####################################################
MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE
Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0
Catalog number: M00215
Uniform title: parātriśikāvivṛti
Commentator : rājānakalakṣmirāma
Commentator : lakṣmirāma
Manuscript : Statsbibliothek zu Berlin Preussischer Kulturbesitz orientabteilung   hs or. 11633 vollst.

Description: 



Notes: 
This e-text was created by the staff of Muktabodha under the
supervision of Mark S.G. Dyczkowski from manuscript Hs. Or. 11633 with written permission of the STAATSBIBLIOTHEK ZU BERLIN PREUSSISCHER KULTURBESITZ ORIENTABTEILUNG.


Revision 0: Sept. 18, 2010

Internet publisher : Muktabodha Indological Research Institute
Publication year : 
Publication city : 
Publication country : India
####################################################



sthirityetadrudrayāmalam etadabhyāsataḥ siddhiḥ sarvajñatvamavādhyate || evaṃ 
dviprakārapūjanena | rudraśca rudrāṇī ca rudrau tayoḥ 
śivaśaktyoryāmalamubhayaṅghaṅṭātmakaṃ rūpam siddhirbāhyābhyantarī 
cetyom taduktaṃ dharmādharmāntare cittaṃ rudhaṃ yena tadā tu saḥ yadvakti 
sabhaven mantraḥ kiṃ punarmātrikotthita iti | tathā ca śrutiḥ || yā vā guditā yā 
cānuditā śivā naḥ śantamābhava | sumṛḍadhīkā sarasvati mātenyoma sandṛśe 
iti | he sarasvati parabrahmaṇa'vinā bhāvini parāmarśātmike śakteyā tvaṃ 
vāgrūpā citparāmarśātmikā uditā vai kharyātmanā'virbhūtā | yā ca 
tvamanuditā madhyamārūpeṇa satī paraira saṃvedyā yā ca tvaṃ śivā 
cidātmaparāmarśa paratayāduḥkha saṃparka śūnyāpaśyantī rūpā | yā ca 
tvaṃ śantamā cidānandaghanatvane parārūpā | sā tvaṃ nosmākaṃ 
sumṛḍadhīkā vibhāvitā laukikacidānandābhavetyāśaṃ sā | tathā te tava 
svarūpasya vyomacidātma parāmarśa vismaraṇa lakṣaṇaṃ chitraṃ ca turṣvapi 
vākṣvāmāsanmṛśemādrākṣam tvatsvarūpa sākṣātkārānnityama praśruto 
bhūyāsamityāśāsmahe || 

iti śrīparātriṃśikāvivṛtī rājānakalakṣmīrāmaviracitā samāptā || saṃvat 43 
kānnatyaikādaśyāṃ likhiteyam ||




icchājñānakriyāḥ

tisraḥ śaktīḥ kāyati triṃśikā na tu triṃśacchakayogā triṃśikā etāvato pi 
triṃśikārthatvāt tathā hi śrītantrasaure triṃśikārthastvayā proktaḥ 
sārvakoṭipravistara iti






oṃ śrīmahāgāyatryai namaḥ ||

oṃ yanmeyaṃ yaśca kāryaṃ jagadabhilaṣaṇīyaṃ prakāśyaṃ pramātā 
kartecchuḥ saprakāśyaḥ para iti na hi sambhāsakād bhāsamanyat |
icchājñānakriyāhaṃmayavapurakhilaṃ bhāvajātaṃ 
svarūpānniṣkarṣaccidvimarśaprakṛti jayati satpārameśaṃ mahastat ||

yā sundaryāstrikūṭī sphurati hṛdi sadopāsanāṃ trilokī 
karmopāsārvabodhaśrutimanananididhyāsanavyaktarūpā tasyā vījeṣu 
pūrvārthaghaṭanaparipāṭī manāṅme vidheyā nīroṣaṃ tatra karṇaṃ vitaratti 
yadi loko * ye?ṣānukampā ||

iha khalu nuttaramanahamaniśkamaspandamaprāṇamadehamavijñānaṃ kimapi 
svarūpaṃ pratiṣṭhitaṃ spandātmakaṃ prathamamāsīt |
tena nijecchayā vakṣyamāṇānandecchaiṣaṇādikaṃ vikāsayituṃ yat 
svatantrasvacchasvacchandanirābhāsasvarūpāt kimañciccalanātmakaḥ 
spando'gīkṛtaḥ sa  evātyupagamarūpaḥ oṃkāraḥ tadeva 
samupaśāntasamastaprapañcamoṅkāratattvaṃ prajāpatirvarṇayati yathā nā 
sadāsīnnau sadāsīt tadānīṃ nāsīd rajo na vyomaparovat |

iti tathā na mṛtyurāsīnna mṛtaṃ tarhi na rātryāśuhnā?śtasīt praketuḥ 
śta?nīdavāttaṃ? svadhayā tadekaṃ tasmād dhānyānna paraḥ 
kiṃcanāsatamaśtasīttamasā guḍhamagre praketaṃ salilaṃ sarvamāṃ idamiti ||

śvayamatra padārthaḥ ||

śusaṅghaṭonāstīti jñānaṃ viśeṣeṇaviśeṣyabhāvasambandhabhūṣitaṃ 
śūnyārthatāvasthāyāṃ na babhūva satghaṭoyamiti jñānaṃ no babhūva yato 
rajaḥ loko nāsīt |

na vyoma tathā yadaparaṃ vā puragnijalādikaṃ tadapi nāsīt |

mṛtyuśaraṇaṃ na mṛtyuṃ janma tarhi tadānīṃ rātre divasasya ca sthitināsīt |

yat tadānīmāsīt tad darśayati | śtanīdityādinā tadadvitīyaṃ 
vastusaṃvinmātraṃ svadhayā svadhārūpaṃ vibhaktivyatyayacchānmasaḥ 
annamayamanasorapi annarūpaṃ avātamaprāṇamānīt |

sa prāṇaṃ babhūva anaśva saprāṇane prāṇasyāpi prāṇabhūtaṃ manasopi 
manobhūtaṃ yat tattvaṃ tadevāsīdityarthaḥ ||

prāṇasya prāṇamuta cakṣuṣaścakṣuḥ śrotrasya śrotraṃ manaso yanmano 
viduriti śrūtyantarāt |

sadeva saumye damaddha? āsīditi ca yatrāsti nāstīti jñānaṃ vimarśapadavīṃ 
nārohati  sā ca śānirvacanāhā tadanahatvena tamaḥ śabdena nirveśyā tadeva 
tamaśtasīdityādi ādau tamasāndhakāreṇa hannaṃ?tama āśīt |

ayamarthaḥ śuddhyamasyandhyamapyandhakāratyāstaṃ babhūva tamaso pi 
jñānaṃ nāsīt |
yadi? kaściddhrū *?t yen kiñcinmātramapi nāsīt tarhi tama evāsīdanyathā tama 
āsīditi sūktavākyaṃ kathaṃ ghaṭate iti taṃ pratyuktam |

p. 2) tamasāgūḍhaṃ cchannaṃ tamopyāsīt tamopyanubhavagocaraṃ na babhūva 
anyathā tasmāddhānyanna paraḥ kiñcanāsetyuktaṃ na babhūva 
tasmādanirvāśyāt tattvāt | ha prasiddhaṃ anyankiñcanāpi parasya 
kasyacinnāsanāsīdityarthaḥ sarvābhāve pi dhvāntameva yadi tarhi na kiñcanā sa 
iti kathamabhidadhyāditi bhāvaḥ ||

nanu yadi tadānīṃ viśvaṃ nāsīt tarhi kathaṃ tasmād viśvarahitāt 
tattvaprapañco nirgataḥ yatra hi yanna sat tatra kathaṃ tannirgama ityāśaṅkyāha  
prakārāntareṇa viśvaṃ tatrāsīditi naivamiti pariharati praketaṃ sarvaṃ salilamā 
idamiti prathamamā bahubhavanecchātaḥ prāgīṣadrasātmakaṃ viśvamāsīt 
tadicchānantare tu samaśtād rasātmakamidaṃ sarvaṃ dṛśyaṃ salilaṃ praketaṃ 
prakṛṣṭhasthityā rasarūpaṃ sthiraṃ raso pyatra snehaḥ sa ca cidrūpa eva 
cidrasatayā viśvamāsīt |

nanva? dṛśyākāreṇocchūnaṃ sthūlamāsīt | ādāvante cidrasarūpaṃ madhye 
cidrasabudbudharūpamityukteḥ | evaṃvidhāvasthā 
samādhisuptimūrcchāsvadyāpi cetyate tatra hi dehaprāṇabuddhyādi vā 
hyanīlādyantarasukhādi vimarśābhāvo syeva sarvajanaprasiddhaḥ oṅkāro 
brahmatatvamiti phalito'rthaḥ || yaduktaṃ || yadayamanuttaramūrtirnijecchayā 
sakalamidaṃ jagat draṣṭuṃ ya spande sa spandaḥ prathamaḥ śivatatvamuśyate 
tajjñairiti | iyamevābhyākṛtadaśā bhāgavate'pi purāṇe darśitā vedaiḥ || ka iha 
nuvedavatāvarajanmalayograsaraṃ yata udagādṛṣirya manudevagaṇā ubhaye tarhi 
na sanna cāsadubhayaṃ na ca kālajavaḥ kimapi na * ?tra sāśtramava kṛśyaśayī 
tava deti ||

p. 3) evaṃ vidhāt pūrṇasvarūpāt sāmānyābhāgayuktyād 
viśeṣabhāgarahitādīṣadrasātmakaviśvarūpācchuddhatamāt kāmākhye 
icchāviśeṣaḥ sarvathā salilātmakaḥ śuddhataraḥ prādurbabhūva so'pi 
bahusyāṃ prajāyeyetyevaṃ rūpaḥ iti ekākī naramāsyahamiti nyāyāt |

prakāśasya svarūpamātraviśrānto'nanyaviṣayaḥ 
svātmaprakāśatāviśrāntisvarūpo vimarśaḥ ahamarādhyaḥ śivatattvaṃ 
ananyonmukhasvaprakāśatā viśrāntiroṅkāraḥ cidānandamayī 
viśvabhavanasvabhāvamayī saṃvideva kiñciducchūnatāṃ gatā satī 
icchāśaktirūpā sarvabhāvānāṃ bījabhūmiḥ śaktyā saṃ?sthā 
śaktiśivatattvadvayameva mantrajalpanaprārambhe oṃ ka iti varṇadvayaṃ 
śuddhasaṃvidrūpaprakāśābhiprāyeṇa śivatattvaṃ ahaṃvimarśābhiprāyeṇa 
śaktiriti yāmalimate śivaśaktī etaduktaṃ bhavati 
paripūrṇāntaramukhanirvibhāgasamaikarasacinmātrād bahiravataraṇecchā 
lakṣaṇarasarūpaṃ jalaṃ prādurbhūtam ||

iha kaśmiradeśe giriviśeṣe kasmiṃścit sadā śūnye vasantagrīṣmayoḥ 
praśalajjale ulūkhale sandhyāsamaye prathamaśvedanamiva iti yāvaduktaṃ bhavet 
tāvadāgataṃ oṃ ka iti ayaṃ dṛṣṭāntaḥ dānddhāntikastu 
kāmayonyādiprakāśavarṇapuñjaḥ svatantracaitanyakāmeśvarasya 
svaśaktisphāraṇavaśena bahirāvaraṇaṃ sūcayati iti 
mantrārtharahasyodghāṭanamayogyamapi sāmānyajanaviṣaye sphuṭīkartuṃ 
śiṣyoparodhamupādatte iti svayameva śivaśaktipātaviddhāntaḥkaraṇā 
upāsakavaryādhāryantām  

p. 4) pratibījaṃ tu pūrvavarṇitaśṛṣṭāntārthaṃ naiva sphuṭī kurmaḥ agra eva 
mantrārthavyākhyānena sphuṭī bhaviṣyati dvayamapi kaṃjalaṃ kāmākhyaṃ 
puṃsikaḥ kaṃ śirośśunoḥ |

cetanāśaktericchā prādurbhāva māha prajāpati sūkte kāmastadagre 
samavartatā *?manasoretaḥ prathamaṃ yadāsīditi tattasmāt 
sarvābhāvarūpādagre kāmaḥ kakāraḥ samavartata samajāyata adhi 
bahubhavanabhāvārthaṃ tasmāt kasmāditya pekṣāyāmāhā yadādimaṃ vastu 
ādikāraṇaṃ saṅkalpavikalpātmakasya manaso bhavati uktaṃ ca purāṇāntare apa 
eva sasajjāryautā? suvīryamavā sṛjat tadaṇḍamabhavaddhemaṃ sahasrāṃśca 
samaprabham || 

āpḥ sāmānyaviṣaya icchātmako rasaḥ bahubhavanarāgaḥ 
vīryamahamidamityādi vimarśana sāmarthyaṃ śaktimāyā prakṛti pṛthvī 
lakṣaṇātmakamaṇḍa catuṣṭayaṃ haimaṃ paraprakāśalakṣaṇa kanakamayama 
bhavat 

sūrya tulya prakāśaṃ paraprakāśamayatvā daṇḍasya īṣandrasvedana mātra 
sarvathā sveda viśeṣa tadghaṭanabhavana ghanatarabhāva ghanatamī bhāva 
krameṇa sūkṣmaścidrasa eva brahmāṇḍa bheravāṇḍa tayā pariṇataḥ 
sūkṣmasya sthūlatva niṣpattiradyāpi sarvānubhava viṣayī bhavati 
pañcabhūtāśayuktasya komalasya śukravindoryoni prakṣiptasya sataḥ kalila 
budbudādyavasthā krameṇāti kaṭhoravagarthyadipariṇāmadarśanāt |

tathā ca rasarūpasya tuhinasya krameṇa kālāntareṇa sphaṭikamaṇibhāvaḥ 
vījāderaṅkurādikrameṇa ka *?rasākhāskandhādi pariṇāmopi dṛśyate eta 
devastuti dvārāgurubhiruktam ||

p. 5) āśyānaṃ cidrasasyaughaṃ sākāratvamupāgatam jagadrūpatayā yanme 
pratyakṣaṃ bhairavaṃ vapuriti ||

ākāśādīnāṃ cidghanarūpatābhiprāyeṇa aupaniṣadairapi 
brahmaivākāśādīnāṃ kāraṇamityuktam tathā caitattirīyopaniṣat tasmādvā 
etasmādātmana ākāśaḥ sambhūta ākāśādvāyusnāyoragniragnerāpa *? 
adyaḥ pṛthivī pṛthivyā oṣadhaya oṣadhibhyonnamityādi yaśca kaścijjagatsarvaṃ 
dṛśyate śrūyate'pi vā antarbahiśca tatsarvaṃ vyāpyanārāyaṇaḥ sthita iti te 
tirīya ghoṣaṇayā yonikṣiptaṃ vīryaṃ mantarbahirvyāpya cinmātrajīvoya sthitaḥ 
na kācidatra vipratipattiḥ ||

paraṃ tu māsatraya paryantaṃ māsacatuṣṭayaṃ yāvajīvasyā sphuṭatvaṃ na 
tvabhāvaḥ tadanantaraṃ tu yasminmāse jīvaspandaḥ sphuṭī bhavati tatprabhṛtyeva 
svatantra cidātmāntaryāmītā sṛśīṃ citspandana kriyāṃ karoti ya yā jñāyate 
spandana kriyayaivaghanībhūtayāsanaiḥ sanaiḥ jaṭharendriya viṣaye 
avakāśātmakamākāśamutpadyate iti sāvadhānaḥ sarvojanaścetyatām |

kiṃ parameśvarādākāśaṃ notpadyate apitu utpadyate eveti sarveṣāmanubhava 
ākāśotpattau satyaṃ bījavindvantarūtaparicchinnākāśotpattiḥ spandana kriyayā 
bhavati upādhinā bāhya mahākāśotpattistu parameśvarāt kathamiti cet 
mahākāśamapi citprakāśāt sarvābhāsakādbhāsate ākāśajāsanaṃ 
citkartṛkamākāśajananameva tasyabhāsā sarvamidaṃ vibhāti ityupaniṣat ata 

p. 6) evoktaṃ ātmana ākāśaḥ sambhūta iti nadi?citspandanaṃ vinā 
tatrāvakāśa prādurbhavaḥ prathamaṃ 
vindorasātmakatvenacchidrābhāvādityalaṃ vistareṇa |

yasyāpi vyomavāyvagnijalabhūmiṣvapi kartṛtvaṃ sākṣādabhihitaṃ tathāpi 
vyomādyupādhikaściti kriyākartāntaryāmī kāraṇaṃ vyomādīnāṃ jaḍatvena 
svātantryā bhāvāt tathā cāhurbhāratītīrtha pādāḥ īśvarontaryamayatītyukte 
vyomādyupādhikam brahmavāgvādi hetuḥ syāt tejaṃ ādīkṣmaṇādapīti |

yadyevaṃ tarhi ākāśādvāyurvāyoragnirityādi bhūtakartṛtvaracanā kathaṃ 
viracitā svabhāvaṃ vihāyopādhi kalpanāyogāditi cet 
anubhavajñāpanārthametad iti dhrūmaḥ eṣa hyanubhavaḥ sarvasya 
avakāśābhāve spandanābhāvaḥ vaṃśaveṇvadīnāmatyanta pravalavāyu 
saṅghaṭṭai na parasparaṃ vahnyutpattiḥ sūkṣmāgnikaraṇaviṣaye mukhaphutkāre 
prakṣepeṇa jvālātiśayotpattiḥ vākya sūryasantāpādhikye dhṛṣṭhyudbhavaḥ 
abhyantara jvārādi santāpādhikye svedajalotpattirityādi phalitametat cideva 
ghanībhūtā ākāsādi prapañca bhāveneti ||

mahārāmāyaṇe'pi ikṣvākukulasaṃvāde yathā ||

iha sarvaṃ samaṃ śāntaṃ cidśyosatatamavyayam 
aparyantamanābhāsamāsīdasti bhaviṣyati yannondhaṃ nāpyadhonāśāna tamo 
na prakāśanam netaratkiñcidapi ca sarvameva sadeva ca cinmātraikātmanā tena 
parameṇeśvareṇanaḥ ādyanta madhyamukta na saṅkalpaścetitaḥ svayam sthitaḥ 
saṅkalparūpātmāmano jyotirajastataḥ

p. 7) tena saṃkalpitaṃ vyoma manasedaṃ vṛhadvapuḥ manovyomnorghanatayā 
sampannaḥ pavanaḥ sphuran manovyomānila śleṣāt prakāśaṃ 
buddhavāṃstataḥ tejoṃśabhāva saṅkalparūpaṃ paścātpayaḥ sthitam sa 
catuṣṭayapiṇḍoṣamanasoṇḍatayau sthitaḥ aṇḍaṃ tat padmajaṃ bhūtvā 
sampannaṃ paśyarodasī tatratva vayavābhāsaṃ mervādīdaṃ mahat sthitam 
jagattayeti brahmaiva paripūrṇaṃ vilokyate spandairbhāva vikārādyaiḥ 
savikāramiva sthitam iti ||

phāndogyapyata eva siddhāntaḥ sarvaṃ khalvidaṃ brahmaitajjalānīti |

akāśasyakāmotpattau kiṃ prayojanamiti cet svātantryamatra hetuḥ |

yadapi na kiṃciccetyātmakamanuttaramagre āsīt tat satve kiṃ pramāṇaṃ 
prapañcajñānābhāve tajjñāturapya yogyatvāditi cet ucyate |

prathamaṃ sadevasosyetyādi vedānta vākyaṃ pramāṇātiśayaḥ tadanu 
suptorsthitasya mukhaśayana prabodhassṛtirapi pramāṇaṃ na hi suptasamādhyādau 
svātmani dehaprāṇa buddhyādikamavimṛśati kaścit svātmānamapahnūyāt 
nāha māsaṃ tadeti |

kintu mukhamahamasvāpsaṃ na kiñcidavediṣamiti 
mukhaśayanānubhavājñānubhavaścādyata na kālīnaḥ sṛṣṭyagre 
pūrvānuttara cittatva satvaṃ bodhayati kathaṃ supti mūrchādau samaye 
jñānābhāvepi prabodhasamaye pūrvabodhassṛti dvāra sṛṣṭi darśanaṃ yathā 
jātaṃ tathaivāgrepi prapañcabodhābhāvepi bodhakasattānāpohna tuṃ śakyā 
anyathā jñānādi sākṣiṇo bhāve asvāpsamityuttamapuruṣārtha ahaṃ vimarśaḥ 
smṛtiśca kathaṃ bhavetāmityātmā nityatva grahasyājyaḥ iti nityaścidātmā 
siddhaḥ ||

nanu brāhmaṇatva janitvā gāyatryā eva japobhavadbhiḥ kiṃ na vidhīyate na

p. 8) gāyatryāḥ paraṃ japyamityukteḥ savitu sambha?rgodhyā vāma iti 
vimarśatyāgānupapatteriti kimiti gāyatrīmantramupa nayanakāle 
prathamamupadiṣṭaṃ vihāya oṃ ka ityādi jalpanārambhaḥ kimarthaṃ ka iti cet 
satyam etasminnapi sati kāsyā?ścidapikṣaterabhāvāt ya eva brahmavedo gāyatrī 
śreṣṭhyaṃ bodhayati sa eva saubhāgya vidyāmapi tadekatayā yojayati atharvaṇe hi 
savitṛpādena praṇavaḥ parāsṛṣṭaḥ tadbhargapadena kakāraḥ iti gāyatrī 
sundaryorabhedānnāmabheda eva na tu vastubhedaḥ śṛṇu bhṛgvaṅgiro 
vedābhihitāṃ tripuropaniṣadam tatra hi prathamaṃ tat saviturityādi 
tripadāgāyatryā eva parorajasya sā vadomiti anye pādamelanaṃ prathamaṃ 
vidhāya tadanu jātavedase mantraṃ? tadanutryambaka kūṭaṃ paṭhitvā gāyatrī 
mantrasya tripurātva ṣadghoṣitam tatsaviturityārabhyamāmṛtādityantamaṣṭotta 
śatākṣarāyāḥ sundaryāmantraḥ śrautodarśitaḥ yaduktaṃ tatra śatākṣarī 
parā vidyātrayī mayī sāṣṭārṇā tripurāparameśvarī ādyāni catvāri padāni 
parabrahmavikāsitāni dvitīyāni śāktākhyāni tṛtīyāni śaivāni tatra lokauḥ 
vedāḥ śāśtrāṇi purāṇāni dharmāṇi vai cikitsitāni jyotīṃṣi ca śivaśakti 
yogādityeva ghaṭanādhyā padyate iti tayī mayī ityāderayamarthaḥ yathā ka dhra 
traṃ? le kūṭaṃ hasādikūṭaṃ sādikūṭaṃ ca tāntrikamatena tripurāmantraḥ 
tathaiveyaṃ parameśvarī tripurāvedamārgeṇāpi trayī mayī kūṭatraya mayī 
bhargarūpa brahmamantraśakti śivamantramayī ca 

p. 9) atrāpi tadityārabhya sā vadomityanta ādikūṭaṃ jātavedase 
ityārabhyāgnirityantaṃ dvitīyakūṭaṃ tadanutryasvakamityato māmṛtādityantaṃ 
tṛtīyakūṭam caivamaṣṭottaraśataṃ valāḥ atra śrautamantrasyāyaṃ 
samudāyārthaḥ prathamaṃ cidarka prakāśarūpaṃ tadanu vimarśaḥ 
tadanantaraṃ pramātṛ pramāṇa prameyātmaka sṛṣṭidvayā cintanamiti ||

lokāścaturdaśavidho bhūtagaṇaḥ aṣṭavikalpo daivastairyagyonaśca pañcadhā 
bhavati mānuṣyaścaikavidhaḥ samāsato bhautikaḥ sarga iti sāṅkhyābhihitaḥ 
yadvā bhūrādayaḥ sapta atalavitalādayaḥ adhodeśa iti caturdaśavidhaḥ 
śāstrāṇītyanena bauddhanaiyāyika sāṅkhyājaina vaiśeṣikajaiminīya ṣaṭurkī 
pratipāditā dharmāṇi dharmaśāstrāṇi ṣaṭtriśanmuni smṛtayaḥ 
ṣaṭtriśanmunināmāni yathā manugautama saṃvarta viṣṇuśya vanakaśyapāḥ 
vṛhaspatyuśanāḥ śaṅkhaśātā tapaparāśarāḥ pitāmahāṅgiro 
dakṣayamāpastambade balāḥ buddhabodhāyanabhyāsavasiṣṭa jamadagnayaḥ 
likhitacchāgaleyāt triviśvāmitramarīcayaḥ somanārada hārītayājña valkya 
pracetasaḥ kātyāyanotha jābālipaiṭhīna sisumantunā dharmaśāstra praṇetāraḥ 
ṣaṭtriṃśanmunaya smṛtā iti purāṇāni madvayaṃ bhadvayaṃ ca va bratrayaṃ va 
catuṣṭayam ālinā pa purāṇāni kūskaṃgeti catuṣṭa pracakṣate iti | 

cikitsatāni āyurvedaśāstrāṇi vārāhī bṛhajjātaka sūryabrahmavaṭeśvara 
siddhānta kurūhalādīni ||
śivaḥ prakāśaḥ śaktirvimarśaḥ tayoryogāt sāmarasya lakṣmaṇādbhavati iti 

p. 10) sarvaḥ prapañcaḥ śivaśaktimaya iti | adhunā tatpadena kakāra 
parāmarśenaṃ tripuropaniṣadghoṣitaṃ darśyate athaitasminnantare paraṃ 
gahvaraṃ vyākhyāsyāmaḥ mahāmanusamudbhūtaṃ taditi brahmaśāśvatam |
parobhagavānnirlakṣaṇo nirañjano nirupādhirādhirahito deva ulmīlayati paśyati 
vikasati taścaitanya bhāvaṃ kāmayati sa eva devaḥ śivarūpī dṛśyatvena 
vikāsate yatiṣu yajñeṣu yogiṣu kāmaṃ kāmayati kāmaṃkāmo jāyate kāminī 
jāyate akacaṭa payaśān sṛjati sa kāmo jāyate nirañjanaḥ kāmatvenojjṛmbhate 
kāmaḥ kakāraṃ vyāpratikāmadevaṃ taditi kakāraṃ gṛhṇāti tatpadārtha 
ityevaṃ vadeti atrāyaṃ vākyārthaḥ ||

mahāmanurmahāmantrastatsaviturvareṇyamityādistasmādudbhūtaṃ prakaṭaṃ yat 
taditipadaṃ tat nityaṃ brahmojñeyamavyaktaṃ nirmalamanādi sa eva parodevaḥ 
akāmaḥ prathamaṃ san svecchayā caitanya bhāvamavaroheṇecchāṃ kāmayate sa 
eva parameśvaraḥ kāmatvena vikasati dṛśyarūpeṇa jātaḥ iti tadbrahmaiva 
kakāraḥ sāvitrīmantre prathamapada dvaye nirīṣaṇaṃ niṣkriyaṃ brahmatadbharga 
padena dhyeyamabhihitam tṛtīyapāde tu pracodakatve valena sa kriyaṃ savimarśaṃ 
brahmaproktaṃ saubhāgya vidyāyāṃ tu kāmarūpaṃ vimarśātmakaṃ tattvaṃ 
kakāra prārambheṇa nirdiṣṭamiti |
aikyameva tatpadakāma padayoratvahyam | kādi vidyā iva gāyatrīmantrepi 

p. 11) śivaśaktimaya eva caturviṃśatyakṣarāpekṣayā vṛhatī jagatyādivad 
gāyatrīcchandasa ī pratyayarūpa strīliṅga nirdeśena śaktirūpatvaṃ 
mantrāvasthayā arthāvasthāyāṃ tu prakāśātmaka bodhabhargārkavācyatayā 
pracodakāntaryāmi rūpadhyāna varṇanavaśācchiva rūpatvaṃ etaśca yathā 
tathā satkṛte gāyatrīmantravivaraṇe sṛṣṭirvidheyetyalama prakṛtena prakṛtaṃ 
vyākhyāsyāmaḥ ||

atra śaktitattve samāneka bhāvabhāvanamagre sambhaviṣyatīti vimarśa garbhe 
bahusyāṃ prajāyeyetyatra kakāra varṇe jalarūpe icchātmake ye 
bahuśabdavāśyedantātmarūpaḥ sūkṣmaścidaṃśo jñānātma śaktirūpaḥ 
yaścausyāṃ prajāye yeti prakāśarūpa śivatattvākhyaścidbhāgaḥ 
antarbhūtohaṃ rūpaḥ tathā asti janīdhātu dvayārthānusāreṇa yaḥ sartā 
prādurbhāva dvārā kriyārūpaścidbhāgo bahubhāvanākhya 
ityetadaṃśatrayaṃ rasarūpaṃ sadyadāghanībhūtaṃ tadā śuddhecchā 
jñānakriyārūpa koṇavarṇa upāsakaṃ prati avatāritaḥ japanakāle e iti dhra 
adyatāvadāgataṃ toṃ ka dhra iti atra eṣṭavya jñeyo kādaviṣaye krameṇa |
icchājñānakriyā viśrāntiḥ etaddaśāyāṃ sadā śiveśvarau 
śuddhavidyākaraṇau ahamidaṃ sarvaṃ jānāmī karomīti sphuṭa 
icchājñānakriyāḥ sambhūtā ekāra varṇaṃ daśāgrahaṇena |
sāttvata bhaktaśirobhagavannārada pañcarātramatānusāriṇastu akāro 
bhagavānviṣṇurvāsudevastu vidvapuḥ saṅkarṣaṇādiko vyūhastatra 
sūkṣmatayā sthitaḥ

p. 12) akārasyaiva ghanatāṃ kakārādivicintayet kakāro vāsudeva vyūhaḥ 
prathamaṃ cidvāsudeva pariṇāmaḥ saṅkarṣaṇa pradyumnāniruddhavyūhāḥ 
sarvāntaḥ karaṇa yuta sarvajīva sṛṣṭiḥ śrībhagavadvāsudeve vasati vāsudevopi 
sarvatra vasati antarbahiśca tatsarvaṃ vyāpyanārāyaṇaḥ sthita iti taittirīya śruteḥ 
prathamaṃ nirīṣaṇo bhagavānakāra icchātma rūkārapariṇāṣeṇa ghanībhūtaḥ 
tasmānnirgataḥ jīvamanohaṅkārāḥ etad vyūhatrayākṣaraṃ ekāra iti ekāra 
lipestrayaḥ kalākoṇāḥ prathamakoṇo śuddhiḥ dvitīyakoṇomanaḥ 
tṛtīyohaṅkāraḥ iti vyūhatraya samudāya vācakaḥ ekāraḥ ||

etadevoktaṃ jñānālayepi ||

ekārādvaiṣṇavī śaktirviśvapālana tatpareti ityāhuḥ |

tanmate tvayaṃ mahāmantrārthaḥ oṃ tat vācidvāsudevākhyaṃ savituḥ savitāraṃ 
caturvyūhātmakaṃ sarvasṛṣṭi prāṇijātānāṃ prasavitāramutpādakaṃ 
vareṇyaṃ śreṣṭhaṃmakṣaraṃbhaśaḥ bhagākāraṃ varṇaṃ trikoṇasarga 
rūpamekāraṃ varṇaṃ devasya vāsudeva sambandhi sarvaṃ dhyāyāmaḥ 
cidvāsudeva pariṇāmaṃ manośuddhyahaṅkārākhyaṃ sarvaṃ cintayāmaḥ 
rephaṣaṣṭhīvibhaktīchāndase tathā ca tripuropaniṣat prāṇinaḥ sūsūte prasūte 
śaktiryāsā tripurāśaktirādyā |

iyaṃ tripurā parameśvarī mahākuṇḍalinī devī trikoṇāśaktirekāreṇa 
mahābhāgena bhagākāreṇa prasūte tasmādekāre eva gṛhyate vareṇyaṃ 
śreṣṭhaṃ bhajanīyamakṣaraṃ namaskāryam tasmādvareṇyamityatra ekākṣaraṃ 
gṛhyate ityevaṃ cedeti ||

p. 13) ekārasambandhinī vāmapārśvamārabhya dakṣiṇapārśvaṃ yāvat 
prathamāa rekhā ekaṃ puraṃ |

dvitīyā dvitīyaṃ puraṃ śarīraṃ tṛtīyaṃ śarīraṃ tu dakṣiṇapārśve 
tūrvādho bhāvena citritāṃlekhā dhra tṛtīyā vāmabhāga 
prathamādārabhyādho bhāgamilitā evaṃ puratraya mayī parameśvarī 
trikoṇāśaktiḥ mahākuṇḍalinī sarvāvaraṇarūpeṇa kuṇḍalākāra 
śarīramūlaṃ |
kuṇḍalinīnāmanāḍītrayamekārākhyāpi tripurāśaktīrekhātraya 
rūpatrivalayarūpā valayatraya melanaṃ *? iti ||

nanu kuṇḍalinī śabdasyakorthaḥ iti cet śṛṇu | yogimate prathamaṃ 
meḍhrādūrvaṃ nābheravastāt kandasthānaṃ nāma pradeśaḥ tatraikānāḍī 
sarvanāḍī nāmādhāra bhūtā sarvaprāṇijāteṣvaya sthitā antraveṣṭanikā 
oṃkāralipiracanā kuntalāvarti sadṛśī yā jalāvartaśaṅkhyā kṛti 
prasuptabhujagendra tūlyarūpā navacchinna maharniśaṃ plavamānā 
kuṇḍalākārā tiṣṭhati tasyā antarepi yā prāṇavāyuśaktiśca ladgatiḥ? 
sarvaspandānāṃ hetu bhūtāsāpi kuṇḍalākāreva kuṇḍalinīnāśyaṃ 
sthitatvāt ādhārādheyayora bhedopacārāt aṅguṣṭhamātra hṛdaya sthita 
puruṣasyāṅguṣṭamātratvavat aṅguṣṭhamātraḥ puruṣa iti krateḥ 
iḍāpiṅgalāsuṣumṇābhidhāna puratraya mayī prāṇaśaktiḥ kuṇḍalinīnāma |
prātītikamate tu yā prāṇasattādāyinī tatpracodakā tadā rohāvaroha jananī 
cidvimarśaśaktiḥ sā mahākuṇḍalinī sthūlasūkṣmakāraṇākhya puratrayasthā 

p. 14) tanmayī ca eṣṭavya purasthecchā rūpe jñeya purasthā jñeyarūpeṇa 
kāryapurasthā kriyārūpeṇa ityevaṃ tripurā dhyeyā caitanyākhyā 
kuṇḍelīnatvāt kuṇḍalinī iti etat sarvaṃ mahārāmāyaṇe upanibaddha yathā 
parimaṇḍalitākārā kandasthāna samāśritā antraveṣṭanikākārāṣva? 
nāḍīnāḍīśatāśritā vīṇāgrāvarta sadṛśī salilāvarta sannibhā 
lipyādyoṅkāra saṃsthānā kuṇḍalāvartavat sthitā devāsura manuṣyeṣu 
mṛganakra khagādiṣu kīṭādiṣvabja jānteṣu sarveṣu prāṇiṣūditā 
śītārtasuptabhogīndro bhagavadbaddhamaṇḍalāsarobhūmadhya 
randhrādhoviśadaḥ vṛttivaścalā sitākalpāgnivigaladinduvad baddhakuṇḍalā 
anārataṃ rasaspandaiḥ plavamānaiva tiṣṭhati tasyā abhyantare tasminkadalī 
kośakomalā yāvāta śaktiḥ sphurati veṇāvivalasadgatiḥ soktā 
kuṇḍalinīnāmnā kuṇḍalākāravāhinī prāṇinaḥ paramāśaktiḥ sarvaśaktijaya 
pradā aniśaṃ niḥśvasadrūpā kupite vatu jaṅgam saṃsthito śvīkṛtamukhī 
spandānāṃ hetutāṃ gateti |

iti oṃ ka * *?tyanena gāyatrī padadvayārtho darśitaḥ adhunā tṛtīyapādārthaṃ 
sadāśivādi kīṭāntaṃ sarvabuddhi pracodakatvalakṣaṇaṃ prathamakūṭa sthita tri 
la hnīṃ sahitadvitīya tṛtīyakūṭākṣarā he na sahaikī kariṣyandravamaṃ 
śuddhecchā jñānakriyā trikoṇavistāraṃ bahubhavanamāha tri le rgi 
bījadvayenaivaṃ vidhakoṇatrayarūpā tripurāśakti bhagākārā yonivvīrya 
prakṣepamapekṣate vīryaṃ

p. 15) tu anantaiṣṭavyajñe yakāryaviṣaye śanākhyamaiśvaryaṃ arthataḥ 
kadhvamakartumanyathā kartulīlā viracana sāmarthyaṃ kāmeśvarī tripurābhage 
bhagavānkāmeśvaraḥ praviśati |

svayaṃ kāmeśvaryā avatāro vāsudevopi gāyati | mama yonirmahadbrahma tasmin 
garbhaṃ dadhāsyahamiti ||

mahadbrahma mahatī vimarśaśaktistrikoṇarūpā tasminnekāre trikoṇe 
ahamidamityākhyaṃ cidvīryaṃ dadāmītyarthaḥ |
tridhābhāvanāntaraṃ anantaiṣṭavyādi viṣayabhāvā pattyā tadviṣayai 
śvaryātiśavotpattirīkāro jātaḥ īkāra īśana aiśvaryamiti yāvat īśānākhya 
īkāraḥ dha | la lakāraḥ lekharṣabha indraḥ paramaiśvarya viśiṣṭaḥ bahuvidhaḥ 
sampannaḥ lokopi yonau vīryaṃ prakṣepeṇa garbhotpattirjāyate ihāpi 
śuddhāśvanijāṣṭavya jñeyādayonantāḥ padārthāḥ tayā tadviṣaye śanāni 
nīlapīta ghaṭaghaṭataṭavaṭa kuḍyagirinadī gaganādīnāṃ garbhasthānīyānāṃ 
sadā śivādidaśāyāṃ svātmabheda paṭalodanena mamatā vidhānam 
agremāyā prakṛtyādovapi malinamārge ananteṣṭavyādi viṣaya 
tadviṣayarthabhitecchā kiñcijjñāna kiñcitkaraṇa vistāro madhyakūṭārthena 
darśayiṣyāmaḥ | śuddhamārge īśāna vistārasturyagrūpatvena māyāmārge 
īśāna vistāro malinarūpatvena ||

yaduktaṃ jñānārṇave || īkārādviśvakatrīyaṃ māyāturyātmikā priye iti | 
sarvakṣetra pīṭhatīrthakānana vanapṛthivī gaṅgādikaṃ mahāmāyāpātraṃ 
garbhajātaṃ prathamakūṭalakārārthaḥ ||

p. 16) yaduktaṃ jñānārṇave lakārāt pṛthivī devī saśailavanakānanā 
pañcāśatpīṭha sampannā sarvatīrthamayī parā sarvagaṅgāmayī 
sarvakṣetrasthānamayī śive iti ||

lakāra ihendravācakaḥ śuddhabhūmivācakakaśca ||
śuddhavimarśadārḍhyameva māyābījenāha || hnīṃ iti ||

atra vyomavahni dīrghasvarārdhendu vindusamudāyarūpaṃ hrīṃkāraḥ 
asyāyamarthaḥ sā vimarśaśaktiḥ hakāreṇa prakāśātmaka śivasaṃbandhanena 
paramākāśaśāyitvaṃ repheṇa paraprakāśa tejomayatvaṃ īkāreṇa 
śuddhāśuddharūpatayā sarvakartṛtvamardhacandreṇa sarvayonirūpādhāratvam 
bindurūpeṇa sarvasākṣitvaṃ hara ī bindvardhacandraviśiṣṭa hrīṃ bījena 
bodhayatīti siddho hrīṃkārārthaḥ || iha śuddhādhva bhūmā vahamidaṃ 
bhāvaviṣayoya ācchādyācchādaka bhāvo na tu bhaṭṭārakādīnāmaṅguṣṭha 
pātraprabhṛtīnāṃ cāva sthitaḥ sodhre?vitanyate ||

athavākāseśvarī śaktiḥ hrīṃ māyārūpeha paraṃ mahāmāyā na tu 
aśuddhādhvani ivamāyāmātraṃ |
mahāmāyāyāḥ  śuddha saṃvedanātmakatvaṃ kathamiti cet iyati pratyakṣa 
śivanāthasya śāmbhavaśaktimantra maheśvara mantreśvara mantrāṇāṃ 
pañcānāṃ kartṛtvāditi dhrūmaḥ ||

ādyakūṭānte hrīṁ iti dehalīdīpanyāyena svasthitaṃ darśayanpūrvatra śakyaṇḍe 
śuddhatārūpaṃ tvaṃ mahatvaṃ |
uttaratra māyāprakṛtyādau māyātvameva bodhayati māyopari mahāmāyā 
śuddhavidyeti gīyate ityuktaṃ hi iyatā japaparivṛttiḥ oṃ ka dhra tri la hnīṁ iti siddhaḥ 
prathamakūṭavimarśaḥ ||

p. 17) nanu prathama hrīṃ bījasyātāt paryārtho jñātaḥ madhyamacaramayoḥ 
punākobhiprāya iti cet ucyate | śṛṇu hātrāvadhānena trikaśāstrasya nirṇayam 
nirṇetuṃ tripurā rūpamatyutkaṇṭhātavāstivat |
hrīṃkārasya triruścāraṇametadartham | prakāśa bhuviparamaśivadaśāyāṃ 
parāparārūpiṇī adharadharāyāṃ naradaśāyāṃ aparārūpiṇī naraśakti 
śivapurasthā tripurākhyā mahāśaktiḥ svacchandabhaṭṭārakasya 
svasvarūpāvaraṇa vidhāyinī aghoreṇa ghorāghoreṇa ghoreṇa svātmarūpeṇa 
kūṭatrayarūpadhāriṇī ||
brahmaviṣṇumaheśvara lakṣaṇaṃ kāraṇaṃ dakṣiṇāgni gārha patyāhavanīya 
lakṣṇaṃ vahnītrayaṃ prabhāvotsāha mantralakṣaṇaṃ śaktitraya mudāttādi 
lakṣaṇaṃ svaratrayaṃ bhavābhavāti bhavādhyaṃ lokṣaṇaṃ katrayaṃ 
mahāmantra caturviśatyakṣararūpaṃ pādatrayaṃ bhūtākāśa cittākāśa 
cidākāśātmakaṃ khatrayaṃ gaṅgāyamunāsarasvatyātmakaṃ 
triveṇījalatrayaṃ kāyika vācika mānasika lakṣaṇaṃ tapastrayaṃ 
manobuddhyahaṅkārākhyamantaḥ karaṇatrayaṃ viśvataijasatra?jñā lakṣaṇaṃ 
jīvatrayaṃ ukāramakārākāralakṣaṇaṃ varṇatrayaṃ prāṇāpāna 
vyānātmakaṃ vāyutrayaṃ vṛhadāraṇyakopaniṣacchanditaṃ 
satvarajastamolakṣaṇaṃ guṇatrayaṃ bhūtabhaviṣyad vartamānalakṣaṇaṃ 
kālatrayaṃ icchājñānakriyālakṣaṇena mukhyena trikoṇa svātmarūpaṃ 
jagajjālaṃpipatti pūrayati pālayati gauṇatrikāntararūpamātmānamāgūritavatī 
svātmani tripurākāmeśvarī kūṭatrayāpavartanena muhurmuhuścintanīyā yena 

p. 18) tanmayatā patyā tadbhāvobhavet || kādyolānto vimarśaḥ hrīṃ hṛllekhā 
parāvimarśaśaktistripurākhyā |
tathā hasādyolānto vipariṇāmaḥ saiva | sādyolāntopi tathaivasāna tu 
tadvyatiriktaṃ kiñcit cidvimarśaṃ vinā sarva trikajātasyā bhāsanānupapatteḥ iti 
hrīṃ bījatrayārthaḥ || 

nanu hrīṃ bījasya kathaṃ kāmakalābhagavatyā arthe saṅketa iti cet 
tripuropaniṣadghoṣaṇeneti dhrūmaḥ yathā māyātmakena hrīṃ kāreṇa hṛllekhā 
parābhagavatī trikūṭāvasāne nilaye nilaye dhāmnirāha | sā ghoreṇa vyāpnoti 
saiveyaṃ bhagavatī tripuretivyā priyate iti sarvaṃ viśvaṃ trikajātamayamiti 
tripurārūpaṃ sarvamiti mantrārthaḥ |
sarvasya tripurātmakatvena trikatvamiti svayameva kāmakalābhaṭṭārikayā 
mahārājñyācāryavaryabhagavacchaṅkarapādaviśvāsajananārthaṃ bālakaṃ 
pratisvāveśa vidhāna dvārābahirghoṣitam yathā devānāṃ tritayaṃ trayī huta 
bhujāmiti nigada vyākhyātaṃ  padyam ||

viśvottīrṇaṃ viśvamayaṃ dvividhaṃ rūpameva tat rañjitaṃ tadvimarśena 
trikaśāstreṣu paṭhyate iti | evaṃ trikārtha tattvaṃ ye vimṛśanti śudhāḥ sadā te 
vikhyātādvijā bhūmautrikajātīya saṃjñāyā trikāḥ tikītyādyāpi 
apabhāṣante || 

trikāḥ | kulasāna pratiṣṭhānāt kula pūjāratāśca vete kaulā bhuvi vikhyātāḥ 
kulasūtra prapāṭhakāḥ ||

mahābrāhmaṇa jātīya soddiṣṭābhaṭṭā saṃjñakā sarvotkṛṣṭa prabodhasthā 
bhaṭṭāste paṇḍitāḥ smṛtāḥ

p. 19) mantraprayoga kuśalā rājānakā itīritāḥ raina ityapa bhāṣante tāñjanāḥ 
ityādi jātinirṇaya vistāraḥ saṃhitā suddhaṣṭavyaḥ ||

adhunā śivaḥ śaktyā yukto yadi bhavati śaktaḥ prabhavituṃ na cedevaṃ devo na 
khalu kuśalaḥ spandi tu mapīti nyāyena śaktimataḥ sakāśācchakteḥ prādhānya 
tathā sūcanārthaṃ śuddhamārge mantramaheśvarādi pramātṛtāra tasyārthaṃ 
ca kiñcinmātraṃ nirūpyate | yathā | tatra tāvad vimarśaśaktyā mahārājñī 
bhaṭṭārikayā cinmātra śivānātha rāmāyānanyonmukhya prakāśātmaka 
svasvarūpāvasthitilakṣaṇaṃ rājyaṃ viśrāṇitaṃ yadanugraha vasāt 
parameśvareti vyapadeśo lokekhyātimagamat īśanamaiśvarya śaktiḥ 
sāmarthyamityarthāntaram īśānābhāvenīśvaratvaṃ prasajyeta | kutaḥ 
paramaiśvaryaṃ svavimarśa valodyoga bhāvanāt svasthitiḥ parā | 
anyathādhogatistasmān nirvimarśona cicchubhā | evaṃ sadāśiveśvara 
daśāyāṃ madhyamāyāmapi ahamidamiti samadhṛta puṭanyāyena vimarśanaṃ 
yadasti śivanātha rāmasya tadapi tanmālikādānaṃ rājñī bhaṭṭārikayā 
kāmakalayā tasmaidattaṃ paraṃtu sadāśivarūpe idamaṃśo sphuṭaḥ 
ahamidamiti icchāprādhānye'hamaṃśasyaśyāmalatvāt aśuddhatvaṃ na kiñcit 
| īśvaranāthepi ahamaṃsośyāmalaḥ idamahamiti idaṃ bhāga evāhaṃ bhāgasya 
niṣiñcanāt mālinyamatrāpi na kiñcit vimarśarājñī māhātmyāt vidyeśvara 
pramātṛdaśāyāṃ tu yadyapyasya śivanāthasya svato bhinna vedyāpadārtha

p. 20) darśanaṃ * *?sti tathāpi śuddhacinmātra gṛhītāhaṃ bhāvabhavanaṃ tu 
narājñyādatvāpahṛtaṃ yena tāṃ pratyanyadīya tu mālambhaḥ syāt yathā 
tayā parameśvaratvātmaka rājyā pradāyinī śiva svāmino vimarśaśaktireva 
śuddha vidyāyāṃ tu ahamidamorekatvāva bhāsātma? kiñcinmālinyaṃmiti 
pramātṛ valeśa? * *?śuddhatvam || 

ramāṇā śivanātho hi jātu gantu bahirmukhaḥ deharākṣasamekānte 
sadaśendriyaśīrṣakam dṛṣṭābhītobhavat tatra svakīyā navadhānataḥ māyā 
paravaso jātaḥ kuṭusvamamatādhikaḥ jalajjvālāvilāsena mityāsvarṇa 
śataspṛhaḥ svaralokaughakāryārthaṃ tyājitastena rakṣasā anyāpaśadavat tatra 
nirvimarśaḥ paribhraman itastato vihī *?grya kulajātidhanāśrayaḥ jīvarāmeṇa 
śāntāste nirahaṅkāriṇaḥ pare svakāyaśaktimāne tuṃ śacivāstena mānitāḥ 
svavimarśa padaprāptiḥ patnīvārtā tataḥ śrutā satsaṅgasadvimarśena svaśakti 
valasañcayaḥ gṛhīto yatpunardevyānukampaiṣā kṛtā śive virāvaduḥkha 
krandādikāriṇo rāvaṇāyayuḥ dehādi yātudhānāste vilayaṃ rāmatejasi 
ityabhiprāyabodhakaṃ madhyānta kuṭayugaṃ vyākhyāsyāmaḥ tatra prathamaṃ 
madhyakūṭa nirṇayārthamavasaraḥ ||

evaṃ vidhavimarśaśakti sacivo pi san kāmeśvara nāthainekaśaktiraṃjita 
svarūpasvatantratā māhātmyāt paripūrṇā hantā sphūti bhūmito 
varuhyajālakārakrimivat svātmānaṃ baddhvā'ṇuḥ

p. 21) pudgalaḥ paśuḥ sampadyate ityetat svātantrya sūcakaṃ dvitīyaṃ kūṭaṃ 
paṭhati hasakala hrīṃ iti ihamāyādyaṇḍātmake madhye kūṭe svarūpasthagagana 
javanikāntage tatvaṃ svatirodhāna śaktyā cidvimarśaśakti sa śa?tyā patnyā 
saha khelanaṃ parimita pramātṛdaśāyāmaṅgīkaroti ahamidaṃ sarvaṃ 
jānāmikaromīti pūrṇāhantā vimarśaṃ ca tyajati tenannū?no bhavati mamatā 
svīkṛta paricchinna dehe viśeṣontaḥ praveśadaśāyāṃ hasa ityevaṃ 
vimṛśanbhavati akāra bindu visargāṇāṃ jānāmikaromi sarvamityakṣarāṇāṃ 
ca vismaraṇāt aṅguṣṭhaparimāṇa hṛdayasthita puruṣāvasthātyupagamena 
prāṇarajjugrathita dehayantradhārī hṛdayakamalādvāyuśaktirūpeṇa 
kandasthānastha kuṇḍalinī mūladvārā dvādaśāntaṃ yāvadutthāya svarṇa 
kalikāstu?vya mukhāntaraṅga bhūtāpūrṇaṃ manyatātmakāṇavamala 
gauṇabahiraṅga bhūtabhinna vedya prathātmakamāyīya mala 
śubhāśubhavāsanātmaka kārmamala khacite svātmanihaṃ sajapamātraṃ 
vidadhāti hasa ityarthaḥ uśṇyāsehaḥ niśśvāse saḥ ahaṃ saḥ sohamiti vā japati 
tasminnapi satyaṇorvimarśā truṭanāt vidyāyāṃ vāpya vidyāyāṃ svasattāṃ 
na jahāsyaho iti mahābhaktajana kṛtasta vanadvārā nityavimarśosyopodvalitaḥ 
ihāpivimarśarājñīṃ taṃ sevate paraṃ tu tirodhānena hakāreṇa sūryarūpa 
prāṇaparāmarśa sakāreṇa candrarūpāpāna parāmarśaḥ atrāpyasti prakāśa 
vimarśa sattā hakārākṣare prakāśasattā sakārākṣare

p. 23) vimarśasattā prakāśavimarśo śivaśaktī tadrūpaṃ haseti varṇadvayaṃ 
tathā ca tripuropaniṣat tadevaṃ śivaśaktyātmakamāveditam śivoyaṃ paramaṃ 
daivaṃ śaktireṣā tu jīvatā sūryā candramasoryo *?draṃ sastatpadamucyate iti 
śivohakāraḥ jīvatā sakāraḥ prāṇāpāna sambandhāt hasa iti haṃsa iti 
varṇadvaya japepi tatpadaṃ prakāśa vimarśasthānamucyate ityarthaḥ | 
etadajapājapādhikāriṇamāha || 

ka iti kakāraḥ prāṇaḥ ha sākṣara dvayāśrava ityarthaḥ ucchvāso niḥśvāso hi 
prāṇadharmaḥ caitanyātmānyūna japāṅgī karaṇārthaṃ prāṇatvena pariṇataḥ 
prāksaṃvit prāṇe pariṇatā etasmā jñāyate prāṇaḥ sa prāṇastadavāṅmana 
ityādiśruteḥ yadvā hakāro gaganaṃ vāhyamābhyantare ca sakārākhya 
jīvavargabhāvena jīvavargo bahuvidhaḥ deva tiryaṅnarādi bhedena haseti 
varṇadvayamevādhi karaṇamādheyaśca sambhūtaḥ ākāśaśarīraṃ brahma 
tadevāgnistadvāyuḥ tatsūryastadu candramā ityādiśruteḥ māyā 
grahaṇajanitanyūnatā bhāvena puru rūpojātaḥ indromāyābhiḥ pururūpa īyate 
iti śruteḥ caitanyanāthasya jīvavargasya bhāvanādvārāpaśu 
bhāvāṅgīkaraṇaṃ svatantratā hetuḥ ||

paramaṃ yatsvātantryaṃ durghaṭasampādanaṃ maheśasya devī māyāśaktiḥ 
svātmāvaraṇaṃ śivasyaṃ tat iti vacanāt ||

nanu cinnāthasya paśubhāvepi devatiryagādiṣu jīvavargeṣu parasparamekasmāt 
kasya cidviśeṣosti īśanajñānakaraṇa līlāyāmataḥ sarveṣāṃ tulyatvamiti cet 
maivam śṛṇu 

p. 23) rahasyopadeśam ciddharmā sarvadeheṣu viśeṣo nāsti kutracit ataśca 
tanmayaṃ sarvaṃ bhāvayan bhairavo bhavediti |
yat svāmino dharmaḥ icchājñānaṃ kriyā vā dehendriyā viśeṣa praveśa 
dvārāha ajapājapo vā kāmakrodhalobhamohamadaharṣādisoma sūryo vāsa 
sadāśivanāthāt prabhṛti krimikīṭadaṃśamaṣaka puttikā paryantaṃ 
sarvasādhāraṇonātra kaścidbhedosti |
vāsudevaḥ sarvaṃ mayi sarvamidaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva ye 
caivasāttvikā bhāvā rājasāstāmasāścaye matta evetitānviddhi ityādi 
upaniṣatpaṭaha praṇādaṃ na śṛṇopi kiṃ yena śivādvaita vismaranaṃ kuruṣe 
yā brahmādīnāmicchā jñānakriyāḥ santitā eva 
vidyākalādvārāpipīlikādīnāmapi ityetacchivamayaṃ viśvaṃ vimṛśayena 
sarvabhavatīti bhaṅgobhavet brahma mahārāmāyaṇepye tadeva muhurmuhu 
rupadiṣṭam yathā brahmaviṣṇvindra rudrādyā yadyat kurvanti sarvataḥ tadahaṃ 
cidvapuḥ sarvaṃ karomītyeva bhāvayeti | kuta etaditi cet yaiva cidgaganā 
bhogabhūṣaṇe vyomni bhāskare dharā vivarakośasthā saiva citkīṭakodare ityu 
kutvāt dehendriyādiṣu tu jīvānāṃ parasparaṃ vyatirekaḥ devādīnāṃ tejomaya 
śarīrendriyāṇi martyāṇāṃ pārthiva śarīrendriyādikam |
pakṣiṇāṃ vāyavamevaṃ śarīrendriyādhikya darśanāt || 

nanu ṣaṭka tāni divārātrau sahasrāṇyekaṃ viṃśatiḥ haṃsahaṃseti haṃseti 
jīvajapati nityaśa iti nayena ca deharniśaṃ sohamiti jalpati tarhi kiṃ bhūtamasya 
yenā
p. 24) yaṃ pramātā mumukṣutvamākāṅkṣate sarvatrasohamiti vimarśasya 
sulabhatvāt iti cet astu yadi jānīṣe sarvatra sarvadā cinnāthaḥ parameśvaro 
nirviśeṣo vasati ityetā vanmātrameva tarhi prācīna bahuvidha 
janmasaṅghārjitānā bhāgyānāmā virbhāva sampattavasamīpasthātumasti 
dhanyosi kṛtārthastva manayaiva cidviśrāntyāmākuru dhyānadhāraṇādikam 
nyat yaduktamaṣṭā vakramuninā | yadi dehapṛthak kṛtyamitiṃ viśrasya tiṣṭhasi 
adhunaiva sukhī śāntai bandhamukto bhaviṣyasi | tathā ayameva hite bandhaḥ 
samādhimanutiṣṭhasītyādi | ete nirbandha natvopadeśāstutī vratarasvatantra 
śaivaśaktipāta viśuddha hṛdayeṣu viśrānti labhante natvanyeṣu 
mandamandatarānugrahapātreṣu tadviṣaye hi vidyāyāṃ vāpya vidyāyāṃ 
mityādi mahārahasyopadeśena praviśanti avakāśā bhāvāt 
mandādhikāribhirvakṣyamāṇeṣu vacana prapañceṣu bharavaśaḥ kāryaḥ yathā 
ātmā jñātavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ yastaṃ na veda kidṛcā 
kariṣyati ya iha tadvidusu ime samāsate iti sa gurumevābhigacchet samitpāṇiḥ 
śrotriyaṃ brahma niṣṭhamityādiṣu avidyāvadviṣayā vedā iti nayena ye śruti 
smṛtyupaniṣat purāṇādiṣūpadeśāḥ te mumukṣubhiradhikāribhiḥ grāhyāḥ 
svavimarśodvodhārthaṃ sarvatra bhyupadeśastadarthameveti śuddha vimarśaḥ 
sarvairadhikāribhirvidheyaḥ svavimarśabodhārthameva kṛpātiśaya vidhāyinā 
svayaṃ parameśvareṇa nistaraṅgopadeśa śatakaṃ dvādaśottara sahitaṃ 
vijñānabhairave

p. 25) yogaśāstre svabhaktajanoddhāraṇārthamabhihitaṃ śāmbhava 
śāktāṇavopāya dvāreṇa | tatra prathamupāya trayabodhakaṃ | rūrdhvaṃ 
prāṇohyadhojīva iti padyanirṇīta prāṇārohāvaroha daśāyāṃ urdhve 
vādhodeśe vā gurūpadeśamārgeṇa vimarśanaṃ yadi bhavet tarhi mokṣo 
hastagata eveti tatraivādhāryā | iyatai tatsampannaṃ hṛdākāśe prāṇa 
tatprocadakāntaryāmiha samāgrahaṇenākāśa jīva tadantaryāmi rūpatvaṃ 
parameśvareṇāṅgī kṛtaṃ tadeva mantrajalpana samaye agataṃ hasaka iti | atra 
kārasyātma śandārtha vācakatvādātmā jīvāntaryāmījñeya iti kecit | 
prāṇabhavanānantaraṃ hakāraḥ nādātmā sohamiti jalpenā nāhatarūpatvaṃ 
śabdanena hetunā | dandhvanīti hṛdiyatparaṃ padaṃ tatsadakṣaramupāsmahe maha 
ityuktaṃ haṃsahaṃsajapenaiva kayāpi svātma vismṛti vidhāyinyā 
kalayāśaktyā vā svātmānamajānāna ivānela mūkajaḍa prāyojātaḥ yena 
satguruśāstro padeśaṃ śrutvāpiti bodhāna śaktimohinī rāgeṇānadhya viṣayon 
mukha svātma prakāśa sthitiṃ na labhate yaduktā sāpiti bodhāna śaktiḥ stuti 
dvārā gurubhiḥ || 

yatra svaṃrgi jayākayāpi kalayā vismārya nityocchalat pūrṇānandarasābhi 
de?śa vaśataḥ svātmāpi deśāntare smāraṃ smāramapāraśāsana 
gaṇairnoverda?vādairapi prāyaḥ kāpyaparāparamayī śaktirjayatyaiśvarīti | 
anelamūkatvameva mantrākṣareṇāha || 

la iti lakāraḥ jātyam jaḍa iva sambhutaḥ paśubhāvādityarthaḥ 
mahāmantrapādadvayepi 

p. 26) kūṭadvayārthaḥ tat sarvānubhūtaḥ ati spṛhaṇīyo bodhārka prakāśaḥ 
śuddhādhvani māyādi daśāyāṃ ca tu vyavahāreṇa krīḍannana 
varatamārohāvaroha vidhāyī mantrastutiṃ kurvannapi dhīmahi dhiyā jñānena 
haṃsajapyenāpi mahimahī pṛthivī vasambhutaḥ jaḍojātaḥ punarapiyodhiyaḥ 
svavimarśaśaktīḥ svasvarūpa sthito śuddhamārge pracodayāditi śrīvidyā 
gāyatryorabhedārthaḥ tathā ca tripuropaniṣat dhīmahī tyasya vyākhyānaṃ 
dhīmahatvaṃ jaḍatvaṃ kāṭhinyaṃ vidyate yasminnakṣare tanmahī lakāraḥ iti 
iyatā hasaka halavarṇa samudāyasyāyamarthaḥ phalitaḥ śivanātho haṃsa iti 
varṇadvayarūpeṇa prāṇākāśa jīvaparimita śabdāntaryāmidaśā grahaṇena 
jaḍarūpatvena pariṇata iti etajjāḍyamapi hrīṃ hṛllekhā śaktiḥ saiva vyākhyāta 
careyaṃ | yaduṃ kucānyatra śiva iva gṛhīta paśubhāva iti siddhoyaṃ dvitīya 
kūṭavimarśaḥ || 

tadityāratyabharge paryantaṃ śuddhādhva vimarśaḥ prathamakūṭārthābhimato 
yojitaḥ | tadanantaraṃ devasya dhīmahītyantaṃ dvitīyakūṭābhiprāyaḥ pūrvaṃ 
samāptaḥ adhunā tṛtīya pa?dārtha tṛtīya kūṭārtho yojayi tu mavasaraḥ || 

asyaivāṇu paryāyasya pudgala paśoḥ pāśabaddha svāmināthasya svayameva 
svasvātantryādanu tadanu sopi svasvarūpa prakāśa sthitiṃ punarapyanu bhavati 
itye tadāha tṛtīyakūṭaṃ sakala hrīṃ iti sa sakāraḥ pramātā kakāmena 
svecchayā punarapi lalekhasna?bhaḥ sarvadevendraścakreśvaro 
bhavadityakṣarārthaḥ yadvāsa iti pūrvaprakrāntaḥ haṃsahaṃsajapanenāpi 
yojātyamivā gato vismṛta svaśaktivibhavo madhyāvasthāmapyāgataḥ

p. 27) kohaṃkohamityādyapi śaktipāta kaṇapāta pātrabhūtaḥ sa eva 
svānugrahaśaktyā svasvarūpaṃ prāptaḥ punarapi svaprabuddha bhāvena 
sohaṃsohamityanavarataṃ vimṛśati sarvasākṣī sarvakarteti eṣe varacanā 
padyenāpi spandhā gurubhiḥ || 

sohaṃsohamiti sphuṭaṃ nijamahorātraṃ japaṃstatra sāmāyeśā dvismṛta 
tatsvarūpa vibhavoyāti svayaṃ saṃśayam kohaṃkohamiti prabodhavasato 
bhūyopiyo niścayaḥ sohaṃsohamiti prakāśita vapuḥ satvaṃ cidarkaḥ svayamiti | 
prathamaṃ mahāprakāśaḥ śuddhatamastataḥ sadā śivādi daśāyāṃ 
suddhāśuddhapadavīṃ gataḥ māyādaśāyāṃ punaraśuddha padavīṃ 
svecchayā gatvāpi punaḥ svātmapratyabhijñāyā śuddha eva sambhūtaḥ 
etadevāha sakala hrīṃ iti || 

athavā sakala iti sakalamidaṃ śuddhatama śuddhatara śuddhāśuddha 
aśuddhabhūyaḥ śuddhatamatvaṃ hrīṃ bhavati pūrvoktā 
māyāśaktirevetyarthaḥ nanūddhāra prabandheṣu kāmakalā vidyāyāḥ 
kāditvameva dṛśyate na tu praṇavāditvamiti kimarthaṃ oṃ? ka dhra ityādi japa iti 
cetsatyaṃ pañcadaśākṣaryā abhiprāyeṇa kāditvameva dṛśyate na ṣoḍaśī 
padārthametadapi samīcīnaṃ ||

nanu ṣoḍaśī bhedā vahavonya prakāreṇa varṇitāḥ || 

lakṣmīparāmadana vāgbhavādayaḥ tathāmāyādi bījavarṇaṃ naṃ mukhe 
kṛtvā pañcadaśyāḥ ṣoḍaśītva muktam yadā ha kalpalatākāraḥ hnīṃ dhnīṃ 
nlīṃ dhroṃ dhreṃ iti bījānāṃ madhye yadyekaṃ bījaṃ trikuṭādau dīyate tadā 
trikuṭāḥ sakalāḥ ṣomuśārṇā bhavaṃtīti tasmānmāyā lakṣmīkāma 
bījavāgbījaikatara mukhapañcadaśīṃ vihāya kimiti praṇaya ṣoḍaśī pakṣa 
amṛta iti cet saṃhitā

p. 28) pañcastavyādi granthānurodhāt praṇavaprādhānyaṃ kādi vidyāyāṃ na 
iṣṭam saṃhitāyāṃ hi la hara rāṣṭrastha munikṛtarājñī bhaṭṭārikā stuti 
dvārā eṣa eva pakṣo gṛhītaḥ yathā kādyāṃ divyāṃ hādi madhyāṃ ca 
sāntāṃ prakāśayantīṃ divyakūṭaiḥ svarūpam kāryātītāṃ kāraṇātīta 
śaktiṃ tāruṇyarājñīṃ śaraṇaṃ tvāṃ prapannaḥ iyaṃ varṇanā 
pañcadaśyāḥ | ṣoḍaśī stutīryathā vṛddhāṃ parāṃ 
bhuvaneśyādhirūḍhāṃ trikūṭābhyāmādi tārārṇa nityām 
śakrādibhirdvādaśabhiḥ prasevyāṃ vṛddhāṃ rājñīṃ śaraṇaṃ tvāṃ 
prapannāḥ ||

vṛddhāṃ ṣoḍaśīṃ bhuvaneśī hrīṃkāraḥ tasyāmadhirūḍhāṃ hrīṃ ka e 
ityādi ṣoḍaśī rūpāmityarthaḥ trikūṭaiḥ vāgbhava kāmarāja 
śaktikūṭairāḍhyāṃ bharitā tathā ādau prathamaṃ ka e ī ityādeḥ prāk 
tārārṇaḥ oṃkāra aiṃkāra hrīṃkārā nityaṃ yasyāḥ sā tāṃ bahuvidhāṃ 
ṣoḍaśīṃ vayaṃstuma ityarthaḥ tārārṇasya oṃkāra vācakatvamevātyantaṃ 
prasiddhaṃ śakrādayaḥ śakrakāmalopā mudrāmanu candrakuverāgastya nandi 
sūryaśaṅkara viṣṇudurvāsāmunayaḥ taiḥ prasenyāṃ dvādaśopāsakānāṃ 
śakrādīnāṃ tattatkāmā bhedānmantrabhedakṣamopyanyathā yathā kra ya tra? 
la hnīṃ hra sa ka hra la hnīṃ sakala hnīṃ * * *? ndropāsyā kramaḥ kra la hnīṃ 
iti kāmapūjyā hra sa kra la hnīṃ hra sa ka hra la hnīṃ iti lopāmudrājapaḥ kra hra 
dhra tra? la hnīṃ hra kra dhra tra? la hnīṃ sa hra ka dhra tra? la hnīṃ trargi? 
manukramaḥ ityādikalpalatādau bhedonusandheyaḥ yasmin 
kramesmābhirvivaraṇaṃ kṛtaṃ sa eva durvāsomuni japaḥ paraṃ tu oṃkāra 
bindunāda hīnāḥ yaduktaṃ bindunāṃ hīnānāda hīnādurvāsaḥ pūjitā 
bhavediti

p. 29) kra dhra tra la hra rrī ityādi sphuṭaṃ tathā gaṇeśa vaṭukastutā ratīti 
viśeṣaṇena praṇave ṣoḍaśī sūcitā yathā trikārtha viveko nāmapañcastavī 
vivaraṇamasti taṭṭīkākāreṇevaṃ vyākhyātam gaṇeśaḥ gaṇasnāmī 
mahādevaḥ tena makāro lakṣyate vaṭurvāmana rūpo hariḥ tenā kārolakṣyate 
kakārasya brahmāyāśyaḥ tenokāro lakṣyaḥ tena makārākārokāra samudāya 
oṅkāraḥ tenastutetyarthaḥ tathā rati sahāyaḥ kāmaḥ kāmabījaṃ kakāraḥ 
tenānvitā ityādi atra ma a u iti nirdeśena sṛṣṭyavarohaṇa krameṇa kramonenaiva 
prakāreṇa iti suvitam yaduktaṃ brahmarahasye nirmalaṃ vyomasaṅkāśaṃ 
sūkṣmāt sūkṣmataraṃ paramityātya nādāśutpaśyate śaktiḥ śakterbinduḥ 
prajāyate candrāt prajāyate tejastejaso rudrasambhavaḥ rudrāt prajāyate 
viṣṇuviṣṇorbrahmā prajāyate brahmaṇo jāyate sarvaṃ jagat sthāvara 
jaṅgamamiti tārārṇasya varṇāntarāṇāmapi vācakatve oṅkāra prāśasyaṃ 
kādivisyāyāṃ naniyamena siddhyatīti cenna dhagve?de hi sākṣāt praṇava 
ṣoḍaśī pakṣobhihitaḥ nissandehaṃ vidyāpadasyoṅkāra vāśyatayā nirdeśāt 
yathā kāmo yoniḥ kamalā vajrapāṇirguhā hasāmātariśvābhramindraḥ 
punarguhā sakalāmāyayā ca purūśyeṣā viśvamātādi vidyā iti tripuropaniṣadi 
kāmaḥ kaḥ yonirekamalā ī vajrapāṇirlakāraḥ guhā hrīṃ hasāhasau 
mātariśvākaḥ ahraṃ hakāraḥ indrolakāraḥ guhā hrīṃ sakalāḥ sakāra 
kakāralakārāḥ māyā krau? eṣa kāmakalā vidyā pañcadaśārṇā purūcī 
bahuvidhāsatī viśvamātā sakalajananī

p. 30) ṣoḍaśākṣarī bhavati kathamityatra hetugarbhaṃ viśeṣaṇamāha yataḥ 
ādividyā ādau kādividyā prathamaṃ vidyā vedanarūpabindugarbhaḥ 
oṃkārabījaṃ yasyāḥ sā ādividyā vidyābījamoṅkāramādau dattvā taruṇī eva 
ṣoḍaśī bhavati ityarthaḥ nanu vidyāśabdasya kathamoṅkāravācakatvamiti 
cecchṛṇu veda vacanaṃ hi vidyāsaṃvedanaṃ savittirityarthaḥ vedanaṃ ca 
bindvātmakaṃ bindurūpa evoṅkāraḥ avibhāgena vedanaṃ binduḥ vedanād 
bindurūpamityuktatvāt avibhāgavedanātmā yo binduḥ sa eva tātvikaḥ 
oṅkāravarṇaḥ citprakāśarūpo hi praṇava iti rāmakaṇṭhapādaiḥ sarvatobhadre 
nirṇītatvāt oṃ tatsaditi ślokavivaraṇe ||

nanu vibhāgarahita saṃvedanasya kortha iti cet ucyate saṃvidrūpoyaḥ prakāśaḥ sa 
oṃkāraḥ viśvottīrṇaviśvamayarūpeṇa prakāśo pi dvividhaḥ dvaividhyepi 
brahmavācaka eva tasya vācakaḥ praṇavaḥ iti nyāyāt vācakatvamapi praṇavasya 
padarūpeṇa vākyarūpeṇa ca viśvottīrṇarūpeṇa samudāya śaktyā padatvaṃ 
viśvamaya rūpeṇāvayava śaktyā vākyatvaṃ tatra vākyābhiprāyeṇa 
vyastatvaṃ padābhiprāyeṇa samastatvaṃ tatra svatantraṃ yatpadatrayaṃ 
ākārokāra makāralakṣaṇaṃ tadeva vākyaṃ tatra vibhāgavedanātmaka 
bindurūpoṃkāra śabdasya sthūlamātrātrayātmakaṃ yat vibhāgajñānaṃ 
ukārasya ṛgveda jāgradbhūrbrahmātmakaṃ | akārasya yajuḥ svapnabhuvo 
viṣṇurūpaṃ | makārasya sāmagāḍhanidrā svarloka rudrātmakaṃ 
yadviśvamaya bhedaprakathanaṃ oṃkārasyārthaḥ | 
tadviśvamayabrahmavācakatvābhi prāyeṇa galitākārādi varṇavibhāga vedanaṃ 

p. 31) viśvottīrṇamakhaṇḍaṃ brahmāpi bodhayati praṇavaḥ samastamakhaṇḍaṃ 
cidrūpaṃ lakṣaṇayā bhāgatyāgātmikayā bodhayati iti avibhāge vedanātmā 
bindurlakṣyārthaḥ || 

nanu oṃkārasya yāstisro mātrāḥ sthūlāḥ tābhirviśvamaya cidvācakatvaṃ tasya 
set syati viśvottīrṇaṃ tu kiṃ rūpābhirmātrābhirvanthīti cet 
ardhamātrālakṣaṇena sūkṣmeṇa svāṃśane bindurūpeṇa tadrūpa 
pratipādanāditi dhrūmaḥ |
etadevā vibhāgavedanātmaka bindvākhyamoṅkārasya tātvikaṃ rūpaṃ 
ityetadabhiprāyeṇa śrībhagavānāha oṃ tatsaditi nirdeśo brahmaṇastrividhosata iti 
brahmavācakatā praṇavasyerthaṃ phalitā shūlaprapañcopāhita 
caitanyamukārasya yāsyorthaḥ sūkṣmaprapañcopāhita caitanyamakārasyārthaḥ 
sthūlasūkṣmarūpabhāga hetu bhūtamāyā śaktyupāhita caitanyaṃ makārasya 
vāśyorthaḥ sthūlasūkṣma prapañcāṃśa tatkāraṇamāyāṃ śaparityāgena tu 
kevala caitanyamardhamātrāyā vāsyorthaḥ tasyā api tadupādhi tyāgena 
cinmātraṃ lakṣyam evaṃ caturṇāmekāśrayatvādekaṃ paripūrṇaṃ śuddhaṃ 
bodhamātraṃ brahma oṃkārārtha iti siddham api ca vedanaṃ binduroṅkāra iti 
paryāyamātram yatyevaṃ tarhi vijñāna vāda ayāti phalato 
vibhāgavedanamevopāsyaṃ sūkṣmatara tvāditi cet satyaṃ yadyapi 
sarvaprapañcāt sūkṣmataraṃ saṃvedanameva tathāpi tasya vācaka iti nirdeśena 
saṃvedanaṃ saṃvetturvācakaṃ saṃvettāraṃ sūkṣmatamaṃ bodhayati na tu 
svatantraṃ saṃvedanaṃ saṃvedanasya saṃvetṛviśrāntatvāditi tasmādapi 
sakāśātsaṃvetṛlakṣaṇa ātmā svaprakāśaḥ sūkṣmatama upāsya iti 
jñānamātra viśrāntomāvagā * * *? kāyāśrita kriyādvārā sūkṣmataraṃ 
saṃvedanamapi yathā kathaṃ cidanumīyate saṃvettānubhavitā vijñātṛlakṣaṇo 
nityaḥ parameśvaraḥ kadācidapinohyate |

p. 41) tatra jñānaṃ svataḥ siddhaṃ kriyākāyāśritāsatī 
parairapyupa lakṣyeta tayānyajjñānamūhyate 

ityukta tvāt vijñātāramarekena vijānīyāditi jñānaṃ sūkṣmataraṃ 
viśrāntaṃ sūkṣmatame vijñātari ityabhiprāya bodhakaḥ pūrvaguruḥ 
sampannaḥ praṇavordhvārdhamātrotopyaṇave mahate nama ityartham sārasvata 
stotrakāropi brahmavācakatvamakṣarasyopanibadhnāti yathā trayīṃ tisravṛtīstri 
bhuvanamathaṃ trīnapi surānakārādyai varṇaistribhirabhi dadhattīrṇa vikṛti 
turīyaṃ te dhāmadhūnibhiranu rundhānamaṇubhiḥ samastaṃ vyastaṃ tvā saraṇa 
ca gṛṇānyomiti padamiti | rahasya śāstre svapi || 

saṃvetṛlakṣaṇaṃ parameśvaraṃ mahārājamapekṣya oṃkārarūpasaṃvedanasya 
pīṭhatayā nirdeśaḥ kṛtaḥ kenāpi mahārājādinā hi pīṭhamākrasya tena tu 
svatantraṃ tat yat ṣaṭpatraṃ kamalamuditaṃ tasya yā karṇikākhyā yonistasyā 
strividhamudare yat tadoṅkārapīṭham tasminnantaḥ kucabharanatāṃ kuṇḍalītaḥ 
pravṛttāṃ śyāmākārāṃ sakalajananīṃ santate bhāvayāmi iti ||

nanu pañcastavyāmakārākārokārasamudāyaḥ praṇavaḥ pratipāditaḥ 
brahmarahasye pi tathā nirdeśāt anyatra kutracit prathamamakāraḥ tata ukāraḥ tato 
makāraḥ iti kimarthaṃ bhedanirdeśa iti ceducyate pāñcarātrāṇāṃ 
ukāramakārākārarūpakrameṇa uccāra iṣṭaḥ unmiṣitasaṅkalparūpaṃ 
vidhātāraṃ brahmarūpaṃ pradyumnavyūhadaśāmullaṅghya tathā 
makārarūpaṃ rudrātmakamaniruddhavyūhaṃ makāraṃ tāmasamullaṅghya 
paraprakṛtirūpacidvāsudevasāyujyasyopeyatvādatastanmate 
bālakasyākṣaragrahaṇārambhasamaye itthaṃ saṅketaḥ | u sa a oṃ iti krameṇa 
pṛthvītatva prakṛtitatvādhiṣṭhātṛ bhūtayo brahmanārāyaṇondaśāṃ 
māyāśrayāmullaṅghya 

p. 42) śuddhavidyeśvarasadāśivaśaktitattvadaśāmāruhya 
paramaśivasāyujyasyeṣṭatvāt yat tu 
madhusūdanasarasvatīsannyāsipādairakārasya ṛkjāgran bhūrbrahmarūpo rthaḥ 
ukārasya yajuḥ svapnāntarikṣalokaviṣṇurūpo rthaḥ makārasya sāmanidrā 
svargarudrātmako rthaḥ pradarśitaḥ a u ma iti kramasya sphuṭīkaraṇāditi tadapi 
paurāṇikamatamapekṣya draṣṭavyaṃ purāṇeṣu hi sṛṣṭiprādurbhāvo nenaiva 
krameṇābhihitaḥ | prathamaṃ nārāyaṇaḥ tadanantaraṃ tannābheḥ sakāśād 
viriñciḥ sañjātaḥ tadanu tallalājān mahādevo jātaḥ eṣa 
śrībhagavatāvarohaṇakramaḥ tanmate bālakaṃ pratisaṅketaḥ a u ma oṃ iti iyatā 
etajjātaṃ vedanamātraṃ vidyābindurūpaṃ tu vedanaṃ tadrūpa oṅkāra iti 
oṅkāramādau datvā pañcadasyāḥ ṣoḍaśī tvaṃ siddhaṃ prathamaṃ 
praṇavoccārād devī pañcadaśākṣarī mahārājñī ṣoḍaśārṇā śivaṃ 
pāyāt prapañcataḥ vimarśaśaktiḥ saṃvettṛrūpeyaṃ ṣoḍaśākṣarī 
nārāyaṇādabhinneyaṃ yasmādanya iti śruteḥ ||

yasmādanyo na paro sti jāto ya aviveśa bhuvanāni viśvā prajāpatiḥ prajayā 
saṃvidānastrīṇi jyotīṃṣi sa ca te ṣoḍaśī atrāyamarthaḥ 
yasmāccinmātrarūpātmakāśādanyaḥ jātaḥ aparo jāyamānaḥ 
prameyādivargaḥ para utkṛṣṭo nāsti prameyāderjaḍatvena 
parādhīnatvāddhīnatvam yaḥ prajāpatirjāyamāna saṅkalpa vidhāyī 
parapramātā bhuvanāni sarvāṇi aviveśa praviṣṭo bhavati sarvasattā pradatvena 
sarvavyāpakatvāt sa eva sarvasvāmī prajayā kakārātmakena kāmena icchāśakti 
santānena sarvaṃ cetanāya mānaḥ 

p. 43) trīṇi jyotīṃṣi sūryacandravahnilakṣaṇāni pramāṇaprameya 
pramātrātmakāni sa ca te samavāya sambandhena gṛhṇāti | yasmindyauḥ pṛthivī 
cāntarikṣomataṃsanaḥ sahaprāṇeśca sarvairiti śruteḥ sūryaṃ 
pramāṇamityāhuḥ somaṃmeyaṃ pracakṣate yoyaṃ vahniḥ paraṃ tatvaṃ 
pramāturidemevataditi tantrāloke ||

atha ca prajāpatiḥ tripuradāhakāleśararūpī viṣṇuḥ trīṇi jyotīṃṣi trīṇi kūṭani 
ka e ī lādīni pañcadaśī varṇapuñjātmaka kūṭatrayaṅvāladhra?pāṇi sacate 
teṣu samaveto bhavati sa ṣoḍaśī mukhaṃ candra iti yadāropaḥ sa eva bhagavān 
ṣoḍaśī ṣoḍaśī rūpo bhavati śuddhaprāṇagaganavāyuvahni salila 
pṛthivīndriyamanonnavīryatapo mantrakarmalokanāmarūpākhya 
ṣoḍaśakalapuruṣarūpamāyātmako bhavati daivī hyeṣā guṇamayī mama 
māyāduratyayo tyukta tvāt ṣoḍaśākṣarī rūpatvena viṣṇoḥ śaktirūpatvaṃ 
sūcitam iti vimarśa śaktinārāyaṇayorabhedena paramaśivārdhāṅga tvāt 
teṣāṃ parasparaṃ sāmarasyātmā lolībhāvomiśraṇaṃ yāmalaṃ saṅghaṭṭā 
iti yāvat tathā ca bṛhatkathāsaritsāgare devīṃ pratimahādevavacanam 
madīyārdhāṅgaśrūto sau tato viṣṇustva cātmanā yo hi nārāyaṇaḥ sātvaṃ 
śaktiḥ śaktimato mama tataḥ prabhṛti vikhyātaṃ rūpadvayamidaṃ mama 
ardhanārīśvaraṃ rūpaṃ mardhahāriharaṃ vapuḥ ato dadāmi nityatvaṃ 
svabhakteṣu hare gatimiti śāktānāṃ viṣṇusāyujyamiti siddhāntaḥ | govinda 
bhaginī devī tadante tadgati pradetyatra ca viṣṇusvarūpaiva mahāmāyāśaktiḥ 
rājñī bhaṭṭāriketyetat svayameva śrībhagavān bhāgavate svamāyāṃ 
bodhayati |

p. 44) aciṃṣma?nti manuṣyāstvāṃ sarvakāmavareśvarīm 
dhūpopahāravalibhiḥ sarvakāmavaraṃ pradām nāmadheyāni kurvanti sthānāni 
ca narābhuvi durgeti bhadrakālīti vijayā vaiṣṇavīti ca kumudā caṇḍikā 
kṛṣṇāmādhavī kanyaketi ca māyānārāyaṇī śoṇāśāradetyasviketi ca 
nāmāni nigadavyākhyātāni sthānāni 
bālāśramatūlamūlyaṣoḍaśīgrāmādīni prasiddhāni | trikūṭa prādurbhāvo 
yathā saṃhitāyām ||

tripuraṃ dahyamānasya bhairavasya mahātmanaḥ 
himālayaṃ dhanuḥ śreṣṭhaṃ kṛṣyamāṇasya tejasā 

sandhāraṇe karmaṇe ca vāṇasyotsarjanepi ca 
viṣṇu jyotiḥ samutpannaṃ tadeva trividhaṃ purā 

śalyāt prakaṭitaṃ jyotistadvai tripathagaṃ punaḥ 
saṃdhāraṇe tu yā jvālā sā bāleti prakīrtitā 

kṛṣyamāṇā ca yā jvālātaruṇī sā prakīrtitā 
utsalane ca yā jvālā vṛddhā seti prakīrtitā 

bālāgatā lohapuraṃ pātāle varavarṇini 
taruṇī tu gatā jvālāpuraṃ daurvarṇamīśvari 

vṛddhāsu mahatī jvalā sauvarṇaṃ puramīśvari 
eka daivotgatā jvālā eka daiva puratrayam 

bhasmīkṛtyorthitā tatra vyāpyasarvaṃ jagat sthiteti 
iti vaiṣṇavī śaktistripurākhyā māhāmāyeti nirṇayaḥ || 

yathā vimarśarūpeṇa sarvajagad vyāpinī tathā kāmakalā 
vidyāvarṇarūpeṇāpi jaganmayī sakalajananī rājñī iti prakārāntareṇāpi 
kūṭatrayārtho darśitaḥ svayaṃ maheśvara bhaṭṭārakena yoginī hṛdaye yathā | 
śivaśaktyādyayā mūlavidyayā parameśvari jagat kṛtsnaṃ yathā vyāptaṃ 
sṛṇuṣvā vahitā priye 

p. 45) pañcabhūtamayaṃ viśvaṃ tanmayī sāsanātanī 
tanmayī mūlavidyā ca tathā ca kathayāmite || 

hakārād vyomasambhūtaṃ kakārāt tu prabhañjanaḥ 
rephādagniḥ sakārāśca jalatattvasya sambhavaḥ 

lakārāt pṛthivī jātā tasmād viśvamayī ca sā 
guṇāḥ pañcadaśakhyātā bhūtānāṃ tanmayī śivā 

yasya yasya padārthasya yā yā śaktirudīritā 
sā sā sarveśvarī devī sa sa sarvo maheśvaraḥ 

vyāptaṃ pañcadaśārṇaiḥ sā vidyā bhūtaguṇātmikā 
pañcabhiśca tathā ṣadbhiścaturbhirapi cākṣaraiḥ 

svaravyañjanabhedena ṣaṭtriṃśat tattvarūpiṇī 
tattvātīta svabhāvā ca vidyaiṣā bhāvitā 

sadeti ayamatra tātparyārthaḥ śivaśakti sāmarasyaṃ prakāśavimarśaḥ 
pūrvoktanayanena prakāśavimarśa eva ghanībhūtaḥ san pañcabhūtatayā 
pariṇamate teṣāṃ bhūtānāmakṣarāṇi ca hakārādīni 
prakāśavimarśaghanībhūtatayā sampannāni śivaśakti 
rūpapañcabhūtātmakatraye varṇāstadrūpaviśvamayī kāmakalā bhagavatī 
parāviśyetyarthaḥ pañcānāṃ bhūtānāṃ vyāpyavyāpakabhāvena 
pañcadaśaguṇābhavanti tathā hi vyomādīnāṃ pūrvaḥ pūrvovyāpakaḥ uttara 
uttarovyāpakaḥ ākāśasya śabdonāmaiko guṇaḥ vāyordvau śabdaspannau 
vahnesūyaḥ śabdasparśarūpāṇi jalasya catvāraḥ śabdasparśarūparasāḥ 
pṛthivyāḥ pañcaśabdasparśarūparasagandhāḥ caivaṃ pañcadaśaguṇā 
mahābhūtāyām bhaṭṭārikāyā api pañcadaśaiva varṇāḥ vāgbhava 
kūṭīyāni pañca kra dhra tra? prabhṛtīni kāmarājīyāni ṣaṭ rhra? sā?dīni 
śaktikūṭa sambandhīni catvāri sādīni

p. 46) evaṃ pañcadaśākṣararūpapañcabhūtamayī saubhāgyavidyā yasya yasya 
padārthasya yā yā śaktiḥ sā sā sarveśvarī sa sarvo maheśvara iti nirṇayena 
śivaśaktimayaṃ sarvaṃ jagaditi kūṭatrayārthaḥ ||

vivaraṇakāraśivarūpeṇāpi śivenaiṣa eṣa evārtho bhaṅgy?antareṇa 
kiñcinmātraṃ yaddhitāni tastatra 
svatantraparameśvaraviśrāṇitavimarśaśaktikaṇakṛpākaṭakṣa eva heturiti 
sattamairupāsakaguruvarairasmabhyaṃ pratina *? sūyanīyamitikṣantavyaṃ 
tairityom asmādreccāru dūrādrivipina militadvetagaṅgāvagāhāt pūtasvāntena 
kāsmīrikaviśudhaśivasvāsyupādhyāyanāmnā vyākhyāto mantrarājaḥ 
prakaṭavimalasatsampradāyaḥ parāyāḥ śrīḥ

........................................................................................................................
........................................................................................................................

asmāśvetaśilā tasyādritaḥ tasyā āpātamārabhyeti yāvat || 

sampūrṇamidaṃ mantravivaraṇam |
   

###########   END OF FILE  #######
