####################################################
MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE
Use of this material (e-texts) is covered by Creative Commons license BY-NC 4.0
Catalog number: M00007
Uniform title: āṣṭaprakaraṇa nādakārikā
Main title: āṣṭaprakaraṇam nādakārikā
Secondary title: ratnatraya bhogakārikā nādakārikā mokṣakārikā paramokṣanirasakārikāḥ
Author : rāmakaṇṭha
Commentator : aghoraśiva
Editor : kṛṣṇa śāstrī

Description: 
E-text of the nādakārikā from the ratnatraya bhogakārikā nādakārikā mokṣakārikā paramokṣanirasakārikāḥ in the devakottai series.


Notes: 
Data-entered by the staff of Muktabodha under the supervision of Mark Dyczkowski.    Revision 0: December 12, 2007 .

Publisher : śivāgama siddhānta paripalana saṅgham
Publication year : 1925
Publication city : <devakottai>
Publication country : India
####################################################


   
   nādakārikā
     
     bhaṭṭa-rāmakaṇṭha-praṇītā
     aghoraśivācāryakṛtavyākhyāsahitā
     
     buddhyasmitāmanobhyo vidyāto rāgataḥ kalāyāśca |
     māyāpuṃśaktibhyo nādo'nyo dṛśyate dhvanibhyo'pi || 1 ||
     
     nādātītaṃ śivaṃ natvā nādajñānaprasiddhaye |
     śrīrāmakaṇṭharacitāṃ vyākhyāsye nādakārikām ||
     
     asmitā ahaṅkāraḥ | tataśca buddhyādīnāṃ māyāntānāṃ  tattvānāṃ 
svakāryaireva siddheḥ kāryāntarahetutve ca pramāṇābhāvāt puruṣasya 
tacchakteścāvikāritvena vāksamavāyāyogād dhvanīnāṃ ca sthūlānāmutpattyapavargayogitvena 
kāraṇāntarāpekṣitvād apiśabdena tadudbhūtānāṃ varṇānāṃ ca 
kramabhāvitvenābhidhāyakatvānupapattestatkāraṇatvena nādo dṛśyate, pramāṇena niścīyata 
ityarthaḥ || 1 ||
     
     tathā hi-
     
     śrotragrāhyā varṇā uccaritadhvaṃsinaḥ kramasthitayaḥ |
     aparasparopakārādaviśiṣṭā nārthavācakā yuktāḥ || 2 ||
     
     nanu padānyeva tāvatprakṛtipratyayavibhāgenārthapratītikāraṇāni bhavantu, vākyame(va) 
vā viśiṣṭakriyākārākānvayaṃ (rakānvitaṃ) taddhetutvenāstu, ata āha-
     
na ca varṇavyatiriktaṃ  padamanyacchrūyate'tha vākyaṃ vā |
     
     padavākyaikadeśabhūtānāṃ varṇānāṃ kṣaṇavidhvaṃsitvena 
parasparopakārakatvābhāvasyoktatvāt, tadvyatiriktayośca padavākyayorbhedenādarśanānna 
tayorapyabhidhāyakatvamiti pratyakṣanirākṛtatvenānumānenāpi na tayoḥ sadbhāva ityāha -
     
     yaccākṣamiti niṣiddhaṃ tatsaditi niṣidhyate'nyato jñātum |
     
     etadevāśaṅkāpūrvakaṃ prapañcayati-
     
     gauriti nāmādipadaṃ śrotragrāhyaṃ sadasti cennaivam |
     na gakāraukāravisarjanīyabāhyaṃ yato'nyadatrāsti || 4 ||
     
     nāmādītyādigrahaṇād raktetyādiviśeṣaṇapadam, gacchatītyādikriyāpadaṃ ca gṛhyate || 
4 ||
     
     tataśca-
     
teṣāṃ yugapadabhāvāt paropalambhe na pūrvayorbhāvaḥ |
prāptādvisarjanīyāt khurakambalalakṣaṇā na cidvyaktiḥ || 5 ||
     
     cidvyaktirarthasaṃvidudayaḥ | kevalād visarjanīyāt sāsnādipratipattau aśvaḥ, puruṣaḥ 
ityādāvapi syāditi bhāvaḥ || 5 ||
     
     nanvastu kevalād visarjanīyānnārthabuddhiḥ, pūrvavarṇajanitasaṃskārayuktāttu 
bhavedeva, yato varṇānāṃ kṣaṇavidhvaṃse'pi na tatsaṃskāranāśaḥ, kālāntare 
smṛtidarśanādityāśaṅkate-
     
     atha ced visarjanīyāt pūrvākṣarajātasaṃskṛtisahāyāt |
     iṣṭaiva vācyabuddhiraviśiṣṭād yā na saṃbhavati || 6 ||
     
     pariharati-
     
     naitat saṃskārā api yairbuddhau pūrvamāhitāsteṣu |
     vijñānahetavaḥ syurna tato'rthe dhīḥ prakalpyate yena || 7 ||
     
     saṃskārā hi yaireva pūrvānubhūtairarthairbuddhāvāropitāḥ, teṣveva ghaṭādiṣu 
smṛtihetavo dṛṣṭāḥ, nānanubhūteṣu ghaṭādiṣu |  tato'trāpi yairvarṇaiste 
buddhāvāhitāsteṣveva jñānahetavo yuktāḥ, nārtha iti padasya vākyasya vā 
nārthapratipādakatvaṃ saṃbhavati | yadāhuḥ - saṃskārāḥ khalu 
yadvasturūpaprakhyāprabhāvitāḥ | vijñānahetavastatra tato'rthe dhīrna kalpyate ||  iti | 
smaryamāṇānubhūyamānavarṇasamūhātmakaṃ padamabhidhāyakamiti cet, tanna, 
smaryamāṇānāṃ pradīpānāmarthaprakāśakatvādarśanāt |
     
     nanūktavadvarṇānāmarthapratipādakatvāsaṃbhavāt tadanyathānupapattyā 
tadabhivyaṅgyo'nya evāvinirbhakto māyūrāṇḍarasavadanekavarṇāvabhāsakaḥkrama eva 
padātmā padavyatiriktaśca vākyasvabhāvaḥ samastasya jagato yugapatkrameṇa 
vā'rthapratītihetutvād vyāpako nityaśca sphoṭo'bhyupagantavyaḥ, yataḥ sa eva 
vyavahartṝṇāmarthaṃ sphuṭayatīti vaiyākaraṇāḥ | tadetannopapadyate, tathāhi - tatra 
yattāvaduktaṃ varṇavyatiriktaḥ sphoṭa iti,  tadayuktam, na varṇavyatirekeṇa tasya sphoṭasya 
tadgrāhakayormadhye sthitirupapadyate | yataḥ sa hi varṇebhyo bhinno vā syādabhinno vā ? na 
tāvadbhinnaḥ, varṇavyatirekeṇa tasyopalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdheḥ, śaśaviṣāṇāderiva | 
na cānumānāt sthitirupapadyate, tasya pratyakṣanirākṛtatvāt | na copalabdhiprāptatvaṃ 
tasyāsiddhamiti vaktavyam, jñāpakatvāt | kārako hīndriyādiḥ śaktyaivājñāto'pi kāryaṃ 
jānāti karoti, saṃskāravadbījādivacca | jñāpakasyākṣinikocāderiva 
jñāpakatvasyāsaṃbhavānnānumānādanavasthā | nājñāpakaśca sphoṭo'bhyupagantavyaḥ, 
akṣinikocādivadagrataḥ saṃbandhasyājñāpakatvāditi kathamasāvindriyādivadanupalabhyo 
vikalpayituṃ śakyate | yadā'bhinnaḥ, tadā varṇa eva sphoṭaḥ, na tu tebhyo bhedenāvasthita iti 
hastaḥ kara itivat sphoṭo varṇa iti samā śrutiḥ, ekārthābhidhānāt | tato na 
tadbhedādatrārthabhedaḥ | tena cārthabuddhirupapadyate | yadapyuktaṃ varṇavyaṅgya iti, 
tadapyayuktam, sphoṭo

     hi bahubhirvarṇairabhivyakto'rthapratītihetuḥ, syāt, ekaikena vā ? yadi 
bahubhirabhivyaṅgyaḥ, tadā teṣāmuccaritadhvaṃsitvena visarjanīyakāle gakāraukārābhāvānna 
visarjanīyamātrāt tadabhivyaktiriti pūrvokto doṣaḥ | atha pūrvasaṃskārasahito'ntyo 
varṇastadvyañjaka iṣyate, tatrāpi sa eva doṣa iti kena hetunā'tyantāprasiddhaḥ sphoṭaḥ 
kalpyate | atha dvitīyaḥ, gakārādinā gogavayagaganādisphoṭānāṃ bahūnāmabhivyaktito 
viśeṣābhāvādanekārthapratipattiprasaṅgaḥ | kiñca, vibhutve 
cāsyaikapuruṣoccāritairvarṇairabhivyaktimattve sati viśeṣābhāvād deśāntare'pi 
pramātṛṇāmarthapratipattiḥ syāt, tathā kālāntare'pi nityatvenādheyāviśeṣatvāt | na ca 
tathāpyucyate | tato na vibhūrnityo vā kaścidarthapratipādako yuktaḥ, nitarāmeva sphoṭa iti || 7 
||
     
     prakārāntareṇa parābhiprāyamāha-
     
     tadbuddhyadhirohapadaṃ kramavṛttasya krameṇa vijñānam |
     vācakamiṣṭamaduṣṭaṃ hetuścet sthūlaśabdajātasya || 8 ||
     
     
     vyaktaṃ hi tāvat khurakambalādilakṣaṇamarthaṃ buddhyā'dhyavasya tadanuguṇaṃ 
gaurityādipadaṃ cintayaivānusandhāya tataḥ sthūlaśabdaṃ prayuṅkte | tataśca 
buddhyadirohitapadabuddhyādhirūḍhagavādipadasahakṛtaṃ vivakṣitatattadgogavayādyarthakrameṇa 
tattadarthākāramutpadyamānaṃ tattatsthūlaśabdoccāraṇakāraṇaṃ tattadbuddhivṛttyātmakameva 
vijñānaṃ krameṇa vāsya gavāderarthasyāduṣṭamabhidhāyakamiṣyatāmiti || 8 ||
     
     etadapi nirākaroti-
     
     astvitthaṃ vācakatā vācyebhyo naiva bhidyate yena |
     tadvastu niravaśeṣamaviśeṣeṇaiva buddhyupārohi || 9 ||
     
     itthaṃ parāmarśajñānasyāntarasya vācakatā'stu | evaṃ sati vācyavācakayorabhedaḥ 
| ubhayorapi sāsnādirūpatvenaikakāraṇatvāt tatsāsnādirūpaṃ vastu niravaśeṣaṃ 
bāhyākāraviśeṣeṇa buddhyupārūḍhaṃ yataḥ || 9 ||
     
     atra bhedamāśaṅkate-
     
     vācakataiva viśeṣo vācyāccet tadvimarśarūpatvāt |
     asya vimṛśyā vācyā bhedābhedairidaṃ ca sat kintu || 10 ||
     
     ayamevāsya buddhyākārasya vācakasya vācyādvāhyākārād-viśeṣo 
yadvāhyākāraparāmarśarūpatvādvācakatvam | tataśca vācakaiḥ 
parāmarśajñānabhedairgavādilakṣaṇā bāhyākārabhedā vimṛśyamānā vācyā bhavantīti 
viśeṣaḥ | atrocyate- idaṃ ca sat kintviti || 10 ||
     
     rūparasagandhaśabdādyarthā yenāvamṛśyatāṃ nītāḥ |
     so'ntaḥsaṃjalpātmā nādaḥ siddho na viṣayabhāvena || 11 ||
     
satyamastyevedaṃ vācyād bhinnamāntaraṃ vimarśātmakaṃ vijñānam | tattu 
nākāraṇamutpadyate, kādācitkatvāt | etaduktaṃ bhavati- viddhirhi tāvadvāhye cakṣurādinā 
viṣayīkṛta evārthe'dyavasāyinī dṛṣṭā, nāviṣayīkṛte, atiprasaṅgāt | tataścāntare buddhiḥ 
kenāpi viṣayīkṛta evārthe parāmarśaṃ karoti, anyathā sarvadā sarvārthaparāmarśaprasaṅgāt 
| tasmād rūparasādayo'rthā yena vaktṛbuddheḥ parāmṛśyatāṃ nītāḥ, sa evātra nādaḥ | 
antaḥ saṃjalpātmeti | āntaraḥ saṃjalpo bindvākārā''tmā kāryatvena vidyate yasya sa 
tādṛgvidhaḥ | tasyāpi parāmarśajñānasya kāraṇaṃ vācakatvena siddho na tu 
viṣayākāratayā pariṇataḥ sthūlaśabda iti | kathaṃ punarvaktṛgato nādaḥ 
pratipatturvācyabuddhiṃ janayatīti cet, taduccaritasthūlaśabdāabhivyaktaḥ pratipattṛgato 
nādastasyā'pi vācyabuddhiṃ janayatīti vakṣyati kārikopasaṃhāre || 11 ||
     
     viṣayīkurvan sarvān śabdārthāneṣa vācako nānyaḥ |
     dṛṣṭaṃ sadapyasat tad yasmādetena sadā parāmṛṣṭam || 12 ||
     
     taduktam - na so'sti pratyayo loke yaḥ śabdānugamādṛte | anuviddhamiha jñānaṃ 
sarvaṃ śabdena jāyate || (vā0 pa0 1|115) iti | kathaṃ punaḥ śrīmatparākhye - 
pūrvavarṇajasaṃskārayukto'ntyo'rṇo'bhidhāyakaḥ ityuktam, 
nādābhivyañjakatvenopacārādityadoṣaḥ || 12 ||
     
     itthaṃ nādasya vācakatvaṃ prasādhya pūrvapratijñātaṃ buddhyādīnāṃ 
tatkāraṇatvamāha-
     
     buddhyākāro nāsmānna mano'haṅkārayoḥ kṛtiryena |
     tatkāryaśarīrendriyavikṛteḥ pṛthagevamavyaktam || 13 ||
     
     yadetadvācakatvaṃ tadasmādevoktāt kāraṇānna buddhyākāra ityuktam | na ca 
mano'haṅkārayoḥ pṛthagbhūtam | evamavyaktamapi na vācakatveneṣṭamiti śeṣaḥ, tasya 
guṇakāraṇatvenaiva siddheḥ, kāryāntarahetutve ca pramāṇābhāvāditi || 13 ||
     
     ayaṃ ca-
     
avyaktatvānnādaḥ sūkṣmaḥ śabdastu vācakatvena |
vākyapade pravibhinnaḥ padārthabuddherasaṅkaro yasmāt || 14 ||
     
     yasmāt pratipattṛṣu padārthabuddherasaṅkaro dṛśyate, tasmāt pratipuruṣaṃ teṣu 
vākyeṣu padeṣu ca vācakatvena bhinnarūpo'yaṃ nādo'vyaktatvena sūkṣmaśabdavācyo 
vācakatvena sthūlaśabdavācya iti || 14 ||
     
     itthaṃ nādasvarūpamuktvā tatkāraṇabhūtāṃ mahāmāyāṃ pratipādayitumāha-
     
     saṃvedyate na tadvaccāgopālāṅganādipaśuvṛndaiḥ |
     bālairbhinnā nādā utpattyapavargayoginastena || 15 ||
     
     iha hi ekapuruṣavimarśakāle sarveṣāṃ tadudayādarśanāt parasparabhinnasvabhāvaiḥ 
paśvātmabhirhetubhūtaiḥ pratyavasthābhinnā eva nādāḥ saṃvedyante, 
padārthabuddhyanyathānupapattyā śāstrataścopalabhyante |
     
     yaduktam- āgopālāṅganā bālā mlecchāḥ prākṛtabhāṣiṇaḥ | antarjalagatāḥ 
sattvāste'pi nityaṃ, bruvanti te || iti | kimataḥ ? ityata āha- utpattyapavargeti | tena kāraṇena 
utpattivināśadharmitvaṃ kāryatvameṣāṃ siddhamityarthaḥ || 15 ||
     
     tataścaiṣāṃ kāryatvenopādānakāraṇaṃ vācyam |
     tatsiddho nādaḥ paraḥ sumaṅgalā mālinī mahāmāyā || 16 ||
     
     samanā'nāhatabinduraghoṣā vāg brahmakuṇḍalinītattvam |
     vidyākhyaṃ tattvamityuktaṃ taistaistadāgameṣvittham || 17 ||
     
     parābhiprāyamanūdya dūṣayati-
     
     seyamavasthā kaiścit padavidbhirvarṇyate kriyāśakteḥ |
     iha punaranyaivoktā puruṣāsamavāyinī vāg yasmāt || 18 ||
     
     yasmāt pratipuruṣasya vāksamavāyābhāvānnādādikrameṇa śabdotpādakatvaṃ na 
yuktam, pariṇāmitvaprasaṅgāt; tasmānnaiveyamatroktā || 18 ||
     
     etadeva prapañcayati-
     
     avikāryatrātmoktastacchaktiścāpyato na yogyau tau |
     bahudhā sthātuṃ yadvā caitanyavinākṛtau vikāritvāt || 19 ||
     tatpuṃśakterbhinno nādopādānakāraṇatvena |
     
     tasmāt pratipuruṣāttacchakteśca bhinnākuṇḍalinī nādakāraṇaṃ siddheti || 19 ||
     yadyevaṃ māyaiva pariṇāminī nādopādānakāraṇamiṣyatām, ata āha-
     
acidapi śuddhatvānmāyāto'pyanyā tadūrdhvagā kathitā || 20 ||
     
     yaduktam - māyopari mahāmāyā (rau0 saṃ0 4|28) iti || 20 ||
     
     āgamapramāṇasiddhā ceyaṃ śuddhādhvopādānabhūtā mahāmāyetyāha-
     
śuddhaṃ vidyātattvaṃ vidyeśānāṃ ca bhogadaṃ bhuvanam |
adhvanyuktaṃ cānyaiḥ sadāgamaiḥ śreyase ca taddhetuḥ || 21 ||
vāgbrahmaṇi niṣṇātaścidbrahmāpnoti yena kathayanti |
     
     yadāhuḥ- śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati (mai0 u0 6|22 ) iti || 21 
||
     
     kiñca-
     
     siddhirmuktiśca parā nādajñānakriyā ca saphaleti || 22 ||
     
     kathayantīti pūrvakriyānuṣaṅgaḥ || 22 ||
     
     yadyevaṃ nādajñānādeva paramuktisiddheḥ kathaṃ dīkṣaiva mocinīti 
śrīmatsvāyaṃbhuvādāvuktam | jñānasyāpi dīkṣāṅgatvenaiva mokṣasādhanatvānna 
kevalasyeti vakṣyāmaḥ | api ca, sthūlasya pāśarūpasya māyīyasya śabdasya 
śivādiśuddhavastupratipādakatvāsaṃbhavāt śuddhasya mantratantrātmanaḥ śabdasya 
kāraṇatvenā'pyeṣā siddhetyāha-
     
     mantrādikāraṇatvād
     
     tataścāṅgārasthānīyeṣveṣu śabdeṣvabhivyaktā agnisthānīyāḥ sūkṣmā 
mantraśabdāḥ kāryakarā bhavantītyuktaṃ śrīmanmataṅgādau |
     
     tataścāyaṃ tatkāryabhūtaḥ prāgukto nādaḥ -
     
     vidyārāgādikañcukād bhinnam |
tatkāryamabhiṣvaṅgād dṛkkriyayormīlanācca bhinnaṃ yat || 23 ||
     
     rāgavidyākalānāṃ svakāryaireva siddheḥ kāryāntarahetutve pramāṇābhāvāt, aneka 
tattvaparikalpanābhāvaprasaṅgācca || 23 ||
     
sa mahāmāyājanyo nādaḥ paramārthavācako yuktaḥ |
yena sthūlaṃ śabdaṃ mantraṃ tantrātmakaṃ pravartate vāpi || 24 ||
     
     sthūlasya tu tadabhivyañjakatvād vācakatvamityuktam || 24 ||
     
     etadevopasaṃharannāha-
     
sā pratipuruṣaṃ bhinnā vākśaktirvācikā sthiteti tataḥ |
vācakajātaṃ nirmāyāntaratastad vyanakti bāhye'pi || 25 ||
sthūlaiḥ śabdairvyaktāḥ sūkṣmā nādātmakāstato dhvanayaḥ |
vācyavibhinnāṃ buddhiṃ kurvanto vardhayanti janayātrām || 26 ||
     
     anenaiva ca krameṇa mantrāḥ śabdā api śivāderarthasyābhidhāyakā bhavantītyuktam 
|| 25 -26 ||
     
iti nādasiddhimenāmakarot śrībhaṭṭarāmakaṇṭho'tra |
nārāyaṇakaṇṭhasutaḥ kāśmīre vṛttapañcaviṃśatyā || 27 ||
     
     śrīmadghoraśivācāryajanyayā'parasaṃjñayā |
     vyākhyātā nādasiddhiśca prārthitena guruttamaiḥ ||


###########   END OF FILE  #######
