣe sukhaprāptirārdrāyāṃ bandhunāśanam | punarvasau bhavedduḥkhī puṣyāyāṃ dhanavān bhavet || 142 || aśleṣāyāṃ bhavedrogī maghāyāṃ mokṣamāpnuyāt | phalgunīdvitaye caiva yaśovṛddhirbhavet kila || 143 || hastāyāṃ dhananāśaḥ syāccitrā-svātyoḥ sukhī bhavet | viśākhāyāṃ sukhaṃ cānurādhāyāṃ bandhunāśanam || 144 || jyeṣṭhāyaṃ sutavṛddiḥ syānmūlāyāṃ kīrtivarddhanam | pūrvāṣāḍhottarāṣāḍhe bhavetāṃ kīrtidāyike || 145 || --------------------------------------------------------------------- rohiṇī śravaṇārdrā ca dhaniṣṭhā cottaratrayam | puṣyā śatabhiṣā caiva dīkṣānakṣatramucyate || iti rāghavabhaṭṭadhṛtakāraṇe - pauṣṇaṃ rohiṇyathādityaṃ śravaṇaṃ cāśvinī tathā | sāvitraṃ tvāṣṭravāyavyamaindraṃ nair-ṛtameva ca || tiṣyaṃ triruttarārdrā ca saumyaṃ śiṣyatrijanmabham | nakṣatrāṇi praśastāni dīkṣākarmaṇi suvrate || iti atra pauṣṇaṃ revatī, ādityaṃ punarvasuḥ, sāvitraṃ hastaḥ, saumyaṃ mṛga iti rāghavabhaṭṭavyākhyānam | tvāṣṭra citrā, pavanaḥ svātī | rāghavabhaṭṭastu vakṣyamāṇaratnāvalīvacanena parasparasaṃyoge tithinakṣatrayorduṣṭatvamāha | yathā - pratipat pūrvāṣāḍhā ca pañcamī kṛttikā tathā | pūrvā bhādrapadā ṣaṣṭhī daśamī rohiṇī tathā || dvādaśī sārpanakṣatramaryamṇā ca trayodaśī | nakṣatraluptā ityete devānāmapi nāśanāḥ || ityanyadvārā dvisaṃyogāttithinakṣatraduṣṭatvaṃ jyotiḥśāstrādavaseyamityāha | evañca - pūrvāṣāḍhottarāṣāḍhe bhavetāṃ kīrtidāyike | śravaṇāyāṃ bhavedduḥkhi dhaniṣṭhāyāṃ daridratā | buddhiḥ śatabhiṣāyāṃ syāt pūrvabhādre sukhī bhavet || 146 || saukhyaṃ cottarabhādre ca revatyāṃ kīrtivarddhanam || 147 || (lagna-candra-tāra-niyamaḥ) vṛṣe siṃhe ca kanyāyāṃ dhanurmīnākhyalagnake | candratārānukūle ca kuryāddīkṣāpravartanam || 148 || tṛtīyaikādaśaṣaṣṭhadaśamasthaśca candramāḥ | janmacandraḥ śubhaḥ prokto janmanakṣatravarjitaḥ || 149 || śuklapakṣe dvitīyastu pañcamo navamastathā || 150 || gocare ye grahāḥ śuddhastaryukto'pi śubhaḥ śaśī | śubhamadhyasthito vāpi candramāḥ śubhado bhavet || 151 || tṛtīye saptame caiva ṣoḍaśāṣṭādaśe tathā | ūnaviṃśe caikaviṃśe trayoviṃśe tathaiva ca | pañcaviṃśatinakṣatre śubhakarma vivarjayet || 152 || --------------------------------------------------------------------- ityanena pūrvāṣāḍhāyāḥ prāśastye'pi - pratipadi kṛtā dīkṣā duḥkhāya maraṇāya ca | iti tantrasāradhṛtavacane pratipado'niṣṭaphalakatvāt tatsaṃyoge praśastāyā api pūrvāṣāḍhāyā duṣṭatvam | evaṃ pañcamyāḥ prāśastye'pi apraśastāyāḥ kṛttikāyāḥ saṃyogāttasyā aprāśatyam | yatrobhayorapi tithinakṣatrayoḥ prāśastyaṃ tatrāpi prāguktarītyā tayoḥ saṃyogo'niṣṭaṃ phalaṃ prasūte - yathā daśamīrohiṇyoḥ svataḥ prāśastye'pi parasparasaṃyoge tayorubhayorevāniṣṭaphalānubandhitvam | evamanyatrāpi | (prāguktamāsādiśuddhermantradīkṣāmātraparatvam) yanmāsatithivārādi-śodhanaṃ proktameva hi | mantradīkṣāparaṃ tattu vijñeyaṃ sādhakottamaiḥ || 153 || (vidyādīkṣāyāntu tithivārādiśodhanāpekṣā nāsti) vidyādīkṣāparaṃ naiva tithivāraviśodhanam | yadaivecchā tadā dīkṣā gurorājñānusārataḥ || 154 || (atra prāmāṇikāgamanirṇayaḥ) yoginīhṛdayasyeti matamālakṣya kīrtitam || 155 || (mantrapadavyutpattiḥ) mananāttrāṇanāccaivamadvayasyāvabodhanāt | mantra ityucyate samyak śivādhiṣṭhānato'pi ca || 156 || guptopadeśato mantro mananāttraṇanādapi | tena mantra iti prokto deśikaistantravedibhiḥ || 157 || --------------------------------------------------------------------- 154 | rāghavabhaṭṭadhṛtatattvasāgarasaṃhitāyāmapi - tithiṃ vinā'pi dīkṣāyāṃ viśiṣṭāvasaraṃ śṛṇu | durlabhe sadgurūṇāntu sakṛt saṅga upasthite || tadanujñā yadā abdhā sa dīkṣāvasaro mahān | grāme vā yadi vā'raṇye kṣetre vā divase niśi | āgacchati gururdaivād yadā dīkṣā tadā bhavet || iti | tatha- yadaivecchā tadā dīkṣā gurorājñānusārataḥ | na tithirna vrataṃ homo na snānaṃ na japakriyā | dīkṣāyāḥ kāraṇaṃ kintu svecchāvāpte tu sadgurau || iti | (da"savidho mantrasaṃskāraḥ) mantrasya daśa saṃskārāḥ kathyante tantravartmanā | jananaṃ jīvanaṃ paścāttaḍanaṃ bodhanaṃ tathā || 158 || athābhiṣeko vimalīkaraṇāpyāyane punaḥ | tarpaṇaṃ dīpanaṃ guptirdaśaitā mantrasaṃskriyāḥ || 159 || (tatra jananākhyaḥ prathamasaṃskāraḥ) kuṅkumena viliptāyāmathavā rocanādinā | gomayena viliptāyāṃ kaṭhinyā kamalaṃ likhet || 160 || --------------------------------------------------------------------- 158 | kulārṇave pañcadaśollāse - kathyante daśa saṃskārā mantradoṣaharāḥ priye | ityanena vakṣyamāṇamantrasaṃskārasya mantradoṣanivārakatvāt, śāṇolliḍhāni śastrāṇi yathā syurniśitāni vai | mantrāśca sphartimāyānti saṃskārairdaśabhistathā || ityanena viśeṣato mantrasphūrtividhāyakatvācca mantasya saṃskārānabhidhātuṃ pratijānīte - mantrasyeti | tataśca vakṣyāmāṇarīttyā kṛtaḥ saṃskāraiścchinnādidoṣaduṣṭā api mantrāḥ śubhaphalaṃ prasuvate, te doṣāstu chinno ruddhaḥ śaktihīna ityādinā śāradāyāṃ dvitīyapaṭale viśiṣyābhihitāḥ | 160-162 | kuṅkumeneti | taduktaṃ tantrasāradhṛtagautamīye - svarṇādipātre saṃlikhya mātṛkāyantramuttamam | kāśmīracandanenāpi bhasmanā vātha suvrate || kāśmīraṃ śaktisaṃskāre candanaṃ vaiṣṇave manau | śaive bhasma samākhyātaṃ mātṛkāyantralekhane || iti | atra mātṛkāyantretyabhidhānāt, mantrāṇāṃ mātṛkāyantrāduddhāro jananaṃ smṛtam | iti tantrasārokteśca prakṛte kamalapadena mātṛkāyantraghaṭakaṃ makalamityavagantavyam | mātṛkāyantramāha tantrasāre - dviraṣṭakeśare vargaṃ pūrvato yugmamālikhet | kādivaraṃ saptapatre la-kṣamaṣṭamapatrake || 161 || tadaksarāttu mantrāṇāmuddhāro jananaṃ smṛtam || 162 || --------------------------------------------------------------------- vyomendvaurasanārṇakarṇikacāṃ dvandvaiḥ sphuratkeśaraṃ vargollāsivasucchadaṃ vasumatīgehena saṃviṣṭitam | āśāsvastriṣu lāntalāṅgaliyujā kṣauṇīpureṇāvṛtaṃ yantraṃ varṇatanoḥ paraṃ nigaditaṃ saubhāgyasampatkaram || iti | tathā tantrasāradhṛtagautamīye - kādimāntān pañca vargān dikṣu pūrvādito nyaset | yādivāntāñ śādihāntāla la-kṣamīśe pravinyaset | caturasraṃ caturdvāraṃ dikṣu vaṃ ṭhaṃ vidikṣu ca || iti | tathācāyaṃ yantralekhanakramaḥ | prathamaṃ padmasya karṇikāmāh - vyomendvaurasanārṇakarṇikamiti | vyoma hakāraḥ, induḥ sakāraḥ, tata aukāraḥ, rasanārṇo vosargaḥ, vyoma induḥ auḥ rasanārṇaśca karṇikāyāṃ yasyeti vigrahaḥ | etena hsauḥ iti karṇākāyāṃ lekhanīyamityarthaḥ | keśaramāha-acāṃ svarāṇāṃ dvandvaiḥ sphurantaḥ keśarā yasya tat | etena pūrvādito'ṣṭasu keśareṣu dviśaḥ ṣoḍaśasvarānīśānāntān likhedityarthaḥ | tato dalānyāha- vargollāsivasucchadaṃ vargairullasantīti vargollāsinaḥ, vargollāsino vargaviśiṣṭāḥ vasavaḥ aṣṭau chadā yasya tat | tathā ca aṣṭapatrāṇi lihitvā pūrvaptre kavargam, āgneye cavargam, dakṣiṇe ṭavargam, nair-ṛte tavargam, paścime pavargam, vāyavye ya-ra-la-va-rūpaṃ varṇacatuṣṭayam, uttare śa-ṣa-sa-ha- rūpaṃ varṇacatuṣṭayaṃ īśāne la-kṣa-varṇadvayeṃ likhedityarthaḥ | āśāsu dikṣu astriṣu koṇeṣu ca yathākramaṃ lānto vakāraḥ, lāṅgalī ṭhākāraḥ tadyuktena vasumatīgehena bhūpureṇa saṃviṣṭitam | kṣauṇīpureṇa dvāracatuṣṭayeneti āgamatattvavilāsaḥ | prācīnahastalikhitatantrasāre tu kṣauṇīpureṇānusvāreṇeti vyākhyānaṃ dṛśyate | tanmate vakāraṭhakārayoranusvārayogārthaṃ kṣauṇīpureṇeti padamiti pratibhāti | tathāca caturdigdvāreṣu vama, koṇeṣu ca ṭhamiti likhet | it mātṛkāyantrakramaḥ | prakṛte tu kaṭhinyā kamalaṃ likhediti kamalamātralekhanābhidhānaṃ mātṛkāyantrāntargatapadmādeva varṇoddhārasūcanārtham | atra kamale tantrasāroktakrameṇaiva varṇasthāpanamāh- (jīvanākhyo dvitīyaḥ) praṇavāntaritān kṛtvā mantravarṇāñ japet sudhīḥ | etajjivanamityāhuḥ śatāvṛttyā ca tāntrikāḥ || 163 || (tāḍanākhyastṛtīyaḥ) bhūrje mantrākṣaraṃ kṛtvā vāyubījena tāḍayet | ekaikaṃ śatavārantu mantrañca candanāmbhasā || 164 || (bodhanākhyaścaturthaḥ) mantraṃ bhūrje samālikhya karavīraprasūnakaiḥ | tanmantrākṣarasaṃkhyātairhanydrepheṇa bodhanam || 165 || --------------------------------------------------------------------- dviraṣṭetyādinā | dviraṣṭakeśare varṇamiti dviriti vārārthe suca | tataśca pūrvādikeśareṣu dvau dvau kṛtvā yugmaṃ varṇamālikhedityarthaḥ | tadakṣarāditi, mantrāṇāṃ mantraghaṭakavarṇānāṃ tadakṣarāduddhāro jananākhyaḥ saṃskāra ityarthaḥ | tathāca rāghavabhaṭṭaḥ śubhe pīṭhādau kuṅkumagorocanādinā mātṛkābjaṃ vilikhya deyamantrasyaikaikamakṣaraṃ mātṛkābjata uddharaṇīyamiti | 163 | praṇaveti | praṇavāntaritān praṇavena vyavahitān mantraghaṭakavarṇān japedityarthaḥ | yathā-yadā hrīṃ iti mantrastadā ha oṃ ra oṃ īm iti praṇavāntaraṇakramaḥ | japediti śatāvṛttyetyarthaḥ | taduktaṃ rāghavabhaṭṭena - praṇavasahitāṃstu mantrajavarṇān prajapecchatāvṛttyai tajjivanamuktamiti | 164 | bhūrja iti | vāyubījena yama ityanena | tāḍanasya vākyantu - amukamantrasya amukākṣaraṃ yaṃ tāḍayāmi ti āgamatattvavilāsaḥ | tāḍanaṃ śatadhā daśadhā vā | taduktaṃ tantrasāradhṛtatantrāntare - tāḍanaṃ tārayed varṇānakhilāṃścandanāmbhasā | śataṃ vā daśadhā vāpi bodhayettu manaṃ tataḥ || iti | viśvasāre - daśadhā śṛṇu deveśi tāḍanaṃ parikīrtitam || iti | 165 | mantramiti | bhūrjapatre deyamantraṃ saṃlikhya tanmantraghaṭakavarṇasamasaṃkhyākaraktakaravīrapuṣpai ram iti vahnibījena hanyāt | taduktaṃ rāghavabhaṭṭena - etasmin likhitamantra- (abhiṣekākhyaḥ pañcamaḥ) mālatīkalikābhistu kuśamūlena vā sudhīḥ | bhūrje mantraṃ samālikhya mantrī mantrārṇasaṃkhyayā | aśvatthapallavairmantramabhiṣiñced viśuddhaye || 166 || (vimalīkaraṇākhyaḥ ṣaṣṭhaḥ) sahajāgantumāyākhyaṃ jyotirmantreṇa nirdahet | malatrayaṃ tato mantrī mantro'sau vimalo bhavet || 167 || --------------------------------------------------------------------- varṇasaṃkhyākaravīraistadbodhanamuktaṃ yaddhanyādvahnibījeneti | atra tanmantrākṣarasaṃkhyātairityabhidhānādekena puṣpeṇaikasya mantravarṇasya bodhanamiti sūcitam | bodhanavākyantu - amukamantrasyāmukākṣaraṃ hanmi ityāgamatattvavilāsaḥ | 166 | mālatīti | mālatīkalikābhiḥ kuśamūlena vā bhūrjapatre mantraṃ likhitvā mantraghaṭakavarṇasamasaṃkhyātairaśvatthapallavaistanmantramabhiṣiñcettataḥ sa mantraḥ śuddho bhavatītyarthaḥ | taduktaṃ rāghavabhaṭṭadhṛtapiṅgalāmate - mālatīkalikābhistu nyasyārṇaṃ karṇikopari | aśvatthapallavaiḥ śuddhaistanmantrākṣarasammitaiḥ | abhiṣekaṃ prakurvīta svatantre vihitaṃ yathā || śāradātilake dvitīyapaṭale tu - svatantroktavidhānena mantrī mantrārṇasaṃkhyayā | aśvatthapallavairmantramabhiṣiñced viśuddhaye || ityatra yat svatantroktavidhānenetyuktaṃ tad vyākhyātaṃ rāghavabhaṭṭena svatantroktavidhānena śaivamantre śivatantrānusārāt, śaktimantre śaktitantrānusārāt, viṣṇumantre vaiṣṇavatantrānusārāditi | rāghavabhaṭṭenāṣṭottaraśatasaṃkhyāto'bhiṣeka uktaḥ nijatantreritamārgādabhiṣiñcet pippalapravālena bhūrje vilikhitamantraṃ śatamaṣṭau cābhiṣeko'yamiti | abhiṣekavākyantu - amukamantrasyāmukākṣaramabhiṣiñcāmi nama iti rāghavabhaṭṭaḥ | āgamatattvavilāse tu abhiṣiñcāmītyantameva | tatra pratyekaṃ śatadhā daśadhā vābhiṣeka uktaḥ | 167 | sahajeti | mantrī mantrarahasyajñaḥ sahajāgantumāyākhyaṃ sahajam āgantukaṃ tāraṃ śivāgnitārānto bindurjyotirmanurmataḥ | (āpyāyanākhyaḥ saptamaḥ) kuśodakena japtena pratyarṇaṃ prokṣaṇaṃ manoḥ || 168 || aṣṭottaraśatamidaṃ likhitvā bhūrjapatrake | tena mantreṇa vidhivadetadāpyāyanaṃ matam || 169 || --------------------------------------------------------------------- māyikañca mantramalatrayaṃ jyotirmantreṇa nirdahediti sambandhaḥ | taduktaṃ rāghavabhaṭṭadhṛtapiṅgalāmate - sahajāgantumāyākhyaṃ jyotirmantreṇa nirdahet | mantre malatryaṃ mantrī tato'sau nirmalo bhavet || iti | tantrasāre tu - sañcintya manasā mantraṃ suṣumṇāmūlamadhyataḥ | jyotirmantreṇa vidhivaddahenmalatrayaṃ yatiḥ || iti vimalīkaraṇasvarūpaṃ nirūpya, malatrayamiti - māyikaṃ kārmaṇamāṇavyañceti | prapañcasāre - māyikaṃ nāma yoṣotthaṃ pauruṣaṃ kārmaṇaṃ malam | āṇavyaṃ taddvayaṃ proktaṃ niṣiddhaṃ tanmalatrayam || ityāha | mantrītyanena mūlādhārāt kuṇḍalinīmutthāpya taddvārā doṣadāha iti rāghavabhaṭṭaḥ | ata eva tantrasārakṛtāpi suṣumṇāmūlamadhyata ityuktam | jyotirmantreṇa nirddahedityuktam, taṃ jyotirmantramāha - tāramiti | tāraṃ praṇavaḥ, śivo hakāraḥ, agnī rephaḥ, tārānta aukāraḥ binduranusvāraḥ tena hrauṃ iti jyotirmantraṃ | śāradāyāmapi - tāraṃ vyomāgnimanuyuga daṇḍī jyotirmanurmata iti | āgamatatvavilāsakṛtā tu jyotirmantrotpannavahniśikhayā pañcaviṃśatikṛtvo nirdahanam, amukamantrasyāmukaṃ malaṃ nirdahāmīti tadvākyañcābhihitam | 168-169 | kuśeti | idaṃ mantraṃ bhūrjapatrake likhitvā japtenāṣṭottaraśatajaptena kuśodakena manordeyamantrasya pratyarṇaṃ prativarṇaṃ tena deyamantreṇa aṣṭottaraśataṃ prokṣaṇam etadāpyāyanamiti sambandhaḥ | kecittu pūrvaṃ jyotirmantrābhidhānāt tena jyotirmantreṇetyarthaṃ (tarpaṇākhyo'ṣṭamaḥ) mantreṇa vāriṇā mantre tarpaṇaṃ tarpaṇaṃ matam || 170 || (dīpanākhyo navamaḥ) tāramāyāramābījaṃ mantrasyādau niyojya ca | saptadhā prajapenmantramiti dīpanamīritam || 171 || --------------------------------------------------------------------- kalpayanti | atra mīmāṃsitaṃ rāghavabhaṭṭena - kecana tena tanmantreṇeti jyotirmantreṇeti vyācakṣate, tadasad granthāntaravirodhāt, taduktam - āpyāyanaṃ svajaptaiḥ pratyarṇaṃ kuśapayobhiḥ syāt | iti | tathāca svajaptairityasya svaṃ mantraṃ tena japtaiḥ, kuśapayobhirityarthaḥ | prakṛte tu tena japtena tenaivābhyukṣaṇamiti dhyeyam | ata eva rāghavabhaṭṭena tenetyubhayatra sambadhyate ityuktyā svamatasamarthanānukūlaṃ piṅgalāmatapramāṇamupadarśitam | yathā - aṣṭottaraśatālabdhaṃ viśuddhaṃ kuśavāriṇā | āpyāyito bhavenmantraḥ pratyarṇaṃ prokṣito yadi || iti | atra proksaṇaṃ saptadhetyuktaṃ rāghavabhaṭṭena | āpyāyanasya vākyantu amukamantrasyāmukavarṇamāpyāyāmi ityuktamāgamatattvavilāse | 170 | mantreṇeti | mantre likhitamantropari mantreṇa deyamantreṇa vāriṇā yat tarpaṇaṃ tadeva tarpaṇaṃ tarpaṇākhyaḥ saṃskāra ityarthaḥ | idamapyaṣṭottaraṃ śatamiti rāghavabhaṭṭaḥ | tantrasāre - madhunā śaktimantre tu vaiṣṇave cendumajjalaiḥ | śaive ghṛtena dugdhena tarpaṇaṃ samyagīritam || indumajjalaiḥ karpūrajalairiti | 171 | tāreti | tāraḥ praṇavaḥ, māyā hrīṃ, ramābījaṃ śrīṃ | bījamityasya pratyekamabhisambandhaḥ | mantrasyeti deyamantrasyetyarthaḥ | atra tantrasāre śāradāyāñca tāramāyāramāyoge manordīpanamucyate iti sāmānyato'bhihitam | tantrasāradhṛtaviśvasāre ca - tāramāyāramābījapuṭitena japenmanum | śatamaṣṭottara"ncaiva dīpayet sādhakottamaḥ || ityanena tāramāyābījapuṭitasya deyamantasyāṣṭottaraśatajapo dīpanamityāha | prakṛte tu (gopanākhyo daśamaḥ) japyamānasya mantrasya gopanaṃ tvaprakāśanam || 172 || (daśasaṃskāropasaṃhāraḥ) saṃskārā daśa saṃproktāḥ sarvatantreṣu gopitāḥ | yān kṛtvā mantradānena mantrī vāñchitamāpnuyāt || 173 || iti śrīpūrṇānandaparamahaṃsaviracite śrītattvacintāmaṇau dvitīyaḥ prakāśaḥ || 2 || --------------------------------------------------------------------- mantrasyādāveva tāramāyāramābījaniyogaḥ saptadhā japaśceti prāguktaviśvasāra- śāradāvacanavirodhaḥ | tadevaṃ mīmāṃsyate-tāramāyetyādimūlavacane niyojya ceti cakārasya ādāvityanenābhisambandhānmantrasyādau ca niyojyetyarthe ante ca tārādibījānāṃ niyogo'vagamyate, tataśca mantrasyādāvante ca tāramāyāramābījānāṃ niyogo granthakṛto'pyabhimata iti na viśvasārādivacanavirodhaḥ | aṣṭottaraśatajapasaptadhājapayorvyavasthā tu śaktāśaktabhedeneti niṣkarṣaḥ | tṛtīyaḥ prakāśaḥ (dīkṣāprakaraṇam) (tatra vihitasthānāni, dīpasthānanirūpaṇaprayojanam, kūrmacakram, vāstuyāgastadaṅgacatuḥṣaṣṭipadavāstumaṇḍalaṃ valimantrāśca) (dīkṣāyāṃ praśastasthānāni) atha vakṣyāmi dīkṣāyāḥ sthānaṃ tantrānusārataḥ || 1 || gośālāyāṃ gurorgehe devāgāre ca kānane | puṇyakṣetre tathodyāne nadītīre ca mantravit || 2 || dhātrīvilvasamīpe ca parvatāgre guhāsu ca | gaṅgāyāṃ tattaṭe vā'pi koṭikoṭiguṇaṃ bhavet || 3 || (dīpasthāne japādividhiḥ) dīpasthānaṃ samāśritya japayāgādikaṃ caret | (kūrmacakranirūpaṇapratijñā) ata eva kūrmacakraṃ vakṣyāmi siddhikāraṇam || 4 || --------------------------------------------------------------------- 4 | gośālāyāmityādinā dīkṣāyāṃ yāni praśastasthānāni nirūpitāni teṣvapi dīpasthānamevāśritya japayāgādikaṃ vidheyamityarthasya jñāpanāya dīkṣāsthānanirūpaṇāt parameva dīpasthānaṃ nirūpayati - dīpasthānamityādinā | vakṣyamāṇakūrmasya mukhasthānameva dīpasthānamityagre vakṣyate | taddīpasthānaṃ kūrmacakrajñānādhīnamiti kūrmacakraṃ vaktuṃ pratijānīte - ata iti | (tatra rekhāpātakramo varṇanyāsaśca) ādau ca vartulaṃ kṛtvā nava koṣṭhāni kārayet | navabhāgaṃ madhyakoṣṭhaṃ tathaiva pūrvato likhet || 5 || kavargādisaptavargaṃ la-kṣāvīśe tadantaram | madhyeṣu vasukoṣṭheṣu svarāṃśca yugmaśo likhet || 6 || --------------------------------------------------------------------- 5 | tatrāyaṃ kūrmacakranirmāṇakramaḥ - prathamaṃ kūrmākṛti vartulaṃ tanmadhye caturasram, tanmadhye dve pūrvāyate, dve cottarāyate, evaṃ vartulamadhye nava koṣṭhāni sampadyante | eteṣāṃ navakoṣṭhānaṃ madhyakoṣṭhasaṃjñā tadvahiḥsthānāntu bahiḥkoṣṭhatvama iti pratipādayitumāha - navabhāgamiti | tatra cakre varṇanyāsamāha - tathaiveti | antarnavakoṣṭavad bahiḥkoṣṭheṣu vyañjanānāṃ sthāpanaṃ vidheyamiti sūcanāyaitat | 6 | kavargādīti | tathāca bahiḥ pūrvakoṣṭhe-kavargam, āgyneyakoṣṭhe-cavargam, dakṣiṇakoṣṭhe-ṭavargam, nair-ṛtakoṣṭhe-tavargam, paścimakoṣṭhe-pavargam, vāyavyakoṣṭhe yādicatuṣka, uttarakoṣṭhe- śādicatuṣkam, iśānakoṣṭhe-la-kṣavarṇadvayamiti bahiḥkoṣṭhepūraṇakramaḥ | etadeva sphuṭamāha rāghavabhaṭṭadhṛtavacanam - pūrvakoṣṭhe kavargasya pañcakaṃ madhyataḥ kramāt | madhyato'nyatra cānneye cavargaṃ caivameva hi || iti | antaḥkoṣṭhaprakriyāmāh-madhyeṣviti | tathāca pūrvadiṅmadhyakoṣṭhataḥ prādakṣiṇyena pratikoṣṭhaṃ dvau dvāviti krameṇa ṣoḍaśa svarān likhedityarthaḥ | tadāha rāghavabhaṭṭaḥ - madhyakoṣṭhapurobhāge akāradvayamālikhet | āgneyyāmidvayaṃ vidyād yāmye tūdvayamālikhet || ityādinā | tantrasāre'pi - caturasrāṃ bhuvaṃ bhittvā koṣṭhānāṃ navakaṃ likhet | pūrvakoṣṭhādi vilikhet saptavargānanukramāt | la-kṣamīśe madhyakoṣṭhe svarān yugmakramāllikhet || madhyakoṣṭhe kṣetranāma cakraṃ kūrmākhyamuttamam | (mukhādinirṇayaḥ) yasmin koṣṭhe kṣetranāmapūrvavarṇaṃ mukhaṃ smṛtam || 7 || --------------------------------------------------------------------- ityaneneyameva varṇasthāpanāparipāṭī nirūpitā | rudrajāmalottarakhaṇḍatṛtīyapaṭale tu- muṇḍe svarā dakṣpāde kavargaṃ vāmapādake | cavargaṃ kīrtitaṃ paścādadhaḥpāde ṭavargakam || 73 || ityādinā | lāṅgule śakrabījañca kṣakāraṃ liṅgamadhyake | likhitvā gaṇayenmantrī cakraṃ kalimalāpaham || 74 || ityantena kūrmacakre varṇānāṃ nyāso'nyathā nirūpitaḥ | 7 | madhyakoṣṭha iti | prāguktāṣṭakoṣṭhāntarvarti yannavamaṃ koṣṭhaṃ tatra kṣetranāma likhedityarthaḥ | kṣetrantu yatopaviśya sādhako japati tadeva | tatra praśastakṣetrāṇi gośālāyāṃ gurorgehe ityādinā prakāśaprārambha evābhihitāni | śāradāyāṃ dvitīyapaṭale'pi - puṇyakṣetraṃ nadītīraṃ guhā parvatamastakam | tīrthapradeśāḥ sindhūnāṃ saṅgamāḥ pāvanaṃ mahat || udyānāni viviktāni vilvamūlaṃ taṭaṃ gireḥ | sādhaneṣu praśastāni sthānānyetāni mantriṇām || iti | evamanyatrāpi | atha mukhasyaiva dīpasthānatvāt kūrmasya kiṃ mukhaṃ yajjñānādhīnaṃ dīpasthānajñānamityāśaṅkya mukhaṃ nirūpayati - yasminniti | prāguktānāṃ kūrmāntaḥkoṣṭhānāṃ madhye yasmin koṣṭhe kṣetranāmapūrvavarṇaṃ sādhanayogyasthānanāmaprathamākṣaraṃ tanmukhaṃ smṛtamityarthaḥ | taduktaṃ śāradāyāṃ dvitīyapaṭale - dikṣu pūrvādito yatra kṣetrākhyādyakṣaraṃ sthitam | mukhaṃ tattasya jānīyāt * * * iti || evañca kūrmasya mukhaṃ sādhanakṣetraprathamākṣarānusāreṇa nirdeśyamiti sthitam | mukhasya pārśvayoḥ pāṇiyugaṃ pārśvadvayaṃ bhavet | kukṣisthānaṃ pādayugaṃ tadante pucchamīritam || 8 || (kūrmasya tattadaṅgamāśritya japādau phalabhedāḥ) mukhe kāryāṇi sidhyanti kare kleśamavāpnuyāt | udare duḥkhamadhikaṃ pādayorhānirucyate | pucche tu dhanahāniḥ syāddīpasthānaṃ mukhaṃ smṛtam || 9 || (dīpasthānetaratra dīkṣādau doṣaḥ) dīpasthānaṃ vinā yo hi dīkṣāhomādikañcaret | tadeva niṣphalaṃ vidyādabhicārāya kalpate || 10 || --------------------------------------------------------------------- 8-9 | evaṃ mukhaṃ nirdiśya kūrmasya hastādikaṃ nirūpayati - mukhasyetyādinā | mukhobhayapārśvasthaṃ koṣṭhadvayaṃ hastayugalam, ubhayapārśvasthaṃ koṣṭhadvayaṃ kukṣisthānam, tadadha ubhayataḥ koṣṭhadvayaṃ pādayugalam, tadadhaḥ koṣṭhaṃ pucchamityarthaḥ | mukhādibhedena japayāgādīnāmiṣṭāniṣṭaphalajanakatvamāha-mukha ityādinā | 10 | dīpasthānamiti | atra rāghavabhaṭṭena dīpaśabdārtho'nyatrokta ityabhidhāya - dīpo'dya (?) saṃpravakṣyāmi yaduktaṃ brahmajāmale | prāsādagrāmagehādyā jñeyā yena śubhāśubhāḥ || kakārādikṣakārāntā varṇāḥ syurdīpasaṃjñakāḥ | svarāḥ ṣoḍaśa pīṭhākhyā jñātavyā mattriṇāṃ varaiḥ || iti | tathā - pīṭhasaṃjñā svarāṇāñca dīpāḥ syurvyañjanāni hi | sthānaṃ dīpākṣaraṃ yasmin koṣṭhe tiṣṭhati tad bhavet | dīpasthānaṃ tadetat syāt kūrmacakre na saṃśayaḥ || iti coktam | etena dikakoṣṭhāni vyañjanavarṇamayāni dīpasthānāni | antaḥsthāni svaramayāṇyaṣṭakoṣṭhāni tu pīṭhasaṃjñakānītyavagamyate | evañcānena svarāṇāṃ pīṭharūpatayā teṣāṃ varjanamuktam, prakṛte'pi śrīmatpūrṇānandena udare duḥkhamadhikam iti vadatā udarasthānāṃ svaravarṇānāṃ varjanīyatvamabhihitamiti na kaścidu virodhaḥ | (dīkṣāyāṃ vāstuyāgasya kartavyatā) atha vakṣyāmi dīkṣāṅgaṃ vāstuyāgapuraḥsaram | kṛtena yena vidhivaddīkṣāyāḥ phalamāpnuyāt || 11 || (vāstvaṅgādhiṣṭhitatripañcāśaddevatākavalinirṇayaḥ) rākṣasaṃ vāstunāmānaṃ hatvādhiṣṭhāya tattanum | sthitāḥ surāstripañcāśattebhyaḥ pūrvaṃ baliṃ haret || 12 || --------------------------------------------------------------------- lakṣaṇācāryaistu śāradāyāṃ dvitīyapaṭale - mukhaṃ tattasya jānīyāddhastāvubhavataḥ sthitau | koṣṭhe kukṣī ubhe pādau dve śiṣṭaṃ pucchamīritam || ityanena kṣetranāmādyakṣarānusāreṇa mukhādinirṇayamupadiśya krameṇānena vibhajenmadhyasthamapi bhāgataḥ | ityanena madhyeṣvaṣṭasu koṣṭheṣu sthitānāṃ svaravarṇānāmapi prāguktarītyā mukhādikalpanamabhihitamiti pratīyate | atra sādhaka-kṣetranāmādyakṣarayorvairamitratvabhāvanādi vistarato'bhihitaṃ rāghavabhaṭṭena | prakṛte'nabhidhānāttanna pradarśyate | 11 | evaṃ dīpasthānaṃ nirūpya vāstuyāgaṃ nirūpayitumupakramate - atheti | dīkṣāṅgamiti | vāstuyāgasya dīkṣāṅgatvamāha rāghavabhaṭṭadhṛtamayamate - śubhakarmaṇi dīkṣāyāṃ maṇḍapakaraṇe gṛhādividhiṣu tathā | vihito vāstuvaliḥ syād rakṣovighnopaśāntisampadbhyaḥ || iti | vāstuyāgapuraḥsaram ityasya vāstuyāgaḥ puraḥsaro yasya dīkṣāṅgasya dīkṣāṅgasamudāyasyetyarthaḥ | tataśca dīkṣāṅgapadena maṇḍapādhivāsanakuṇḍamaṇḍalādīnāṃ parigrahaḥ | 12 | rākṣasamiti | vāstudevatotpattimāha rāghavabhaṭṭaḥ - kaśyapasya gṛhiṇī tu siṃhikā rāhuvāstutanayāvajījanat | pūrvajo harinikṛttakandharo daivatairavarajo nipātitaḥ || tantrarāje triṃśapaṭale - caturasrākṛtiḥ kaścidasuraḥ sarvanāśakṛt | puā (?) tarasya vadhāyaiva sarve devāḥ samudyamam || kṛtvā nihantumudyuktāstairavadhyo'bhavad varāt | āvayostannirāsāya māmetyākathayattadā || kathayāsmākamadhunā tadvāstupuruṣasya tu | darpaśāntiṃ na ettena viśvamāsīdupadrutam || ityukte tairmayā proktaṃ nidhanaṃ tasya duḥśakam | khātvā tamavanau tasya śarīre sthāpayettathā || nityaśaśca tripañcāśannispandākramaṇāya vai | niyojya teṣāṃ ye pūjāvimukhāstaiḥ kṛtāni tu || sukṛtāni samādadyurduṣkṛtāni ca kurvate | tasmātteṣāmarcanantu pratyahaṃ kurvatāṃ sadā || śubhānyevāśu jāyante naivāśubhakathāpi ca | iti | rāghavabhaṭṭadhṛtamahākapilapañcarātre ca - pūrvamāsīnmahānugraḥ sarvabhūtabhayaṅkaraḥ | sa devairnihato bhūmau sa vāstupuruṣaḥ smṛtaḥ || yāvad bhūmiḥ sthirā loke tāvad vāstvasuraḥ sthitaḥ | saṃhāre tu layaṃ yāti devaiḥ sarvagrahādibhiḥ || vistāro'pyāsamantācca śatakoṭistu yo janaḥ | saṃsthito'sau dharāṃ vyāpya prottānaḥ kṛṣṇavarṇakaḥ || jānū kūrparakau vāstorvahnivāyuprakoṣḥagau | pitṛpādapuṭaścāyamīśamūrddhā hṛdañjaliḥ | ūrddhvakeśaḥ supīnaśca vartulākṣo'surākṛtiḥ || iti | atra vāstorūrddvamukhatoktā | adhomukhatāpi dṛśyate, tadāha rāghavabhaṭṭaḥ - vāstvīśanāmā hyasuro'tikāyo devaiḥ purā dattavaro'bhipūjyaḥ | śete sa bhūmyāṃ pravisārya pādau hastau tathādhovadanaḥ sadaiva || iti | evaṃ sthite'pyūrddhvādhovadanatvarūpavirodhe tatparīhāra upapādito rāghavabhaṭṭadhṛtasomaśambhunā - ākuñcitakaraṃ vāstumuttānamasurākṛtim | smaret pūjāsu kuḍyādiniviśe tvadharānanam | (valikarmaṇi vāstumaṇḍalam) valimaṇḍalameteṣāṃ vakṣyāmi vighnanāśanam || 13 || (maṇḍalasyāsya caturasratvaṃ hastapramāṇatvañca) caturasrāṃ bhuvaṃ kuryānmantrī hastapramāṇataḥ | (hastapramāṇam) caturviṃśatyaṅgulāḍhyaṃ hastaṃ tantravido viduḥ || 14 || (mānāṅgulapramāṇam) karturdakṣiṇahastasya madhyamāṅguliparvaṇaḥ | madhyasya dairghyamānena mānāṅgulamudīritam || 15 || (tasyaiva kramāntaram) karmakarturnijāṅguṣṭhatiryaṅmānena madhyamam | pramāṇāṅgulametattu sarvakarmaṇi cāpare || 16 || --------------------------------------------------------------------- ityanena | evañca gṛhādikaraṇa eva vāstoradhomukhatvaṃ prakṛte tu tasyorddhamukhatvameva | sthitā iti | tripañcāśat surāḥ tattanumadhiṣṭhāya sthitāḥ | hatvāpi tattanuṃ parihāya na gatā ityarthaḥ | upapāditametadrāghavabhaṭṭadhṛtamahākapilapañcarātre - sarvān devāṃstu kāryeṣu pūjayedvāstusaṃsthitān | tenāsau vartate no ceduttiṣṭhenmādhavājñayā || iti | evañca prāguktarītyā vāstunāmānaṃ rākṣasaṃ hatvā tattanum adhiṣṭhāya tripañcāśat surā vakṣyamāṇalakṣaṇāḥ sthitāstebhyaḥ pūrvaṃ dīkṣāyā iti śeṣaḥ baliṃ hared vakṣyamāṇakrameṇeti śeṣaḥ | 13 | athedānīṃ vāstuvalimaṇḍalaṃ vaktumupakramate - valītyādinā | 14 | tadāha - caturasrāmiti | hastapramāṇataścaturasrāṃ bhuvaṃ kuryādiryarthaḥ | kiṃ hastapramāṇamityata āha - caturviṃśeti | 16 | hastaparimāṇajñānamaṅgulaparimāṇajñānasāpekṣamityato'ṅgulaparimāṇabhedānāha - karmakarturityādinā | (tasyaiva kramāntaram) jālāntaragate bhānau yat sūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ | prathamaṃ tat prmāṇānāṃ trasareṇuḥ pracakṣyate || 17 || trasareṇustu vijñeyo hyaṣṭau te paramāṇavaḥ | trasareṇava ete syuraṣṭau reṇustu sa smṛtaḥ || 18 || te reṇavastathā hyaṣṭau bālāgraṃ tat smṛtaṃ budhaiḥ | bālāgrairaṣṭabhirlikhyā yūkā likhyāṣṭakaṃ smṛtam || 19 || --------------------------------------------------------------------- 17 | atha kiṃ svarūpaṃ mānāṅgulasya yena hastapramāṇaṃ niścīyetetyata āha - jāletyādi | tathāca-aṣṭau paramāṇavastrasareṇuraṣṭau trasareṇavo reṇuraṣṭau reṇavo bālāgramaṣṭau bālāgrāṇi likhyāṣṭau likhyā yūkā aṣṭau yūkā yavo'ṣṭau yavā aṅgulamityaṅgulaparimāṇamityarthaḥ | atra paramāṇereva prathamaparimāṇatvasya sarvavādisiddhatve'pi prathamaṃ tatparamāṇānāmityādinā trasreṇoryat prathamaparimāṇatvābhidhānaṃ tadindriyagrāhyaprathamaparimāṇaparamityavadheyama | hayaśīrṣapañcarātre saptamapaṭale tu - paramāṇvaṣṭakenaiva rathareṇuḥ prakīrtitaḥ | rathareṇvaṣṭakenaiva trasareṇuḥ prakīrtyate || 2 || tairaṣṭabhistu bālāgraṃ likhyā tairaṣṭabhiḥ smṛtā | tābhiryūkāṣṭabhiḥ khyātā tāścāṣṭau yavamadhyakam | yavāṣṭakairaṅgulaṃ syāccaturviśāṅgulaḥ karaḥ || ityādi | (2-4) etanmate catuḥṣaṣṭyā paramāṇubhirekastrasareṇurbhavati | evamanyatrānyathāpi parimāṇanirūpaṇaprakārabhedā dṛśyante | aṣṭau yūkā yavaṃ prāhuraṅgalantu yavāṣṭakam | mānāṅgalapramāṇantu proktamityaparaṃ budhaiḥ || 20 || (asyaiva prakārāntaram) tiryagyavodarāṇyaṣṭāvṛjvagrā vrīhayastrayaḥ | mānāṅgulapramāṇantu kecidicchanti tāntrikāḥ || 21 || (prāguktahastamānasya viṣayaḥ) sruksruve maṇḍale kuṇḍe hastamānaṃ samīritam || 22 || (vāstumaṇḍalapadavibhāgaparipāṭī) atha tad vibhajenmantrī catuḥṣaṣṭipadaṃ yathā || 23 || --------------------------------------------------------------------- 22 | sra k-sruva ityādi | hayaśīrṣe saptamapaṭale'pi evaṃkrameṇa hastaparimāṇaṃ nirūpya - etairhastaistu kurvīta prāsādaṃ yāgamaṇḍapam | pratimāṃ piṇḍikāṃ vā'pi kuṇḍaṃ maṇḍalameva ca || toraṇañca dhvajañcaiva guṇāḍhyaṃ pātrameva ca | mānahīnaṃ na kartavyaṃ phalaprāptyarthibhiḥ sadā || ityabhihitam | rāghavabhaṭṭadhṛtamahākapilapañcarātre tu - gṛhaprāsādakūpānāṃ maṇḍapasya jalasya ca | vāstumaṇḍalakaṃ kāryamaṣṭahastantu nāparam || ityanena maṇḍalasyāṣṭahastaparimāṇatvamāha | prakṛte tu hastapramāṇata ityabhidhānāddīkṣāṅgavāstuyāge vāstumaṇḍalasyaikahastapramāṇatvamiti sthitam | 23 | evaṃ hastaparimāṇaṃ nirūpya vāstumaṇḍalapadavibhāgaparipātīṃ pradarśayati - atheti | tanmaṇḍalaṃ catuḥṣaṣṭipadaṃ yathā syāttathā vibhajediti sambandhaḥ | nanu hayaśīrṣapañcarātrasyādikāṇḍe'ṣṭamapaṭale - catuḥṣaṣṭintu prāsāde ekāśītiṃ gṛhe sadā | śrī-13 vāstuyāgatatvadhṛtadevīpurāṇe - prāsāde ca catuḥṣ'ṣṭirekāśītipadaṃ gṛhe | tathā rāghavabhaṭṭadhṛtasomaśambhau - kuryāt koṣṭhacatuḥṣaṣṭi prāsāde vāstumaṇḍalam | gṛhe'pi vartayedvāstuṃ kintvekāśītikoṣṭhakaiḥ || ityādivacanaiścatuḥṣaṣṭipadavāstumaṇḍalasya prāsādamātraparatvābhidhānadihā dīkṣāṅgamaṇḍapanirmāṇāṅgabhūtavāstumaṇḍalasya catuḥṣaṣṭipadatvaṃ kathamupapadyate ? ucyate - rāghavabhaṭ'dhṛtamahākapilapañcarātre - ekāśītipadaṃ kṛtvā vāstuñcaiva gṛhādiṣu | catuḥṣaṣṭipado vāstu prāsāde brahmaṇā smṛtaḥ || ityābhidhāya, maṇḍapān pravarān vakṣye prāsādasyānurūpataḥ | ityuktam | evañca prāsāde vāstumaṇḍalasya catu'ṣaṣṭipadatayā tadānurūpyeṇa maṇḍape'pi maṇḍalasyāsya catuḥṣaṣṭipadatvaṃ yuktamityataḥ suṣṭhūktaṃ catuḥṣaṣṭipadaṃ yatheti | atra catuḥṣaṣṭipadavibhāgasya kramaṃ sphuṭamāha hayaśīrṣapañcarātre ādikāṇḍe'ṣṭamapaṭale - caturasrīkṛte kṣetre hyaṣṭadhobhayabhājite | koṇarekhāṃ tato dattvā surabhāgāṃstu kalpayet || iti | evañca bhūmiṃ prathamaṃ caturasrāṃ vidhāya tāmubhayato'ṣṭadhā vibhajet | tatra ca vibhajane nava pūrvāyatā nava cottarāyatā rekhāḥ kartavyāḥ | evaṃ kṛte catuḥṣaṣṭiḥ padāni sampadyante | mūle catuḥṣaṣṭipadaṃ yathetyanenāyameva padavibhāgakramo darśitaḥ | āsāñca pūrvottarāyatānāṃ rekhāṇāṃ saṃjñāḥ pradarśitā viśvakarmaṇā | tatra pūrvāyatānāmuttarādikrameṇa - śriyā yaśomatī kāntā supriyā'pi parā śivā | suśobhā saghanā jñeyā tathebhā navamī smṛtā || (viśva0 5|22|23) ityetāḥ saṃjñāḥ | uttarāyatānāṃ paścimādikrameṇa saṃjñāstu- dhanyā dharā viśālā ca sthirā rūpā gadā niśā | vibhavā prabhavā cānyā saumyāsaumyāśritāḥ śirāḥ || ityetāḥ | (viśva-5|23|24) tathāca vāsturākṣasasya caturasrākṛteretāḥ pūrvottarāyatā rekhāḥ śirāstāśca maṇḍalasvarūpavāstuśarīre'vaśyameva sthāpanīyā ityuktaṃ bhavati | īśānādrākṣasaṃ yāvad yāvadagneḥ prabhañjanam | karṇasūtradvayaṃ dadyāttato brahmāṇamarcayet || 24 || madhyakoṣṭhacatuṣke tu pūrvādidikcatuṣṭaye | catuścatuḥprakoṣṭheṣu yajedaryamaṇantathā || 25 || vivasvantaṃ tato mitraṃ mahīdharamataḥ param | koṇārddhadvandvakoṣṭheṣu vahnyādipadataḥ punaḥ || 26 || uparyadhaḥkrameṇaiva pūjayenmantravittamaḥ | sāvitraṃ savitārañca śakramindrajayaṃ punaḥ || 27 || rudraṃ rudrajayaṃ vidvānāpañcāpyāpavatsakam | karṇasūtrādubhayataḥ koṣṭhadvandveṣu sādhakaḥ || 28 || śarvaṃ guhantvaryamaṇaṃ jambhakaṃ pilipiñjakam | carakīñca vidārīñca pūtanāmarcayettataḥ || 29 || --------------------------------------------------------------------- 24-29 | īśānāditi | prāguktacatuḥṣaṣṭipadamaṇḍale īśānānnirṛtyantamagnervāyvantañca karṇasūtradvayaṃ dadyādekaikaśa iti śeṣaḥ | karṇaśabdaḥ koṇavācitayā śilpaśāstre prasiddhaḥ | evaṃ karṇasūtrapātaṃ nirūpya maṇḍalamadhyataḥ krameṇa brahmādīnāmarcanamupadiśati - tata iti | madhyakoṣṭhacatuṣke brahmāṇamarcayet | tato digdevasthānamāha - pūrvādīti | tathāca madhyasthabrahmakoṣṭhacatuṣkasya pūrvakoṣṭhacatuṣke - aryamaṇam, dakṣiṇakoṣṭhacatuṣke - vivasvantam, paścimakoṣṭhacatuṣke - mitram, uttarakoṣṭhacatuṣke - mahīdharaṃ pūjayedityarthaḥ | koṇārddheti | vahnyādipadataḥ koṇārddhadvandvakoṣṭheṣu uparyadhaḥkrameṇaiva sāvitrādīn pūjayet | evañca brahmapadacatuṣkādbahiḥ prathamakoṇakoṣṭhacatuṣkeṣu pūrvakṛtakoṇarekhāvibhājiteṣu uparyadhaḥkrameṇa sāvitrādīnāṃ pūjanamanena vidhīyate | tathāca agnikoṇārddhadvandvasya ūddhvārddhe sāvitramadho'rddhe savitāram, evaṃ nair- ṛtakoṣṭhārddhayorūrddhe pūrvādidikcatuṣkeṣu sārddhādyantapadeṣvimān | aṣṭāvaṣṭau vibhāgena kramādīśāvadhiṃ sudhīḥ || 30 || yajedīśānaparjanyau jayantaṃ śakrabhāskarau | satyo vṛṣāntarīkṣau tattadagnipūṣaṇāvatha || 31 || vitathāśramasaṃjñaśca gṛharakṣakasaṃjñakaḥ | gandharvo bhṛṅgarājaśca mṛgaśca nir-ṛtistathā || 32 || dauvārikākhyaḥ sugrīvo varuṇaḥ puṣpadantakaḥ | asuraḥ śoṣarogau ca vāyunāgākhyamukhyakāḥ || 33 || somabhallāṭakāvargalākhyodityaditīti ca || 34 || --------------------------------------------------------------------- indram, adha indrajayam, vāyavyakoṣṭhārddhayorūrddhve rudram, adho rudrajayam, evamīśānakoṣṭhārddhayorūrddhve āpam adha āpavatsaṃ pūjayedityarthaḥ | atha tadūrddhvasthakoṇakoṣṭhacatuṣkaprakriyāmāha - karṇeti | etadapi pūrvoktarītyā koṇarekhāvibhājiteṣvaṣṭasu koṣṭheṣu vidheyam | evañca āgneye-ūrddhve śarvam, tadadho guhyam | nair-ṛte-ūrddhve aryamaṇamadho jambhakam | vāyavye -ūrddhe pilipiñjamadhaścarakīma | aiśāne- ūrddhve vidārīmadhaḥ pūtanāmarcayediti paryavasyati | atra viśeṣānabhidhāne'pi pūrvaṃ vahnyādipadata ityabhidhānāt śarvādīnāṃ pūjanamapi vahnyādikrameṇaiva kartavyam | 30-34 | atha pūrvādidikkoṣṭhaprakriyāmāha-pūrvādīti | sārddhādyantapadeṣu - ādi ca antañca ādyante arddhe ca te ādyante ceti arddhādyante tābhyāṃ saha vartamānāni yāni padāni teṣu iti samāsaḥ | evañca prāguktakoṇarekhāvibhājitādyantakoṇārdhapadeṣu padāntareṣu ca pūrvādikramaiṇeśānaparyantaṃ pratidiśamaṣṭāviti krameṇa vakṣyamāṇān īśānādidevānarcayedityarthaḥ | tathāca pūrvasyāmīśānakoṇārddhe īśam, tataḥ parjanyam, tato jayantam, tataḥ śakram, tato bhāskaram, tataḥ satyam, tato'gnikoṇapūrvārddhe'ntarīkṣam ityetān, pūjayet | taduktaṃ śāradāyāṃ tṛtīyapaṭale- kramādīśānaparjanyajayantāḥ śakrabhāskarau | satyo vṛṣāntarīkṣau ca diśi prācyāmavasthitāḥ || iti | (rajobhirmaṇḍalapadānāmāpūraṇaṃ validānopakramaśca) uktānāmapi devānāṃ padānyāpūrya pañcabhiḥ | rajobhisteṣvatho tebhyo dadyādebhirvalīnatha || 35 || --------------------------------------------------------------------- evaṃ dakṣiṇasyām agnikoṇārddhe - agniṃ tataśca krameṇa pūṣaṇaṃ vitathama aśramaṃ (yamaṃ) gṛharakṣakaṃ gandharvaṃ bhṛṅgarājaṃ mṛgañca pūjayet | taduktaṃ tatraiva - agniḥ pūṣā ca vitatho yamaśca gṛharakṣakaḥ | gandharvo bhṛṅgarājaśca mṛgo dakṣiṇadigagatāḥ || evaṃ pratīcyāma- nair-ṛtakoṇārdhato vāyukoṇārdhaṃ yāvat krameṇa nir-ṛtiḥ, dauvārikaḥ, sugrīvaḥ, varuṇaḥ, puṣpadantaḥ, asuraḥ, śoṣaḥ (śeṣaḥ), rogaḥ (rāgaḥ) ityate pūjanīyāḥ | taduktaṃ tatraiva - nir-ṛtirdauvārikaśca sugrīvavaruṇau tataḥ | puṣpadantāsurau śeṣarogau pratyagadiśi sthitāḥ || iti | evamuttarasyām - vāyukoṇārddhata iśānakoṇārdhaṃ yāvat krameṇa - vāyuḥ nāgaḥ, mukhyaḥ, somaḥ, bhallāṭaḥ, argalaḥ, ditiḥ, aditiścetyete pūjanīyāḥ | taduktaṃ tatraiva - vāyurnāgaśca mukhyaśca somo bhallāṭa eva ca | argalākhyo dityaditī kuberasya diśi sthitāḥ || iti | ayaṃ catuḥṣaṣṭimaṇḍaladevatāsthāpanakramo darśitaḥ | hayaśīrṣapañcarātre tu brahmasthānādūrddhvakoṇakoṣṭhadvaye īśānādikrameṇāpāpavatsādīnāṃ pūjanamabhidhāya pūrvādikrameṇaiśānīṃ yāvanmaṇḍalād bahiḥ skandādīnāṃ carakyantānāṃ pūjanamabhihitama | atra viśeṣānabhidhāne'pi pūrvasyāṃ jayantasatyayordakṣiṇasyāṃ vitathagandhaḥrvayoḥ pratīcyāṃ sugrīvāsurayoruttarasyāñca mukhyārgalayorurddhvādho dvipadasthatvamavagantavyam | sphuṭamabhihitametaddhayaśīrṣapañcarātre'ṣṭamapaṭale - dvipadastho jayo j"neyaḥ tathā dvipadaḥ satya ucyate ityādibhiḥ | 35 | uktānāmiti | pañcamī rajobhirityanena - pītaṃ haridrācūrṇaṃ syāt sitaṃ taṇḍalasambhavam | kusumbhavarṇamaruṇaṃ kṛṣṇaṃ dagdhapulākajam | vilvādipatrajaṃ śyāmamityuktaṃ varṇapañcakam || 123-124 || iti śāradātilakatṛtīyapaṭaloktarūpaiḥ pañcavidharajobhiḥ padānāmāpūraṇamupadiṣṭam | tatrāpi maṇḍalapadasthadevānāṃ yo yadvarṇastattaddevatādhiṣṭhitānāṃ tattatpadānāmāpūraṇamapi tena tenaiva varṇena vidheyam | maṇḍalapadasthānāṃ devānāṃ varṇānāha - rāghavabhaṭṭadhṛtatantrāntare - marīciḥ śvetavarṇaḥ syād vivasvānuktavarṇakaḥ | śātakumbhasamo mitraḥ kṛṣṇavarṇastu bhūdharaḥ | savitā nīlavarṇābhaḥ sāvitro dhūmavigrahaḥ | indraścāruṇavarṇābhaḥ śuklaścendrajayastathā | rudraḥ pravālasadṛśaḥ pīto rudrajayastathā | āpo gokṣīradhavala āpavatso japādyutiḥ | īśānaḥ kṣīradhavalaḥ parjanyo'ñjanasannibhaḥ | jayanto'ñjanasaṅkāśo mahendraścāmaladyutiḥ | ādityo raktavarṇaḥ syāt satyakaścitravarṇakaḥ | vṛṣo bandhūkapuṣpābhaḥ kundābhaścāntarīkṣakaḥ || udyaddinakarābho'gniḥ pūṣā raktābjasannibhaḥ | vitathaścendracāpābho vidyudvarṇo gṛhakṣataḥ || yamaścāñjanasaṅkāśo gandharvaḥ padmarāgavat | bhṛṅgarājastu bhṛṅgābho mṛgo jīmutasannibhaḥ || nir-ṛtiḥ pāvakābhaśca pīto dauvārikaḥ smṛtaḥ | sugrīvo nīlakaṇṭhābhaścandrābhaḥ puṣpadantakaḥ || varuṇaḥ sphaṭikābhāṅgo bhṛṅgābhaścāsuro mataḥ | śeṣaścotpalasaṅkāśaḥ pāpayakṣmendranīlavat || vāyuḥ kṛṣṇābhavarṇaḥ syānnāgaḥ śaṅkendusannibhaḥ | mukhyo mauktikasaṅkāśo bhallāṭaḥ śvetapadmavat || somaḥ sphaṭikasa"nkāśo'rgalo raktotpaladyutiḥ | ditiḥ kundendudhavalā kapilā cāditiḥ smṛtā || carakī śaṅkhasadṛśī vidārī pāvakadyutiḥ | pūtanā himasa"nkāśā meghābhā pilapicchikā | tathā- sito raktaśca pītaśca kṛṣṇaḥ skandādikā grahāḥ || iti | (tatra brahmaṇo balimantraḥ) pāyasaudanalājaiśca yuktaṃ dhūpaprasūnakaiḥ | akṣataṃ tilasaṃyuktaṃ māṣabhaktādimaṇḍitam | gṛhāṇemaṃ valiṃ brahmn vāstudoṣaṃ praṇāśaya (1) || 36 || (aryamṇaḥ) gandhādiśarkarāpūpaṃ pāyasopari saṃsthitam | aryaman vai gṛhāṇemaṃ sarvadoṣaṃ praṇāśaya (2) || 37 || (vivasvataḥ) candanādyarcitaṃ nātha karpūrāgurumaṇḍitam | vivasvan vai gṛhāṇemaṃ sarvadoṣaṃ praṇāśaya (3) || 38 || (mitrasya) saguḍaṃ pāyasaṃ nātha puṣpādisusamanvitam | gṛhāṇemaṃ baliṃ hṛdyaṃ mitra śāntiṃ prayaccha me (4) || 39 || --------------------------------------------------------------------- atra tantrāntaravacane vyutkrameṇa nirdeśe'pi padadevatānāṃ varṇabhedā ebhyo jñātavyāḥ | tantrāntare brahmaṇo varṇo na nirūpitaḥ, sa tu - sarvamadhye yajet samyag brahmāṇaṃ kamalodbhavam | hemābhañca caturvaktraṃ vedādhyayanaśīlinam || 15 || iti tantrarājatriṃśapaṭalavacanādavagantavyaḥ | hayaśīrṣapañcarātrādau bahirārabhya krameṇa brahmāntānāṃ devānāṃ pūjanamabhihitam | atra tu prathamameva madhyacatuṣkasthasya brahmaṇastataḥ krameṇa tattadbahirdevānāṃ pūjanamupadiṣṭamiti viśeṣaḥ | tantrarājaśāradātilakādāvapyevameva | (mahīdharasya) māṣaudanaṃ samāṃśañca gandhādikṣīrasaṃyutam | gṛhāṇemaṃ mahībhṛt tvaṃ sarvadoṣaṃ praṇāśaya (5) || 40 || (bāhyadevatānāṃ baliḥ) evamantarvalīn dattvācānyeṣāmīśato haret | dakṣāvartakrameṇaiva valiḥ sāmānyabhāṣitaḥ || 41 || sarveṣāṃ khalu vāstūnāṃ viśeṣaḥ padanirṇayaḥ || 42 || (tatrāpasya) kṣīrakhaṇḍasamāyuktaṃ puṣpādibhiḥ suśobhitam | gṛhāṇemaṃ baliṃ hṛdyamāpa śāntiṃ prayaccha me (6) || 43 || (āpavatsasya) dadhīdaṃ guḍasaṃmiśraṃ gandhādisraksumaṇḍitam | gṛhāṇemaṃ baliṃ vatsa vighnamatra praṇāśaya (7) || 44 || --------------------------------------------------------------------- 42 | evamantardevatāpañcakānāṃ pūjanakrameṇaiva valirvidheyaḥ | āpādīnāṃ bahirdevānāṃ prāguktarītyā keṣāñcidagnyādikrameṇa, keṣāñcana vā īśādīnāma īśānādikrameṇaiva pūjanaṃ vihitam | valistu sarveṣāmeva īśānādikrameṇa prādakṣiṇyena kartavya ityevāha anyeṣāmīśato haredityādinā | rāghavabhaṭṭenāpi mahīdharāntānām īśānādikrameṇa pūjanaṃ baliñcābhidhāya, evamantarvaliṃ dattvā anyeṣāṃ sarveṣāṃ yadyapyarcā āgneyādikrameṇa tathāpīśānādikrameṇa valiṃ dadyād vacanānurodhāt | vacanaṃ yathā - īśādidakṣiṇāvarto valiḥ sāmānyabhāṣitaḥ | sarveṣāṃ khalu vāstūnāṃ viśeṣaḥ padanirṇayaḥ || iti | anena bāhyadevatānāmīśānādikrameṇaiva valirabhihitaḥ | (sāvitrasya) puṣpādikuśapānīyaṃ karpūrāguruvāsitam | sāvitra vai gṛhāṇemaṃ śāntimatra prayaccha me (8) || 45 || (savituḥ) piṣṭakaṃ saguḍaṃ nātha raktagandhādiśobhitam | gṛhāṇemaṃ baliṃ sūrya vighnamatra praṇāśaya (9) || 46 || (indrasya) sitamannaṃ tathā puṣpaṃ kuṅkumādisamanvitam | gṛhāṇemaṃ valiṃ hṛdyaṃ śakradeva namo'stu te (10) || 47 || (indrajayasya) odanaṃ ghṛtasaṃyuktaṃ vastragandhādimaṇḍitam | gṛhāṇemaṃ valiṃ hṛdyamindrajaya namo'stu te (11) || 48 || (rudrasya) pakvāpakvamidaṃ māṃsaṃ vastrapuṣpādisaṃyutam | gṛhāṇemaṃ baliṃ hṛdyaṃ rudradeva namo'stu te (12) || 49 || (rudrajayasya) hṛnmāṃsaṃ saghṛtaṃ pakvaṃ gandhapuṣpādivāsitam | gṛhāṇemaṃ valiṃ rudrajaya svasti namo'stu te (13) || 50 || (vidāryāḥ) raktapuṣpaṃ samāṃsaṃ vai raktavastrādisaṃyutam | vidāri vai gṛhāṇemaṃ rakṣovighnaṃ vināśaya (14) || 51 || (pūtanāyāḥ) pittaraktāsthisaṃyuktaṃ raktagandhādimaṇḍitam | gṛhāṇemaṃ pūtane tvaṃ rakṣovighnaṃ vināśaya (15) || 52 || (śarvasya) saghṛtaṃ māṣabhaktañca gandhavastrādyalaṅkṛtam | valiṃ gṛhāṇa sarvemaṃ rakṣovighnaṃ vināśaya (16) || 53 || (skandasya) māṃsapuṣpādisaṃyuktaṃ māṣabhaktopari sthitam | gṛhāṇemaṃ valiṃ skanda rakṣovighnaṃ vināśaya (17) || 54 || (aryamṇaḥ) samāṃsaṃ piṣṭakairyuktaṃ pakvamāṃsodakānvitam | aryaman vai gṛhāṇemaṃ rakṣovighnaṃ vināśaya (18) || 55 || (jambhakasya) raktamāṃsaudanaṃ matsya-gandhadhūpasamanvitam | jambhaka tvaṃ gṛhāṇemaṃ rakṣovighnaṃ vināśaya (19) || 59 || (pilipiñjasya) chāgakarṇānvitaṃ māṃsaṃ vastagandhādisaṃyutam | pilipiñja gṛhāṇemaṃ rakṣovighnaṃ praṇāśaya (20) || 57 || (carakyāḥ) ghṛtena sādhitaṃ māṃsaṃ vastragandhādisaṃyutam | caraki vai gṛhāṇemaṃ rakṣovighnaṃ praṇāśaya (21) || 58 || (īśānasya) saghṛtañcākṣatānnañca raktavastrādyalaṅkṛtam | gṛhāṇemaṃ valiṃ tvīśa vāstudoṣāpahārakam (22) || 59 || (parjanyasya) utpalaṃ pāyasairyuktaṃ raktavastrādisaṃyutam | gṛhāṇemaṃ valiṃ hṛdyaṃ devarāja namo'stu te (23) || 60 || (jayantasya) pañcahastaṃ supītañca dhvajaṃ bhaktādimaṇḍitam | gṛhāṇemaṃ valiṃ hṛdyaṃ viṣṇusuta namo'stu te (24) || 61 || (indrasya) odanaṃ ghṛtasaṃyuktaṃ pañcaratnādimaṇḍitam | gṛhāṇemaṃ valiṃ hṛdyaṃ devarāja namo'stu te (25) || 62 || (sūryasya) raktapuṣpayutaṃ bhaktaṃ raktagandhādibhiryutam | gṛhāṇemaṃ valiṃ hṛdyaṃ bhāskara tvaṃ namo'stu te (26) || 63 || (satyasya) vitānaṃ dhūmravarṇābhaṃ gandhādikasuśobhitam | raktayuktaṃ gṛhāṇemaṃ valiṃ satya namo'stu te (27) || 64 || (vṛṣasya) idantu māṃsabhaktaṃ vai gandhapuṣpādipūjitam | gṛhāṇemaṃ vṛṣa valiṃ vāstudoṣaṃ praṇāśaya (28) || 65 || (antarīkṣasya) idantu śākulaṃ māṃsaṃ naivedyādisusaṃyutam | gṛhāṇemaṃ valiṃ hṛdyaṃ vyoma śāntiṃ prayaccha me (29) || 66 || (hutāśanasya) suvarṇaṃ piṣṭakañcātha vastragandhādibhiryutam | ghṛtānvitaṃ gṛhāṇemaṃ saptajihva namo'stu te (30) || 67 || (pūṣṇaḥ) kṣīraṃ lājādisaṃyuktaṃ raktapuṣpādimaṇḍitam | gṛhāṇemaṃ valiṃ hṛdyaṃ pūṣadeva namo'stu te (31) || 68 || (vitathasya) dadhigandhādibhiryuktaṃ pītapuṣpaiḥ samanvitam | valiṃ vitatha gṛhṇemaṃ vighnamatra praṇāśaya (32) || 69 || (yamarājasya) āraktaṃ madhusaṃplutaṃ vastrādiparimaṇḍitam | gṛhāṇemaṃ valiṃ hṛdyaṃ yamarāja namo'stu te (33) || 70 || (gṛharakṣasya) pakvamāṃsaudanaṃ carvyaṃ pītavastādimaṇḍitam | prītikaraṃ gṛhāṇemaṃ gṛharakṣa namo'stu te (34) || 71 || (gandharvasya) nānāgandhasamāyuktaṃ raktadhūpādibhiryutam | baliṃ gṛhāṇa gandharva sarvadoṣaṃ praṇāśaya (35) || 72 || (bhṛṅgarājasya) imāntu śākunīṃ jihvāṃ māṣabhaktopari sthitām | gṛhāṇemaṃ valiṃ bhṛṅgarāja śāntiṃ prayaccha me (36) || 73 || (mṛgasya) yavaṃ ghṛtatilopetaṃ gandhapuṣpādibhiryutam | gṛhāṇemaṃ valiṃ hṛdyaṃ mṛgadeva namo'stu te (37) || 74 || (nir-ṛteḥ) śarkarāsaṃyutaṃ khaṇḍaṃ raktagandhādimaṇḍitam | prīto valiṃ gṛhāṇemaṃ sarvadoṣaṃ praṇāśaya (38) || 75 || (dauvārikasya) candanāgurukāṣṭhañca gandhapuṣpādibhiryutam | gṛhāṇemaṃ valiṃ hṛdyaṃ dauvārika namo'stu te (39) || 76 || (sugrīvasya) idantu pāyasaṃ nātha gandhapuṣpādimaṇḍitam | sugrīva vai gṛhāṇemaṃ valiṃ śāntiṃ prayaccha me (40) || 77 || (varuṇasya) yavāgrāṇi ca godugdhaṃ bhaktopari suśobhitam | gṛhāṇemaṃ valiṃ hṛdyaṃ jalarāja namo'stu te (41) || 78 || (puṣpadantasya) kuśāntaḥsthaṃ māṣabhaktaṃ ghṛtagandhādisaṃyutam | puṣpadanta gṛhāṇemaṃ sarvadoṣaṃ praṇāśaya (42) || 79 || (asurasya) madhunā sahitaṃ piṣṭaṃ gandhādyairupaśobhitam | valiṃ gṛhāṇāsurendra sarvadoṣaṃ praṇāśaya (43) || 80 || (śeṣasya) ghṛtamannasamāyuktaṃ karparādisamanvitam | gṛhāṇemaṃ valiṃ śeṣa sarvaśāntiṃ prayaccha me (44) || 81 || (rogasya) yavajaṃ taṇḍulaṃ nātha gandhapuṣpādiśobhitam | gṛhāṇemaṃ valiṃ roga sarvadoṣaṃ praṇāśaya (45) || 82 || (vāyoḥ) saghṛtaṃ maṇḍakañcedamannādyairupaśobhitam | gṛhāṇemaṃ valiṃ hṛdyaṃ mṛgavāha namo'stu te (46) || 83 || (nāgarājasya) idantu kṛśarañcānnaṃ gandhapuṣpādimaṇḍitām | nāgarāja gṛhāṇemaṃ vighnamatra praṇāśaya (47) || 84 || (mukhyasya) nārikelodakaṃ bhaktaṃ pītavastrādisaṃyutam | gṛhāṇemaṃ valiṃ mukhya vāstudoṣaṃ praṇāśaya (48) || 85 || (somasya) odanaṃ madhunā miśraṃ nānāpūjopaśobhitam | gṛhāṇemaṃ valiṃ soma sarvadoṣaṃ praṇāśaya (49) || 86 || (bhallāṭasya) odanaṃ ghṛtasaṃmiśraṃ gandhapuṣpasamanvitam | gṛhāṇemaṃ valiṃ hṛdyaṃ bhallāṭa tvaṃ namo'stu te (50) || 87 || ---------------------------------------------- 83 | mṛgavāho vāyustasya sambuddhiḥ | (argalasya) māṣānnantu ghṛtābhyaktaṃ gandhapuṣpādimaṇḍitam | gṛhāṇemaṃ valiṃ hṛdyamargalākhya namo'stu te (51) || 88 || (aditeḥ) pūlikāṃ madhusaṃmiśrāṃ vastragandhādisaṃyutām | gṛhāṇemaṃ valiṃ hṛdyaṃ devamātarnamo'stu te (52) || 89 || (diteḥ) kṣīrakhaṇḍasamāyuktaṃ nānāpūjopaśobhitam | daityamātargṛhāṇemaṃ sarvadoṣaṃ praṇāśaya (53) || 90 || (validāne sādhāraṇaṃ krmāntaram) athavā pāyasānnaistu sarveṣāṃ valimāharet | nāmādau praṇavaṃ dattvā namo'ntena ca mantravit || 91 || (upasaṃhāraḥ) ayaṃ vāstuvaliḥ proktaḥ sarvavighnavināśakaḥ || 92 || ---------------------------------------------- 89 | pūlikā piṣṭakaviśeṣaḥ, pūlī iti vaṅgeṣu yasyāḥ prasiddhiḥ | 91 | athaveti | etattu kalpāntaram | pūrvaṃ dadyādebhirvalīnathetyanena prāguktavalimantrairvalimantroktairupacāraiśca valirupadiṣṭaḥ | tadalābhe tu pāyasānnairvaliḥ kartavya iti | taduktaṃ gautamīyatantre pa"ncamapaṭale - pāyasairmadhuraiḥ sarvān saṃyajenmadhurānvitān | tattaddravyairvā matimān pūjayeddoṣaśāntaye || iti | atra kalpe valimantraṃ nirūpayati - nāmādāviti | nāmna ādau praṇavaḥ ante ca nama iti | evañca namaḥśabdayogānnāmnaścaturthyantatāpi labhyate, tena-eṣaḥ pāyasavaliḥ oṃ brahmaṇe namaḥ iti valikramaḥ | (tatra tatra valerananuṣṭhāne doṣaśravaṇāttasya kartavyatā) gṛhādikaraṇe yaistu nārcitaṃ vāstudaivatam | tatra śūnyaṃ bhavet sarvaṃ rakṣovighnādibhiryutam | tasmād vāstvarcanaṃ kāryaṃ sarvasampadabhīpsubhiḥ || 93 || iti śrīpūrṇānandaparamahaṃsaviracite śrītattvacintāmaṇau tṛtīyaḥ prakāśaḥ || 3 || ---------------------------------------------- 93 | atrādipadena maṇḍapādīnāṃ parigrahaḥ | caturthaḥ prakāśaḥ (maṇḍapanirmāṇam, toraṇadhvajapatākādinirūpaṇam, aṅkurārpaṇamaṅkuraparīkṣā ca) (maṇḍapayogyadinasthānādinirūpaṇam) atha lagne śubhe sthāne tuṣāṅgāravivajite | niḥśarkare śalyahīne tṛṇādirahite same || 1 || ---------------------------------------------- 1 | pūrvaprakāśe vāstuvaliprakriyāntamabhidhāya prakāśe'smin maṇḍapanirmāṇakrame vācye tadanuguṇaṃ lagnādikaṃ sthānādikañca nirūpayati - atheti | atha vāstudevatāvalisamāpanānantaram | śubhe lagna iti | atra lagna iti vārādīnāmupalakṣaṇam | taduktaṃ śāradāyāṃ tṛtīyapaṭale - nakṣatrarāśivārāṇāmanukūle śubhe'hani | tato bhūmitale śuddhe tuṣāṅgāravivajite | puṇyāhaṃ vācayitvā tu mṇḍapaṃ racayecchubham || iti | rāghavabhaṭṭenāpi tadvyākhyānavasare jyotiḥśāstrasamuktaprakāreṇa nakṣatravārarāśīnāṃ madhye sādhyānukūle nakṣatre sādhyānukūlarāśau anukūlavāre śubhe'hani jyotiḥśāstrasamuktaśubhatithau tato maṇḍapaṃ racayet ityabhihitam | taduktaṃ rājamārtaṇḍe - ādityadvayarohiṇīmṛgaśiro hasto dhaniṣṭhottarā pūṣā viṣṇumaghānurādhapavanaiḥ śuddhaiḥ sutārānvitaiḥ | saumyānāṃ divaseṣu pāparahite yoge virikte tithau viṣṭityaktadine vadanti munayo veśmādikāryaṃ śubham || iti | sarvamanyjjyotiḥśāstrādavagantavyam | śubhe sthāna iti | anena dīkṣāṅgamaṇḍapayogyabhūmiparīkṣāyāḥ kartavyatopadiśyate, parīkṣāmantareṇa bhūmeḥ śubhatvāśubhatvanirṇayāsambhavāt | tanmaṇḍapanirmāṇopayogisthānanirūpaṇāya kiñciducyate hayaśīrṣapañcarātre ādikāṇḍe pañcamapaṭale - evaṃ jñātvā viśeṣeṇa tato bhūmiṃ parīkṣayet | lakṣaṇairdeśikaśreṣṭho yathā tadadhunocyate || surabhīṇāṃ ratiryatra puruṣaiḥ saha sattama | rājñāṃ pūrvaṃ gṛhaṃ yasyāmagnīnāṃ yajvanāṃ tathā || kāśmīracandanāmodā karpūrāgurugandhinī | kamalotpalagandhā ca jātīcampakagandhinī || pāṭalāmallikāgandhā nāgakeśaragandhinī | dadhikṣīrājyagandhā ca madirāsavagandhinī || sugandhirvrīhigandhā ca śubhadravyasvanā ca yā | sarveṣāṃ varṇināṃ bhūmiḥ sarvasādhāraṇā matā || (19-24) iti | evaṃ varṇanirviśeṣeṇa praśastāṃ bhūmiṃ nirūpya varjanīyabhūmirapi tatraiva nirūpitā | yathā - durgandhā duḥsvanā yā ca nānāvarṇā ca duḥpurā | vṛttārddhacandrasadṛśā vistārād dviguṇāyatā || vikarṇā karṇahīnā ca vakrā sūcīmukhī tathā | dvikarṇā sūprasadṛśī gomukhī ca trikoṇikā | ṣaḍasrā śūlasadṛśī dantipṛṣṭhopamā ca yā | sarīsṛpasamā yā ca diṅmūḍhā śakaṭākṛtiḥ | evaṃ prakārā yā bhūmirvaryā yatnena deśikaiḥ || (25-28) iti | pūrvaṃ suramīṇāṃ ratirtretyādivacanairyā praśastā bhūmirabhihitā, tasyā eva supadmā bhadrikā pūrṇā dhūmrā'veginyathāparā | ityanena supadmā, bhadrā, pūrṇā, dhūmrā ceti cāturvidhyamuddiśya tāsāṃ lakṣaṇāni nirūpitāni tatraiva ṣaṣṭhapaṭale - tatra supadmāmāha- candanāgurukarpūragandhā śubhasvanājjunaiḥ | tilakairnārikelaiśca barhiḥkāśaiśca śobhitā | padmendīvarasaṃyuktā sā supadmeti viśrutā || nadīsamudrāyatanatīrthaparyantaśobhitā | puṣpavṛkṣasamākīrṇā kṣīrivṛkṣopaśobhitā || vanodyānalatāgulmaphullastambasamāvṛtā | yajñīyavṛkṣasukṣetrayuktā bhadreti kīrtitā || pūrṇāmāh - vakulaśokabahulā tathā plākṣāmralohitaiḥ | mādhavīveṣṭitā yā ca mudganiṣpāvakodravaiḥ || śūkadhānyaiśca punnāgairripārśvagatā ca yā | toyañca svalpakaṃ yasyāṃ pūrṇā sā parikīrtitā || dhūmrāmāha - vilvārkasnuhipīlūnāṃ vanairyā parito vṛtā | saśarkarā ca kaṭhinā yuktā kaṇṭakibhirdrumaiḥ || gṛdhragomāyukākānāṃ śyenānāṃ yā'kulā kulaiḥ | dhūmreti kīrtitā sā tu tāṃ yatnāt parivarjayet (1-9) || iti | evañca prāguktāsu catasṛṣu bhūmiṣu supadmā-bhadrā-pūrṇākhyānāṃ tisṛṇāmupādeyatvam, antyāyāstu dhūmrāyā varjanīyatvamityuktaṃ bhavati | etadarthameva dhūmrāyā āveginīti viśeṣaṇam | āveginī śarkarā-kaṇṭaka-gṛdhrādikṛtasambhrametyarthaḥ | evaṃ bhūmiṃ nirūpya tasyāḥ parīkṣaṇamāha tatraiva ṣaṣṭhapaṭale - tato bhūmiṃ parīkṣeta pūrvodakplavanāṃ śubhām | asaṅkaṭāṃ tathācchandāmalpatoyāṃ pariplutām || saṃpūryamāṇe khāte tu tthādhikamṛdaṃ śubhām || kusumbhasadṛśaṃ varṇaṃ yasyāṃ na glānimṛcchati | na nirvāti tathā dīpaṃ toyaṃ śīghraṃ na jīryati || atra saṃpūryamāṇa ityādinā pratipāditaḥ kramo viśadīkṛto viśvakarmaprakāśe prathamādhyāye - nikhaneddhastamātrantu punastenaiva pūrayet | pāṃśunādhikamadhyonā śreṣṭhā madhyādhamā smṛtā || iti | mayamate caturthādhyāye'pi - pūrite tanmṛdā khāte samatā madhyamā matā | uttamā bhūrmṛdādhikyā hīnā hīnamṛdā mahī || iti | kusumbhasadṛśamityādiparīkṣāyāḥ kramastu viśadīkṛto hayaśīrṣe saurakāṇḍe - śvabhre vā varṇasadṛśān, kusumān sanniveśayet | pradoṣe pūrvavat sūra udyame tān nirīkṣayet | amlānaṃ yasya varṇasya tasyāsau śubhadā bhavet || iti | tadidamatrāvadheyam = śvetāruṇā pītakṛṣṇā viprādīnāṃ praśasyate | iti hayaśīrṣapañcarātrīyaṣaṣṭhapaṭaladvādaśaślokena śvetā brāhmaṇānām, raktā kṣatriyāṇām, pītā vaiśyānām, kṛṣṇā śūdrāṇāṃ praśastābhūmiriti nirūpitam, evañca śvetaraktapītakṛṣṇakusumāni pradoṣakāle śvabhre sanniveśya prātaryadvarṇakusumasya mlānirna dṛśyate, tadvarṇasya sā bhūmiḥ praśasteti | na nirvāti tathā dīpamiti sāmānyato yaḥ parīkṣākrama uktastatra viśeṣamāha hayaśīrṣe saurakāṇḍe - śvabhrāntaḥkumbhavaktreṣu āmapātraṃ niveśayet | gavyena haviṣā'pūrya pūrvavad vattikalpanā || pūrvādikramayogeṇa jvalanaṃ vīkṣayettataḥ | yaddeśe bhidyate pātraṃ yā ca vartirvinaśyati || tasya sā śasyate naiva śasyate yasya dīpyate | sarva jvalati vai yatra sarvakāmapradā tu sā || iti | tathāca śvabhramekaṃ vidhāya tatra caturdikṣu caturaḥ kumbhān saṃsthāpya tanmukheṣvekaikamāmapātraṃ nidhāya tat pātraṃ ghṛtenāpūrya tatra pratyekaṃ vartiṃ prajvālya jvalanaṃ vīkṣeta | prācyāṃ dīpaśikhāyā ujjvalatve tatra maṇḍapādinirmāṇaṃ brāhmaṇasya praśastam, dakṣiṇādiṣu dikṣu tathātve yathākramaṃ kṣtriyādeḥ, sarvāsāṃ śikhānāṃ samatve sarveṣām | atra sarvakāmapradeti sarveṣāṃ kāmapradetyarthaḥ | yatra tu pātrabhedo dīpaśikhāvināśā vā jāyate sā bhūmistadvarṇasya na praśasteti phalitam | toyaṃ śīghraṃ na jīryatītyasya parīkṣākramaṃ sphuṭamāha tatraiva - pradoṣe vāriṇā gartaṃ pūrya sūryodaye guruḥ | vīkṣed yatnena matimānuttamādhamamadhyamām || toye tiṣṭhati śreṣṭhā syāt saṣaṅkā madhyamā bhavet | śuṣkā visphuṭitā hīnā varjyā yatnena vai mahī || iti puṇyāhaṃ vācayitvā tu maṇḍapaṃ racayet sudhīḥ | (maṇḍaparimāṇanirūpaṇārthaṃ hastasvarūpam) padmahastena vidhivat pūrvoktena kareṇa vā || 2 || (tatra padmahastasvarūpam) mānahasto yadi bhaved vedāṅgulasamanvitaḥ | sa eva padmahastaḥ syāditi tantravido viduḥ || 3 || (maṇḍapasya parimāṇabhedāḥ) hastaṣoḍaśako vā'pi maṇḍapo'rkakaro'pi vā | (maṇḍapasvarūpam, sthambhānāṃ saṃkhyāparimāṇasthānāni ca) caturasra-caturdvāra-vedikādisamanvitaḥ || 4 || ---------------------------------------------- 2 | hastaṣoḍaśako vā.pītyādi-vakṣyamāṇamaṇḍapaparimāṇanirūpaṇāya hastaparimāṇamāha-padmeti | padmahastena pūrvoktena caturviṃśatyaṅgulāḍhyamityādinā tṛtīyaprakāśe'bhihitena vā kareṇa maṇḍapaṃ racayediti sambandhaḥ | 3 | tatra kiṃ padmahastasvarūpamityāha-māneti | karturdakṣiṇahastasyetyādimānāṅgulaparimāṇa-parimitacaturviṃśatyaṅgulātmako mānahastaḥ, sa yadi caturaṅgulasamanvito bhavet tadā sa padmahasta iti tantravido viduḥ | etena tāntrikopāsanāṅgamaṇḍapādinirmāṇamuktalakṣaṇahasta-parimāṇānusāreṇaiva kartavyamiti sūcyate | 4 | maṇḍapasvarūpamāha - hasteti | maṇḍapaḥ ṣoḍaśahasto dvādaśahasto vā | etena maṇḍapasyottamamadhamañca parimāṇaṃ pradarśitam | tatra ṣoḍaśahasto maṇḍapa uttamaparimāṇaḥ, dvādaśahasto'dhamaparimāṇa iti | atrāpiśabdena caturdaśahastātmako madhyamaparimāṇo'pi maṇḍapaḥ samuccīyate | ata eva rāghavabhaṭṭena - svalpo dvādaśahasto'yaṃ dvidvivṛddhyā tataḥ kramāt | iti pratiṣṭhāsārasaṃgrahavacanamabhidhāya, etena caturdaśahastasya madhyamatoktā ṣoḍaśahastasyottamatā ca | ityanena dvādaśacaturdaśaṣoḍaśahastānāṃ maṇḍapānāṃ prathamaparimāṇato dvidvivṛddyā krameṇādhamamadhyamottamaparimāṇatvamupapāditam | tathā tenaivānyatrāpītyabhidhāya - ṣoḍaśastambhasaṃyuktaścatvārasteṣu madhyagāḥ | aṣṭahastasamucchrāyā vedikāparitaḥ sthitāḥ || 5 || pañcahastapramāṇāsta ṛjavo dvādaśābhitaḥ | (stambhanikhananakramaḥ) tatpañcamāṃśaṃ nikhanenmedinyāṃ deśikottamaḥ || 6 || ---------------------------------------------- gṛhasyeśānakoṇe tu maṇḍapaṃ kārayed budhaḥ | dvādaśairaṣṭaṣaḍhastaiḥ ṣoḍaśairvā samantataḥ || ityuktam | atrāṣṭaṣaḍhastaiścaturdaśahastairityarthaḥ | evañca prakṛte'pi ṣoḍaśahasta uttamaparimāṇaḥ dvādaśahasto'dhamaparimāṇaḥ | apiśabdena samuccīyamānaścaturdaśahasto madhyamaparimāṇa iti trividho maṇḍapaḥ śrīmatpūrṇānandaparamahaṃsānāmapyabhimata ityavadheyam | yattu śāradāyāṃ tṛtīyapaṭale - pañcabhiḥ saptabhirhastairnavabhirvā mitāntaram | ṣoḍaśastambhasaṃyuktaṃ catvārasteṣu madhyagāḥ || ityādimaṇḍapalakṣaṇamuktaṃ tenapi prāguktaparimāṇatrayameva sūcitamācāryaiḥ | tathāhi tatra pañcabhiḥ saptabhiriti samuccayena dvādaśasaṃkhyā labhyate evaṃ pañcabhirnavabhirityetayoḥ samuccayena caturdaśasaṃkhyā labhyate | tathā saptabhirnavabhirityetayoḥ samuccayena ṣoḍaśasaṃkhyāvagamyate | tataśca pañcabhiḥ saptabhirnavabhirvā mitamantraraṃ yasyetyarthe śrīmallakṣmaṇācāryamate'pi maṇḍapānāṃ prāguktarītyādhamamadhyamottamaparimāṇatvamuktaṃ bhavati | etadabhiprāyeṇaiva rāhavabhaṭṭena pañcabhiḥ saptabhiriti samuccitam tathā pañcabhirnavabhirityanveti tathā saptabhirnavabhirityanvetīti coktam | vedikādītyādipadena dhvajādīnāṃ parigrahaḥ | dvāravedikādilakṣaṇantvagre vakṣyate | 5 | ṣoḍaśeti | sa maṇḍapaḥ ṣoḍaśastambhasaṃyukto bhavatītyarthaḥ | teṣāṃ stambhānāṃ sthānavibhāgamāha - catvara ityādinā | teṣu ṣoḍaśastambheṣu madhye catvāro madhyagāḥ maṇḍapamadhyapradeśagā vedikāyāścatuṣkoṇeṣu sthitāste cāṣṭahastasamucchrāyā bhavanti | aṣṭahastamaunnatyaṃ caturṇāṃ vedikākoṇasthastambhānāmityarthaḥ | 6 | pañceti | bahirdvādaśastambhāstu pañcahastapramāṇā bhavanti | ṛjava iti | te ṣoḍaśastambhā eva ṛjavaḥ avakrā grāhyā ityarthaḥ | śāradāyāṃ tṛtīyapaṭale'pi - (bahirdvādaśastambhasthānaṃ dvāraparimāṇa~ca) dvārasya pārśvayordvau dvau koṇe catvāra eva ca | hastadvayapramāṇena dvāraṃ kuryād vicakṣaṇaḥ || 7 || ---------------------------------------------- .....................................catvārasteṣu madhyagāḥ | aṣṭahastasamucchrāyāḥ saṃsthāpyā dvādaśābhitaḥ | pañcahastapramāṇāste vicchidrā ṛjavaḥ śubhāḥ || iti | atra mūle stambhanirmāṇe vihito vṛkṣādirnopadiṣṭa ityanyataḥ pradarśyate | tathāca rāghavabhaṭṭadhṛtapañcarātre- sāradārubhavān stambhān dṛḍhān kuryādṛjūn samān | iti | viśiṣyāha rāghavabhaṭṭadhṛtakriyāsāre - yajñīyavṛkṣo veṇurvā kramukaḥ stambhakarmaṇi | anye viśuddhavṛkṣā vā bhaveyurnānyabhūruhāḥ || iti | stambhe niṣiddho'pi vṛkṣa upadiṣṭastatraiva yathā - gṛhaśalyaḥ svayaṃ śuṣkaḥ kuṭilaśca purātanaḥ | asaumyabhūmijanitaḥ santyājyaḥ stambhakarmaṇi || iti | tatra stambhānāṃ bāhyābhyantarabhedena yadaṣṭahastapañcahastaparimāṇatvamuktaṃ taduttamaparimāṇamaṇḍapaviṣayaṃ madhyamādhamayostu tadanusāreṇa parimāṇaṃ nirṇeyam | etadabhiprāyeṇaiva rāghavabhaṭṭenāpi madhyamādhamayorddhādaśastambhaprāmāṇaṃ trairāśikenāneyam ityuktam | atra bahirantaśca stambhanyāsa āgneyādikrameṇaiva kartavyaḥ | tathāca rāghavabhaṭṭadhṛtaṃ vacanam - vedikoṇeṣu vinyasyet stambhān vedasvarūupakān | āgneyādikrameṇaiva ...................................... iti || tena vedibahirdvādaśasambhasthāpanamapi āgneyādikrameṇaiveti bodhyam | tatpañcamāṃśamiti | tatpañcamāṃśaṃ teṣāṃ prāguktatattatparimāṇaparimitānāṃ stambhānāṃ pañcamāṃśamityarthaḥ | tathāca stambhocchrāyaṃ pañcadhā vibhajya pañcamāṃśaṃ medinyāṃ nikhanediti rāghavabhaṭṭaḥ | 7 | dvādaśābhita ityuktam, tasyaiva kramaṃ darśayati - dvārasyeti | pratidiśaṃ dvau dvāviti (sthalānmaṇḍapabhūmerucchrāyaḥ) sthalādarkāṅgulocchrāyaṃ maṇḍapasthalamīritam | (maṇḍapaveṣṭanam) nārikeladalairvaṃśairveṣṭayed dvārapārśvataḥ || 8 || (dvāranirṇayaḥ) samasūtraṃ caturdvāraṃ catustoraṇabhūṣitam | (digbhedena toraṇabhedāḥ) nyagrodhatoraṇaṃ pūrve yāmye caudumbaraṃ matam || 9 || paścime'śvatthasaṃbhūtamuttare plakṣatoraṇam | (prāguktanyagrodhādīnāmabhāve kartavyam) pūrve vā plakṣasaṃbhūtaṃ nyagrodhaścottare tathā || 10 || (toraṇastambhānāmucchrāyapariṇāhau) eteṣāmeva vṛkṣāṇāmabhāve tu śamīdrumaḥ | jambūkhadirasārāśca śālā vā toraṇe smṛtāḥ || 11 || ---------------------------------------------- caturdikṣu aṣṭau stambhā āgneyādicatuṣkoṇeṣu catvāra iti militvā dvādaśa stambhā bhavantītyarthaḥ | hastadvayeti | atra - kanīyasi syād dvikaraṃ caturaṅgulavṛddhitaḥ | madhyamottamayordvāram ................................. || iti rāghavabhaṭṭadhṛtapāñcarātrapramāṇānusāreṇa dvārasya dvihastatvamadhamaparimāṇamaṇḍape, madhyamottamayostu catuścaturaṅgulavṛddhyā parimāṇāntaratvamavagamyate | tadatra viśeṣābhāve'pi prāguktapāñcarātravacanaikavākyatayā hastadvayapramāṇenetyasyādhamaparimāṇamaṇḍapadvāra- paratvaṃ madhyamottamayostu catuścaturaṅgulavṛddhyā dvāraparimāṇanirṇayaḥ kartavyaḥ | ityeva vicakṣaṇapadena sūcitamiti pratibhāti | 8 | sthalāditi | sthalānmaṇḍapasthalasyaunnatyaṃ dvādaśāṅgulamityarthaḥ | 9-11 | samasūtramityādi maṇḍapaṃ kuryāditi sambandhaḥ | tatra digbhedena toraṇa- vyavasthāmāha - nyagrodhetyādi | nyagrodho vaṭavṛkṣaḥ | plakṣaḥ parkaṭīvṛkṣaḥ | spaṣṭamanyat | kalpāntaramāha-pūrve veti | kalpadvayamevaitat pradarśitaṃ vaidikasarvasvadhṛtasomaśambhunā - plakṣamauḍumbarāśvatthavaṭaṃ vai toraṇaṃ nyaset | pūrvādito vidhātavyo yadvādyantaviparyayaḥ || iti | atrādyantaviparyaya ityanena pūrve vaṭatoraṇamuttare plakṣatoraṇamiti śrītattvacintāmaṇyuktaḥ prathamaḥ kalpo darśitaḥ | anyacca vaidikasarvasvadhṛtaṃ vacanam - nyasennyagrodhamaindryāntu yāmyāmauḍumbaraṃ tathā | vāruṇyāṃ pippalañcaiva kauveryāṃ plakṣakaṃ nyaset || iti | śāradāyāṃ tṛtīyapaṭale - dvāre dvāre toraṇāḥ syuḥ kramāt kṣīrimahīruhām | ityeka eva kalpo'bhihitaḥ | tatra kṣīrimahīruhāmityasya vyākhyāne rāghavabhaṭṭena kṣīrimahīruhāmiti vaṭoḍumbarāśvatthaplakṣāṇām nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣāḥ kṣīrimahīruhāḥ | iti paribhāṣaṇādityuktam | eteṣāmiti | eteṣāṃ prāguktanyagrodhādīnāmabhāve śamīdruma eva sarvatra toraṇe viniyojya ityarthaḥ | atra sarveṣāmiti bahuvacananirdeśena prāguktānāṃ caturṇāmevālābhe śamīdrumaviniyogavyavasthā sūcitā | ekasyāpi lābhe tenaiva sarve toraṇāḥ kartavyā iti bodhyam | ata eva rāghavabhaṭṭadhṛtasomaśambhunā- alābhādekameveṣāṃ sarvāśāsu niveśayet | ityuktam | atra somaśambhuvacane ekameveti sāvadhāraṇanirdeśena dvayostrayāṇāṃ vā lābhe'pi teṣāṃ viniyogamakṛtvā ekatamenaiva sarve toraṇā niṣpādanīyā iti sūcitam | rāghavabhaṭṭadhṛtasiddhāntaśekhare - ekameṣāmalābhe syāttadabhāve śamīdrumaḥ | jambūkhadirasārāśca tālo vā toraṇe smṛtāḥ | ityanena śamīdrumasyāpyalābhe krameṇa jambūkhadirādīnāṃ toraṇe viniyoga uktaḥ | toraṇalakṣaṇaṃ viśiṣyāha hayaśīrṣapañcarātre ādikāṇḍe - aśvatthoḍumbaraścaiva nyagrodhaḥ plakṣa eva ca | toraṇārthe ca kathitāḥ pūrvādiṣu yathākramam || ekahastaṃ nyased bhūmau caturhastaṃ tathocchrayet | tiryakphalakamānaṃ syāt stambhanāmarddhamānataḥ | śrī-16 (toraṇastambhānāmucchrāyapariṇāhau) stambhocchrāyaḥ smṛtasteṣāṃ saptahastaiḥ pṛthak pṛthak | daśāṅgulapramāṇena tatpariṇāha īritaḥ || 12 || ---------------------------------------------- dvihastāntaramanyo'nyaṃ toraṇaṃ saṃprakalpayet | śuklavastrayugācchannān darbhapiñjalasaṃyutān || puṣpamālāparikṣiptāṃstoraṇān parikalpayet | vṛttaṃ vā caturasraṃ vā dviṣaṭkāṣṭāṅgulantu vā || ṣaṭ-caturdvyaṅgulaṃ kāryaṃ toraṇaṃ nirvraṇaṃ samam | toraṇastambhamūleṣu kalasān maṅgalāṅkurān || pradadyādupariṣṭāttu dadyāccakraṃ sudarśanam | kalasaṃ varddhamānaṃ vā vasubhāgena kalpayet || syonā pṛthīti mantreṇa sthāpyāḥ pūjyāśca toraṇāḥ || iti | atra hayaśīrṣavacane dadyāccakraṃ sudarśanamiti vaiṣṇavamaṇḍapaparam | tata eṣāṃ toraṇānāṃ nāmānyapi nirdiṣṭāni - suśobhanaṃ bhavet pūrve subhadraṃ dakṣiṇe tathā | sukarmā paścime bhāge suhotrantu tathottare || iti | atra suśobhana-subhadra-sukarma-suhotrākhyā devatāḥ pūrvāditoraṇacatuṣkarūpeṇa yajñavighnanivāraṇārthamavasthitā iti tattaddevatādhiṣṭhitattvāt toraṇānāmapi tattannāmnā vyapadeśaḥ | taduktaṃ rāghavabhaṭṭadhṛtamahākapilapañcarātre - devāstoraṇarūpeṇa saṃsthitā yajñamaṇḍape | vighnavidhvaṃsanārthāya rakṣārthaṃ tvadhvarasya ca || iti | ata eva devānāmamīṣāṃ toraṇeṣu pūjanamupadiṣṭaṃ tatraiva - suśobhanaṃ taṃ pūrvasyāmṛgvedādisumantritam | īṣe tveti ca mantreṇa subhadrākhyantu dakṣiṇe || sukarmākhyantu vāruṇyāṃ sāmavedādikena tu | śanno devīti mantreṇa suhotraṃ tūttare nyaset || iti | 12 | toraṇastambhānāmucchrāyaṃ nirdiśati - stambheti | saptahastairityuttamaparimāṇamaṇḍapatoraṇaviṣayam, pṛthakpṛthagityanena madhyamādhamaparimāṇamaṇḍapayostoraṇastambhānāṃ (toraṇastambhaśirasi phalakanyāsastatra śūlāropaṇañca) tiryakphalakamānaṃ syāddairghye sārddhakaradvayam | śūlānyākalpayenmadhye toraṇe hastamānataḥ || 13 || ---------------------------------------------- krameṇa ṣaṭ-pañcahastarūpabhinnaparimāṇatā sūcitā | sphuṭamāha vāstuśāstre - pañcahastapramāṇāste vistāreṇa dvihastakāḥ | ṣaḍḍhastā madhyamāḥ proktāḥ saptahastāstathottamāḥ || iti | atra vistāreṇa dvihastakā iti tiryakphalakamānamuktam | evañca ṣoḍaśahastātmakottamaparimāṇamaṇḍape saptahastapramāṇāḥ, caturdaśahastātmakamadhyamaparimāṇamaṇḍape ṣaḍḍhastapramāṇāḥ, dvādaśahastātmakādhamaparimāṇamaṇḍape tu toraṇastambhāḥ pañcahastapramāṇā bhavantīti bodhyam | stambhānāṃ vyāsamāha - daśeti | parīṇāho vistāraḥ | vṛttaṃ vā caturasraṃ vā dviṣaṭkāṣṭāṅgulantu vā | ityādiprāgullikhitahayaśīrṣavacanena stambhānāṃ vṛttatvaṃ caratusratvaṃ veti kalpadvayaṃ dvādaśāṅgulādivistāraparimāṇabhedāśca dṛśyante | 13 | tiryagiti | toraṇastambhayorupari dehalīrūpaṃ yat tiryakphalakaṃ tasya parimāṇaṃ dairghye dīrghatāyāṃ sārddhakaradvayaṃ syādityarthaḥ | etacca parimāṇaṃ stambhocchrāyaḥ smṛtasteṣāṃ saptahastairityuktottamaparimāṇatoraṇaphalakaviṣayam | madhyamādhamaparimāṇatoraṇaphalakaparimāṇantu krameṇa ṣaṭṣaḍaṅgulanyūnatayā kalpanīyam | etadarthapratipādanāyaiva - tiryakphalakamānaṃ syāt stambhānāmarddhamānataḥ | iti śāradātilakatṛtīyapaṭalavacanavyākhyāne rāghavabhaṭṭena idaṃ tiryakphalakamānamuttamasyaiva | anyayoḥ ṣaṭṣaḍaṅgulanyūnatā jñeyā | ityuktam | evañca uttamaparimāṇatoraṇe sārddhakaradvayam, madhyamaparimāṇe tataḥ ṣaḍṅgulanyūnam, adhamaparimāṇe'ṅgule tato'pi caturaṅgulanyūnatayā karadvayamātraṃ phalakaṃ kalpanīyamiti paryavasyati | yattu hayaśīrṣapañcarātre ādikāṇḍe caturviṃśapaṭale - pañcahastaparimāṇatoraṇastambhaṃ prakṛtya - saralaṃ madhyaśṛṅgaṃ syāt kiñcidvakrañca pakṣayoḥ | ubhayaṃ tatsamākhyātaṃ dvyaṅgulaṃ ropayettadā || 14 || ---------------------------------------------- ekahastaṃ nyased bhūmau caturhastaṃ tathocchrayet | tiryakphalakamānaṃ syāt stambhānāmarddhamānataḥ | iti stambhārddhaparimāṇatvaṃ phalakasyābhihitaṃ tannikhananāvaśiṣṭacaturhastārddhamānaparamityavadheyam | tataśca tatrāpi pañcahastastambhakalpe phalakasya dvihastatvameva paryavasyatīti sarvaṃ nirvivādam | śūlānīti | madhye niruktaphalakamadhyapradeśe śūlāni ākalpayenniveśayedityarthaḥ | ayaṃ śūlaropaḥ pratitoraṇamekaikaśaḥ kartavyaḥ | taduktaṃ rāghavabhaṭṭena śāradātilakaṭīkāyām - śūlānīti bahuvacanaṃ catuḥsaṃkhyāparam, toraṇa ityekavacanaṃ jātau, tena pratitoraṇamekamekaṃ śūlaṃ kāryam iti | atra - toraṇaṃ ghaṭayitvaiva mūrddhni śūlatrayaṃ nyaset || agrayormadhyabhāge ca paṭṭikāyāṃ triśūlakān || iti rāghavabhaṭṭadhṛta-kriyāsāra-mantramuktāvalīvacanaikadeśābhyāṃ pratitoraṇaphalakaṃ śūlatrayaniveśanamityapi kalpāntaramasti | atra pariṇāhaḥ ṣaḍbhāgaḥ etacca maṇḍapatraye samānamiti rāghavabhaṭṭāḥ | 14 | śūlasvarūpamāha - saralamiti | śūlāstriśṛṅgā bhavanti, tatra madhyaśṛṅgaṃ saralamavakraṃ pakṣayoḥ madhyaśṛṅgapārvayoḥ ubhayaṃ tacchṛṅgaṃ kiñcid vakraṃ syāt | teṣāñca śūlānāṃ dvyaṅgulaṃ ropayet toraṇaphalaka iti śeṣaḥ | taduktaṃ rāghavabhaṭṭena madhyakīlastīkṣnāgra ṛjustamabhito dvau tīkṣnāgrau vakrau madhyakīladeśagatavakrabhāgāviti | rāghavabhaṭṭadhṛtapiṅgalāmate'pi - śūlena cihnitāḥ kāryā dvāradeśāḥ svamastake | ṛju vai madhyaśṛṅgaṃ syāt kiñcidvakrantu pakṣayoḥ | ubhayaṃ tat samākhyātaṃ dvyaṅgulaṃ ropayettadā || iti | atra yasyāṃ diśi yad yattoraṇakāṣṭhaṃ vihitaṃ śūlānyapi tatra tatra tena tenaiva kartavyānītyavadheyam, evameva rāghavabhaṭṭāḥ | (atra vaiṣṇavānāṃ viśeṣaḥ) vaiṣṇaveṣu ca tantreṣu viśeṣo'tra nigadyate || 15 || mastake dvādaśāṃśena śaṅkha-cakra-gadāmbujam | prāgādikramayogeṇa nyasetteṣāṃ svadārujam || 16 || gandhapuṣpāmbaropetān kumbhāṃsteṣu vinikṣipet | dhruvaṃ dharāṃ vākpatiñca vighneśaṃ tatra pūjayet | maṇḍapasya ca koṇastha-kalaseṣu kramādamī || 17 || galitodakasaṃpūrṇā vāmrapatropaśobhitau | svarṇādikalasau dvau dvau dvāre dvāre niveśayet || 18 || amṛto durjayaścaiva siddhārtho maṅgalastathā | gandhapuṣpādibhirmantraiḥ kramādetān prapūjayet || 19 || pūjyā dvārasthakumbheṣu śakrādyāstanmanūtamaiḥ | dikṣu dhvajān nibadhnīyāllokapālasamaprabhān || 20 || ---------------------------------------------- 15-19 | evaṃ śūlanyāse śaivāgamaprakriyāmabhidhāya vaiṣṇavāgamaprakriyāmāha - vaiṣṇaveṣviti | atra prāguktaśūlasthāne pūrvādikrameṇa phalakānāṃ mastake svadārujaṃ toraṇadārumayaṃ śaṅkha-cakra-gadāmbujaṃ nyasedityarthaḥ | tathāca pūrvatoraṇe śaṅkham, dakṣiṇatoraṇe cakram, paścimatoraṇe gadām, uttaratoraṇe ca padmaṃ nyasediti | dvādaśāṃśeneti toraṇastambhadvādaśāṃśenetyarthaḥ | atra vaiṣṇavānāmayaṃ viśeṣaḥ śāradāyāṃ noktaḥ | rāghavabhaṭṭena tu - vaiṣṇave dvādaśāṃśena śaṅkhacakragadāmbujam | prāgādikramayogeṇa nyasetteṣāṃ svadārujam || iti vāstuśāstrīyavacanamullikhya eṣāṃ svadārujatvokteḥ śaive etatsthānīyānāṃ śūlānāṃ nyāsādeva svadārujatvaṃ prāptamityabhihitam | tacchaive vaiṣṇave ca toraṇe dārumayāṇyeva śūlaśaṅkhādīni kartavyānīti niṣkarṣaḥ | 20-22 | dhvajāropaṇamāha - dikṣvityādinā sulakṣaṇānityantena | pūrvādidikṣu pañcahastā dhvajāḥ kāryā vyāyāmena dvihastakāḥ | saptahastā dhvajā vā syurvistārāddvādaśāṅgulāḥ || 21 || daṇḍaśca vaṃśajasteṣāṃ daśahastapramāṇataḥ | diggajān vilikhenmantrī dhvajamadhye sulakṣaṇān || 22 || ---------------------------------------------- maṇḍapatoraṇayormadhyabhāge krameṇa lokapālasamaprabhān aṣṭau dhvajān nibadhnīyādityarthaḥ | taduktaṃ vaidikasarvasvadhṛtahayaśīrṣe - bāhyadeśe toraṇasya maṇḍapābhyantare tathā | aṣṭau dhvajāḥ sthāpanīyāḥ pūrvādikramayogataḥ || iti | lokapālasamaprabhaniti lokapālānāṃ varṇānāha śāradāyāṃ caturthapaṭale - pīto rakto'sito dhūmraḥ śuklo dhūmraḥ sitāvubhau | gauro'ruṇaḥ kramādete varṇataḥ parikīrtitāḥ || iti | ete lokapālā ityarthaḥ | atra vacane gauro'ruṇa ityetābhyāmanantasya brahmaṇaśca varṇo nirūpitaḥ, so'trāprākaraṇikaḥ | atra tu indrādīnāmīśānāntānāṃ varṇāḥ sitāvubhāvityantena nirūpaṇīyāḥ | tathā ca pūrvasyāṃ dhvajaḥ pītaḥ, āgneyyāṃ raktaḥ, yāmyāṃ kṛṣṇaḥ, nair-ṛtyāṃ dhūmraḥ, vāruṇyāṃ śuklaḥ, vāyavyāṃ dhūmraḥ, kauveryāmaiśānyāñca śveta iti phalitam | hayaśīrṣapañcarātre tu - aruṇo'gninibhaścaiva kṛṣṇaḥ śuklo'tha pītakaḥ | raktavarṇastathā śvetaḥ sarvavarṇastathaiva ca || iti vacanena dikpāleṣu keṣāñcit pūrvato'nyādṛśā varṇā nirūpitāḥ | tadevaṃ sthite matabhede satsampradāyānusāreṇaikataraḥ pakṣa āśrayaṇīya iti hṛdayam | 21-22 | dhvajānāṃ parimāṇamāha - pañceti | vyāyāmena vistāreṇa | parimāṇāntaramāha - sapteti | dhvajadaṇḍaparimāṇamāha - daṇḍaśceti | daśahastaparimito vaṃśajo dhvajadaṇḍaḥ kartavyaḥ ityarthaḥ | rāghavabhaṭṭenāpi - dvipañcahastairdaṇḍaiste vaṃśajaiḥ saṃyutā matāḥ | iti vacanametadanukūlamāhṛtam | tatra dvipañcahastairiti daśahastairityarthaḥ | pūjāhomādikaṃ sarvaṃyāgādyaṃ yat kṛtaṃ budhaiḥ || 23 || rakṣaṇena vinā yadvat kṣetraṃ naśyati kṣetriṇām | dhvajaṃ vinā devagṛhaṃ tathā naśyati sarvadā || 24 || tataḥ kāryāḥ patākā hi dhvajenaiva samanvitāḥ | saptahastāḥ patākāḥ syuḥ saptamāṃśena vistṛtāḥ || 25 || ---------------------------------------------- diggajāniti | diggajānāhāmarasiṃhaḥ - airāvataḥ puṇḍarīko vāmanaḥ kumudo'ñjanaḥ | puṣpadantaḥ sārvabhaumaḥ supratīkāśca diggajāḥ || iti | tathāca pūrvādyaṣṭadhvajeṣu krameṇairāvatādīnaṣṭau sulakṣaṇān diggajān likhedityarthaḥ | rāghavabhaṭṭena tu - mātaṅgavastahariṇasiṃhamatsyainavājinaḥ | vṛṣabhañca yathānyāyaṃ dhvajamadhye kramāllikhet | athavā diggajānaṣṭāvairāvatapuraḥsarān || iti kriyāsāravacanena mātaṅgādīn diggajān vā dhvajamadhye likhediti kalpadvayamupadarśitam | 23 | pūjeti | atra pūjāhomādikaṃ yat kṛtaṃ tatraiva pūjādisthale dikṣu dhvajān nibadhnīyāditi pūrveṇa sambhandhaḥ | 24 | dhvajāropaṇasyākaraṇe yo doṣastatra dṛṣṭāntamāha-rakṣaṇeti | 25 | patākāropaṇamāha - tata iti | tato dhvajāropaṇānantaram | dhvajenaiva samanvitāḥ samanugatāḥ patākāḥ kāryāḥ | etena dhvaje yādṛśo daṇḍādīnāṃ varṇānāñca vidhiḥ pradarśitaḥ patākāropaṇe'pi sa eva vidhirādaraṇīya iti sūcitam | ata eva (maṇḍapaśobhāsampādanakramaḥ) cūtapallavamālāḍhyaṃ vitānairupaśobhitam | vicitravastrasaṃyuktaṃ citrakumbhasamanvitam || 26 || kalasairghaṭikābhiśca darpaṇaiścāmaraistathā | phalairnānāvidhairbhojyairaṅkūrairdhūpadīpakaiḥ | bhūṣitaṃ maṇḍapaṃ kuryādratnapuṣpasamujjvalam || 27 || ---------------------------------------------- saptahastāḥ patākāḥ syurityādinā patākāvastraparimāṇamātramabhihitam | atra parimāṇe'pi viśeṣamāha hayaśīrṣe ādikāṇḍe - saptahastāstato dīrghā vistārāddvādaśāṅgulāḥ | dvipañcahastadaṇḍeṣu patākāstu niveśayet || iti | patākānāṃ varṇabhedān viśiṣyāha vaidikasarvasvadhṛtakāpile - athāto lakṣaṇaṃ vakṣye patākānāṃ yathāvidhi | patākāṃ pītavarṇābhāmaindryāṃ diśi vinikṣipet || āgnyeyyāṃ raktavarṇābhāṃ kṛṣṇābhāṃ yāmyagocare | nair-ṛtyāṃ nīlavarṇābhāṃ vāruṇyāṃ vai sitāntathā || vāyavyāṃ dhūmravarṇābhāṃ kauveryāṃ pītavarṇikām | patākāṃ sarvavarṇābhāmaiśānyāṃ diśi vinaset | ānantyāṃ śvetavarṇābhāṃ brāhmyāṃ raktañca vinyaset || iti | atra kapilavacane daśānāmeva varṇanirṇayāddaśalokapāladevatākā daśa patākāḥ sthāpanīyā iti sphuṭaṃ pratīyate | vaidikasarvasvadhṛtabhaviṣyapurāṇe tu toraṇaphalakacatuṣṭaye ekahastadvihastānyataraparimāṇapatākācatuṣṭayasthāpanamapyāha | yathā - ekahastapramāṇāstāstoraṇārthā dvihastikāḥ | nānāvarṇavicitrāstā nyased vai pratitoraṇe || iti | atra toraṇapadena toraṇaikadeśatiryakkāṣṭhamucyata iti vaidikasarvasvam | (vedīlakṣaṇam) tattribhāgamite kṣete madhyabhāge tu vedikām | hastamātraṃ tadutsedhaṃ caturasraṃ samaṃ tathā || 28 || iṣṭakābhirmṛdā vāpi vedī darpaṇasannibhā || 29 || ---------------------------------------------- 28 | rāghavabhaṭṭadhṛtakriyāsāre - vakrapārśvaklinnamadhyā paruṣā dṛgaśobhanā | mānahīnādhikā yā sā kartuḥ karmavināśinī | ityanena vakrapārśvatvādidoṣaduṣṭavedikāyā aniṣṭaphalakatvaśravaṇādiṣṭaphalasādhanānukūlavedikānirmāṇamāha-taditi | tasya maṇḍapasya tribhāgastṛtīyo bhāgastanmite kṣete madhyabhāge vedikāṃ kuryādityarthaḥ | tṛtīyo bhāgo diksaṃstho'pi bhavitumarhati tannirāsāyāha - madhyabhāga iti | evañca maṇḍapasūtraṃ triguṇīkṛtya pūrvataḥ paścimato dakṣiṇata uttarataścaikamekamaṃśaṃ parityajya avaśiṣṭe madhyabhāge vedikā-nirmāṇamanenopadiśyate | tadutsedhaṃ tasyā vedikāyā ucchrāyaṃ hastamātraṃ caturasraṃ catuṣkoṇaṃ samañca kuryāt, na tu utsedhasya tāratamyaṃ kartavyamityarthaḥ | 29 | iṣṭakābhiriti prathamaḥ kalpastadabhāve mṛdā vā darpaṇasannibhā danturatvādidoṣahīnā vedī kartavyetyarthaḥ | taduktaṃ rāghavabhaṭṭadhṛtakriyāsāre - tribhāgaṃ maṇḍapaṃ kṛtvā madhyabhāgastu vedikā | hastamānaṃ tadutsedhaṃ caturasraṃ samaṃ yathā || pakvābhirvā'pyapakvābhiriṣṭakābhirdṛḍhaṃ yathā | kartavyā vedikā śreṣṭhā tadabhāve mṛdā'pi vā | avakrapārśvā susnigdhā darpaṇodarasannibhā || iti | tantrarāje ekonatriṃśapaṭale'pi maṇḍapalakṣaṇānantaraṃ - ... ... ... tattraibhāgapramāṇataḥ | vidadhyānmadhyato vedīṃ karamātrasamunnatām | darpaṇādarasaṅkāśamadhyām ............................... | iti vedilakṣaṇamuktam | (aṅkurārpaṇam) pratiṣṭhāyāñca dīkṣāyāṃ sthāpane cotsave tathā | saṃprokṣaṇe ca śāntyarthaṃ vivāhe mauñjibandhane || 30 || navaveśmapraveśe ca tathābhiṣekakarmaṇi | sarvalakṣaṇakāryeṣu vidadhyādaṅkurārpaṇam || 31 || (aṅkurārpaṇakālaḥ) pratiṣṭhādidināt pūrvaṃ navame saptame dine | pañcame vā tṛtīye vā sadyo vā cāṅkurārpaṇam || 32 || ---------------------------------------------- 30-31 | atha karmaṇaḥ śubhāśubhaparīkṣārthamaṅkurārpaṇe vaktavye prathamaṃ tasya viṣayānāha-pratiṣṭhāyāmityādinā | pratiṣṭhāyāṃ taḍāgādīnām, sthāpane devādīnām, utsave daivatayātrotsave, saṃprokṣaṇe abhiṣekādau, śāntyarthaṃ śāntikayāgādiṣu, mauñajavaghane upanayane, abhiṣekarmaṇi rājñāmabhiṣeke, sarvalakṣaṇakāryeṣu sarveṣu śubhakarmasu ca aṅkurārpaṇaṃ vidadhyād vakṣyamāṇakrameṇeti śeṣaḥ | śāradāyāṃ tṛtīyapaṭale'pi - dīkṣāyāmabhiṣekeṣu navaveśmapraveśane | utsaveṣu ca sampattau vidadhyādaṅkurārpaṇam || iti | 32 | pratiṣṭhādityādipadena prāguktānāṃ dīkṣāsthāpanotsavādīnāṃ parigrahaḥ | prakṛte tu dīkṣāyā evābhidhāsyamānatvāt niruktadīkṣādinataḥ pūrvaṃ navame saptame pañcame tṛtīye vā divase sadyo vā aṅkurārpaṇaṃ kartavyamityarthaḥ | eṣu ca kalpapañcakeṣu pūrvapūrvāsambhave paraḥ paraḥ kalpo grāhyaḥ | tatra prathamakalpe dīkṣādinaṃ daśamaṃ yathā bhavati tathā'ṅkurārpaṇaṃ kartavyamityevāha - pūrvamityanena | śāradāyāṃ tṛtīyapaṭale'pi - prāgeva dīkṣādivasāt saptabhirvidhivaddinaiḥ | ityatra dīkṣādivasāt prāgityanena dīkṣādivasasyāṣṭamatvamabhihitam | tadvyākhyāne'pi rāghavabhaṭṭena - etena dīkṣādinamaṣṭamaṃ yathā bhavati tathā kartavyamityuktam | tataśca dīkṣādinapūrvadinato navame vā saptame vetyevaṃkrameṇāṅkurārpaṇadivasā nirūpaṇīyāḥ | ityuktam | (aṅkurārpaṇe śālānirmāṇam) maṇḍapasyottare bhāge śālāṃ pūrvāparāyatām | daśahastasuvistārāṃ pañcahastasuvistṛtām | gūḍhāṃ kuryāttatastasyāṃ maṇḍalaṃ racayet sudhīḥ || 33 || (maṇḍalanirmāṇakramaḥ) pañcahastapramāṇāni pañca sūtrāṇi pātayet | pūrvāparāyatānyeṣāmantaraṃ dvādaśāṅgulam || 34 || dakṣiṇottarasūtrāṇi tadvadekādaśā'rpayet | padāni tatra jāyante catvāriṃśat pramārjayet || 35 || ---------------------------------------------- 33 | aṅkurārpaṇakarmāṅgabhūtaśālānirmāṇamāha-maṇḍapasyeti | maṇḍapasya pūrvamamihitasya uttare bhāge pūrvāparāyatāṃ dāgahastasuvistārāṃ dairghyeṇa daśahastām, pañcahastasuvistṛtām āyāmena pañcahasaparimitām, mūḍhāṃ kaṭādibhirāvṛtāṃ vātapraveśāyogyāmityathaḥ, śālāṃ kuryāt | rāghavabhaṭṭena śāradātilakatṛtīyapaṭalaṭīkāyām - maṇḍapasyottare bhāge śālāṃ pūrvāparāyatām | gūḍhāṃ kuryāttatastasyāṃ maṇḍapaṃ racayet sudhīḥ || iti vacanamullikhya tadvyākhyānāvasare - dīrghacaturasrarūpāṃ gūḍhāṃ paritaḥ kaṭādiparivṛtāṃ dakṣiṇaikadvāravatīṃ nivātāñca kuryādityuktam | tatra maṇḍalanirmāṇamāha - tata iti | 34-35 | aṅkuramaṇḍalanirmāṇaparipāṭīmāha - pañcahastetyādinā sampradāyavidhānata ityantena | pūrvāparāyatāni pañcahastapramāṇāni dvādaśāṅgulāntaritāni pañca sūtrāṇi pātayet | evaṃ pūrvāparāyatasūtrapātanāntaraṃ dakṣiṇottarāyatānyekādaśa sūtrāṇi pātayet | tadvaditi dvādaśāṅgulāntaritānītyarthaḥ | evaṃ dvādaśāṅgulāntaritaikādaśasūtrapātena pūrvāparāyatāḥ pañca hastāḥ saṃgṛhītāḥ syuḥ | padānīti | evaṃ pūrvāparāyatadakṣiṇottarāyatasūtrapātena tatra maṇḍale catvāriṃśat padāni bhavanti | pramārjayedityuttaratrābhisambhadhyate | evañcāyaṃ kramaḥ paryavasyati - prāguktaśālāistāramadhyabhāge pañcahastapramāṇaṃ pūrvapaścimāyatamekaṃ (?) sūtraṃ dattvā taddakṣiṇottarabhāgayordvādaśāṅgulāntarite (tatra padavibhāgaḥ) paṅktyā vīthīścatasrontaścatuṣkobhayapārśvayoḥ | vīthyau dve ca catuḥkoṣṭhatrayamevāvaśiṣyate || 36 || (rajasāṃ nyāsaḥ) padāni rañjayet tāni śvetapītāruṇāsitaiḥ || 37 || īśānādikrameṇaiva rajobhiḥ śyāmalena ca | vīthīrāpūrayenmantrī sampradāyavidhānataḥ || 38 || ---------------------------------------------- dve dve sūtre pātayet tatastatsūtravyatibhedīni dakṣiṇottarāyatānyekādaśa sūtrāṇi pātayediti | rāghavabhaṭṭadhṛtaprayogasāre tu - prasāryāsphoṭayet sūtraṃ yathā yāmyottarāyatam | pañcahastapramāṇena dve dve pārśve ca pātayet || tadvat pūrvoktamānena dvādaśadvādaśāṅgule | prāk prayak ca samaṃ paścāt sūtrāṇyekādaśa krmāt | pātayettāsu rekhāsu pūrvasūtrāntarāntaram || iti | atra yāmyottarāyatāḥ pañca rekhāḥ pūrvapaścimāyatāścaikādaśeti mūloktakramādrekhāpāte viśeṣo dṛśyate | tadevamatra rekhāpāte viśeṣadarśanāt svasvasampradāyānusāreṇaikataraṃ matamāśrayaṇīyamiti siddhantaḥ | ata eva sampradāyavidhānata iti vakṣyati | 36 | teṣu padeṣu vīthyādinirmāṇamāha - paṅktyeti | paṅktyā catasro vīthīḥ pramārjayet iti pūrveṇānvayaḥ | antariti vakṣyamāṇatvādetā vahirvīthya ityavadheyam | tathāca pūrve catuḥkoṣṭhāmekāṃ vīthīm, dakṣiṇe'ṣṭakoṣṭhāmaparām, paścime catuḥkoṣṭhāmanyām, uttare cāṣṭakoṣthāmitarāṃ kūrvītetyuktaṃ bhavati | athāntarvīthidvayamāha - antariti | antaścatuṣkāṇāṃ catuṣkatrayasyetyarthaḥ, ubhayapārśvayordve vīthyau dvidvikoṣṭharūpe mārjayedityarthaḥ | evaṃ krte phalitamāha - catuḥkoṣṭhatrayamevāvaśiṣyata iti | 37-38 | athāntaścatuṣkatrayasya rajasā'pūraṇamāha-padānīti | īśānādikrameṇaiva tāni padāni antaḥpraticatuṣkasthacatuścatuḥpadāni krameṇa śvetapītāruṇāsitai rajobhiḥ āpūrayedityarthaḥ | evañca praticatuṣkam īśānakoṣṭhaṃ śvetam, āgneyaṃ pītam, nair-ṛtaṃ raktam, vāyavyañca kṛṣṇam ityuktaṃ bhavati | śāradāyāṃ tṛtīyapaṭale - padāni rañjayettāni śvetapītāruṇāsitaiḥ | rajobhiḥ śyāmalenātha vīthīrāpūrayettataḥ || iti vacanena padānāṃ rajobhiḥ pūraṇamātramabhihitam na tu rajonyāsasya kramo'bhihita iti | etadvyākhyāne rāghavabhaṭṭena - pītāraktasitāsitaṃ pratipadaṃ vahnyādiśarvāntakam | iti prapañcasāravacanaikadeśamulikhya vahnyādikrameṇa pītādirajasāṃ nyāsaḥ pramāṇīkṛtaḥ | etanmate āgneyapadaṃ pītam, nai-ṛtapadaṃ raktam, vāyavyapadaṃ śvetam, aiśānapadañca kṛṣṇamityavagamyate | na ca, prasāryāsphālayet sūtramityādiprāguktaprayogasāravacanaprāpta- yābhyottarāyatapañcarekhāpātakalpe vahnyādikrameṇa pītādivarṇānāṃ nyāsaḥ kalpyatāṃ, śrītattvacintāmaṇau pūrvāparāyatapañcarekhāpātakalpe īśānādikrameṇa pītādirajasāṃ nyāsasya viśiṣyābhidhānāsatraiva īśānādikramo'stviti vācyam, pītāraktasitāsitamityādiprāguktaprapañcasāravacanaikadeśasya yāmyodīcyasamāyataṃ praṇigadantyanye'pi tanmantriṇaḥ | iti parapādaparyālocanayā rekhāpatasya dvividhe'pi kalpe śrīmadācāryapādairvahnyādikrameṇaiva rajonyāsabhidhānāt | tasmāt prāguktaśrītattvacntāmaṇi- prapa"ncasāravacanaparyālocanayā sampradāyānusāreṇībhayavidhe'pi maṇḍale īśānādikramatā vā vahnyādikramato vā pītādirajasāṃ nyāsaḥ kartavya ityubhayasampradāyajñāpanārthameva mūle sampradāyavidhānata ityuktamiti sarvamavadātam | śyāmalena ceti | śyāmalavarṇena vīthīḥ bahiścaturdiksaṃsthā antaśca pūrvāparasaṃsthā dvidvipadā appurayedityarthaḥ | hayaśīrṣapañcarātre tu- pañcahastapramāṇāni daśa sūtrāṇi pātayet | navadhā bhedite kṣetra ekāśītipadaṃ bhavet || vīthyau madhye dve ca ṣaṭkaṃ mārjayet koṇapārśvayoḥ | śobhārthaṃ racayenmadhye padmaṃ navabhireva ca || (tatrāṅkarārpaṇapātrāṇi) pātrāṇi trividhānyāhuraṅkurārpaṇakarmaṇi | pālikāḥ pañcamukhyaśca śarāvāśca catuḥkramāt | proktāḥ syuḥ sarvatantrajñairharibrahmaśivātmakāḥ || 39 || (tatra pālikā) pālikāvaktravistāraḥ ṣoḍaśāṅgula ucyate | bhavet kaṇṭhavilañcāsyāstadaṣṭāṅgulavistṛtam || 40 || ---------------------------------------------- padāni rañjayet paścāc śvetapītāruṇāsitaiḥ | rajobhiḥ śyāmalenātha vīthīrāpūrayettataḥ || ityanenaikāśītipadātmakamaṇḍalamabhihitam | evañcāyamapyaparaḥ sampradāya ityavadheyam | 39 | athāṅkurapātrāṇyupadiśati - pātrāṇīti | pālikāḥ pañcamukhyaḥ śarāvāśceti trividhāni pātrāṇi aṅkurārpaṇakarmaṇi vihitānyāhuriti sambandhaḥ | tatra pālikādīnāmarthāḥ pradarśitā rāghavabhaṭṭena - sthūlānyuccāni śarāvāṇyena pālikāśabdenocyante | pālikā eva kiñcinnicāḥ pañcamukhayuktāḥ pañcamukhya ucyante | śarāvāḥ prasiddhaḥ iti | etatsamānānupūrvīkaśāradātilakavacanavyākhyāne - sarvatantrajñairityanena pañcadevatādīkṣādikarmasu pātrabhedo nāstīti rāghavabhaṭṭāḥ | catuḥkramādityanena madhacatuṣkatraye praticatuṣkaṃ catvāri catvāri pālikādīni sthāpanīyānityuktam | sthāpanañcedaṃ paścimādikrameṇeti svayameva vakṣyati | haribrahmaśivātmakā iti pālikā harirūpāḥ, pañcamukhyo brahmarūpāḥ, śarāvāśca śivarūpā ityarthaḥ, etenaiteṣu pātreṣu krameṇa haribrahmaśivāḥ pūjanīyā ityuktam | taduktaṃ vaidikasarvasvadhṛtakāpile - vaiṣṇavī pālikā jñeyā brāhmī tu ghaṭikocyate | śāṅkarantu śarāvaṃ syāt trayametat tridaivatam || iti 40-41 | idānīṃ kramaprāptaṃ pālikālakṣaṇamāha-pāliketi | pālikā śarāva- pādapīṭhasya vistāraḥ ṣaḍaṅgula udīritaḥ | caturaṅgula utsedhastatsandhiścāṅgulaṃ bhavet | tatsandhiśca bhaved dvau vā pādapīṭhārddhameva ca || 41 || (pañcamukhī) bhavet pañcamukhī caiva ghaṭikā sarvakāmadā | caturaṅgulavistārāṇyāhurvaktrāṇi pañca vai || 42 || catvāri ca caturdikṣu ūrddhvamekaṃ yathāvidhi | ghaṭikā'yāmavistāro dvādaśāṅgula ucyate || 43 || ācāryāḥ kathayantyeke ṣoḍaśāṅgulameva vā || 44 || ---------------------------------------------- viśeṣaḥ, tasya mukhasya vistāraṇ ṣoḍaśāṅgulaḥ | kaṇṭhasthavilasya vistāro'ṣṭāṅgulaḥ | pādapīṭhasya adhaḥpradeśasya vistāraḥ ṣaḍaṅgula iti | utsedhaścaturaṅgulaḥ | tatsandhiriti | tasya pādapīṭhasya sandhiḥ śarāvapādapīṭhayoḥ saṃyogasthalamityartthaḥ | idaṃ sandhiparimāṇaṃ dvyaṅgulaṃ vā tryaṅguaṃ vāpi bhavitumarhati ityevāha - tatsandhiścetyādinā | atra pādapīṭhasyātsedhārddhena dvyaṅgulam, vistārārddhena tryaṅgulaṃ vetyavadheyam | 42-44 | pañcamukhīlakṣaṇamāha - bhavediti | asyāḥ pañcamukhyāḥ pañca mukhāni tāni ca sarvāṇyeva catuścaturaṅgulavistārāṇi + teṣāñca mukhānāṃ sthānamāha - catvārīti | caturdikṣu catvāri madhye caikamiti pañca | asyā ghaṭiketi nāmāntaram | ghaṭikaiva pañcamukhayuktā pañcamukhītyarthaḥ | ata eva ghaṭikāyāmavistāra ityādinā pañcamukhyā evāyāmavistārau pratipāditau | ghaṭikāyā āyāmo dairghyam aunnatyamityarthaḥ, vistāro vyāsaśca dvādaśāṅgulaparimāṇaḥ | na ca vistāra ityekavacanād āyāmasya vistāra iti ṣaṣṭhīsamāsa iti vācyaṃ vacanāntareṇaunnatyasyāpratipādanāt, āyāmavistarābhyāntu ghaṭikā dvādaśāṅgulā | iti hayaśīrṣapañcarātrīyasaṅkarṣakāṇḍavacanasaṃvādācca āyāmavistārayorubhayoreva dvādaśāṅgulaparimāṇatvapratipādanāt | tasmādāyāmena sahito vistāra ityevārthaḥ (śarāvaḥ) dvādaśāṅgulavistāraṃ śarāvasya mukhaṃ smṛtam | caturaṅgulavistāramadhastā * nmūlamucyate || 45 || (pālikādīnāṃ parimāṇe viśeṣaḥ) yathāsambhavamānaṃ vā kenāpītyabhidhīyate || 46 || ---------------------------------------------- samyak | ācāryā iti kecidācāryā ghaṭikāyā vistārā'yāmau ṣoḍaśāṅgulāviti vadantītyarthaḥ | 45 | kramaprāptaṃ śarāvasvarūpamāha - dvādaśeti | śarāvasya mukhaṃ dvādaśāṅgulaparimāṇaṃ mūlaṃ caturaṅgulamiti | eṣāmucchrāya upadiṣṭhaḥ śāradāyāṃ tṛtīyapaṭale - pātrāṇi trividhānyāhuraṅkurārpaṇakarmaṇi | pālikāḥ pañcamukhyaśca śarāvāśca catuḥkramāt || proktāḥ syuḥ sarvatantraiśarhari-brahma-śivātmakāḥ | eṣāmucchrāya unneyaḥ ṣoḍaśa-dvādaśāṣṭabhiḥ || iti | evañca pālikāyā ucchrāyaḥ ṣoḍaśāṅgulaḥ, pañcamukhyā dvādaśāṅgulaḥ śarāvasyāṣṭāṅgula iti | 46 | yathāsambhavamiti | prāguktānāṃ pālikādīnāṃ prāguktatattatparimāṇasampādanāsambhave yathāsambhavaṃ paprimāṇaṃ kartavyamityarthaḥ | taduktaṃ rāghavabhaṭṭadhṛtasiddhāntaśekhare - yathāsambhavamānaṃ vā pālikādi samācaret || iti | hayaśīrṣapañcarātre saṅkarṣakāṇḍe'ṅkurapātrāṇyevamabhihitāni | yathā - pātraṃ trividhamuddiṣṭaṃ maṅgalāṅkurakarmaṇi | śarāvo ghaṭikā pālī teṣāṃ lakṣaṇamucyate || dvādaśāṅgulavistāraṃ śarāvasya mukhaṃ bhavet | ṣoḍaśāṅgulakasyāpi mūlaṃ syāccaturaṅgulam || pañcavaktrā ghaṭī jñeyā sarvakāmaphalapradā | ūrddhvamekaṃ bhavedvaktraṃ śeṣān dikṣu prakalpayet || (pālikādīnāmupādānāni) suvarṇarūpyatāmrairvā mṛdā vā racayet sudhīḥ | (pātranyāsakramaḥ) triguṇīkṛtasūtreṇa śubhānyāveṣṭayet tridhā || 47 || prakṣālya deśikasteṣu padeṣvāhitaśāliṣu | sagandhadarbhakūrceṣu paścimādi niveśayet || 48 || ---------------------------------------------- caturaṅgulamātrāṇi mukhāni parikalpayet | āyāmavistarābhyāntu ghaṭikā dvādaśāṅgulā || ṣoḍaśāṅgulamātrā vā ghaṭikā'yāmavistarā | pālikāvistarāḥ proktāḥ ṣoḍaśāṅgulasammitāḥ || smṛtaṃ vaktraṃ tathā cāsyā arddhamātraṃ susaṃvṛtam | ṣaḍaṅgulamadhobhāge tāvadeva tu vistṛtam || tanmānaṃ pādapīṭhantu caturaṅgulamucchritam | tatsandhiścāṅgulī jñeya unnāhastryaṅgulī bhavet || atra caturaṅgulamucchritaṃ tatsandhiścāṅgulo jñeyaḥ ityuktyā caturaṅgulocchritasya pādapīṭhasyaikāṅgulasandhau kṛte pādapīṭhasyocchrāyastryaṅgula iti hṛdayam | suvarṇeti | suvarṇeneti prathamaḥ kalpaḥ, tadasambhave raupyeṇa vā tāmreṇa vā mṛttikayā vā pātrāṇi racayed iti krameṇottarottaropādānānāmapakrṣa iti pratipāditam | sudhīrityanena ca pūrvapūrvasambhave kvacidapyuttarottaropādānānāmādānaṃ na kartavyamiti sūcitam | tathāca rāghavabhaṭṭadhṛtavacanam - sambhave kanakarūpyatāmratā mārtikānyabhinavānyathavā syuḥ | iti | 47-48 | triguṇīkṛteti | tāni ca śubhāni kṛṣṇavarṇa-vraṇādirahitānītyarthaḥ | pātrāṇi prakṣālya triguṇīkṛtasūtreṇa tridhā veṣṭayet | na cādau veṣṭanaṃ paścāt prakṣālanamiti vācyam, rāghavabhaṭṭena pūrvaṃ prakṣālanaṃ paścāttantuveṣṭanamityanena tantuveṣṭanāt pūrvameva prakṣālanābhidhānāt | tataśca āhitaśāliṣu dhānyayukteṣu padeṣu prāguktāṅkuramaṇḍalāntarvartidvādaśapadeṣu gandha-darbhakūrcayukteṣu paścimādikrameṇa pātrāṇi niveśayedityarthaḥ, darbhakūrcalakṣaṇantu-saptaviṃśatidarbhāṇāṃ veṇyā granthivibhūṣitamityādinā svayameva pañcamaprakāśe vakṣyate | karīṣavālukāmṛdbhistāni pātrāṇi pūrayet | prokteṣu teṣu pātreṣu haribrahmaśivān yajet || 49 || ---------------------------------------------- etaduktaṃ bhavati - prāguktadvādaśapadeṣu prathamaṃ dhānyāni gandhadarbhakūrcāni ca nidhāya paścimacatuṣke ekaikaśaḥ pālikācatuṣkam, madhyamakoṣṭhacatuṣke pañcamukhīcatuṣkam, pūrvakoṣṭhacatuṣke śarāvacatuṣkaṃ niveśayediti | atra praticatuṣkaṃ pālikādīnāṃ nyāsa āgneyādikrameṇa | taduktaṃ prāṇatoṣaṇīdhṛtaprayogasāre - evaṃ kṛtvā sādhakastu tatra pātrāṇi vinyaset | vahnyādīśānaparyantaṃ catuṣkeṣu pṛthak pṛthak || iti | 49 | teṣāṃ pātrāṇāmāpūraṇamāha-karīṣeti | karīṣaṃ śuṣkagomayaṃ, vālukāmṛdaḥ prasiddhaḥ | anena pratipātraṃ prathamaṃ karīṣaṃ tadupari vālukā, tadupari ca mṛda ityanayā rītyā pūraṇamupadiśyate | taduktaṃ hayaśīrṣapañcarātre ādikāṇḍe - karīṣabālukāmṛdbhiḥ pūrayeduttarottaram | iti | rāghavabhaṭṭadhṛtaprayogasāre'pi - mṛdbālukākarīṣaiścorddhvataḥ pātrāṇi pūrayet | iti | rāghavabhaṭṭenāpi etaruttarottaraṃ sarvāṇyapi pātrāṇ pūrayedityuktam | etadapi pātrasthāpanavadāgneyādikrameṇaiva kartavyam | prokteṣviti - paścimapātracatuṣke harim, madhyamacatuṣke brahmāṇam, pūrvacatuṣke ca śivaṃ yajedityarthaḥ | atra mṛttikāharaṇe viśeṣamāha rāghavabhaṭṭadhṛtasiddhantaśekhare - gandhādibhiśca kuddālaṃ pūjayitvā dināntare | gītanṛtyasamāyuktaṃ gajavājisamanvitam || gurvādayo rathārūḍhā gajārūḍhāstathā'pare | gatvā tīraṃ taḍāgasya nadyāḥ puṣpavanasya vā || tatra śuddhaṃ bhuvo bhāgaṃ darbhaiḥ saṃmṛjya cāstrataḥ | abhyukṣya cārghyātoyena tattanmantramanusmaran || hṛdā bhūmiṃ samāvāhya gandhapuṣpaiḥ samarcayet | kuddālīmastramantreṇa khātvā bhūmimatho mṛdam || p. 139) (prāguktakarmaṇāṃ divaiva kartavyatvam) etat karma divākāle kuryādrātrau na buddhimān || 50 || (bījāropaṇasya rātrikartavyatvam) bījāropaṇakāryantu niśāyāṃ tantravittamaiḥ | bījānāmadhipo yasmānnityaṃ kumudabāndhavaḥ || 51 || (bījanirvapaṇam) jalabījena bījāni dugdhaiḥ prakṣālya mantravit | mūlamantrābhijaptāni pañcaghoṣapuraḥsaram || 52 || āśīrvāgbhidvijātīnāṃ maṅgalācārapūrvakam | nirvapetteṣu pātreṣu pāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ || 53 || ---------------------------------------------- gṛhītvā vāmadevena pūrayet kāṃsyapātrake | hṛdā mṛdañca saṃmṛjya vastreṇācchādya dhārayet || puraṃ vā nagaraṃ vāpi sarvamaṅglanisvanaiḥ | guruṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā maṇḍapaṃ tvānayettataḥ || iti | 50 | etaditi | etadaṅkurārpaṇāṅgamaṇḍalādi-hariharaśivapūjāntaṃ karma divaiva kuryānna rātrāvityarthaḥ | 51 | bījāropaṇakarmaṇo niśāyāṃ kartavyatvamāha - bījeti | atra kāraṇamāha - bījānāmiti | evañca candrasyaiva niśāyā adhīśvaratvena tadadhipatikānāṃ bījānāṃ tatraiva vapanaṃ śubhāya kalpata ityāśayaḥ | 52-53 | bījavapanamāha-jaleti | jalabījena vamiti varuṇabījena | prakṣalyeti vakṣyamāṇāni bījānīti śeṣaḥ | mūlamantraiḥ deyatattaddevatā-tattanmantrairabhijaptāni | japaścāṣṭottaraśatamaṣṭottarasahasraṃ vā | saṃkhyānuktau śataṃ sāṣṭaṃ sahasraṃ vā japādiṣu | iti rāghavabhaṭṭadhṛtamahākapilapañcarātravacanāt | pañcaghoṣapuraḥsaramiti | pañcaghoṣāstu (vapanīyāni bījāni) śālīśyāmāḍhakīmudganiṣpāvatilasarṣapāḥ | kulattha-kaṅgu-māṣāśca bījānyaṅkurakarmaṇi || 54 || (teṣu skandādidaśadevatāpūjā) skandaṃ kaṅgau ca niṣpāve vāyumagniṃ kulatthake | āḍhakyāṃ nirṛtiṃ somaṃ mudge vaivasvataṃ tile || 55 || prajāpatiṃ śālibīje cānantaṃ sarṣape'rcayet | śyāmāyāmaccayedindraṃ māṣe tu varuṇaṃ yajet || 56 || somaṃ saṃpūjayennityamadhivāsadināvadhi || 57 || ---------------------------------------------- paṭaha-kāṃsya-mṛdaṅga-mukhavādya-śaṅkhā iti rāghavabhaṭṭaḥ | maṅgaleti, maṅgalācārāstu hulahuladhvaniprabhṛtayaḥ | nirvapediti | prā"nmukha udaṅmukho vā teṣu pātreṣu pālikādiṣu bījāni nirvapedityarthaḥ | taduktaṃ rāghavabhaṭṭadhṛtasiddhāntaśekhare - bījamukhyena mūlena prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ | vāpayet sarvabījāni pālikādiṣvanukramāt | bījānāmadhipaḥ somastasmādrātrau tu nirvapet || iti | 54 | śālīti | śālayaḥ haṃmantikadhānyāni, śyāmākaḥ śāmā iti vaṅgeṣu prasiddhaṃ dhānyam | āḍhakī aḍahara iti vaṅgeṣu prasiddho dvidalaviśeṣaḥ | niṣpāvā rājamāṣāḥ | kaṅguḥ kā unī, kā an iti ca yasya vaṅgeṣu prasiddhiḥ | 55-56 | eteṣu daśasu bījeṣu skandadīnāṃ varuṇāntānāṃ daśadevatānāṃ krameṇa pūjanamupadiśati - skandamityādinā varuṇaṃ yajedityantena | 57 | somamiti | nityamiti aṅkurārpaṇādivasāt prabhṛtyadhivāsadinaparyantaṃ somamarcayedityarthaḥ | taduktaṃ rāghavabhaṭṭadhṛtasiddhantaśekhare - somaṃ saṃpūjayennityamadhivāsadināvadhi | adhivāsadine prāpte somamudvāsayed guruḥ || iti | (balividhānam) haridrādbhiḥ samabhyukṣya vastrairāchādya deśikaḥ | baliṃ trividhapātrāṇāṃ dikṣu pūrvāditaḥ kṣipet | praṇavādyairnamo'ntaiśca rātrau rātrīśanāmabhiḥ || 58 || (saptānāṃ rātrīṇāmadhipatayaḥ) bhūtāni pitaro yakṣā nāgā brahmā śivo hariḥ | saptānāmapi rātrīṇāṃ devatāḥ samudāhṛtāḥ || 59 || ---------------------------------------------- 58 | haridrādbhiriti | haridrādbhiḥ haridrācūrṇamiśritajalaiḥ samabhyukṣya bījānīti śeṣaḥ | taduktaṃ rāghavabhaṭṭadhṛtaprayogasāre - triyambakāya śarvāya śaṅkarāya śivāya ca | sarvalokapradhānāya śāśvatāya namo namaḥ || vikīryānena mantreṇa haridrācūrṇamiśritam | toyaṃ pravarṣayetteṣu siñcettāverdinaṃ prati || atra dinaṃ pratīti pratidinamityarthaḥ | vastreriti | nūtanavastrerācchādya | atra vastreriti bahuvacanena vastrāṇāṃ trisaṃkhyākatvaṃ sūcitam | tathā ca pratyekacatuṣṭayamekaikenācchādya ityarthaḥ | etadeva deśika ityanena sūcitam | balimiti | trividhapātrāṇāṃ prāguktapālikāpañcasukhīśarāvāṇām, baliṃ vakṣyamāṇabhūtādīnāmityarthaḥ | pūrvādita iti pātranyāsamya paścimāditve'pi baliṃ pūrvādikrameṇaiva kuryādityarthaḥ | praṇvādyeriti | praṇavādyernavā'nteśca (?) mantraṃ rātrīśānāṃ bhūtāni pitarāvityādivakṣyamāṇalakṣaṇānāṃ nāmabhirvaliṃ kṣipervṛti (?) sambandhaḥ | tataśca eṣa baliḥ oṃ bhūtebhyo namaḥ ityādayo balikramaḥ | 59 | rātrīśanāmabhirityuktam, ke te rātrīśā ityākāṅkṣyāmāha - bhūtānīti | evañca bhūtāni prathamāyā rātrardevatāḥ, pitaro dvitīyāyā rātrerityevaṃkrameṇa sapta devatāḥ saptarātreśvarā iti | tāsāṃ valirapi prathamāyā rātreḥ saptamīṃ rātriṃ yāvat krameṇa vidheya ityarthaḥ | (balidravyabhedāḥ) bhūtebhyaḥ syurlājatilaharidrādadhiśaktavaḥ | sānāḥ pitṛbhyaḥ satilāstaṇḍulāḥ parikīrtitāḥ || 60 || karambhalājā yakṣebhyo nārikelodakānvitāḥ | śaktuḥ piṣṭañca nāgebhyo brahmaṇe paṅkajākṣatam || 61 || sāpūpamannaṃ śarvāya viṣṇave syād guḍaudanam || 62 || (tatra viśeṣaḥ) navarātravidhau mantrī dugdhānnaṃ kṛśaraṃ punaḥ || 63 || pradadyād viṣṇave caivaṃ sarvebhyaḥ pāyasaiśca vā | (dikpālabaliḥ) tataśca lokapālebhyaḥ pāyasānnairbaliṃ haret || 64 || ---------------------------------------------- 60-61 | atha devatābhedena balidravyabhedānāha - bhūtebhya ityādinā | karambheti karambho dadhiśaktavaṃ ityamaraḥ | tena miśritā lājāḥ | sāpūpamiti piṣṭakasahitam, pūpo'pūpaḥ piṣṭakaḥ syādityamaraḥ | 63-64 | pūrvaṃ navame saptame'pi vā (4|32) ityanena navarātryātmako yaḥ kalpa uktastatra valerviśeṣamāha-navarātravidhāviti | tatra saptamīṃ rātriṃ yāvat prāguktakrameṇa baliṃ vidhāya aṣṭamyāṃ rātrau viṣṇave dugdhānnam, navamyāṃ rātrau ca viṣṇava eva kṛśaraṃ pradadyāditi | taduktaṃ rāghavabhaṭṭena - yadā navarātreṣu balidānaṃ tadā rātridvaye balidravyaṃ devatā coktācāryai :- vaiṣṇavañca daugdhānnaṃ kṛśarañca vaiṣṇaveyaṃ yadi navarātrakramena valirukta iti | sarvebhya iti | prāguktavalidravyāṇāmalābhe bhūtādibhyaḥ sarvebhya eva pāyasaiḥ evaṃ pūrvoktakrameṇa baliṃ pradadyādityarthaḥ | tataśceti | tato bhūtādivalidānānantaraṃ pāyasānnairlokapālebhyo baliṃ haret iti | ayaṃ baliḥ pūrvādikrameṇaiva | tatrānantasya valirni-ṛtivaruṇayormadhye, brahmaṇastviśānandreyormadhye iti viśeṣaḥ | (aṅkuraparīkṣā) athāṅkuraṃ parīkṣeta yajamānaḥ śubhāśubham || 65 || (tatra śubhānyaṅkurāṇi) samyagūrddhvaprarūḍhāni komalāni sitāni ca | aṅkurāṇi śubhānyāhuriti mantravido janāḥ || 66 || (aśubhānyaṅkurāṇi) dhūmravarṇānyapūrṇāni tathā tiryaggatāni ca | śyāmalāni ca kubjāni varjayedaśubhāni ca || 67 || ---------------------------------------------- 66 | athāṅkuraparīkṣāyāṃ śubhānyaṅkurāṇyāha - samyagiti | sitāni śubhrāṇi | mitānīti pāṭhe mitāni samaparimāṇāgrāṇītyarthaḥ | 67 | aśubhānyaṅkurāṇyāha - dhūmretyādinā | apūrṇāni viralasanniveśāni | tiryaggatāni vakrāṇi | kubjāni madhyato bhaṅgurāṇi | atra śubhāśubhāṅkuraparīkṣāmāha rāghavabhaṭṭadhṛtasiddhantaśekhare - yajamānābhivṛddhyarthamaṅkurāṇi parīkṣayet | samyagūrddhva prarūḍhāni komalāni sitāni ca || dhūmravarṇānyapūrṇāni tathā tiryaggatāni ca | śyāmalāni ca kubjāni varjayedaśubhāni tu || avṛṣṭiṃ kurute kṛṣṇaṃ dhūmrābhaṃ kalahaṃ tathā | apūrṇaṃ jananāśañca durbhikṣaṃ śyāmalāṅkuram | tiryaga gate bhaved vyādhiḥ kubje śatrubhayaṃ tathā || iti | (aśubhāṅkurodgame śāntiḥ) taddoṣaśamanārthañca śāntihomaṃ samācaret | gururmūlena juhuyācchataṃ vāpi sahasrakam || 68 || iti śrīpūrṇānandaparamahaṃsaviracite śrītattvacintāmaṇau caturthaḥ prakāśaḥ | ---------------------------------------------- 68 | aśubhāṅkurodgame pratīkāramāha-taddoṣeti | mūleneti deyamantreṇetyarthaḥ | śataṃ vāpīti | doṣasyālpatve śataṃ prācurye sahasramityarthaḥ | siddhantaśekhare'pi - aśubhe cāṅkure jāte śāntihomaṃ samācaret | mūlamantreṇa juhuyād gururmūrtidharaiḥ saha | aghorāstreṇa cāstreṇa śataṃ vātha sahasrakam || iti | pañcamaḥ prakāśaḥ (dīkṣāṅgādhivāsanavidhirdīkṣāvidhiśca) (adhivāsasya dīkṣāpūrvadinakartavyatvam) atha dīkṣādināt pūrvamadhivāsaṃ cared guruḥ | (gaṇeśādipañcadevatāpūjanam) gaṇeśaṃ savitārañca śaṅkaraṃ śaṅkarapriyām || 1 || pūjayet kamalānāthaṃ ṣoḍaśairupacārakaiḥ | (tatra pañcāyatanadīkṣāyāṃ śivasya pūjākramaḥ) yadā tu śaṅkaraṃ madhya aiśānyāṃ śrīpatiṃ yajet || 2 || āgneyyāṃ ca tathā haṃsaṃ nairṛtyāṃ pārvatīsutam | vāyavyāñca samāpūjyā bhavānī bhaktavatsalā || 3 || ---------------------------------------------- 1 | evaṃ caturthe'ṅkurārpaṇāntaṃ karmābhidhāya pañcame dīkṣākramaṃ vivakṣaḥ prathamaṃ tadaṅgamadhivāsamāha - atheti | tatra ca gaṇeśādidevatāpañcakamādau pūjayet | 2-3 | pañcāyatanadīkṣāyāṃ prāguktānāṃ pūjane viśeṣamāha - yadā tviti | atra upāsyatvena mukhyaṃ devaṃ madhye yajeditarāṃstu caturaḥ koṇacatuṣṭaye | evañca śaṅkaropāsakaḥ mukhyatayā yadā śaṅkaraṃ madhye yajettadā aiśānyāṃ śrīpatim, āgneyyāṃ sūryam, nair-ṛtyāṃ gaṇeśam, vāyavyāñca ambikāṃ yajediti | evaṃ vakṣyamāṇaviṣṇusūryāmbikāherambapūjane'pi īśānādikrameṇa pūjanaṃ paraṃ paraṃ vakṣyate | atra caturdikṣu kalasacaturṣṭayaṃ madhye ca kalasamekaṃ saṃsthāpya teṣu pūjanamanuṣṭheyam | ekadevatākadīkṣāsthale tu ekameva kalasamāropya tatra devatāṃ pūjayet | ata eva prapañcasāre - (viṣṇoḥ) yadā tu madhye govindamaiśānyāṃ śaṅkaraṃ yajet | āgneyyāṃ gaṇanāthañca nair.-ṛtyāṃ tapanaṃ tathā | vāyavyāmambikāñcaiva yajenmantrī samāhitaḥ || 4 || (sūryasya) sahasrāṃśuṃ yadā madhya aiśānyāṃ pārvatīpriyam | āgneyyāmekadantañca nair-ṛtyāmacyutaṃ yajet | vāyavyāṃ pūjayeddevīṃ bhogamokṣaikabhūmikām || 5 || ---------------------------------------------- proktenaivaṃ kalasavidhinaikena vā'nekakumbhaiḥ | ityanenācāryairekānekakumbhasthāpanaṃ vyavasthāpitam || tantrasāradhṛtagaṇeśavimarṣiṇīvacane ekatraiva sarveṣāṃ saṃgraho dṛśyate | yathā - śambhau madhyagte harīna-harabhū-devyo harau śaṅkare - bhāsyenāgasutā ravau haragaṇeśā'jā'mbikāḥ sthāpitāḥ | devyāṃ viṣṇuharaikadantaravayo lambodare'jeśvare- nāryāḥ śaṅkarabhāgato'tisukhadā vyastāstu te hānidāḥ || iti | atra aiśānyāṃ śrīpatiṃ yajedityādinā īśānādikrameṇaiva sarvāsāmaṅgadevatānāṃ pūjanamabhihitam | tantrasāradhṛtarāmārcanacandrikā-gautamīyayostu - yadā tu madhye govindamāgneyyāṃ gaṇanāyakam | nair-ṛtyāṃ haṃsamabhyarcya vāyavyāmarcayecchivām | aiśānyāṃ śankarañcaiva bhogamokṣaphalāptaye || ityādinā āgneyādikrameṇāṅgadevatānāṃ pūjanamuktam, evaṃ sthite prasthānadvaye svasvasampradāyānugatyaikataradāśrayaṇīyam | ata eva vastuto vaikalpikamiti sāmpradāyikā ititantrasārakṛtaḥ | (bhavānyāḥ) bhavānīntu yadā madhya aiśānyāṃ mādhavaṃ yajet | āgneyyāṃ pārvatīnāthaṃ nair-ṛtyaṃ gaṇānāyakam | pradyotanantu vāvyavyāmācāryastatra pūjayet || 6 || (gaṇeśasya) herambantu yadā madhya aiśānyāmacyutaṃ yajet | āgneyyāṃ pañcavaktrañca nair-ṛtyāṃ jagadambikām | vāyavyāṃ dyumaṇiñcaiva yajenmantrī samāhitaḥ || 7 || (eṣāṃ niruktasthānādanyatra pūjane doṣaḥ) svasthānavarjitā devāḥ śokamohabhayapradāḥ | mantraratnāvaleścaitat prasaṅgānmatamīritam || 8 || ---------------------------------------------- 8 | mantreti | prasaṅgāditi | prāguktapūjanakramaḥ pañcāyatanadīkṣāyāmeva vihitaḥ, parantu - śyāmāyāṃ bhairavītārācchinnamastāsu bhairavi | mañjughoṣe tathā raudre pañcāṅgaṃ neṣyate budhaiḥ || iti tantrasāradhṛtarudrajāmalavacanenātra pañcāyatanadīkṣāyā anupayogāt prasaṅgādityuktam | evañcātrānupayogitve'pi anyatrānyatropayogitvād dīkṣāsvarūpanirūpaṇe pañcāyatanadīkṣāyāṃ yo viśeṣastasyāpyabhidhānamucitameveti granthakṛtāmāśayaḥ | samāhitena manasā dhyāyanmantrasya devatām | prāṇapratiṣṭhāṃ kurvīta tantramantravicakṣaṇaḥ || iti śāradātilakacaturthapaṭalavacanavyākhyāne rāghavabhaṭṭena mantrasya devatāmityekamantradīkṣāyām, pañcāyatanadīkṣāpakṣe pañca kalasān saṃsthāpya tattatkalase tattaddevatāmāvāhayed ityuktam | evañcaikadevatādīkṣāviṣaye pañcāṅgaprakriyāyā upayogo nāstīti rāghavabhaṭṭamatenāpi prasaṅgāditi sādhu saṃgacchate | (eṣu gauṇamukhyabhedenārcanakramabhedaḥ) mukhye puṣpāñjaliṃ dattvā gaṇeśādyarcanaṃ caret | gaṇeśa eva mukhyaścettatra sūrya kramād bhavet || 9 || (eteṣāmapūjane doṣaḥ) anabhyarcya naro yāti narakaṃ nātra saṃśayaḥ || 10 || (dikpālavaliḥ) atha dikpāladevebhyo valiṃ dadyād gurūttamaḥ || 11 || ---------------------------------------------- 9 | mukhya iti | mukhye upāsyatayā pradhāne puṣpāñjaliṃ dattvā tattatkalpavihitaṃ gaṇeśādīnāmarcanaṃ kuryādityarthaḥ | atra mukhyadevatāyai prathamaṃ puṣpāñjaliṃ dattvā gaṇeśādīnāṃ pūjanaṃ nirvarttya mukhyadevatāpūjanaṃ kuryāditi kecit | apare tu atra puṣpāñjaliśabdena pūjāsamāptau deyaṃ puṣpāñjalimācakṣate | tathāca pradhānadevatāyāḥ pūjanaṃ samāpya tasyai puṣpāñjaliṃ dattvā gaṇeśādīnāmarcanaṃ carediti vadanti | tadevaṃ sthite vacanasyobhayathā vyākhyāne svasvasampradāyānusāreṇaikataraḥ pakṣaḥ samāśrayaṇīya iti bodhyam | ata eva rāghavabhaṭṭena - etacca svasvagurusampradāyānusāreṇa jñeyam ityuktam | tantrasārakṛtā tu aṅgadevatāpūjākāstu pīṭhadevatāpūjānantaram, tathāca santkumāratantre - pīṭhasyārcanamaṅgadeayajanaṃ prāṇapratiṣṭhā tata āhvānaṃ nijamudrikāviracanaṃ dhyānaṃ prabhoḥ pūjanam | ityanena pradhānadevatāpīṭhapūjānantaraṃ gaṇeśādīnāmarcanamabhihitam | mukhye puṣpāñjaliṃ dattvā ityādivacanānāntu sthāpitapratimāyantrādiparatvamupapāditam yattūktam - mukhye puṣpāñjaliṃ dattvā aṅgadevān samarcayet | tattu sthāpitapratimāyantrādiparamityantena granthena | 11 | atheti | pūujādikaṃ samāpya | dikpālavalikramastu navamapaṭale vakṣyate | (atha śiṣye guroḥ kṛtyam) atha śiṣyaṃ samānīya susnātaṃ samalaṅkṛtam | tadgātre mātṛkānyāsaṃ tathā ṛṣyādikaṃ nyaset || 12 || deyamantraṃ tasya mūrdhni japedaṣṭottaraṃ śatam | śaṅkhatoyena tanmantraistataḥ saṃprokṣayecchiśum || 13 || (śiṣyakṛtyam) tataḥ puṣpādikaṃ dattvā bālakaḥ praṇamed gurum || 14 || (tataḥ śiṣyaṃ prati guroḥ kṛtyam) āśīrvādaṃ gururdattvā brāhmaṇaiḥ saha sādhakaiḥ | darbhaśayyāṃ pariṣkṭya śiṣyaṃ tatra niveśayet | svāpamantreṇa mantrajñaḥ śiśoḥ śikhāṃ prabandhayet || 15 || (śiṣyasya śayanakāle śrīgurudattasvapnamānavamantrapāṭhaḥ) tanmantraṃ svāpasamaye paṭhed vāratrayaṃ śiśuḥ | śrīguroḥ pādukāṃ dhyātvā upavāsī jitendriyaḥ || 16 || ---------------------------------------------- 12 | anantarakaraṇīyamāha-atha śiṣyamiti | etacca sarvamātmasamarpaṇāntaṃ karma samāpya kartavyamityavadheyam | ṛṣyādikamiti | etatkalpokta ṛṣyādinyāsastu pūjākrame vakṣyate | 15 | svāpamantreṇeti vakṣyamāṇasvapnamānavamantreṇa | atra śikhābandhanaṃ svapnamānavamantreṇābhihitam | gandharvatantre ṣaḍviṃśapaṭale tu - mūlenaiva śikhāṃ baddhvā tataḥ śayyāgataṃ śiśum | svapnamānavamāśritya svāpayet pūrvamastakam || ityanena mūlamantreṇa śikhābandhanam, svapnamānavamantreṇa svāpanamupadiśyate | evaṃ sthite kramabhede svasvagurusampradāyānusāreṇaikataraḥ kramaḥ samāśrayaṇīya ityavadheyam | (svapnamānavamantraḥ) tāro hilidvayaṃ śūlapāṇaye dviṭha īritaḥ | svapnamānavamantro'yaṃ śambhunā parikīrtitaḥ || 17 || (prārthanāmantraḥ) namo'jāya trinetrāya piṅgalāya mahātmane | vāmāya viśvarūpāya svapnādhipataye namaḥ || 18 || svapne kathaya me tathyaṃ sarvakāryeṣvaśeṣataḥ | kriyāsiddhiṃ vidhāsyāmi tvatprasādānmaheśvara || 19 || (śiṣyasya prārthanāpūrvakaṃ śayanam) iti mantreṇa sacchiṣyo devaṃ prārthya svapecca vā | (prataḥ śiṣyaṃ prati svapnadarśanapraśnaḥ) svapne śubhāśubhaṃ dṛṣṭaṃ pṛcchet prātaḥ śiśuṃ guruḥ || 20 || (svapne vakṣyamāṇānāṃ darśanaṃ siddhikaram) kanyāṃ chatraṃ rathaṃ dīpaṃ prāsādaṃ kānanaṃ nadīm | kuñjaraṃ vṛṣabhaṃ mālyaṃ samudraṃ phaṇinaṃ drumam || 21 || parvataṃ turagaṃ medhyamāmamāṃsaṃ surālayam | evamādīni sarvāṇi dṛṣṭvā siddhimavāpnuyāt || 22 || ---------------------------------------------- 17 | svapnamānavamantramāha - tāra ityādi | tāraḥ praṇavaḥ dviṭha svāhā | evañca oṃ hili hili śūlapāṇaye svāhā iti svapnamānavamantraḥ | imaṃ mantraṃ svāpakāle vāratrayaṃ paṭhet ityāha pūrvavacane vāratrayamityanena | 18-20 | etanmantrapāṭhānantaraprārthanāmantramāha - nama iti | gandharvatantre ṣaḍviṃśapaṭale'pi itaḥ prabhṛti siddhimavāpnuyādityantāni vacanāni tulyānyeva dṛśyante | 22 | atra kanyāṃ chatraṃ rathamityādinā siddhimāpnuyādityantena svapne śubhasūca- (aśubhasvapnadarśane tacchāntyarthaṃ homaḥ) śubhāśubhaṃ gururjñātvā juhuyādaśubhe śatam | astreṇeti kramāt prokto vidhiḥ śiṣyādhivāsane || 23 || ---------------------------------------------- kānāmeva nirdeśaḥ kṛtaḥ | śubhāśubhaṃ gururjñātveti vakṣyamāṇagranthenāśubhānāmapyapekṣitatvāt tāni pradarśyante yathāha gandharvatantre ṣaḍviṃśapaṭale - cāṇḍālaṃ gardabhaṃ kākaṃ rujā'śūnyamamaṅgalam | tailābhyktaṃ naraṃ nagnaṃ śuṣkavṛkṣaṃ sakaṇṭakam | prāsādamatalaṃ dṛṣṭvā naro rogamavāpnuyāt || iti | rāghavabhaṭṭadhṛtamahākapilapañcarātre'pi kanyāṃ chatraṃ rathamityādimūlasaṃvādiśubhaśakunānyabhidhāya - cāṇḍālaṃ karabhaṃ kāruṃ gartaṃ śūnyamamaṅgalam | tailābhyaktaṃ naraṃ nagnaṃ śuṣkavṛkṣaṃ sakaṇṭakam | prāsādamatalaṃ dṛṣṭvā naro rogamavāpnuyāt || ityanenāśubhānyapi pradarśitāni | 23 | astreṇeti | phaṭ svāheti mantreṇa śataṃ juhuyādityarthaḥ | etadadhivāsanaṃ mantragrahaṇapūrvarātrau kartavyam | rāghavabhaṭṭadhṛtapiṅgalāmate tu sadyo'dhivāsanamapyabhihitam | yathā- sadyo'dhivāsamathavā prakurvīta yathāvidhi | rāghavabhaṭṭadhṛtamantratantraprakāśe'pi - dinadvayenaiva kuryāddīkṣākarma vicakṣaṇaḥ | sadyo'dhivāsanaṃ vā syādekasmin divase yadi || iti | adhivāsaśabdārthamāha rāghavabhaṭṭadhṛtamahākapilapañcarātre - vasateradhipūrvasya bhāve ghañpratyaye kṛte | adhivāsa iti hyeṣa prayogaḥ siddhimeti ca || gurvādisahito vāso rātrau niyamapūrvakaḥ | so'syārtho hi nipātānāmanekārthatayā mataḥ || iti | (dīkṣādinakṛtyam) atha dīkṣādine mantrī snātvā tantrānusārataḥ | jalaśaṅkhakaro mantrī yāgasthānaṃ samāśrayet || 24 || kṣālayeddhastapādau ca ācāmed vidhipūrvakam | (sāmānyārghyasthāpanam) pūrvadvāre toraṇasya samīpe'rghyaṃ prakalpayet || 25 || ---------------------------------------------- 24 | atheti adhivāsānantaram | snātvā tantrānusārata iti | tāntrikasnānantu granthakāraḥ svayameva pañcadaśaprakāśe vakṣyati | jalaśaṅkhakara iti arghyasthāpanārtham | 25 | kṣālayediti | etadācamanāṅgahastapādaprakṣālanam | taduktam - prakṣālya pāṇī pādauca gokarṇākṛtihastataḥ | māṣamajjanamātrantu triḥ pibedambu vīkṣitam || ityādi | ācāmed vidhipūrvakamiti | atra vidhipūrvakamityanena śrīvidyoktavidhinācamanamupadiśyate | taduktaṃ haratattvadīdhitidhṛtabhairavatantre- bālābījaistribhiḥ pītvā dvābhyāmoṣṭhau pramārjayet | durgādvābhyāṃ dvirunmṛjya māyayā kṣālayet karam || śrīmāyāvākaparā-kāma-tripuṭāyonivartulaiḥ | kāmakalāṅkuśābhyāñca mukhanāsākṣikarṇakān || nābhyuraskaṃ bhujau spṛṣṭvāpyadhikārī japādiṣu || iti | atra bālābījairiti ai/ klīṃ sau/ḥ | durgādvābhyāmiti dū/ dū/ | māyayeti hrī/ | śrībījaṃ śrī/ | vāgbījaṃ ai/ | parābījaṃ hrī/ | kāmabījaṃ kliṃ | tripuṭeti śrī/ hr/ kli/ | yoniḥ ai/ | vartulaṃ binduḥ | vartulairityanena pūrvoktāni bījāni viśeṣitāni | kāmakalā ī/ | aṅkuśaḥ kro/ iti | tathācāyaṃ prayogaḥ - ai/ hrī/ sau/ḥ iti bījatrayeṇa trirjalaṃ pītvā dū/ dū/ ityoṣṭhau pramārjya hrī/ iti karu prakṣālayet | śrī/ iti mukhe, hrī/ iti dakṣiṇanasi, ai/ iti vāmanasi, hrī/ iti dakṣiṇacakṣuṣi, klī/ iti vāmacakṣuṣi, śrī/ iti dakṣakarṇe, hrī/ iti vāmakarṇe, klī/ iti nābhau, e/ iti vakṣasi, ī/ iti dakṣiṇabhuje, kro/ iti vāmabhuje iti haratattvadīdhitiḥ | (sāmānyārghyakramaḥ) astreṇa pātraṃ prakṣālya hṛnmantreṇa prapūrayet | nikṣipettīrthamāvāhya gandhādīn praṇavena tu || 26 || darśayeddhenumudrāṃ vai sāmānyārghyamidaṃ smṛtam | (dvārapūjāyāḥ kartavyatā) svakalpoktavidhānena dvārapūjāṃ samācaret || 27 || (gororyāgamaṇḍapapraveśaḥ) kiñcit spṛśan vāmaśākhāṃ dehalīṃ laṅghayed guruḥ | aṅgaṃ saṅkocayannantaḥ praviśeddakṣiṇāṅghriṇā || 28 || (pūjā) nair-ṛtyāṃ diśi vāstvīśān brahmāṇañca prapūjayet | (maṇḍapaprokṣaṇam) pañcagavyārghyatoyābhyāṃ prokṣayed yāgamaṇḍapam || 29 || (pañcagavyaparimāṇam) mūtraṃ prasthaṃ gomayaṃ syāt kṣīrato'pyarddhameva vā | ---------------------------------------------- 26 | astreṇa phaṭ ityanena | hṛnmantreṇa namaḥ ityanena | 27-28 | dvārapūjā mūladevatapūjākrame vakṣyate | kiñciditi | maṇḍapadvārasya vāmaśākhāṃ kiñcit spṛśan | tato dakṣiṇaśākhāyāṃ vighnaṃ kṣetreśamantataḥ | iti śāradātilakapañcamapaṭalavacanena dakṣiṇaśākhāyāṃ sāmānyato vighneśakṣetra- ājyaṃ dadhno'pyarddhamānaṃ pramāṇaṃ tat prakīrtitam | svaiḥ svairmantraiśca mantrajño yojayet pañcagavyakam || 30 || ---------------------------------------------- pālapūjanābhidhānāt tatsparśaparihārāya vāmaśākhāsparśapūrvakagamanamupadiśyate | dehalīlaṅghanamapi tathaiva - dehalyāmarcayedastraṃ pratidvāramitikramāt | iti śāradāvacanāt | ata eva rāghavabhaṭṭenāpi kiñcit spṛśannityādiśāradāvacanavyākhyāne ataḥ spṛśannityāditrayaṃ dṛṣṭārthaṃ dehalyāmapi devasya pūjitatvādityuktam | aṅgamiti | vāmāṅgasaṅkocayannityarthaḥ | aṅgasaṅkocanantu niḥsaratāṃ vighnānāmavakāśadānārtham | utsārtitānāṃ vighānāṃ dadad vartma tu vāmataḥ | tathā- nirgacchatāṃ vighnakṛtāmathaiṣāṃ vāmāṅgasaṅkocanaceṣṭitena | pradāya mārgam ... ... ... ... ... || ityādirāghavabhaṭṭadhṛtavacanena tathābhidhānāt | dakṣiṇāṅghriṇeti | dakṣiṇapādaṃ puraskṛtya yāgamaṇḍapaṃ praviśedityarthaḥ | tantrasārādāvapyevameva | yattu haratattvadīdhitikṛtā - kiñcit spṛśan vāmaśākhāṃ vāmapādapuraḥsaram | smaran devyāḥ padāmbhojaṃ maṇḍapaṃ praviśet sudhīḥ || iti tantrāntaravacanam, vāmapādaṃ puraskṛtya praviśed yāgamaṇḍapam | iti śivārcanacandrikādhṛtatripurārṇavavacanam, dakṣapādaṃ puraskṛtya praviśeddevamandiram | śāktastu vāmapādam ... ... ... ... || iti merutantrapañcamaprakāśavacanañca svamatasamarthanānukūlamullikhya puṃdevatāmandirapraveśe dakṣapādapuraḥsaratvaṃ śaktimandirapraveśe vāmapādapuraḥsaratvañcopapādya, yattu tantrasārakāreṇa dakṣapādapuraḥsaraṃ vāmaśākhāṃ spṛśan dakṣiṇāṅgaṃ saṅkocayan maṇḍapāntaḥ (prasthasvarūpam) catuḥpalaḥ syāt kuḍavastaccatuḥprastha ucyate | (maṇḍapaśodhanam) catuḥpathāntāṃ tacchuddhiṃ vidadhyādvīkṣaṇādibhiḥ || 31 || vīkṣaṇaṃ mūlamantreṇa śareṇa prokṣaṇaṃ matam | tenaiva tāḍanaṃ darbhairvarmaṇābhyukṣaṇaṃ matam || 32 || ---------------------------------------------- praviśyeti sāmānyeniktaṃ tadetadvacanamanālocyaivetyādinā tantrasārakāraśirasi daṇḍaṃ pātayitumudyuktam, tadapi gandharvatantravacanamanālocyaiveti pratimaḥ | aṅgaṃ saṅkocayannantaḥ praviśeddakṣiṇāṅaghriṇā | yāgamandiragāṃstatra vighnānutsārayettataḥ || iti gandharvatantrasaptamapaṭalavacanena śaktiviṣaye dakṣiṇapādapuraḥsaramaṇḍapāntaḥ praveśasyāpyabhidhānāt | na ca tarhi prāguktatantrāntarādivacanānāṃ virodha iti vācyam, gandharvatantrasya śrīvidyāmātrapratipādakatayā śrīvidyetaraśaktiviṣaye tantrāntarādivacanānāṃ caritārthatvāt | evañca śrīvidyetaraśaktimaṇḍapapraveśo vāmapādapuraḥsaraḥ, śrīvidyāyāntu dakṣapādapuraḥsara eva maṇḍapapraveśo vihita iti sthitam | ata eva tatrabhavatā pūrṇānandena praviśeddakṣiṇāṅghriṇetyuktam | yattu tantrasārakāreṇa dakṣapādapuraḥsaramityuktaṃ tat prāguktagandharvatantravacanasyāviśeṣeṇa śaktimātraparatvamabhipretya strīpuruṣadevatāsādhāraṇyena | na tu tena strīdevatāmaṇḍape vāmapādapuraḥsaraḥ praveśaḥ kvāpi pratiṣiddhaḥ | śaktimaṇḍapapraveśe kvacid vāmapādapuraḥsaratvasya kvacana vā dakṣapādapuraḥsaratvasya darśanād dakṣapādasya strīpuruṣadevatāsādhāraṇyāt tantrasārasya ca strīpuruṣasādhāraṇadevatāpratipādakatvāt tatra dakṣapādapuraḥsaratvaṃ sāmānyenābhihitamiti saṃkṣepaḥ | 31 | maṇḍapaśodhanamāha - catuḥpathāntāmiti | atra catuḥpathaśabdena caturdikṣu maṇḍapād bahistoraṇastambhaparyanto hastamātraparimitaḥ pradeśa ucyate | tathāca vīkṣaṇādibhirvakṣyamāṇaiścatuḥpathāntāṃ tacchuddhiṃ maṇḍapaśuddhiṃ kuryādityarthaḥ | 32 | vīkṣaṇamiti | mūlamantreṇa deyamantreṇa | śareṇa astramantreṇa phaṭ ityanenetyarthaḥ | varmaṇā kavacena hu/ ityanena | candanāgurukarpūrairdhaipadantaraṃ sudhīḥ | vikirān vikirettatra saptajaptāñcharāṇunā || 33 || (vikiralakṣaṇam) lāja-candana-siddharthabhasmadūrvākṣataḥ kuśāḥ | vikirā iti nirdiṣṭāḥ sarvavighnaughanāśanāḥ || 34 || (mārjanam) astrajaptena darbhāṇāṃ muṣṭinā mārjayecca tān | (gurupūjādi) gurupūjādikaṃ kāryaṃ sampradāyavidhānataḥ || 35 || (puṇyāhavācanādi) puṇyāhaṃ vācayitvā tu brāhmaṇān paritoṣya ca | (cakrarājanirmāṇam) sindūrarajasā vāpi kuṅkamenāthavā tataḥ || 36 || vedikāyāṃ likhenmantrī cakrarājaṃ manoharam || 37 || ṣaṭkoṇaṃ vilikhedādau trikoṇaṃ madhyadeśataḥ | vṛttaṃ vasudalañcaiva dvādaśāraṃ vasudvayam || 38 || ---------------------------------------------- 33 | śarāṇunā phaṭ ityastramantreṇa satadhā japtānityarthaḥ | 36 | dīkṣāyāṃ pūjārthaṃ cakre vyākhyeye prathamaṃ cakranirmāṇopakaraṇadravyamāha - sindūreti | vedikāyāmiti maṇḍapāntarvedikopari | 38 | cakrarājanirmāṇamāha - ṣaḍiti prathamaṃ ṣaṭkoṇaṃ tadantastrikoṇam, ṣaṭkoṇāt bahirvṛttam tato'ṣṭadalapadmam, tato vṛttaṃ dvādaśadalapadmañca, tato vṛttaṃ ṣoḍaśadala- dvirdaśāraṃ samālikhya tato'ṣtadalamālikhet | caturasraṃ likhedbāhye caturdvārasamanvitam || 39 || (tatra prakārāntaram) athavā navakoṇantu caturasrayutaṃ likhet || 40 || (pūjādravyasthāpanam) baddhapadmāsano mantrī devatāpūjane rataḥ | sthāpayeddakṣiṇe bhāge pūjādravyaṃ manoharam || 41 || suvāsitāmbusaṃpūrṇaṃ savye kumbhaṃ suśobhanam | prakṣālanāya karayoḥ pātraṃ paścānniveśayet || 42 || ghṛtaprajvālitān dīpān sthāpayet paritaḥ śubhān | darpaṇaṃ cāmaraṃ chatraṃ tālavṛntaṃ manoharam | maṅgalāṅkurapātrāṇi sthāpayeddikṣu deśikaḥ || 43 || ---------------------------------------------- padmañca, tadbahirvṛttaṃ viṃśatidalapadmañca, tadbahirvṛttamaṣṭadalapadmañca, tadahiścaturdvārasamanvitaṃ caturasramiti | atra vṛttat paraṃ dalanirmāṇaniyamanāt pratidalamūle sīmāsampādanārthamekaikaṃ vṛttaṃ kartavyamityavadheyam | 40 | prāguktacarkakaraṇāśaktu kramāntaramāha - athaveti | kalpe'smin prathamaṃ navakoṇaṃ tataścaturasraṃ tadapi dvārasahitameva kāryaṃ caturasrasya bhūgṛharūpatayā tasya sadvārakatvaucityāt prāguktacakrarāje tathā darśanācca | 41-43 | baddhapadmāsana iti | padmāsanamāha rāghavabhaṭṭadhṛtatantrāntare - savyaṃ pādamupādāya dakṣiṇopari vinyaset | tathaiva dakṣiṇaṃ savyasyopariṣṭānnidhāpayet || viṣṭabhya kaṭyoḥ pārṣṇī tu nāsāgranyastalocanaḥ | padmāsanaṃ bhavedetat sarveṣāmapi pūjitam || (śiṣyasyānayanamupaveśanañca) tataḥ śiṣyaṃ samānīya dakṣiṇe sanniveśayet | nānālaṅkārasaṃśliṣṭaṃ dhautavastrayugānvitam || 44 || (tila-kāñcanotsargaḥ) tata ācamanaṃ kṛtvā śiṣyo'pi vijitendriyaḥ | ājanmakṛtapāpārthamutsṛjettilakāñcanam || 45 || (svastivācanādipūrvakaguruvaraṇam) upaviśyagurorvāme saṅkalpyasvastipūrvakam | guruñca varayed vidvān vidhivad bhaktisaṃyutaḥ || 46 || (gurorarcanam) gobhūhiraṇyavastrādyaiḥ kuṇḍalādibhirujjvalaiḥ | anyairābharaṇaiścaiva tathā vittamavañcayan || 47 || guruṃ saṃpūjayed bhaktyā kṛtāñjalipuraḥsaram | guruṃ pradakṣiṇīkṛtya svātmānañca samarpayet || 48 || (guroḥ purataḥ prārthanam) athāto bhagavan paramātmasvarūpa paramakāruṇika guro sakalapuruṣārthasādhanavidyādīkṣābhiṣekapūrvakaṃ māṃ prasādhaya | ---------------------------------------------- iti | pūjādravyaṃ puṣpādikam | arghyapātrācamanīyādikantu vāmata eva sthāpanīyam | dīpadarpaṇacāmarādikantu yathecchaṃ dikṣu sthāpayedityarthaḥ | maṅgalāṅkurapātrāṇi prāgaṅkurārpaṇe viniyuktāni | 46 | upaviśyeti | prathamaṃ gurordakṣiṇe upaviśya tilakāñcanamutsṛjya tata utthāya vāme samupaviśya svastivācanādikaṃ kuryādityarthaḥ | ityuktvā suciraṃ tiṣṭhed vinayī dakṣiṇe guroḥ | (gāyatrījapastatsaṃkhyā ca) sahasraṃ prajapecchiṣyo gāyatrīṃ devanāma vā || 49 || (bhūtaśuddhyādyanuṣṭhānam) bhūtaśuddhyādikaṃ kṛtvā kalpoktanyāsamācaret | (mantrasaṃskāraḥ) athavā pūrvamārgeṇa saṃskuryānmantramuttamam || 50 || (pīṭhanyāsaḥ) pīṭhanyāsaṃ tataḥ kuryāt svadehe sādhakottamaḥ || 51 || dharmaṃ jñānañca vairāgyamaiśvaryañca krameṇa tu | prādakṣiṇyena cāṃsoruyugayoratha vinyaset || 52 || ---------------------------------------------- 49 | gāyatrīṃ devanāma vetyadhikāribhedena | dvijo gāyatrīṃ japet strīśūdrādayastu tatrānadhikārādupāsyadevanāma jepeyurityarthaḥ | athavā devanāma vetyanena dvijo gāyatrīṃ japet tatrāsāmarthye svopāsyadevanāma japedityuktam | 50 | kalpeti | atra bhūtaśuddhi-tripurākalpoktanyāsādikantu pūjākrame vakṣyate | athaveti | atha pūrvamārgeṇa dvitīyaprakāśoktakrameṇa mantraṃ saṃskuryāt deyamantrasya jananajīvanādirūpasaṃskāraṃ vidadhītetyarthaḥ | yatra dīkṣāpūrvadine mantrasaṃskāro na vihitastatraivāyaṃ mantrasaṃskāravidhiḥ | na tu pūrvaṃ kṛte'pi mantrasaṃskāre punarmantrasaṃskārāpekṣā | ata eva B-pustakapādaṭipanyāṃ - yadi dīkṣādināt prāṅmantrasaṃskāro na kṛtastadāsmin samaye kuryāditi vāśabda ityuktam | 51-52 | pīṭhanyāsamiti | anena svakalpoktapīṭhanyāsaṃ vidhāya vakṣyamāṇān dharmādīn nyaset ityavadheyam | sphuṭamuktaṃ rāghavabhaṭṭena - mukhapārśvanābhipārśveṣvadharmādīn krameṇa tu | dharmādayaḥ smṛtāḥ pādāḥ pīṭhagātrāṇi cāpare || 53 || anantaṃ hṛdayāmbhoje padmaṃ sūryendupāvakān | eṣāṃ svasvakalā nyasya svamantrākṣarapūrvikāḥ || 54 || sattvādīṃstriguṇān nyasya tathaivātra gurūttamaḥ | ātmāntarātma-paramajñānātmanaḥ pravinyaset || 55 || (dehamayapīṭhe iṣṭadevatācintanam) pīṭhamantraṃ pravinyasya cintayediṣṭadevatām | (mudrāpradarśanamarghyādisthāpanañca) mudrāṃ pradarśya vidhivadarghyasthāpanamārabhet || 56 || ---------------------------------------------- kalpayedātmano dehe pīṭhaṃ dharmādibhiḥ kramāt | iti śāradātilakacaturthapaṭalavacanavyākhyāne maṇḍūkāya namaḥ ityādhāre, kālāgnirudrāya namaḥ iti svādhiṣthāne, kūrmāya namaḥ iti nābhau, tato hṛdi ādhāraśaktyādinyāsaṃ kṛtvā paścāddharmādinyāsa ityanena granthena | prādakṣiṇyeneti | tathāca dakṣaskandhe dharmam, vāmaskandhe jñānam, vāmorau vairāgyam, dakṣīrau avairāgyaṃ nyasedityarthaḥ | mukheti | tathāca mukhe adharmam, vāmapārśve ajñānam, nābhau avairāgyam, dakṣapārśve anaiśvaryaṃ nyaset | dharmādaya iti | dharmādayaścatvāraḥ pīṭhasya pādāḥ apare'dharmādayaścatvāraḥ pīṭhagātrāṇi iti sambandhaḥ | 56 | pīṭhamantramiti | pīṭhamantraṃ pravinyasya svadeha iti śeṣaḥ | dehe pīṭhakalpanametanmānasayāgārtham | etadabhiprāyeṇaiva śāradāyāṃ caturthapaṭale pīṭhanyāsanirūpaṇānantaram - evaṃ dehamaye pīṭhe cintayediṣṭadevatām | ityuktam | sāmānyārghyaṃ svavāme tu viśeṣārghyaṃ svasaṃmukhe | arghyasyottarataḥ kāryaṃ pādyamācamanaṃ madhu || 57 || (devyā aṣṭāṅgārghyam) kuśāgrāṇyakṣatañcaiva yavavrīhitilānapi | ājyasiddhārthapuṣpaiśca devyarghyamaparaṃ tathā || 58 || (sarvadevasādhāraṇamaṣṭāṅgārghyam) puṣpagandhākṣatayavakuśāgratilasarṣapaiḥ | sadūrvaiḥ sarvadevānāmetadarghyamudīritam || 59 || (pādyam) uśīraṃ candanañcaiva payaḥ pādye paraṃ tathā | pādyaṃ śyāmākadūrvābjaviṣṇukrāntābhirīritam || 60 || (ācamanīyam) jātīkarupūrakakkolamandumūlatamālakān | cūrṇayitvā kṣipedācamanīye tvaparaṃ yathā || 61 || jātīlavaṅgakakkolajalairācamanīyakam || 62 || (madhuparkaḥ) mākṣikaṃ śarkarāsarpirdadhikṣīrākṣataṃ tathā | athavā mākṣikaṃ sarpirjalaṃ dadhiyutaṃ madhu | madhuparkaṃ kalpayitvā pradadyād vidhipūrvakam || 63 || ---------------------------------------------- 57 | sāmānyārghyamiti | etaddvārapūjāyāmuktameva | 58 | kuśāgrāṇīti | arghyasthāpane viśeṣastvaṣṭādaśapaṭale svayameva vakṣyate | sarvataḥ kṣadramadhikaṃ madhu sarpiḥ sitā samam | jalantu sarvataḥ svalpaṃ madhuparka udāhṛtaḥ || 64 || (punarācamanīyam) punarācamanīyantu kevalena jalena ca | (upacāradāne pātraniyamaḥ) ekasminnathavā pātre pādyādīni prakalpayet || 65 || (gandhaḥ) ghṛṣṭo malayajo gandhaḥ śavalaśca nameruṇā | aguruprabhṛtiścāpi tathā mṛgamadena tu || 66 || ---------------------------------------------- 65 | ekasminniti | atra pūrvaṃ pātrabhedasyānukterathaveti kalpāntarabodhakapadaṃ kathamupapannamiti ceducyate, sammohanatantre pañcamapaṭale - arghyapādyapradānārthaṃ madhuparkārthamapyatha | tathaivācamanārthañca nyasyet pātracatuṣṭayam || ityanena pratyekamekaikapātravidhānamuktaṃ tadaśaktau ekasminneva pātre sarve upacārāḥ kalpanīyāḥ, tathāca rāghavabhaṭṭadhṛtavacanam - ekasminnathavā pātre pādyārghyādīni kalpayet | iti | śrīmatpūrṇānandenāpi prāguktasammohanatantroktakramaṃ manasikṛtya tamapekṣyaiva athavetyuktam | evañca śaktau vibhinnānyupacārapātrāṇi kalpanīyāni | aśaktāvekasminneva sarve upacārā deyāḥ | yattu - sambhave trīṇi pātrāṇi cānyathā dve sakṛccaret | pādyādiṣu maheśāni naikapātraṃ kadācana || iti śyāmārcanacandrikādhṛtasvatantratantravacanenaikapātra-niṣedhaḥ sasajātīyapātraparaḥ - pādyapātramarghyapātaṃ tathācamanapūrvakam | tāmraṃ śaṅkhaṃ kāṃsyapātraṃ krameṇa vinivedayet || iti mahānīlatantradaśamapaṭalavacanena pādyādau pātrabhedābhyupagamāt | kuṅkumāgurukastūrī-candrabhāgaiḥ samāhṛtaḥ | tripurāprītido gandhastathā na cānyavastunā || 67 || (svadehe pīṭhapūjā) nyāsakrameṇa deheṣu dharmādīn pūjayettataḥ | puṣpādaiḥ pīṭhamanvantaṃ tasmiṃśca paradevatām || 68 || (pañcapuṣpāñjalidānam) pañcakṛtvaḥ punardadyāt puṣpāñjalimananyadhīḥ | uttamāṅgahṛdādhārapādasarvāṅgake kramāt || 69 || (maṇḍalapūjā maṇḍale pīṭhapūjā ca) pūrvoktamaṇḍalaṃ mantrī gandhādyaiḥ paripūjayet || 70 || kūrcamakṣatasaṃyuktaṃ darbhānāstīrya tatra vai | pīṭhapūjāṃ tatra kuryāt svakalpoktakrameṇa tu || 71 || (kūrcalaksaṇam) saptaviṃśatidarbhāṇāṃ veṇyā granthivibhūṣitam | veṣṭayet sarvayajñeṣu tat kūrcaṃ parikīrtitam || 72 || (yantre devatāpūjākramaḥ tatra madhye tripurārcanam) yantramadhye yajedādau tripurāṃ kulabhūṣaṇām | (ṣaṭkoṇe pūjanasya kramaḥ) ṣaṭkoṇe ca ṣaḍaṅgāni (tadantastrikoṇe) trikoṇe pūjayettataḥ || 73 || ---------------------------------------------- 73-74 | athedānīṃ prāguktacakrarāje devatapūjāmavatārayati yantreti | yantra- ratiṃ sammukhakoṇe ca prītimuttarakoṇake | manobhavāṃ dakṣakoṇe (ṣaṭkoṇād bahiraṣṭadale -) mātṝraṣṭadale tataḥ || 74 || brāhmī māheśvarī caiva kaumārī vaiṣṇavī tathā | vārāhī ca tathendrāṇī cāmuṇḍā tadanantaram | mahālakṣmīḥ kramādetāḥ pūjayet sādhakottamaḥ || 75 || (tadbahirdvādaśadale-) dvādaśāre tathā vāmāṃ jyeṣṭhāṃ raudrīṃ tathaiva ca | ambikecche tathā jñānāṃ kriyāñca kubjikāmatha || 76 || vicitrāñca tato mantrī viṣaghnikāñca bhūcarīm | ānandāñca krameṇaiva (tadbahiḥ ṣoḍaśadale-) kalāpatne yajedatha || 77 || nityā nirañjanā klinnā kledinī madanāturā | madadrāvā drāviṇī ca rucirā rāgavatyatha || 78 || ---------------------------------------------- madhya iti trikoṇamadhye mūladevatāṃ tripurāmādau pūjayet | tatastripurāpūnānantaraṃ ṣaṭkoṇe krameṇa mūladevatāṣaḍaṅgāni pūjayet | tataḥ ṣaṭkoṇābhyantarīṇatrikoṇe krameṇa ratiṃ prītiṃ manobhavāñca pūjayet | tatra ca trikoṇasya sammukhakoṇe ratimuttarakoṇe prītiṃ dakṣakoṇe ca manobhavāmityāha sammukhetyādinā | mātṝriti | vṛttorddhvāṣṭadale pūrvādikrameṇa vakṣyamāṇā mātṝ pūjayedityarthaḥ | 75 | mātaraṣṭau nirdiśati - brāhmītyādinā | 76-79 | evamaṣṭadalaprakriyāmabhidhāya dvādaśadale pūrvādikrameṇa pūjyā devatā nirdiśati-dvādaśāra ityādinā ānandāñca krameṇaivetyantena | kāmeśvarī tathā kāmadīpanī vāmakeśvarī | lalitā kṣobhaṇī kṣudrā svacchandalalitā kramā || 79 || (tadbahirviṃśatidale) tato viṃśatipatreṣu pūrvādikramato yajet | māyāvatī mahākṣī ca tataḥ sarvavaśaṅkarī || 80 || jhaṅkārā tvīśabhāvā ca kamalā kamaleśvarī | nīlagrīvā viśālākṣī bheruṇḍā ḍāmareśvarī || 81 || samayā samayeśānī nityānandā mahodarī | sarvasaubhāgyadā'nandā candrikā candraśekharā || 82 || sarveśvarī ca saṃpūjyāḥ (tadbahiraṣṭadale-) pīṭhāni vasupatrake | (pīṭhāṣṭakam) kāmarūpañca malayaṃ kolagiriṃ kulāntakam || 83 || cauhārañca tato mantrī jālandharamataḥ param | uḍḍīyānaṃ devikoṭṭaṃ pīṭhāṣṭakamidaṃ smṛtam || 84 || ---------------------------------------------- atha ṣoḍaśāre nityādīnāṃ ṣoḍaśānāṃ pūjanamāha - kalāpatre ityādinā kramādityantena | kalāpatre ṣoḍaśapatreṣu | 80-84 | atha ṣoḍaśadalād vahirviṃśatidaleṣu pūrvādikrameṇa māyāvatyādīnāṃ viṃśatidevatānāṃ pūjanamupadiśati-māyāvatītyādinā sarveśvarī ca saṃpūjyā ityantena | pīṭhānīti | viṃśatidalād bahiraṣṭadale pūrvādikrameṇa kāmarūpādipīṭhāṣṭakaṃ pūjayet | pīṭhāṣṭakaṃ nirūpayati - kāmarūpañcetyādinā | (viṃśatidalād bahirbhūgṛhe-) bhūgṛhe tripureśānīṃ pūjayet sādhakottamaḥ || 85 || (yantrāntaraṃ tatrārcanavyavasthā ca) śeṣamaṇḍalapakṣe tu ṣaḍaṅgamagnito yajet | ratyādikaṃ trikoṇeṣu madhye sarvaṃ prapūjayet | pīṭhāṣṭakaṃ bhūmigṛhe tripureśīñca madhyame || 86 || (sthāpanīyakalasalakṣaṇam) sauvarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ mṛttikāracitañca yat | kalasaṃ kṣālayenmantrī śaramantrapuraḥsaram | candanāgurukarpūradhūpena dhūpitaṃ śubham || 87 || ---------------------------------------------- 85 | aṣṭadalād bahirbhūgṛhe tripureśvarīpūjanamāha - bhūgṛha iti | 86 | pūrvaṃ ṣaṭkoṇaṃ vilikhedādau ityādina yanmaṇḍalamuktaṃ tatra pūjāyāḥ kramamabhidhāya, athavā navakoṇantu ityuktanavakoṇātmakamaṇḍale pūjāyāḥ kramamupadiśatiśeṣetyādinā | agnitaḥ agnikoṇādārabhya mūladevatāṣaḍaṅgāni yajedityarthaḥ | tadābhyantaratrikoṇe svasammukhadakṣottarakoṇeṣu krameṇa ratyādikaṃ ratiṃ prītiṃ manobhavāñca pūjayet | madhye sarvamiti brāhmyādyaṣṭamātṛtaḥ sarveśvaryantaṃ prāguktam | bhūmigṛha iti ṣaṭkoṇād bahirbhūmigṛhe, pīṭhāṣṭakaṃ prāguktam | madhyama iti trikoṇamadhye tripureśīṃ yajedityarthaḥ | 87 | sauvarṇamiti | atra pūrvapūrvāsambhave taduttarottaraparigrahaḥ | śaramantrapuraḥsaraṃ phaṭ ityuccāraṇapūrvakam | atra śivamantreti pāṭhaḥ prāmādikaḥ śāradāyāṃ caturthapaṭale - hemādiracitaṃ kumbhamastrādbhiḥ kṣālitāntaram | ityanenāstramantreṇaiva kṣālanābhidhānāt | śubhaṃ śobhanākṛtim | pañcadaśāṅgulavyāsa utsedhaḥ ṣoḍaśāṅgulaḥ | kalasānāṃ pramāṇantu mukhamaṣṭāṅgulaṃ bhavet || 88 || (sūtraveṣṭanam) kanyākartitasūtreṇa kalasaṃ pariveṣṭayet | guṇatrayātmakenaiva veṣṭayedabhitaḥ samam || 89 || vāratrayaṃ veṣṭayitvā kenāpītyabhidhīyate || 90 || (kalasasthāpanam) arcitaṃ gandhapuṣpādayiḥ kūrcākṣatasamanvitam | svarṇaratnodaraṃ madhye sthāpayettāramuccaran || 91 || sādhāraṃkalasaṃ mantrī pīṭhabuddhyā tataḥ param | aikyaṃ sambhāvayenmantrī pīṭhakalasayorapi || 92 || (navaratnapramāṇam) muktāvaidūryamāṇikyagomedavajravidrumāḥ | padmarāgaṃ marakataṃ nīlaratnaṃ naveti ca || 93 || ---------------------------------------------- 87-90 | kanyā ajātopayamā bālikā | guṇatrayātmakeneti triguṇīkṛtyaikadhā veṣṭanam | vāratrayamiti kalpe ekenaiva guṇena vāratrayaṃ veṣṭayitvā triguṇīkaraṇam | 91 | kūrcākṣateti | kūrcamidaṃ pāribhāṣikaṃ prāguktam | svarṇaratnodaraṃ sādhārakalasaṃ pīṭhabuddhyā madhye prāguktayantramadhye sthāpayediti sambandhaḥ | svarṇaratnodaramiti atra ratnaśabdena navaratnānyucyante, navaratnodaraṃ mantrī sthāpayettaramuccaran | iti śāradātilakacaturthapaṭalasaṃvādāt | 92 | kalase devīpīṭhatvasambhāvanamantareṇa tatra devyāḥ sthiterayogādityarthaḥ | (kalasāpūraṇam) kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa pāśatvagbhavena ca | viśeṣairudakairvāpi karpūragandhavāsitaiḥ || 94 || pūrayet kalasaṃ mantrī mātṛkāṃ pratilomataḥ | japanmūlamanuṃ tadavat sādhako devatādhiyā || 95 || (kalase śrīcakranikṣepaḥ) śrīmattripurasundaryāścakraṃ tatra vinikṣipet || 96 || (atra ṣoḍaśakāmakalāpūjā) śraddhā prītī ratiścaiva bhūtiḥ kāntirmanobhavā | vimalā modinī ghorā madanotpādinī madā || 97 || ---------------------------------------------- 94 | kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇeti | atra aśvatthoḍumbaraplakṣavaṭatvakkaṣāyeṇetyarthaḥ | āyurvedoktarītyā caturthāṃśāvaśeṣaḥ kaṣāyo grāhya iti rāghavabhaṭṭaḥ | iha palāśatvagbhavena ceti cakārāt kṣīridrumacatuṣṭayapalāśatvagbhavakaṣāyaiḥ samuditaiḥ pūraṇamiti pratīyate | kṣīradrumakaṣāyeṇa palāśatvagbhavena vā | iti śāradātilakacaturthapaṭalavacane tu vāśabdena kṣīradrumakaṣāyālābhe pālāśakaṣāyeṇāpūraṇamupadiṣṭam | tantrasārakṛtāpi kṣīridrumakaṣāyeṇa palāśatvagbhavena vā tīrthodakairvā gandhapuṣpasuvāsitajalairvetyuktam, evañca prāmāṇikaśāradātilakatantrasārayoḥ kalpāntarabodhakavāśabdadarśanādatra cakāro vārthe ityavadheyam | viśeṣairudakaistīrthodakaiḥ | taduktaṃ śāradāyāṃ caturthapaṭale - tīrthodakairvā karpūragandhapuṣpasuvāsitaiḥ || iti | mātṛkāṃ pratilomata iti, vilomamātṛkāṃ japan tadvaditi mūlamantrañca japan ityarthaḥ | 96-98 | śrīmatripurasundarīcakrantu saptadaśapaṭale vakṣyate | tatra ṣoḍaśamadanakalāpūjanamupadiśati-śraddhetyādinā sādhaka ityantena | ṣoḍaśasvarasaṃyuktā etāḥ śraddhādayo mohanī dīpanī caiva śodhanī caiva śāṅkarī | rañjanī caiva madanakalā etāḥ prapūjayet | ṣoḍaśasvarasaṃyuktā gandhapuṣpeṇa sādhakaḥ || 98 || vahnisūryavidhūnāntu tanmantraiḥ pūjayet kalāḥ | praṇavasya kalāḥ pañca pañcāśadvarṇabhedataḥ || 99 || kalātmakaṃ śaṅkhatoyaṃ kumbhe kiñcidvinikṣipet || 100 || (kalase pallavādiniveśanaprakriyā) tathā'mrapanasāśvatthavaṭodumbarapallavaiḥ | kinnāśapanasāśvatthacūtapallavakomalaiḥ | indravallīsamābaddhaiḥ suradrumadhiyā guruḥ || 101 || kumbhavaktraṃ pidhāyāsmiṃścaṣakaṃ saphalīkṛtam | saṃsthāpayet phaladhiyā vidhivat kalpaśākhinām || 102 || tataḥ śuddhadukūlābhyāṃ kalasaṃ veṣṭayet sudhhiḥ | dadhyakṣataṃ gandhapuṣpaṃ sindūraṃ bāhyataḥ kṣipet || 103 || (koṇakalasasthāpanam) vedikāyāścatuṣkoṇe śālitaṇḍulakopari | jalapallavasaṃyuktaṃ catuḥkumbhaṃ vinirdiśet || 104 || (dvitīyamaṇḍalakalpe kalasasthāpane viśeṣaḥ) śeṣamaṇḍalapakṣe tu navakumbhaṃ suśobhanam | svarṇaratnādisaṃyuktaṃ navayonau vinikṣipet || 105 || ---------------------------------------------- madanakalāḥ pūjayedityarthaḥ | tathāca - aṃ śraddhāyai namaḥ | āṃ prītyai namaḥ | iṃ ratyai namaḥ iti pūjākramaḥ paryavasyati | 101-102 | tatheti | atra pallavaiḥ komalairiti pṛthaṅgnirdeśāt tathetyādinā kinnāśetyādinā ca kalpadvayamuktamityavadheyam | indrabalī indravāruṇīlatāviśeṣaḥ | caṣakaṃ kalasasajātīyaṃ śarāvādi | (mūlaśaktipūjanam) atha kalpoktamāsādya pūjayet sādhakottamaḥ | āvāhyāsmin kalpatarocchāyāyāṃ parameśvarīm || 106 || ṣoḍaśādyupacāraiśca nānādravyairmanoharaiḥ | parivārasametāñca naivedyādīn pṛthak pṛthak || 107 || (navakumbhasthāpanakalpe viśeṣaḥ) navakumbhaprakāre tu vaśinyādyaṣṭakaṃ punaḥ | pādyādibhistu mantrajño vasukumbhe prapūjayet || 108 || (homaḥ) tataḥ svadakṣiṇe mantrī kuṇḍaṃ viracayet sudhīḥ | hastamānaṃ sthaṇḍilaṃ vā racayed vidhipūrvakam || 109 || vidhivadagnimāropya tatra devīṃ prapūjayet | tilājyairjuhuyānmantrī śatamaṣṭottaraṃ kramāt || 110 || (śiṣyānayanam) tato homasamīpe tu śiṣyaṃ samānayed budhaḥ || 111 || (śiṣyadehe ṣaḍadhvacintanam) vilokya divyadṛṣṭyā taṃ ṣaḍadhvano'tra cintayet | pādāndhunābhihṛdbhālamastakeṣu kramāt sudhīḥ || 112 || ---------------------------------------------- 112 | athā'dhvaśodhane nirūpaṇīye prathamaṃ śiṣyadehe ṣaḍadhvacinatanamāha - vilokya divyadṛṣṭyeti | divyadṛṣṭiranimeṣadṛṣṭiḥ | taduktaṃ viśvasāre dvitīyapaṭale - animeṣacakṣuṣā dṛṣṭirdivyadṛṣṭiḥ prakīrtitā | iti | ṣaḍadhvānastvagre vakṣyante | adhavacintanasthānamāha - pādeti | andhuḥ kūpaḥ (ṣaḍadhvānaḥ) kalādhvā caiva tattvādhvā bhuvanādhveti tattrayam | varṇādhvā ca padādhvā ca mantrādhvetyaparaṃ trayam || 113 || (tatra kalādhvā) nivṛttiḥ supratiṣṭhā syād vidyā śāntiranantaram | śāntyatīteti vijñeyā kalādhveti pracakṣate || 114 || (tattvādhvā) nivṛttyādyāḥ kalāḥ pañca binduḥ kalā ca nādakaḥ | śaktiḥ sadāśivaścaiva tattvādhvā prakṛterayam || 115 || ---------------------------------------------- pāyurityarthaḥ | evañca śiṣyasya pādayoḥ kalādhvānam, pāyau tattvādhvānam, nābhau bhuvanādhvānam, hṛdi varṇādhvānam, bhāle padādhvānam, mastake mantrādhvānaṃ cintayedityarthaḥ | 113-114 | adhvaṣaṭkamāha - kaleti | atra ṣaṇṇāmadhvanāṃ trayaṃ trayamityetābhyāṃ pṛthak tritvena vibhajanāt kalātattvabhuvanarūpāḥ prathamāstrayo'dhvāno'rtharūpāḥ, varṇapadamantrarūpāstrayo'pare śabdarūpā iti sūcitam | vyaktamāha rāghavabhaṭṭadhṛtavāyavīyasaṃhitāyām - te'tra śabdāstrayo dhātastrastvarthāḥ samīritāḥ | iti | etadarthapratipādakaṃ vacanāntaramapi pradarśitaṃ rāghavabhaṭṭena - mantrādhvā ca padādhvā ca varṇādhvā ceti śabdataḥ | bhuvanādhvā ca tattvādhvā kalādhvā cārthataḥ kramāt || iti | atredaṃ rahasyam - sṛṣṭerādau paramaśivasya bahu syāṃ prajāyeyeti icchāyāṃ samutpannāyāṃ tata icchāśakterjñānāśaktistataśca kriyāśaktirudbhavati | etacchaktitrayasaṃyogenārthasṛṣṭiḥ śabdasṛṣṭiśca sampadyete | atra mūle kalādhvetyāditrayeṇārthasṛṣṭirvarṇādhvetyāditrayeṇa ca śabdasṛṣṭirdarśita | evañca kalādhvanastattvādhvā, tattvādhvano bhuvanādhvā, bhuvanādhvano varṇādhvā, varṇādhvanaḥ padādhvā, padādhvano mantrādhveti sṛṣṭikramaḥ | mantrādhvanaḥ padādhvā, padādhvano varṇādhvā, varṇādhvano bhuvanādhvā, bhuvanādhvanastattvādhvā, tattvādhvanaḥ kalādhveti saṃhārakramaḥ | tattvānāmeteṣāṃ śodhanantu saṃhāra krameṇa paramaśive vilayaṃ kṛtvā punaḥ sṛṣṭikrameṇa jananam | taduktaṃ śāradāyāṃ pañcamapaṭale - ācāryakuṇḍe saṃśuddhaistilairājyapariplutaiḥ | śodhayāmyamumadhvānaṃ svāheti pṛthagadhvanaḥ || tārādyamāhutīraṣṭau kramāttān vilayaṃ nayet | śive śivāntasaṃlīnāñjanayet sṛṣṭimārgataḥ || evañcādhvaviśodhanaśabdasya sṛṣṭimārgaviśodhanamityevārthaḥ | ṣaḍadhvamayamidaṃ śarīram, adhvanāṃ śodhanamantareṇa śarīraśuddherasambhavādaśuddhaśarīre ca śiṣye datto'pi mantro nopakārāya kalpata iti gurumantradānāt pūrvamadhvaśodhanaṃ vidadhīta | tatra prathamaṃ kalādvhaśodhanam, kalādhvānastu nivṛttyādyāḥ pañca | tāsāṃ śodhanamāha rāghavabhaṭṭaḥpāde kalādhvānaṃ smṛtvā padguhyahṛdvaktraśiraḥsu svabījādikāḥ kalā vinyasya paścāt kalādhvaviśodhanamiti | prakārantu śodhayābhyamumadhvānamityādinā svayameva vakṣyati | atha tattvādhvaśodhanam | tattvānyāha śāradāyāṃ pañcamapaṭale - tattvādhvā bahudhā bhinnaḥ śivādyāgamabhedataḥ | ṣaṭtriṃśacchivatattvāni dvāviṃśad vaiṣṇavāni tu || caturviṃśatitatvāni maitrāṇi prakṛteḥ punaḥ | uktāni daśa tatvāni sapta ca tripadātmanaḥ || ityanena śaivavaiṣṇavādibhedena tattvānāṃ bahavo bhedāḥ pradarśitāḥ | tatra śivatattvāni śuddhatvena śuddhāśuddhatvenāśuddhatvena ca trividhāni | tatra śuddhāni - tatvāni śaivānyucyante śivaḥ śaktiḥ sadāśivaḥ | īśvaro vidyayā sārddhaṃ pañca śuddhānyamūni hi || śuddhāśuddhani yathā - māyā kālaśca niyatiḥ kalāvidyā punaḥ smṛtāḥ | rāgaḥ puruṣa etāni śuddhāśuddhāni sapta ca || aśuddhāni tu - prakṛtirbuddhyahaṅkāro mano jñānendriyāṇyatha | karmendriyāṇi tanmātrā pañcabhūtāni deśikāḥ || etānyāhuraśuddhāni caturviṃśatirāgame | śaivānāmiti tattvānāṃ vibhāgo'tra pradarśitaḥ || iti | evaṃ vaiṣṇavāditattvānyapi jñeyāni | (bhuvanādhvā) īrito bhuvanādhveti bhuvanāni caturdaśa || 116 || (varṇādhvā) akārādikṣakārāntā varṇādhvā parikīrtitaḥ | (padādhvā) vibhaktyantā varṇasaṅghāḥ padādhveti pracakṣate || 117 || (mantrādhvā) mantrādhvā mantrarāśistu ṣaḍadhvānaḥ prakīrtitāḥ || 118 || ---------------------------------------------- śaivāmageṣvapi tripurāyāstattve viśeṣaḥ - nivṛtyādyāḥ kalāḥ pañca tato binduḥ kalā punaḥ | nādaḥ śaktiḥ sadāpūrvaśivaśca prakṛtirviduḥ || ātmavidyāśivaḥ paścācchivo vidyā svayaṃ punaḥ | sarvatattvañca tatvāni proktāni tripadātmanaḥ | tattvādhvā kathito hyeṣa tattadāgamavedibhiḥ || iti | mūle tu tripurāyā eva prakṛtatvāttraipurāṇyeva tattvāni pradaśitāni - nivṛttyādyā ityādinā | tatrāpi saptaiva nāmato nirdiṣṭāni śāradoktānāmapareṣāmapi tattvānāmatra grahaṇamunneyam | atredamavadheyam - prāgukteṣu tatveṣu ca kecijjaḍāḥ svabhāvata eva māyikatvādaśuddhāḥ śivaśaktisadāśivādīnāntu svato viśuddhatve'pi śarīrasamparkeṇa āṇava-kārmaṇa- māyikamalatrayavattvādaśuddhatvam | āṇavādimalatrayasvarūpamuktaṃ rāghavabhaṭṭena-āṇavo nāma sadādśivasya svasyānavamarśaḥ,kārmo nāma puṇyapāpavānahamiti pratītiḥ, māyīyo nāmāhaṅkārādāvātmabuddhiriti | evañcāśuddhānāṃ tattvānāṃ śodhanena śarīrātmādīnāṃ śuddhiḥ sampadyata iti tadarthamadhvaśodhanamāvaśyakamiti saṃkṣepaḥ | 116-118 | īrita iti | caturdaśabhuvanāni bhuvanādhvetyarthaḥ | rāghavabhaṭṭadhṛtavāyavīyasaṃhitāyām - ādhārādyunmanyantañca bhuvanādhvā prakīrtitaḥ | ityanena bhuvanādhvanaḥ sthānaṃ nirūpitam | vyaktamāha nirvāṇatantre daśamapaṭale - (adhvaśodhanakramaḥ) atha kūrcena śiṣyantu spṛśannājyatilairhunet | śodhayāmyamumadhvānamamuṣyāṣṭāhutīrguruḥ | svāhāntaṃ tārapūrvantu krameṇa pṛthagadhvanaḥ || 119 || (śiṣyadehe caitanyayuktiḥ) śiṣyaṃ vilokya caitanyaṃ tasya dehe niyojayet || 120 || (pūrṇāhutidānapūrvikā pañcopacārapūja) tataḥ pūrṇāhutiṃ dattvā kumbhe devīṃ prapūjayet | pañcopacāraiḥ saṃpūjya pradadyācchatracāmaram || 121 || ---------------------------------------------- pātālasaptakaṃ tatra tatraiva saptasvargakam | evaṃ kramāt sarvadehe bhuvanāni caturdaśa || iti | akāreti | akārādikṣakārāntā mātṛkāvarṇā dehe tattatsthānasthitā ityarthaḥ | vibhaktyanteti | mantraghaṭako varṇasamūho vibhaktyanta eva padādhvā | taduktaṃ rāghavabhaṭṭadhṛtavāyavīyasaṃhitāyām - anekabhedasaṃbhinnaḥ padādhvā padasaṃhatiḥ | mahāmantropamantrāṇāṃ vartate'vayavātmanā | pradhānāvayavatvena so'dvhā'yaṃ padavācakaḥ | iti | rāghavabhaṭṭastu varṇasaṅghaḥ sabinduvarṇā ityāha | mantrādhveti a-ka-ca-ṭa-ta-pa-yāḥ sapta mantrā brahmarandhre iti | 119 | athā'dhvaśodhanakramāha - atheti | kūrcena prākparibhāṣitenetyarthaḥ | śodhayāmīti | tathāca - oṃ amuṣya kalādhvānaṃ śodhayāmi svāhetyaṣṭāhutīrjuhuyādityarthaḥ | vilayasṛṣṭyādikrameṇa śodhanasya kramastu ācāryakuṇḍe saṃśuddhairityādinā pūrvameva pradarśitaḥ | 120 | śiṣyamiti | vyaktamāha śāradāyāṃ pañcamapaṭale - vilokayan divyadṛṣṭyā taṃ śiśuṃ deśikottamaḥ | ātmasthitaṃ taccaitanyaṃ punaḥ śiṣye niyojayet || iti | (devyai karpūrādidānam) tataḥ karpūratāmbūlaṃ devyai tasyai nivedayet || 122 || (japaḥ) aṣṭottarasahasrantu japtvā devyai samarpayet || 123 || (vyāhṛtibhirdevyā homa ātmasamarpaṇādikañca) devyā vyāhṛtibhirhutvā śeṣamanyat samāpayet || 124 || netramantreṇa śiṣyasya netraṃ vastreṇa bandhayet | (mantropadeśāya śiṣyasyānayanam) kare gṛhītvā taṃ śiṣyaṃ pūjāsthāne samānayet || 125 || (puṣpāñjalidāpanam) puṣpāñjaliṃ tasya kare dattvā mūlaṃ samuccaran | kalase kṣepayenmantrī devatāprītihetave || 126 || (puṣpapātena śubhāśubhanirūpaṇamaśubhe tatpratikāraśca) paścimottararudrendre puṣpapātaḥ śubho bhavet | astramantreṇa juhuyādaśubhe'ṣtaśataṃ guruḥ || 127 || ---------------------------------------------- 123 | aṣṭottareti | ayaṃ japaḥ svaśaktirakṣārthaṃ vihitaḥ | taduktaṃ rāghavabhaṭṭena - aṣṭottarasahasraṃ svaśaktihānānavāptaye japyāt | iti | rāghavabhaṭṭadhṛtamahākapilapañcarātre'pi - mantraṃ dattvā sahasraṃ vai svasiddhyai deśiko japet | iti | 125 | netramantreṇa vauṣaṭ ityanena | 126 | puṣpāñjalimiti | dīkṣayiṣyamāṇasya śiṣyasya tadānīṃ mantrājñānānmūlamantrajapo guruṇā kartavyastadanujñātena śiṣyeṇāmantrakaṃ puṣpāñjalirdeya ityarthaḥ | 127 | paścimeti | paścime uttare īśāne pūrve vā añjalipuṣpāṇāṃ pātaḥ śubhakaraḥ (netrabandhāpanayanam) netrabandhaṃ parityajya kuśāsane viśecchuciḥ | (puṣpāñjalidānānantaraprakriyā) puṣpāñjalitrayaṃ dattvā punaḥ saṃpūjayed guruḥ || 128 || yathāvidhividhānena hṛdi devīṃ samānayet || 129 || kuśāntare śambhudeśe gargarīṃ nālasaṃyutām | saṃsthāpya jalasaṃpūrṇāṃ vastrayugmeṇa veṣṭitām || 130 || tanmadhye nikṣipenmantrī trikaṭu triphalāṃ tathā | bhasmadūrvāmṛttikāśva karupūrocanāntathā || 131 || candanaṃ kuṅkamañcaiva cakrarājaṃ tathaiva ca | astramantreṇa saṃrakṣya dhenuyonyau ca darśayet || 132 || (astradevatāpūjādiprakriyā) siṃhasaṃsthāṃ mahāraudrīṃ khaḍgakheṭakadhāriṇīm | ghorarūpāṃ paścimāsyāṃ pūjayedastradevatām || 133 || tasyā upari mantrajño daśadhā mūlamājapet || 134 || ---------------------------------------------- vāyunair-ṛtayāmyāgniṣu puṣpapātastvaśubhakara ityarthaḥ | evamaśubhe puṣpapāte'ṣṭaśataṃ juhuyāt | aṣṭaśatam aṣṭādhikaṃ śatamityarthaḥ | vyaktamāha rāghavabhaṭṭadhṛtapiṅgalāmate - puṣpairañjalimāpūrya yogapīṭhe pradāpayet | paścimottararudrendre puṣpapātaḥ śubho'śubhe | aṣṭottaraśataṃ śāntyai juhuyādastramantrataḥ || iti | 130 | kuśāntara iti | śambhudeśe īśānabhāge | athavā śaṅkhapātrantu jalenāpūrya sādhakaḥ | vahnisūryavidhūnāntu kalāstatra prapūjayet || 135 || atha mantraṃ vinikṣipya ṣaḍaṅgenārcayettataḥ | astramantreṇa saṃpūjya mūlañca daśadhā japet || 136 || (yantre śiṣyasyopaveśanam) tataḥ padmaṃ likhedvāme keśareṣu svarālli/khet | yugmayugmakrameṇaiva, kādivarṇālli/khettataḥ || 137 || saptapatre cāṣṭame ca lakṣavarṇaṃ likhet sudhīḥ | tanmadhye karṇikāyāntu śiṣyaṃ saṃsthāpayed guruḥ || 138 || (śiṣyaśirasi śrīcakranyāsaḥ) ṣaḍadhvarūpaṃ śrīcakraṃ tasya mūrdhni vicintayet || 139 || (śiṣyasnapanam) śiṣyasya mukhamāveṣṭya vastreṇotthāya gargarīm | mūlaṃ paṭhan nālamuktajalaiḥ snāyācca bālakam || 140 || (śiṣyābhiṣekaḥ) kumbhamuddhṛtya vidhivattanmukhasthān suradrumān | māturvarṇaṃ vilomena japanmūrddhni śiśostaret || 141 || ---------------------------------------------- 137-138 | tataḥ padmamiti | mātṛkāyantroktapadmānurūpamidaṃ padmam | prathamaṃ vṛttarūpā karṇikā, tato vṛttaṃ tatsaṃsaktānyaṣṭau dalāni | prathamavṛttāddalamūleṣu keśarāṇi, keśarreṣu yugaśaḥ ṣoḍaśa svarāḥ, pūrvāditaḥ prādakṣiṇyena pañcasu daleṣu pañca vargāḥ, ṣaṣṭhe yaralavāścatvāro varṇāḥ saptame śaṣasahāḥ, aṣṭame la-kṣavarṇadvayam | iti padmanirmāṇakramaḥ | tatpadmakarṇikāyāṃ śiṣyamupaveśayet | 140 | gargarīṃ gṛhītvetyarthaḥ | 141 | māturiti | vilomena māturvarṇaṃ japanniti kṣakārādakārāntaṃ mātṛkāvarṇamuccarannityarthaḥ | tatastatpallavenaiva ghaṭasthatārthavāriṇā | mūlamantreṇa mantrajñastrivāraṃ prokṣayecchiśum || 142 || evamevābhiṣekeṇa bhavecca deśikāgraṇīḥ | śuddhena vāsasā gātraṃ sammārjyālaṅkṛto bhavet || 143 || (guroranantarakaraṇīyam) svavāmabhāge taṃ śiṣyaṃ śuddhāsane niveśayet | kare puṣpaphalaṃ kṛtvā brahmarandhre phalaṃ kṣipet || 144 || tato brahma tvamevāsi vākyamevaṃ vaded guruḥ | (ṣaṭcakravijñānopadeśaḥ) paścāt ṣaṭcakravijñānaṃ śiṣyāya pratibodhayet || 145 || (śiṣyadehe ṛṣyādinyāsaḥ) ṛṣyādimātṛkānyāsaṃ tasya dehe nyased guruḥ | (tāntrikādvaitopadeśaḥ) śivoktādvaitakāṇḍantu śiṣyasthāne prakāśayet || 146 || (kauladīkṣāyāṃ viśeṣaḥ) yadi prāṇādhikaḥ śiṣyo bhavet kaulakrame rataḥ | tattanmantraistattvaśuddhiṃ kārayitvā vidhānataḥ || 147 || (mantropadeśaḥ) tato bālāmanuṃ dakṣe karṇe vāratrayaṃ vadet | ---------------------------------------------- 145 | paścāditi | ṣaṭcakravijñānantu ṣaṣṭhe prakāśe svayameva vakṣyati | (gaṇḍūṣadānam) gaṇḍūṣatīrthaṃ śiṣyasya haste dadyād yathāvidhi || 148 || āvayoḥ saphalañcāstu vadedevaṃ gurūttamaḥ | vibhāvayaṃstataḥ so'haṃ gṛhṇīyācchiṣyasattamaḥ || 149 || gaṇḍūṣadāne śiṣyasya vikalpo yadi jāyate | na siddhistasya kutrāpi śrīvidyā ca parāṅmukhī || 150 || (punarmūladevatārcā) tato bhūmau likhitvā tu vidyāṃ puṣpādibhiryajet || 151 || (guroranantarakaraṇīyam) dakṣiṇaṃ caraṇāmbhojaṃ śiṣyamūrdhni niveśya ca | śiṣyāy darśayed vidyāṃ tajjapet sādhakottamaḥ || 152 || yadi syānmahatī prītiḥ śiṣyasya prāṇadasya ca | tadoccāraṇamātreṇa dakṣakarṇe japet parām || śrīvidyāṃ brahmarūpāntu sukhamokṣapradāyinīm || 153 || ṛṣicchandodevatānāṃ vibhāgañca prakāśayet | tato mantrarahasyantu sacchiṣyāya prabodhayet || 154 || ---------------------------------------------- 148 | gaṇḍuṣeti | dadyād vidyāṃ tatastasmai vinītāyāmbupūrvakam | iti śāradātilakapañcamapaṭalavacanavyākhyāne rāghavabhaṭṭenāmbupūrvakamiti brāhmaṇaviṣyamityuktam | evañca gaṇḍūṣatīrthaṃ jalamityarthaḥ | pūrva kaulakrame rata ityabhidhānāt kaulikānāṃ kāraṇagaṇḍūṣadānamuktamiti pratibhāti | tacca na dadyād brāhmaṇo madyaṃ mahādevyai kadācana iti vakṣyamāṇatvād brāhmaṇetaraviṣayam | ata eva rāghavabhaṭṭena ambupūrvakamiti brāhmaṇaviṣyamityuktam | 154 | mantrarahasyaṃ mantraprakaraṇe vakṣyate | (gurunāmakalpanakramaḥ) kimapyaṅga tataḥ śiṣyaḥ sparśayecchrīgurostataḥ | tadaṅge mātṛkāvarṇaṃ kalpayitvā gurūttamaḥ || 155 || dvyakṣaraṃ tryakṣaraṃ vāpi caturakṣarameva vā | ānandanāthaśabdānataṃ tasya nāma prakalpayet || 156 || (guroḥ pradakṣiṇādi) tataḥ pradakṣiṇīkṛtya guruṃ vāratrayaṃ śiśuḥ | aṣṭāṅganamanaṃ kṛtvā svātmānañca samarpayet || 157 || (dakṣiṇādānam) tataśca dakṣiṇāṃ dadyāt saṃpūjya gurupādukām | sarvasvaṃ vā tadarddhaṃ vā caturthāṃśamathāpi vā || 158 || (gurorātmaviśodhanaprakāraḥ) tataḥ svātmaviśuddhyarthaṃ lakṣamekaṃ japed guruḥ | sahasraṃ prajaped vāpi deśiko vijitendriyaḥ || 159 || (dīkṣādivase guruśiṣyayorupavāsaniṣedhaḥ) mantraṃ dattvā guruścaiva upavāsaṃ cared yadi | mohādvā kāmato vāpi kṛmirbhavati nānyathā || 160 || dīkṣāṃ kṛtvā tu yo mantrī upavāsaṃ cared yadi | tasya devaḥ sadā ruṣṭaḥ śāpaṃ dattvā vrajet puram || 161 || ---------------------------------------------- 157 | aṣṭāṅgapraṇāmakramamāha - bṛhannilatantre dvitīyapaṭale - padbhyāṃ karābhyāṃ jānubhyāmurasā śirasā dṛśā | manasā vacasā ceti praṇāmo'ṣṭāṅga īritaḥ || iti | (saṃkṣepadīkṣā) atha dīkṣāṃ pravakṣyāmi saṃkṣiptāṃ siddhidāyinīm | yadaivecchā tadā dīkṣā gurorājñānusārataḥ || 162 || na tithirna vrataṃ homo na snānaṃ na japakriyā | dīkṣāyāḥ kāraṇaṃ kintu svechāprāpte tu sadguroḥ || 163 || tadeva lagnaṃ sudinaṃ tadeva tārābalaṃ candrabalaṃ tadeva | vidyābalaṃ daivabalaṃ tadeva tadeva māsādibalaṃ yathārtham || 164 || (grahaṇādau viśeṣaḥ) athavā grahaṇe tīrthe siddhakṣetre śivālaye | mantramātraprakathanamupadeśaḥ sa ucyate || 165 || iti śrīpūrṇānandaparamahaṃsaviracite śrītattvacintāmaṇau pañcamaḥ prakāśaḥ || 5 || ---------------------------------------------- 163 | atra svecchāprāptistu sadguroḥ ityevaṃ pāṭhaḥ samīcīna iti pratibhāti | svecchāprāpte tu sadguroḥ iti pāṭhe prāpte iti bhāvaktapratyayena sadguroḥ svecchāprāptau dīkṣā praśasteti kathañcit samādheyam | ########### END OF FILE #######